Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00036 005073 13075902 na godz. na dobę w sumie
Szkice ze stylistyki lingwistycznej. Очерки по лингвостилистике - ebook/pdf
Szkice ze stylistyki lingwistycznej. Очерки по лингвостилистике - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-774-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Opracowanie Jarosława Wierzbińskiego dobrze wpisuje się w nurt współczesnych badań nad tekstem literackim z uwzględnieniem jego trzech wymiarów: strukturalnego, spójnościowego i pragmatycznego. Autor podzielił monografię, muszę to podkreślić, w sposób oryginalny na dwie części. Pierwsza napisana jest po polsku, druga – po rosyjsku. Język wywodu jako kryterium podziału mnie przekonuje. Stwarza ono możliwość zapoznania się z opisem podobnych zagadnień w dwu językach. Już sama taka konfrontacja w obrębie jednego opracowania jest poznawczo cenna dla rusycystów, bo przecież do nich monografia jest głównie adresowana. Tak więc polski czytelnik o języku Zoszczenki i Czechowa przeczyta po polsku, natomiast o okazjonalizmach Majakowskiego - po rosyjsku.

 

Z recenzji prof. UŚ dra hab. Andrzeja Charciarka

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Jarosław Wierzbiński – Лодзинский университет, Филологический факультет Институт русистики, Кафедра языкознания, 90-236 Лодзь, ул. Поморска 171/173 РЕЦЕНЗЕНТ Andrzej Charciarek РЕДАКТОР Urszula Dzieciątkowska PЕДАКЦИЯ Bogusława Kwiatkowska НАБОР И ВЁРСТКА ТЕКСТА Munda – Maciej Torz ПРОЕКТ ОБЛОЖКИ Katarzyna Turkowska В оформлении обложки использован рисунок: https://wikimedia.commons.org Anton Czechow, Mayakowsky_Vladimir, Sholokhov-1938 © Copyright by Jarosław Wierzbiński, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Издательство Лодзинского университета I издание. W.08099.17.0.M Изд. лист 7,8; печ. лист 8,875 ISBN 978-83-8088-773-2 e-ISBN 978-83-8088-774-9 Издательство Лодзинского университета 90-131 Лодзь, ул. Линдлея 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl тел. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI – ОГЛАВЛЕНИЕ Wprowadzenie – Предисловие . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 CZĘŚĆ 1 – ЧАСТЬ 1 Rozdział I – Глава I Językowe ukształtowanie krótkich form narracyjnych w utworach Antona Czechowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział II – Глава II Kryterium intertekstualności w twórczości literackiej . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział III – Глава III Język i styl artystyczny utworów Michaiła Zoszczenki . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział IV – Глава IV Specyfika nowomowy a teksty literackie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . CZĘŚĆ 2 – ЧАСТЬ 2 Rozdział V – Глава V Модели окказиональных образований в поэтической речи Владимира Маяковского . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział VI – Глава VI Проявления интертекстуальности в художественных текстах . . . . . . . . Rozdział VII – Глава VII Стилистический феномен эпопеи Михаила Шолохова . . . . . . . . . . . . . . Rozdział VIII – Глава VIII Oсобенности противопоставляемых синонимов в художественных контекстах. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 23 35 47 63 73 83 97 6 Spis treści – Оглавление Rozdział IX – Глава IX Языковая и стилистическая специфика русских микротекстов . . . . . . . Rozdział X – Глава Х Поэтическое своеобразие паремиологических изречений советского времени . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks bibliograficzny – Библиографический указатель . . . . . . . . . . . O autorze – Об авторе . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 117 135 139 WPROWADZENIE Monografia zawiera rozprawy i szkice z zakresu szeroko pojętej stylistyki lingwistycznej. Obejmuje rozległe spektrum zagadnień, gdzie głównym punk- tem odniesienia są teksty artystyczne Antona Czechowa, Władimira Maja- kowskiego, Michaiła Zoszczenki i Michaiła Szołochowa. Książka prezentuje rozmaite zabiegi stylistyczne i techniki językowe oraz przykłady twórczego wykorzystywania środków retorycznych wyróżniających ich pisarstwo. Jednocześnie też książka wydobywa środki językowe, po które sięgali inni twórcy słowa, jak Maksym Gorki, Aleksandr Fadiejew, Irina Griekowa, Konstantin Simonow, Aleksandr Riekiemczuk, Walentin Rasputin. Rozważania z zakresu stylistyki lingwistycznej wykraczają jednak znacz- nie poza dyskurs literacki. Tom dostarcza bogaty materiał źródłowy m.in. o tekstach paremiologicznych czy też takich formach narracyjnych, jak zagad- ki, wyliczanki. Analiza pozostaje w polu semantycznym takich pojęć, jak inter- tekstualność, neologizmy oraz kategorie semantyki leksykalnej. Zamieszczone szkice charakteryzują się dużą różnorodnością tematyczną i problemową. Monografia składa się z dwóch wzajemnie uzupełniających się części. W części pierwszej opracowania mieszczą się cztery teksty polskojęzyczne z rosyjskimi ekscerptami, zaś drugą tworzy sześć rozdziałów w całości spo- rządzonych w języku rosyjskim. Układ książki pozwala prześledzić różne nurty badawcze w obrębie sty- listyki lingwistycznej. W prezentowanym ujęciu problematyka ta nie była do- tychczas przedmiotem pogłębionych studiów. Opracowanie w pewnym stopniu nawiązuje do wcześniejszych mo- ich publikacji, jednakże rozproszonych, również pod względem czasowym, w rozmaitych wydawnictwach zagranicznych (Niemcy, USA, Litwa, Rosja, Białoruś, Ukraina, Kirgizja, Bułgaria, Węgry, Czechy), a także w piśmiennic- twie krajowym, w tym w materiałach pokonferencyjnych. Ten stan rzeczy był niewątpliwie inspiracją do przygotowania niniejszej książki, w której zapro- ponowałem swoistą syntezę dotychczasowych poszukiwań w obrębie styli- styki lingwistycznej. Przywołanie szeregu kwestii ma głębokie uzasadnienie ze względu na podjętą w monografii problematykę. Postrzegam te kwestie w perspektywie historycznej i kulturowej, prezentując własną propozycję in- terpretacyjną. 8 Wprowadzenie Publikacja powstała na podstawie bogatego materiału językowego i zosta- ła wzbogacona we fragmentach o przypisy, wyjaśnienia i komentarze. Opraco- wanie w całości stanowi powiązany ze sobą tematycznie zbiór dziesięciu stu- diów dotyczących najbardziej charakterystycznych zabiegów stylistycznych. Książkę zamyka nota biograficzna. Monografia jest adresowana do językoznawców, literaturoznawców oraz teoretyków tekstu. Przydatna będzie przede wszystkim studentom kierunków filologicznych, głównie slawistom. CZĘŚĆ 1 – ЧАСТЬ 1 Rozdział I JĘZYKOWE UKSZTAŁTOWANIE KRÓTKICH FORM NARRACYJNYCH W UTWORACH ANTONA CZECHOWA Prowadzone studia w dziedzinie lingwistyki tekstu generalnie wyróż- nia interdyscyplinarne i komparatywne podejście metodologiczne. Lin- gwiści coraz częściej odwołują się do wiedzy z zakresu historii, filozofii, literatury, kultury, sztuki, psychologii kognitywnej, mitologii, religii etc. (Агранович, Стефанский 2003; Чинки 1996; Яковлева 1994; Карасик 2002; Мамонтов 2000; Пачаи 2002; Вежбицкая 1999). Badaczy tego nurtu zajmują zarówno semantyczne, jak i pragmatyczno-kulturowe uwarunkowa- nia dyskursu, zwłaszcza dyskursu literackiego (Падучева 1996; Солганик 1997; Лабащук 1999; Казарин 2000). Opisują oni ontologiczne i epistemo- logiczne aspekty języka artystycznego oraz cechy podstawowej aktywności językowej – semiotyczne, logiczne, estetyczne – z punktu widzenia seman- tyki tekstu (Кронгауз 2001; Фатеева 1998; Лещак 2002; Слышкин 2000; Шейгал 2000). Przywilejem wielkich mistrzów słowa jest kompresja myśli. Ta manife- stuje się oczywiście w tekstach literackich, ale ogniskuje również w tytułach ich dzieł. Zagadnienie to doczekało się już wielu specjalnych opracowań fi- lologicznych (zob. na ten temat m.in.: Гореликова, Магомедова 1989: 13 i passim; Хазагеров 1983; Вежбиньски 1998; Ищук-Фадеева 2004), jakkol- wiek tak obszerna tematyka badawcza wymaga kolejnych interpretacji oraz gruntownych studiów. Dotyczy to również czołowych przedstawicieli klasyki rosyjskiej, wśród których przoduje Antoni Czechow. Przedmiotem szczegółowej analizy będą tu krótkie formy narracyjne, jak opowiadania i anegdoty czy też felietony, zbudowane według zasad antonimi- zacji1 jednostek leksykalnych. 1 W kwestii kryteriów antonimiczności jednostek leksykalnych podzielam stanowisko Ludmiły Wwiedienskiej wyrażone w obu częściach Wstępu w SAW, s. 5–33 (Rozwiązanie zastosowanych skrótów zob. na końcu artykułu). W utworach literackich pole kontaktów antonimicznych poszerza się o różne innowacje, np. o antonimy nieskorelowane w sferze pojęć, co jest przede wszystkim zabiegiem artystycznym (zob.: Введенская 1981). 12 Weźmy na początek krótki tekst pt. Рыбье дело (Густой трактат по жидкому вопросу) (4, 37–39)2. Nazwa tego utworu może sugerować, że bę- dzie on sporządzony w formie traktatu, czyli utrzymany w konwencji stylu naukowego, zwłaszcza że temat dotyczy istotnej sfery działalności człowie- ka, jaką jest wędkarstwo. Definicje słownikowe opisują traktat głównie jako rozprawę, dzieło o charakterze naukowym, por. MAS: 4, 3963. Jeśli chodzi o kompozycję, to formalnie tekst utworu odpowiada normom budowy tekstu naukowego, jest bowiem podzielony, jak sam autor zaznacza, na poszczególne punkty i paragrafy. Znajduje się tu rejestr porad adresowanych do amatorów letniego wypoczynku lubiących wędkowanie. Po tych rekomendacjach zaś następuje informacja o jedenastu gatunkach ryb, które można łowić w oko- licach Moskwy. Sam temat można by uznać ewentualnie za godny rozprawy naukowej, jednak sposób, w jaki pisarz go realizuje, nie pozwala zaliczyć go do dzieł tego typu. Przyjrzyjmy się bliżej zachowaniom językowym bohaterów tej humoreski. W wypowiedzi wczasowiczki pojawia się błąd, który ją ośmiesza i kompromi- tuje, por.: Какую вы имеете полную праву ловить здесь рыбу? zamiast pyta- nia Какое вы имеете полное право... . Zakłócenie językowe polega na niewła- ściwym przyporządkowaniu rodzajowym wyrazów, w którym rodzaj żeński zastąpiono nijakim. W innym miejscu mamy do czynienia nie tyle z błędem gramatycznym, co z podmianą samogłoski w rdzeniu słowa, por. нумер za- miast номер. Źródło owej podmiany może tkwić w fakcie funkcjonowania po- krewnej formy czasownikowej нумеровать czy też rzeczownika нумерация. Nieco dalej użyta została wykolejona postać wyrazu индивидуй, podczas gdy istnieją dwie równoprawne formy индивидуум i индивид (SIS: 196). Ukształ- towanie językowe tego tekstu odbiega zatem od stylu naukowego. W całym utworze można zaobserwować przemieszanie leksyki typowej dla stylu wysokiego i takiej, która charakteryzuje żywą mowę, czyli język potoczny. Reprezentantami stylu wysokiego, książkowego są takie słowa, jak: весьма, явствовать, денно и нощно oraz złożenia typu глубокомыслие, жи- вотрепещущий, благотворительный, благоприятный, благодарствен- ный. Przykładami jednostek stylu potocznego są takie wyrazy i określenia, 2 Analizowane teksty i przykłady cytuję według edycji: А.П. Чехов, Полное собрание сочинений и писем в 30-ти томах. Сочинения в 18-ти томах, Москва 1974–1982. Pierwsza cyfra określa tom, kolejne oznaczają strony. 3 MAS podaje: ТРАКТАТ ‘1. Научное сочинение, в котором рассматривается какой-л. отдельный вопрос, проблема [...]’ (4, 396). Analogiczne objaśnienia rejestruje OżSz: 807. Zob. też BTS: 1338. Rozdział I 13 jak: даром, сызмальства, ихний, спокон века, пьет горькую, питается всякой всячиной; jednostki i wyrażenia gminne typu таперича, объегори- вать, ему на все плевать oraz szereg form deminutywnych o charakterze synonimicznym: батюшка, батенька; рыбешка, рыбка. Pojawiają się rów- nież określenia antonimiczne: хорошенькие – нехорошенькие (o paniach), a także porzekadło: На то и щука в море, чтоб карась не дремал. Elementy stylu wysokiego i niskiego przeplatają się i występują w tekście naprzemien- nie. Co więcej, obserwuje się przemieszanie obu warstw stylistycznych w jed- nym fragmencie tekstu, por.: – Денно и нощно должны мы быть готовы, чтоб угодить госпоже щуке... Без ихних благодеяниев... . (4, 39) Znaczącą grupę stanowi też słownictwo związane bezpośrednio z tema- tyką utworu: уженье, поплавок, приманка, закидывать удочку, надеть на крючок приманку, удить без приманки, рыба еще не клюет, самая круп- ная рыба, мелкая рыбешка i inne. W utworze zwraca uwagę funkcjonowanie słownictwa оbcego pochodze- nia, np. антрепренер (por. opis okonia: Самцы состоят антрепренера- ми [...]. SIS odnotowuje dla tego słowa francuską proweniencję i objaśnia: ‘[фр. entrepreneur предприниматель] – владелец, арендатор, содержатель частного зрелищного предприятия (театра, цирка и т.п.)’ – s. 46, czyli ‘właściciel, przedsiębiorca’. Podobne znaczenie rejestruje m.in. OżSz (s. 26) i BTS (s. 43) (por. też WSR-P, s. 33). Słowo to na gruncie języka rosyjskiego można traktować jako archaizm. Jest ono ponadto zaliczane do profesjonali- zmów używanych zwykle w środowisku teatralnym, czyli nie jest powszech- nie zrozumiałe dla odbiorcy spoza tego kręgu. W innym miejscu napotykamy na jednostkę leksykalną третировать (от фр. traiter – обходиться, обра- щаться) w znaczeniu ‘traktować’ – dziś już przestarzałym (MAS: 4, 407); zob. SIS: 518 i por. BTS: 1343; WSR-P: 808. Wiele interesujących zjawisk w omawianym tekście dotyczy warstwy lek- sykalno-semantycznej ze względu na podtytuł, w którym wykorzystane zosta- ły antonimy густой – жидкий4, uwypuklające ironiczne stanowisko samego pisarza do istoty tego rodzaju rozprawy. Густой оdnosi się w tym wypadku do opracowania, które składa się z szeregu części, wielu paragrafów (MAS po- daje dla tego słowa: ‘1. Состоящий из многих [...] частиц’ (1, 358). Жидкий 4 SAW rejestruje parę ГУСТОЙ – ЖИДКИЙ w znaczeniu ‘С большой концентрацией чего-л., не водянистый / С малой концентрацией чего-л., водянистый’ (s. 142). Językowe ukształtowanie krótkich form narracyjnych... 14 występuje w znaczeniu przenośnym na określenie sprawy błahej, która nie zasługuje na poważny traktat (por. w MAS: ‘6. перен. Разг. Малосодержа- тельный, необстоятельный’ (1, 484)). W utworze krzyżują się ze sobą dwie płaszczyzny interpretacyjne: jedna dotyczy środowiska wodnego ryb, zaś druga ma związek z gatunkiem homo sapiens. W analizowanym tekście nie chodzi przecież o prezentowane gatunki hodowlane ryb (szczupak, okoń, jazgacz, karaś, płoć, lin, leszcz itd.) i sposoby ich łowienia. Autor ukrył w ten sposób ludzi z ich rozmaitymi przywarami i słabościami, nadając rybom określone cechy ludzkie (por., np.: Тяжел, непо- воротлив и флегматичен, как театральный кассир, czy też Бойкий и шу- стрый индивидуй). Mamy tu zatem do czynienia z zabiegiem personifikacji. Pod symboliką określonych gatunków ryb kryją się satyryczne typy ludzkie, przypominające bohaterów Sałtykowa-Szczedrina (por. Премудрый пескарь, Карась-идеалист)5, zaś wyróżnione jednostki antonimiczne wiążą się w znacznej mierze z charakterystyczną dla Czechowa grą językową. Odczytanie kolejnego tekstu, zatytułowanego Говорить или молчать? (Сказка) (2, 373–374), związane jest z kontekstem społeczno-politycznym dziewiętnastowiecznej Rosji. Jest to krótki utwór utrzymany w formie felieto- nu czy też notatki z pewnego zdarzenia w pociągu. Ani podtytuł, ani stylizacja na bajkę w początkowej sekwencji tekstu (В не- котором царстве, в некотором государстве жили-были себе два друга: Крюгер и Смирнов) nie uchroniły go przed cenzurą, która wstrzymała publi- kację w 1884 r. Tekst został opublikowany dopiero po 45. latach, w roku 1929. W utworze tym, oprócz wymienionych bohaterów, zarysowana została dość tajemnicza postać „w granatowym garniturze” („в синем костюме”). Jej obecność jest bardzo symptomatyczna ze względu na charakter podejmo- wanych działań. Osobnik ten najwyraźniej trudnił się donosicielstwem. To on zadenuncjował spokojnego i łagodnego Smirnowa, kiedy ten odważył się na śmiałe uwagi o wolnej myśli w Europie, o sytuacji kobiet w Ameryce i na inne tematy społeczne, co przypłacił dwuletnim więzieniem. Ich rozmowa do- prowadziła do zniknięcia Smirnowa na ten okres, po którym tenże pojawił się бледный, исхудалый, тощий, как рыбий скелет. Jego „wykroczenie” polegało na prawdomówności i śmiałym wypowiadaniu własnych sądów. Przesłanie utworu w realiach Rosji carskiej jest dość oczywiste, bo piętnujące rządowego donosiciela, lizusa i szpiega. 5 Zob. o tym w komentarzu do humoreski Czechowa (t. 4, s. 470). Dane według edycji opisanej w 2 przypisie. Rozdział I 15 Już sam antonimiczny tytuł kieruje odbiorcę tekstu na odpowiednie tory myślowe i staje się niejako ideowym przewodnikiem całości. Również podty- tuł jest elementem ważnym, jako że bajka zawsze zawiera jakąś naukę moral- ną bądź dydaktyczną, przedstawiając w satyrycznym świetle typowe przywa- ry i pejoratywne cechy ludzkie. Początek tekstu prezentuje dwie charakterologicznie odmienne osobowo- ści – Smirnowa i Krugera. Przeciwieństwem skromnego i cichego Smirnowa6 jest Kruger – sprytny, elokwentny, mający powodzenie u pań. To Kruger men- torsko poucza swego kompana: pierwszy raz w pociągu: Молчанием, брат, ничего не возьмешь на этом свете! Ты должен быть боек, разговорчив! (2, 373) i drugi raz po odbyciu przez tegoż kary: – А ты не будь глуп, не болтай лишнего! [...] – Держи язык за зубами – вот что! (2, 374) Uwidacznia się w ten sposób pewien absurd. Kruger, który w pierwszej części utworu mówił o zbawiennej sile mowy, teraz odżegnuje się od tej my- śli, twierdząc coś przeciwnego. Potwierdza się przysłowiowa zasada, że to właśnie milczenie jest złotem, że najwyższą cnotą jest trzymanie języka za zębami. Mowa, która na początku miała zapewnić Smirnowowi powodzenie i sukces, okazała się w istocie zgubna, bo pociągnęła za sobą aresztowanie i osadzenie w więzieniu. Przedstawiona tu opozycja antonimiczna, jakkolwiek skodyfikowa- na w opracowaniach leksykograficznych (zob. np. SAW, s. 128), otrzymuje w analizowanym tekście rozliczne podteksty. Inne z kolei antonimy, a mianowicie большой – маленький, są znaczą- ce dla wymowy ideowej opowiadania Володя большой u Володя маленький (8, 214–225). Tu również w antonimicznej parze przeplata się wiele wątków semantycznych. Sam tytuł zaledwie sygnalizuje pewne treści, nie rozstrzyga jednak jednoznacznie tekstowego znaczenia, które można dostrzec dopiero po lekturze całego opowiadania. Tytułowe zestawienie antonimiczne jest dopiero zwiastunem szeregu in- nych przeciwstawnych znaczeń, jakie pojawiają się w utworze. Powtórzenie w tytule imienia – to z kolei zapowiedź jakiegoś ukrytego sensu i w pewnej 6 Por. ros. СМИРНЫЙ w znaczeniu ‘1. Кроткий, покорный’ (MAS: 4, 155). Językowe ukształtowanie krótkich form narracyjnych...
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Szkice ze stylistyki lingwistycznej. Очерки по лингвостилистике
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: