Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00289 006085 13640629 na godz. na dobę w sumie
Szkoła Zgromadzenia Kupców miasta Łodzi (1898‒1939) - ebook/pdf
Szkoła Zgromadzenia Kupców miasta Łodzi (1898‒1939) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 224
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9794-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).
Tematem pracy są dzieje Szkoły Handlowej Zgromadzenia Kupców m. Łodzi w latach 1898–1939, czyli od jej założenia do zakończenia działalności. Wykroczenie poza wyznaczone ramy czasowe wiązało się z koniecznością przedstawienia sytuacji łódzkiego szkolnictwa przed powstaniem „handlówki” oraz udzieleniem odpowiedzi na pytanie o jej dalsze losy. Przedstawiono sytuację łódzkiego szkolnictwa na przełomie XIX i XX w. oraz w okresie międzywojennym, historię szkoły, tj. organizowanie procesu dydaktyczno-wychowawczego i tworzenie bazy materialnej, historię budowy domu dla nauczycieli. Integralną częścią monografii są aneksy, zawierające materiały źródłowe do historii szkoły: pierwszy statut, tygodniowe rozkłady lekcji w wybranych latach oraz wspomnienia spisane przez byłych uczniów ok. 1960 r. Publikowany zbiór fotografii dokumentuje życie szkolne.
Problematyka zawarta w pracy odnosi się do dziejów Szkoły Handlowej Zgromadzenia Kupców m. Łodzi, a więc do historii jednej placówki oświatowej. Jednak zachodzi konieczność nakreślenia rzeczywistego obrazu. Z chwilą powstania była to istotnie jedna szkoła i mimo trzech reorganizacji oraz zmian nazwy i charakteru w ciągu kilkunastu następnych lat taki stan trwał. W 1933 r. w związku z reformą szkolnictwa dotychczasowy zakład został przekształcony w szkołę powszechną III stopnia i szkołę średnią, obejmującą gimnazjum (a nieco później również i dwa licea). Szkoły były własnością Zgromadzenia Kupców niezależnie od zmian organizacyjnych i mieściły się we wspólnym budynku przy ul. Dzielnej (ob. Narutowicza), korzystały z tej samej bazy dydaktycznej oraz zatrudniały w zasadzie tych samych pedagogów – stąd w pracy nazwa „Szkoła Zgromadzenia Kupców”, która najbardziej odpowiada charakterowi placówki. Popularnymi nazwami używanymi w okresie jej działania były również: „handlówka”, Szkoła Kupiectwa Łódzkiego i Łódzka Szkoła Handlowa.
Podstawą źródłową pracy stał się zespół akt szkolnych (ponad 3 tys. jednostek) objętych nazwą Prywatne Gimnazjum i Liceum Męskie Zgromadzenia Kupców m. Łodzi, przechowywany w łódzkim Archiwum Państwowym. Uzupełnieniem archiwaliów były informacje prasowe, zwłaszcza artykuły zamieszczane na łamach dziennika „Rozwój” oraz niepublikowane opracowanie pt. Materiały do księgi pamiątkowej Szkoły Zgromadzenia Kupców m. Łodzi, przygotowane prawdopodobnie przez ostatniego dyrektora Antoniego Idźkowskiego z okazji zjazdu absolwentów w latach 60. XX w.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

SZKOŁA ZGROMADZENIA KUPCÓW MIASTA ŁODZI (1898–1939) ADRIANNA SZCZERBA SZKOŁA ZGROMADZENIA KUPCÓW MIASTA ŁODZI (1898–1939) Adrianna Szczerba – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Instytut Archeologii, Katedra Archeologii Historycznej i Bronioznawstwa 91-137 Łodź, ul. Uniwersytecka 3 RECENZENT Maria Magdalena Blombergowa OPRACOWANIE REDAKCYJNE Ewa Siwińska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce pochodzi z prywatnych zbiorów Macieja Jeziorowskiego © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07018.15.0.M Ark. wyd. 14,0; ark. druk. 14,0 ISBN 978-83-7969-793-9 e-ISBN 978-83-7969-794-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści Wprowadzenie .......................................................................................................................... 7 Rozdział 1 Szkolnictwo w Łodzi na przełomie wieków i w okresie międzywojennym .................... 9 1.  Charakterystyka łódzkiej oświaty końca XIX i początku XX wieku ........................... 9 2.  Szkolnictwo elementarne ................................................................................................... 12 3.  Oświata niemiecka i żydowska w Łodzi ......................................................................... 14 4.  Szkolnictwo średnie ogólnokształcące ........................................................................... 15 5.  Szkolnictwo zawodowe .................................................................................................... 16 6.  Obraz szkolnictwa łódzkiego po rewolucji 1905–1907 i strajkach szkolnych 1905 roku ....................................................................................................................................... 23 7.  Lata Wielkiej Wojny ............................................................................................................ 28 8.  W dwudziestoleciu międzywojennym ............................................................................ 29 Rozdział 2 Szkoła Handlowa Zgromadzenia Kupców miasta Łodzi .................................................. 37 1. Założenie szkoły ................................................................................................................. 37 2. Siedziby szkoły.................................................................................................................... 48 3. Walka o szkołę polską ....................................................................................................... 59 4. Szkoła polska. Dyrekcja Józefa Jerzego Boguskiego (20 grudnia 1905–1 lipca 1907) ...... 63 5.  Dyrekcja Wacława Klossa (1 lipca 1907–1 sierpnia 1919) ............................................. 65 6.  W okresie I wojny światowej ............................................................................................ 76 7.  W niepodległej Polsce ........................................................................................................ 82 8. Dyrekcja Antoniego Idźkowskiego w latach 1920–1939 .............................................. 86 9.  Gościnnie w szkole ............................................................................................................ 93 10. Dalsze losy ........................................................................................................................... 94 Ryciny ......................................................................................................................................... 95 Rozdział 3 Finansowe podstawy działalności szkoły ............................................................................. 119 Rozdział 4 Uczniowie .................................................................................................................................. 127 Rozdział 5 Nauczyciele ............................................................................................................................... 143 Rozdział 6 Dom dla nauczycieli ................................................................................................................. 153 1.  Budowa kamienicy ............................................................................................................. 153 2. Lokatorzy ............................................................................................................................. 158 Zakończenie .............................................................................................................................. 161 Bibliografia ................................................................................................................................ 163 Spis tabel ................................................................................................................................... 169 Spis rycin ................................................................................................................................... 171 Aneksy ........................................................................................................................................ 173 1. Ustawa Łódzkiej Szkoły Handlowej z 1898 r. ................................................................. 175 2. Tygodniowe rozkłady lekcji w Szkole Zgromadzenia Kupców m. Łodzi w wybra - nych latach szkolnych ........................................................................................................ 189 3. Wspomnienia byłych uczniów Szkoły Zgromadzenia Kupców m. Łodzi ................. 199 4. Wykaz uczniów Szkoły Zgromadzenia Kupców m. Łodzi, którzy polegli w latach 1914–1920 (z tablicy pamiątkowej) .................................................................................. 223 6 Spis treści Wprowadzenie 7 T ematem pracy są dzieje Szkoły Handlowej Zgromadzenia Kupców miasta Łodzi (tak brzmiała jej pierwotna nazwa) w latach 1898–1939, czyli od jej założenia do zakończenia działalności. Cezury te w zasadzie zostały utrzymane. Wykroczenie poza wyznaczone ramy czasowe wią- zało się z koniecznością przedstawienia sytuacji łódzkiego szkolnictwa przed powstaniem „handlówki” oraz udzieleniem odpowiedzi na pytanie o jej dalsze losy. Struktura pracy opiera się na regule problemowo-chronologicznej. Składa się, oprócz wstępu i zakończenia, z sześciu rozdziałów. W pierw- szym z nich przedstawiam „podłoże”, na jakim powstała i funkcjonowała szkoła, czyli sytuację łódzkiego szkolnictwa na przełomie XIX i XX w. oraz w okresie międzywojennym. Problematyka rozdziału drugiego, najbar- dziej obszernego w pracy, odnosi się do ogólnie pojętej historii szkoły, tj. organizowania procesu dydaktyczno-wychowawczego i tworzenia bazy materialnej. Kolejne trzy rozdziały poświęcone są finansowym podsta- wom działalności szkoły, nauczycielom i uczniom. Natomiast w ostatnim przedstawiam historię budowy domu dla nauczycieli Szkoły Zgromadze- nia Kupców. Integralną częścią pracy są aneksy, w których zamieściłam materiały źródłowe do historii szkoły: pierwszy statut, tygodniowe roz- kłady lekcji w wybranych latach oraz wspomnienia o „handlówce” spisa- ne przez jej byłych uczniów ok. 1960 r. Zamieszczony na końcu rozdziału drugiego zbiór fotografii dokumentuje życie szkolne. Problematyka zawarta w pracy odnosi się do dziejów Szkoły Handlo- wej Zgromadzenia Kupców m. Łodzi, a więc wydawało by się do historii jednej placówki oświatowej. Jednak zachodzi tu konieczność nakreślenia rzeczywistego obrazu. Z chwilą powstania była to istotnie jedna szkoła i mimo trzech reorganizacji oraz zmian nazwy i charakteru w ciągu kilku- nastu następnych lat taki stan utrzymywał się. W 1933 r. w związku z re- formą szkolnictwa dotychczasowy zakład został przekształcony w szkołę Wprowadzenie powszechną III stopnia i szkołę średnią obejmującą gimnazjum (a nieco później również i dwa licea). Ze względu jednak na fakt, że szkoły były własnością Zgromadzenia Kupców niezależnie od zmian organizacyjnych i mieściły się we wspólnym budynku przy ul. Dzielnej (ob. Narutowicza), korzystały z tej samej bazy dydaktycznej oraz zatrudniały w zasadzie tych samych pedagogów – stosuję w pracy najczęściej nazwę „Szkoła Zgro- madzenia Kupców”, która według mnie najbardziej odpowiada charakte- rowi placówki. Popularnie stosowanymi nazwami w okresie jej działania były również: „handlówka”, Szkoła Kupiectwa Łódzkiego i Łódzka Szko- ła Handlowa. Podstawą źródłową pracy stał się pokaźny zespół akt szkolnych (po- nad 3 tys. jednostek) objętych nazwą – Prywatne Gimnazjum i Liceum Mę- skie Zgromadzenia Kupców m. Łodzi w Łodzi (PGiLMZKmŁ), przecho- wywany w Archiwum Państwowym w Łodzi. Uzupełnieniem materiałów archiwalnych były informacje prasowe, zwłaszcza artykuły zamieszczane na łamach lokalnego dziennika „Rozwój” oraz niepublikowane opracowa- nie pt. Materiały do księgi pamiątkowej Szkoły Zgromadzenia Kupców m. Łodzi, przygotowane prawdopodobnie przez ostatniego dyrektora „handlówki” Antoniego Idźkowskiego z okazji zjazdu absolwentów w latach 60. XX w. W tym miejscu należy wspomnieć, że pewne wątki z historii Szkoły Zgro- madzenia Kupców m. Łodzi były już tematem dwóch prac: magisterskiej z 1987 r. (jej autorka, K. Głaszcz, skupiła się na sprawach dydaktyczno- -wychowawczych) oraz publikacji J. Strzałkowskiego z 2010 r. (stanowią- cej leksykon uczniów i nauczycieli szkoły). W związku z tym moim celem było również uzupełnienie wiedzy na temat Szkoły Zgromadzenia Kup- ców m. Łodzi zagadnieniami dotąd nieporuszanymi lub tylko zasygnali- zowanymi (np. historia budowy gmachu przy ul. Dzielnej czy losy szkoły w okresie I wojny światowej). Praca ta nie mogłaby powstać bez pomocy wielu osób. Szczególne podziękowania składam: Komitetowi Honorowemu Obchodów 70-le- cia Uniwersytetu Łódzkiego, Pani prof. A. Marciniak-Kajzer, Pani prof. M.M. Blombergowej, Panu M. Jeziorowskiemu, pracownikom Archiwum Państwowego w Łodzi, pracownikom Archiwum Uniwersytetu Łódzkie- go, dr B. Szczepańskiej, A. Andrzejewskiemu, M. Grzyb, M. Garas, T. Gol- cowi, K. Badowskiej, A. Jeleń, J. Ochrytkow. 8 Szkolnictwo w Łodzi na przełomie wieków i w okresie międzywojennym 1. Charakterystyka łódzkiej oświaty końca XIX i początku XX wieku 9 Kariera Łodzi, niewielkiego miasteczka rolniczego skądinąd o śre- dniowiecznej metryce, zaczęła się w 1820 r., kiedy została włączona do grupy osad przemysłowych z przeznaczeniem na ośrodek tkacki i sukien- niczy. Szybkość zmian, które zaszły w ciągu kilkudziesięciu kolejnych lat podczas przeobrażania się Łodzi w największy w Królestwie Polskim ośrodek przemysłowy, „centrum włókiennictwa” i piąte pod względem wielkości miasto w Imperium Rosyjskim po Petersburgu, Moskwie, War- szawie i Odessie, przewyższała skalą porównywalne zjawiska w Europie i świecie okresu kapitalizmu oraz rewolucji przemysłowej. O specyfice Łodzi zdecydował również różny skład etniczny i wyznaniowy szybko napływającej ludności1, która przynosiła ze sobą odmienne wzory kultu- rowe, podlegające rozmaitym przekształceniom w zależności od losów życiowych poszczególnych jednostek i grup, czyniąc z miasta „wielonaro- dowy tygiel” w samym centrum etnicznie polskiego obszaru. Przemożny wpływ na oblicze Łodzi miał zwłaszcza napływ osadników niemieckich, przemieszczanie się doń Żydów z wielu miast i wsi Królestwa Polskie- go, a od lat 90. XIX w. znaczna imigracja Żydów z Rosji (tzw. litwaków), i wreszcie napływ polskiej ludności wiejskiej po reformie włościańskiej z 1864 r. Przeto Łódź stała się konglomeratem wymienionych nacji (w tym największym skupiskiem Niemców zamieszkałych w Królestwie 1 W latach 1820–1914 liczba mieszkańców powiększyła się aż 623 razy, tj. z 767 do 477 862 osób. J.K. Janczak, Ludność. I. Dynamika rozwoju, [w:] Łódź. Dzieje miasta, red. R. Ro- sin, t. I, Do 1918 r., red. B. Baranowski, J. Fijałek, Warszawa 1980, s. 196; idem, Ludność Łodzi przemysłowej 1820–1914, Łódź 1982, s. 38–40, tab. 1. Polskim i drugim po Warszawie centrum życia Żydów) oraz stosunkowo nielicznych Rosjan i przedstawicieli innych narodowości. Odmienność grup etnicznych modyfikowały dodatkowo podziały klasowe, w obrębie których kształtowały się wzory kulturowe: burżu- azji, skupiającej na przełomie XIX i XX w. 4–7 ogółu łodzian, z do- minacją Niemców i Żydów, najliczniejszej w Królestwie Polskim klasy robotniczej (65–70 ogółu łodzian, z dominacją ludności polskiej), drob- nomieszczaństwa (15–20 , z przewagą Żydów) oraz inteligencji (5–10 lub 2,3 według szacunków S. Pytlasa) zróżnicowanej narodowościo- wo, podobnie jak cała łódzka społeczność, ale z mniej więcej równo- miernym rozłożeniem proporcji między Polaków, Niemców i z pewną przewagą Żydów2. Geneza i rozwój Łodzi jako miasta przemysłowego, przemiany w strukturze społecznej, narodowościowej i wyznaniowej zachodzące w obrębie społeczności łódzkiej, obok polityki oświatowej caratu, której główne kierunki przedstawię później, przesądziły o charakterze szkol- nictwa w mieście. Konsekwencją żywiołowego rozwoju demograficznego Łodzi były znaczne zapóźnienia na polu oświaty. Brak opieki państwo- wej i słabość ekonomiczna władz miejskich determinowały społeczeń- stwo łódzkie do przejęcia inicjatywy. Jednak inteligencja, z natury swej powołana do organizowania życia kulturalnego i oświatowego, zaczęła być aktywna dopiero na przełomie XIX i XX w.3, podobnie jak burżuazja. Pionierzy kapitalizmu, osadnicy przybywający do Łodzi, początkowo nie przejawiali szczególnych potrzeb oświatowych i kulturalnych. Pochło- nięci byli zdobywaniem majątku. Dopiero kolejne generacje burżuazji, a wśród nich tzw. lodzermenschowie4, zaczęli interesować się kulturą 10 2 S. Pytlas, Struktura społeczności łódzkiej w XIX i XX wieku (do 1939 r.), [w:] Rola nauczy- cieli łódzkich w tworzeniu dziedzictwa kulturowego Łodzi, red. S. Gala, Łódź 1998, s. 19; idem, Rola poszczególnych grup narodowościowych w rozwoju gospodarczym miasta, [w:] M. Koter, M. Kulesza, W. Puś, S. Pytlas, Wpływ wielonarodowego dziedzictwa na współczesne oblicze mia- sta, Łódź 2005, s. 79; W. Puś, Zmiany liczebności i struktury narodowościowej ludności Łodzi do roku 1939, [w:] ibidem, s. 34. 3 A. Barszczewska, Kultura i oświata. Rodowód oraz drogi kultury i oświaty w Łodzi, [w:] Łódź. Dzieje miasta…, s. 480–486; K. Woźniak, Życie kulturalne i oświatowe w Łodzi w XIX–XX wieku (do 1939 r.), [w:] Rola nauczycieli łódzkich…, s. 71. 4 Swoista ponadnarodowa kategoria społeczności łódzkiej, która wykształciła się na przełomie XIX i XX w., odrzucająca świadomość przynależności do konkretnej nacji i trak- tująca Łódź jako swoją właściwą ojczyznę. P. Samuś, Łódź – mała ojczyzna Polaków – Niem- ców – Żydów, [w:] Polacy – Niemcy – Żydzi w Łodzi w XIX–XX wieku. Sąsiedzi dalecy i bliscy, red. P. Samuś, Łódź 1997, s. 121–127; zob. też. M. Łukowska, Mit Lodzermenscha a rzeczy- wistość dawnej i współczesnej Łodzi, [w:] Materiały do etnografii miasta, cz. III, red. A. Stwarz, Żyrardów 1994, s. 39–51; L. Skawińska, Z. Skibiński, Rozmowy w „Tyglu”: Lodzermensch – historia i mit, „Tygiel Kultury” 1998, nr 3–4, s. 33. Szkoła Zgromadzenia Kupców miasta Łodzi (1898–1939) i nauką, problemami miasta, warunkami życia jego mieszkańców, kwe- stiami społecznymi, a dzięki wysokiemu statusowi materialnemu mogli podejmować wiele przedsięwzięć filantropijnych. Przejęli wówczas na siebie znaczną część wysiłków zmierzających do rozbudowy szkolnictwa w Łodzi: przede wszystkim szczebla średniego oraz na polu preferowane- go przez nich kształcenia zawodowego, natomiast w mniejszym stopniu elementarnego, o które na przełomie wieków zaczęła zabiegać klasa ro- botnicza. Ta ostatnia wraz z rosnącą świadomością społeczną, polityczną i narodową doskonale rozumiała potrzebę kształcenia młodego pokole- nia, a w swoich dążeniach kulturalno-oświatowych była wspierana przez inteligencję. W 1897 r., czyli na rok przed powstaniem Szkoły Zgromadzenia Kup- ców, wśród ogółu mieszkańców Łodzi (314 tys.) w wieku 10 lat i więcej 50,5 potrafiło pisać i czytać. Kiedy jednak weźmiemy pod uwagę na- rodowość, wyznanie i płeć, otrzymamy nieco inny obraz tego problemu. Wśród ludności niemieckiej wskaźnik alfabetyzmu (czyli umiejętności czytania i pisania) wynosił 59 , natomiast wśród ludności polskiej i ży- dowskiej tylko nieco powyżej 47 . Gorsza pod tym względem była po- zycja kobiet: czytać i pisać potrafiło 54 Niemek, ale tylko 35–36 Polek i Żydówek5. Przy czym analfabetyzm najbardziej rozpowszechniony był wśród robotników, rekrutujących się spośród ludności wiejskiej, w prze- ważającej mierze niepiśmiennej. W tym czasie, pomijając tajne nauczanie oraz chedery (żydowskie szkoły religijne), na polu kształcenia elementarnego w Łodzi działa- ło 31 szkół miejskich oraz 25 prywatnych. Do grupy pierwszej należały: 24 zakłady elementarne (w tym 4 dla uczniów wyznania mojżeszowego: 2 męskie i 2 żeńskie)6, 6 rzemieślniczo-niedzielnych zakładanych przy szkołach początkowych7 i czteroklasowa przygotowawcza Szkoła Alek- sandrowska (ul. Dzielna 43, ob. Narutowicza). Do grupy szkół prywat- nych, poza 20 placówkami, w większości żeńskimi, wymienionymi w Ło- dzianinie: kalendarzu adresowo-informacyjnym…8, zaliczyłam jeszcze 5 szkół fabrycznych9. Na polu oświaty szczebla średniego działały trzy zakłady: Męskie Rosyjskie Gimnazjum Rządowe (ul. Mikołajewska 44, ob. Sienkie- wicza), Żeńskie Rosyjskie Gimnazjum Rządowe (ul. Cegielniana 62, ob. 11 5 J.K. Janczak, Struktura narodowościowa Łodzi w latach 1820–1939, [w:] Dzieje Żydów w Łodzi 1820–1944. Wybrane problemy, red. W. Puś, S. Liszewski, Łódź 1991, s. 49. 6 Łodzianin: kalendarz informacyjno-adresowy na rok 1897, Łódź: nakład C. Richtera 1897, s. 29–30. 7 E. Podgórska, Szkoły rzemieślniczo-niedzielne w Łodzi (1838–1914), „Rozprawy z Dzie- jów Oświaty” 1962, t. V, s. 75–110. 8 Łodzianin: kalendarz informacyjno-adresowy na rok 1897, s. 31. 9 W dali, „Prawda” 1896, nr 33, s. 394. Szkolnictwo w Łodzi na przełomie wieków i w okresie międzywojennym Jaracza) i miejska Wyższa Szkoła Rzemieślnicza (ul. Nowy Rynek 14, ob. pl. Wolności – gmach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego). Ob- raz dopełniały trzy prywatne szkoły zawodowe: Talmud Tora10, Towarzy- stwa „Talmud-Tora”11 oraz 3-letnia kupiecka Z. Gecena (1897), która po- wstała na podstawie tej samej ustawy co Szkoła Zgromadzenia Kupców. 2. Szkolnictwo elementarne Liczba miejskich szkół elementarnych nie wystarczała, aby objąć edu- kacją nawet te dzieci, które same zgłaszały się do podjęcia nauki, a olbrzy- mim problemem stały się przepełnione klasy12. W 1897 r. nie przyjęto do szkół miejskich 1088 dzieci, a w roku 1898 – 107313. Największą trudno- ścią w rozwoju tych placówek było zapewnienie im stabilności finanso- wej. Fundusz szkół, pochodzący ze składek mieszkańców (w niewielkim stopniu uzupełniały go zapomogi z kasy miejskiej czy dotacje ze skarbu państwa), zależał od sytuacji gospodarczej, przechodzącej przez okresy pomyślności i kryzysów, a dochody na ten cel w znacznej mierze ściągane były pod przymusem na drodze egzekucji administracyjnej. Niekorzystny stan elementarnej oświaty miejskiej poprawiały nieco szkoły fabryczne, czyli jedno- lub dwuklasowe szkoły początkowe, zakła- dane na własny koszt przez największych łódzkich przemysłowców dla dzieci zatrudnianych przez nich robotników oraz dla małoletnich pracow- ników (w zamian fabrykanci mogli uzyskać zwolnienie od ogólnej składki 12 10 Bezpłatna szkoła elementarna z programem nauki zawodu założona w 1873 r. dla ubogich dzieci żydowskich z inicjatywy rabina E. Ch. Majzela. Mieściła się przy ul. Wol- borskiej i Północnej. W. Puś, Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793–1914, Łódź 1998, s. 154. 11 Bezpłatna szkoła zawodowa z męskim i żeńskim odziałem, założona w 1890 r. dla ubogich dzieci żydowskich. Początkowo mieściła się w budynku przy ul. Zachodniej 36. W 1901 r. przeniosła się do nowego gmachu przy ul. Średniej (ob. Pomorska, gmach Wy- działu Nauk o Wychowaniu UŁ), ufundowanego przez B. i Z. Jarocińskich. W 1907 r. szko- ła przeszła reorganizację, w wyniku której została podzielona na dwie placówki: ogólną z kursem 6-letnim i rzemieślniczą. W 1919 r. szkołę ogólną przekształcono w siedmioklaso- wy zakład z programem gimnazjum, a w roku szkolnym 1924/1925 – w „Gimnazjum Hu- manistyczne Szwajcera”. I. Nowakowska, Łódzkie szkoły publiczne i prywatne przełomu XIX i XX wieku – wybrane przykłady, [w:] Szkolnictwo niepubliczne w Polsce i w Europie w XX wieku, red. T. Jałmużna, W. Leżańska, Łódź 2002, s. 230–231. 12 Zob. E. Podgórska, Szkolnictwo elementarne w Łodzi w latach 1808–1914, Łódź 1966; eadem, Szkolnictwo, [w:] Dzieje Łodzi…, s. 508–525; R. Kucha, Szkolnictwo elementarne w Kró- lestwie Polskim w latach 1864–1914, Lublin 1982. 13 E. Podgórska, Szkolnictwo elementarne…, s. 101–102. Szkoła Zgromadzenia Kupców miasta Łodzi (1898–1939) na fundusz szkolny)14. Ich powstawanie należy przede wszystkim przy- pisać panującym wśród burżuazji modnym hasłom opieki społecznej, jak i próbom ściślejszego związania robotników z miejscem pracy. W pewnej mierze na wzrost liczby szkół fabrycznych w Łodzi wpłynęła również ustawa O małoletnich pracujących w zakładach i rękodzielniach z 1/12 czerwca 1882 r., uzupełniona rozporządzeniami. Znalazły się w niej zapisy regulują- ce czas pracy nieletnich oraz obligujące właścicieli fabryk oraz manufaktur do umożliwienia nauki dzieciom, które nie ukończyły szkoły jednoklasowej. Miały one uczęszczać do placówek otwieranych przy zakładach pracy lub do innych szkół elementarnych znajdujących się w pobliżu. Nie stwierdzono jednak w sposób obligatoryjny, że fabrykanci są zobowiązani do zakładania szkół fabrycznych. Stworzono jedynie podstawę prawną do ich otwierania. Większość przemysłowców łódzkich była niechętna ponoszeniu kosztów edukacji dzieci klasy robotniczej, w związku z tym akcja zakładania szkół fabrycznych nie była masowa. Ich listę w Łodzi otwiera dwuklasowa szkoła K. Scheiblera z 1876 r. Do 1912 r. powstały w sumie 23 szkoły fabryczne. Na- leży również zaznaczyć, że pewna część łódzkich przedsiębiorców opłacała naukę dzieci robotników uczęszczających do szkół miejskich15. Poza fabrycznymi i miejskimi szkołami elementarnymi działały rów- nież szkoły prywatne16, głównie żeńskie (jedno-, dwu- i czteroklasowe), jednak ze względów finansowych i ich „kastowego” charakteru były one niedostępne dla dzieci klasy robotniczej. Ta wraz z rosnącą świadomością społeczną, polityczną i narodową do- skonale rozumiała potrzebę kształcenia młodego pokolenia. Lepiej sytuo- wane rodziny robotnicze chciały uczyć swoje dzieci w szkołach średnich. Było to jednak sprzeczne z rosyjską polityką oświatową w Królestwie Pol- skim, której główne cechy przedstawiam poniżej17. Po pierwsze, rząd carski nie chciał dopuścić do upowszechnienia oświaty, zwłaszcza tej ponadele- mentarnej, stanowiącej jeden z czynników postępu społecznego. Po drugie, dwa systemy oświaty – jeden dla biednych i drugi dla bogatych, oddzielne, nie spotykające się ze sobą – stanowiły w przeciągu XIX w. tendencję domi- nującą w szkolnictwie. Celem tej polityki było niedopuszczenie do kształce- nia na poziomie średnim i wyższym niższych klas społecznych. Po trzecie, 13 14 Zob. J. Wasiak, Pierwsze szkoły fabryczne w Łodzi, „Przegląd Włókienniczy” 1962, t. XVI, nr 3, s. 179–182; K. Badziak, Szkolnictwo fabryczne w Łodzi w latach 1905–1919, „Ze- szyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego” 1978, ser. I, z. 40, s. 128–133. 15 K. Badziak, op.cit., s. 131–132; S. Pytlas, Łódzka burżuazja przemysłowa w latach 1864– 1914, Łódź 1994, s. 193. 16 Zob. E. Staszyński, Główne kierunki rozwoju szkoły prywatnej w Królestwie Polskim, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 1963, t. VI, s. 124–161. 17 Zob. E. Staszyński, Polityka oświatowa caratu w Królestwie Polskim. Od powstania stycz- niowego do I wojny światowej, Warszawa 1968. Szkolnictwo w Łodzi na przełomie wieków i w okresie międzywojennym rusyfikacja nauczania, która osiągnęła swoje apogeum za rządów kuratora warszawskiego okręgu naukowego A.L. Apuchtina (1879–1897), policyjny nadzór nad uczniami zarówno w szkole, jak i poza nią oraz system edukacji mający na celu wychowanie ludzi posłusznych władzy i identyfikujących się z carską Rosją i jej kulturą. I wreszcie, po czwarte, uwsteczniony pro- gram nauczania. Te kierunki wywołały sprzeciw społeczeństwa Królestwa Polskiego, którego gwałtownym wyrazem stał się strajk szkolny 1905 r., wsparty przez rewolucję 1905–1907. Zasięg i siła tych wydarzeń zmusiły władze carskie do ustępstw i rozbudziły inicjatywę społeczeństwa na polu kształcenia dzieci i młodzieży, co doprowadziło do powstania licznych to- warzystw oświatowych oraz nowych szkół. O sytuacji w szkolnictwie w Ło- dzi po 1905 r. będzie jeszcze mowa w dalszej części rozdziału. 3. Oświata niemiecka i żydowska w Łodzi 14 Zanim przejdę do omówienia szkolnictwa średniego i zawodowego w Łodzi, kilka słów na temat niemieckiej i żydowskiej oświaty. Jeszcze bo- wiem w l865 r. najwięcej w mieście było Niemców – 44,5 . Polacy stano- wili 34,4 , a Żydzi – 21,1 ogółu mieszkańców. Sytuacja ta uległa zmianie u progu XX w. W 1897 r. dominującą pozycję pod względem narodowo- ściowym zajmowała ludność polska (46,4 ). Zwiększył się też udział lud- ności żydowskiej (29,4 ), zaś zmalał niemieckiej do 21,4 . Rosjan było 2,3 , innych nacji – 0,4 . Podobnie kształtowały się proporcje między grupami narodowości w 1914 r. Ludność polska skupiała prawie 51 ogó- łu mieszkańców miasta. Żydzi zajmowali drugą pozycję – 32 , a udział Niemców i Rosjan spadł odpowiednio do 15 i 1,4 18. Pierwsza ewangelicka szkoła podstawowa dla dzieci niemieckich po- wstała w 1823 r., trzy lata po przybyciu pierwszych osadników do Łodzi. W 1845 r. została otwarta pierwsza szkoła średnia – Szkoła Realna Niemiec- ko-Rosyjska, przekształcona w 1866 r. w Gimnazjum Realne z językiem niemieckim, które działało do 1869 r. Rozwój szkół miejskich i prywatnych z niemieckim językiem wykładowym został zatrzymany przez rusyfikację. Dopiero od 1907 r. ponownie zaistniały warunki do ich zakładania19. 18 J.K. Janczak, Ludność Łodzi…, s. 130, tab. 24; s. 133, tab. 25; W. Puś, Zmiany liczebno- ści…, s. 27–28. 19 Zob. A. Kozłowski, Niemieckie szkolnictwo w Łodzi na przełomie XIX i XX wieku, [w:] Niemcy w Łodzi do 1939 roku, red. M. Wilk, Łódź 1996, s. 21–27; H. Krajewska, Szkoły i nauka religii – udział łódzkich protestantów w procesie kształcenia młodzieży 1820–1914, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 2000, t. 40, s. 59–86. Szkoła Zgromadzenia Kupców miasta Łodzi (1898–1939)
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Szkoła Zgromadzenia Kupców miasta Łodzi (1898‒1939)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: