Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
01026 005825 12597456 na godz. na dobę w sumie
Szkoła początkowa w Staszowie do drugiej połowy XVIII wieku - ebook/pdf
Szkoła początkowa w Staszowie do drugiej połowy XVIII wieku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Armoryka Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8064-171-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W XI w. ukształtowały się i rozpowszechniły typy szkół związane z Kościołem, służące jego celom i od niego zależne: parafialne, klasztorne, kolegiackie. W XII-XIII w. powstały szkoły miejskie, w których kształciła się młodzież kupiecka. Staszów tu nie był wyjątkiem i książka opisuje dzieje szkolnictwa w tym mieście. Treść: Wstęp. Parafia pw. świętego Bartłomieja – rys historyczny. Powstanie i funkcjonowanie szkoły przy kościele pw. świętego Bartłomieja. Nauczyciele szkoły początkowej w Staszowie. Budynek szkoły, wyposażenie i pomoce naukowe. Uczniowie szkoły. Program szkolny i nauczanie dzieci. Bibliografia. Proponowana pozycja to solidne opracowanie zagadnienia i warta polecenia osobom interesującym się dziejami szkolnictwa w Polsce. Zapraszamy do lektury!

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rynek w Staszowie. Fot ze zbiorów Agaty Łucji Bazak Agata Łucja Bazak Agata Łucja Bazak SZKOŁA SZKOŁA POCZĄTKOWA POCZĄTKOWA W STASZOWIE W STASZOWIE do drugiej połowy XVIII wieku do drugiej połowy XVIII wieku Agata Łucja Bazak SZKOŁA POCZĄTKOWA W STASZOWIE  DO DRUGIEJ POŁOWY XVIII WIEKU Agata Łucja Bazak SZKOŁA POCZĄTKOWA W STASZOWIE  DO DRUGIEJ POŁOWY XVIII WIEKU Sandomierz 2016 Projekt okładki: Juliusz Susak Na okładce: Rynek w Staszowie. Fot. ze zbiorów Agaty Łucji Bazak © Copyright by Agata Łucja Bazak Wszelkie prawa zastrzeżone Wydawnictwo ARMORYKA ul. Krucza 16 27­600 Sandomierz http://www.armoryka.pl/ ISBN 978­83­8064­171­6 Spis treści Wstęp …................................................................................ 7 I. Parafia pw. świętego Bartłomieja – rys historyczny ….... 13 II. Powstanie i funkcjonowanie szkoły przy kościele pw. świętego Bartłomieja …................................................................................... 45 III. Nauczyciele szkoły początkowej w Staszowie …......... 59 IV. Budynek szkoły, wyposażenie i pomoce naukowe …... 68 V. Uczniowie szkoły …....................................................... 71 VI. Program szkolny i nauczanie dzieci ….......................... 77 Bibliografia …..................................................................... 87 5 Wstęp Szkoła   jest   jedną   z   najstarszych   instytucji   społecznych tworzonych w celu przygotowania młodego człowieka do ży­ cia dorosłego. „Jako miejsce, w którym przebiega kształcenie dzieci i młodzieży, z reguły znajdowała się poza domem ro­ dzinnym   uczniów,  a  także   –  choć  nie   zawsze   tak   bywało –   poza   mieszkaniem   nauczyciela   (...).   Cel,   wyodrębnione miejsce, obecność nauczyciela i uczniów oraz programy na­ uczania stanowiły niemal od początku nieodzowną treść poję­ cia  szkoła ”1. W XI w. ukształtowały się i rozpowszechniły typy szkół związane z Kościołem, służące jego celom i od niego zależ­ ne:  parafialne,  klasztorne,   kolegiackie.  W  XII­XIII  w.  po­ wstały szkoły miejskie, w których kształciła się młodzież ku­ piecka.  Polska wraz z przyjęciem chrześcijaństwa przyjęła wszyst­ kie instytucje Kościoła, także szkołę. Początek szkół w na­ szym kraju należy łączyć z założeniem biskupstwa w Pozna­ niu, gdzie powstała szkoła katedralna około 1000 r. Powsta­ wanie klasztorów także miało wpływ na rozwój szkolnictwa. 1 I. Szybiak, Z dziejów szkoły, [w:] Sztuka nauczania. Szkoła, red. K. Ko- narzewski, Warszawa 1991, s. 9. 7 Do pierwszych zakonów utrzymujących szkoły należeli Be­ nedyktyni.  O najstarszych szkołach kolegiackich wspominał Jan Dłu­ gosz. Miały mieścić się w Kielcach i Stopnicy. Szkoły kate­ dralne, klasztorne i kolegiackie realizowały ten sam program – „siedem  sztuk wyzwolonych”.  Trivium stanowiły niższy stopień kształcenia i prowadziły ucznia do elokwencji – ina­ czej   nauk   formalnych.   Quadrivium   dawało   wykształcenie ogólne w naukach świeckich i prowadziło do mądrości. Naj­ ważniejszą była gramatyka, której poświęcano wiele uwagi. W jej zakres wchodziły reguły gramatyczne, lektura, metryka (nauka o systemach wersyfikacyjnych (...) i egzegeza (obja­ śniania tekstów literackich, przeważnie starożytnych). Reto­ ryka ograniczała się do zarysu wymowy, bardziej uwzględ­ niano w niej sztukę pisania listów, dokumentów i protokołów oraz wiążące się z tym zasady prawa. Dialektykę, czyli logi­ kę, do połowy XI w. traktowano pobieżnie. Dopiero w filozo­ fii scholastycznej nabrała większego znaczenia. Arytmetyka była podwaliną quadrivium, a jej głównym celem było obli­ czanie kalendarza kościelnego. Geometria, czyli nauka o po­ miarach ziemi oraz elementy geografii. Astronomia ograni­ czała się do tych wiadomości, które były niezbędne do zrozu­ mienia kalendarza. Cały kurs „siedmiu nauk wyzwolonych” realizowano w ciągu wielu lat nauczania. Najbardziej rozpo­ wszechnionym typem szkoły w Średniowieczu były szkoły parafialne, których początek przypada na XII w. W XV w. w Polsce działało około trzech tysięcy szkół tego typu. Przy­ gotowywały one dzieci szlachty, mieszczan, a nawet i chło­ pów do życia  świeckiego. Realizowały  program nauczania wchodzący w zakres trivium. Często szkoły te były zarządza­ 8 ne i finansowane przez rady miejskie i wówczas ich program nauczania   uwzględniał   problematykę   związaną   z   handlem i rzemiosłem. Pod koniec XII w. wskutek intensywnego roz­ woju zainteresowań filozoficznych i naukowych w Europie zaczęły   powstawać   uniwersytety.   Zapewniały   one   większą swobodę wypowiadania nowych myśli. W Polsce w 1364 r. powstał   uniwersytet   w   Krakowie,   którego   fundatorem   był król Kazimierz Wielki. Wydany 12 maja 1364 r. „dyplom fundacyjny” określał, iż uczelnia miała być szkołą świecką i państwową. Uniwersytet składał się z wydziałów: prawa, medycyny i siedmiu nauk wyzwolonych. Śmierć Kazimierza Wielkiego osłabiła, a w końcu przerwała działalność uniwer­ sytetu. Jego odnowienie, a zarazem reorganizacja odbyła się z inicjatywy królowej Jadwigi. Wydany w 1400 r. nowy akt fundacyjny wzorował się na uniwersytetach paryskim i pra­ skim. Wydziałem wiodącym była teologia z 11 katedrami, a następnie wydział prawa kościelnego z 7 katedrami. Wy­ dział medycyny miał tylko jedną katedrę. W całości pozosta­ wiono wydział siedmiu nauk wyzwolonych.  W drugiej połowie XVI wieku zaczęły powstawać szkoły średnie zwane kolegiami, a zakładane przez zakon jezuitów. Młodzież uczono szermierki, jazdy konnej, pływania, tańców itp. Aby nie zrażać rodziców i młodzieży, ze szkół wyelimi­ nowano kary fizyczne. Po raz pierwszy w Europie nauczycie­ le byli przygotowywani w sposób świadomy i zorganizowany do pracy z młodzieżą – ich kształcenie trwało osiemnaście lat2.  2 L. Nowak, Scholar, student, bakałarz, magister – edukacja w średniowie- czu, [w:] /www.czasykatedr.stalwol.pl/skrot_nowak.thm./. 9 Z dotychczasowych badań nad szkolnictwem elementar­ nym w przedrozbiorowej Polsce wynika, że wchodziło ono w zakres duszpasterskiej działalności duchowieństwa diece­ zjalnego bądź zakonnego. Podstawę prawną tejże działalności oświatowej stanowiły postanowienia synodów prowincjonal­ nych i diecezjalnych. Prowadzenie zaś szkół przez probosz­ czów przy kościołach parafialnych było kontrolowane na te­ renie diecezji przez miejscowego biskupa lub upoważnionego przezeń innego duchownego. Z zasady działo się to podczas wizytowania   parafii.   Z   tej   czynności   wizytator   sporządzał protokół zamieszczając w nim szereg informacji dotyczących parafialnej szkoły. Niektóre protokoły wizytacyjne zawierają sporo tego rodzaju wzmianek, inne zaś mniej, ale w dzisiej­ szych czasach, kiedy zachowało się niewiele tychże protoko­ łów, stanowią one nieocenione źródło wiadomości dotyczą­ cych omawianego zagadnienia3. W   niniejszej   publikacji   zostały   wykorzystane   protokoły wizytacyjne z XVI, XVII i XVIII w. przechowywane w ar­ chiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, a także akta ko­ ścioła pw. świętego Bartłomieja w Staszowie znajdujące się w archiwum Diecezjalnym w Sandomierzu oraz w archiwum parafii w Staszowie. Nie pominięto także innych źródeł już opublikowanych. Na temat szkolnictwa elementarnego nie ma wiele opraco­ wań   w   literaturze   prawno­historycznej.   O   istnieniu   szkół w   prepozyturze   wiślickiej,   a   także   w   dekanacie   pacanow­ skim, do którego należała parafia w Staszowie zasygnalizo­ 3 H. Karbownik, Szkolnictwo elementarne na terenie archidiakonatu war- szawskiego w przedrozbiorowej Polsce, „Studia Płockie” 21 (1993), s. 127-129. 10 wali w swych pracach  Feliks Kiryk, ks. Bolesław Kumor, Stanisław   Litak   i   Eugeniusz   Wiśniowski.   Niewielkie wzmianki o pierwszej szkole w Staszowie odnaleźć można także w książkach Alicji Makowskiej, Lecha Stępkowskiego i ks. Wawrzyńca Sieka. Brak pogłębionych studiów nad po­ wyższym zagadnieniem skłonił do badań dotyczących rozwo­ ju szkolnictwa w Staszowie. Niniejsza książka nosi tytuł „Szkoła początkowa w Sta­ szowie do drugiej połowy XVIII wieku”. Składa się z sześciu rozdziałów. Pierwszy wprowadza w historię kościoła i parafii pw. świętego Bartłomieja. Pozostałe zaś omawiają powstanie szkoły, kiedy to właścicielami miasta byli Tęczyńscy oraz jej funkcjonowanie do II połowy XVIII w. Przedstawieni zostali nauczyciele pracujący w Staszowie, uczniowie, wyposażenie szkoły oraz programy szkolne. Publikacja ta po raz pierwszy ujmuje pogłębiony problem edukacji początkowej w Staszowie i wypełnia lukę w istnie­ jących na rynku wydawniczym opracowaniach z tego zakre­ su. Stanowi równocześnie punkt wyjścia do dalszych studiów nad szkolnictwem i historią ziemi staszowskiej. Agata Bazak 11 I. Parafia pw. świętego Bartłomieja – rys historyczny Parafia pw. świętego Bartłomieja w Staszowie w omawia­ nym okresie należała do diecezji krakowskiej. Erygowana zo­ stała 21 sierpnia 1345 r.4. Jednak w dokumentach źródłowych wzmianki o niej pojawiły się już około 1325 r.5. Jak podaje Fe­ liks Kiryk wymieniona w spisach świętopietrza w 1325 r. pa­ rafia staszowska nie płaciła jeszcze opłat na rzecz kamery pa­ pieskiej. Taksę świętopietrza zaczęto przy niej notować dopie­ ro od 1338 r.6.  W XIV w. parafia staszowska funkcjonowała w gronie 13 innych parafii tworzących dekanat książnicki. Wśród nich wy­ różniała   się   najstarsza   i   najbogatsza   parafia   w   Pacanowie. W 1325 r. jak podają źródła niewielką wpłatę w ramach świę­ topietrza wniosła parafia szydłowska. Natomiast pleban sta­ szowski o imieniu Piotr nie przedstawił wartości swych docho­ dów i nie złożył stosownej opłaty. Z jakich powodów – nie 4 B. Kumor, Dzieje diecezji krakowskiej do roku 1795, t. 4, Kraków 2002, s. 213. 5 Monumenta Poloniae Vaticana, vol. 1, ed. J. Ptaśnik, Kraków 1913, s. 155-156. 6 F. Kiryk, Urbanizacja małopolski. Województwo sandomierskie XIII- XVI wiek, Kielce 1994, s. 138. 13 wiadomo. Być może parafia była mała, jeszcze nie dostatecz­ nie zorganizowana, a dochody niewielkie. Jak wynika z dal­ szej relacji, ów Piotr dalej nie dokonywał wpłat podatku i zo­ stał z tego tytułu ekskomunikowany7. Powstanie parafii w XIV w. związane było z intensywną kolonizacją osadniczą na prawie niemieckim. Kolonizacja ta przyniosła wielu parafiom usytuowanym w Puszczy Sando­ mierskiej stałe uposażenie w ziemię i mniejszy, często jedno­ wioskowy  okręg  parafialny.   Ponadto  wprowadziła   poważne zmiany w praktyce postnej i pokutnej oraz przy zawieraniu małżeństw, pewne zmiany w sądach synodalnych, w organiza­ cji klasztorów, a także w zakresie obowiązkowych dziesięcin. Przede wszystkim jednak dała nowe, prawne podstawy parafii, oparte na własności ziemskiej8.  Tworzenie   parafii   docenił   król   Kazimierz   Wielki   (1333­ 1370), który traktował je jako umocnienie państwowości pol­ skiej. Parafia nadawała nowo założonym wsiom cechę trwało­ ści, stabilizowała jej mieszkańców, będąc jednocześnie pla­ cówką kulturalną i społeczną, przy której zakładano szkołę, or­ ganizacje ludzi świeckich i szpital9. Staszowska   parafia   usytuowana   została   w   dolinie   rzeki Czarnej na pograniczu Pogórza Szydłowskiego i Niecki Ni­ dziańskiej10. Źródła wymieniają stale, jako należące do parafii 7 T. Ladenberger (Ładogórski), Zaludnienie Polski na początku panowa- nia Kazimierza Wielkiego, Lwów 1930; J. Ptaśnik, Denar świętego Piotra obrońcą jedności politycznej i kościelnej w Polsce, „Rozprawy AU. Wy- dział Historyczno-Filozoficzny” t. 51 (1908), s. 133-218. 8 B. Kumor, Dzieje diecezji krakowskiej..., t. 4, s. 202-203. 9 Tamże, s. 203. 10 Rocznik Diecezji Sandomierskiej 2010, s. 499. 14 następujące miejscowości: Dobra, Rytwiany i Staszów. Nadto występują także Folwarki, Puszcza oraz Staszówek11. Należy jednak zaznaczyć, iż pierwsze wzmianki o istnieniu katolickiej świątyni w Staszowie pojawiły się już w XIII w.12. Materiały archiwalne podają, iż w 1241 r. mongolskie hordy pod dowództwem Pety, po długiej i krwawej obronie zdobyły Sandomierz. Najeźdźcy dokonali tam straszliwej rzezi i znisz­ czyli   doszczętnie   miasto.   Jeden   z   oddziałów   zdążających z Sandomierza pod Szydłów zawadził po drodze o Staszówek (dawna   nazwa   Staszowa)   i   wymordował   większość   jego mieszkańców oraz spalił drewniany kościół13, który odbudo­ wano w 1245 r.14.  W Polsce na przełomie XII i XIII w. obok kościołów bisku­ pich i klasztornych były wyłącznie same prywatne kościoły i kapelanie. Tak też mogło być i w Staszowie. Fundatorami ta­ kich świątyń obok księcia i króla było możnowładztwo i rycer­ stwo, a od XII w. także i biskupstwo. Fundacją rycerską jest powstały np. przed 1117 r. kościół w Pacanowie. Prawdopo­ dobnie drewniały kościół w Staszowie, istniejący w XIII w. mógł powstać z fundacji rodu Bogoriów, którzy w tym czasie byli właścicielami staszowskiej wsi15. Od XII w. większość ziem w okolicach Staszowa, Bogorii i Koprzywnicy należała 11 E. Wiśniowski, Prepozytura wiślicka do schyłku XVIII wieku. Materiały do struktury organizacyjnej, Lublin 1976, s. 110. 12 A. Makowska, Prywatne miasto Staszów i dobra staszowskie, Warszawa 1981, s. 42. 13 Prezydium Powiatowej Rady Narodowej. Inspektorat Oświaty w Sta- szowie, O Ziemi Staszowskiej, Staszów 1961, s. 9. 14 W. Siek, Opis historyczny parafii i miasta Staszów do 1918 r., Staszów 1990, s. 50. 15 F. Kiryk, Urbanizacja małopolski…, s. 138. 15 do rodu Bogoriów. Mikołaj z Bogorii podarował w 1183 r. (1185?) Koprzywnicę i kilkanaście wsi przybyłemu z Francji zakonowi cystersów. Potwierdza tę tezę następny z rodu Piotr Bogoria (zm. ok. 1287 r.) wojewoda krakowski dziedzic mię­ dzy innymi Staszowa, Rytwian i Łubnic. Był on ojcem: Miko­ łaja, Jarosława i Stanisławy, która z kolei po ojcu odziedziczy­ ła dobra staszowskie16. Dobra Bogoriów w późniejszym czasie przejęli Rytwiańscy17. Staszowski kościół, a tym samym mieszkańcy wsi mogli należeć do parafii w Skotnikach, należącej właśnie do rodu Bogoriów. Ponadto, jak wskazuje Jan Długosz w XV w. na te­ renie   staszowskiej   osady   funkcjonował   dział   rycerski   (pra­ edium militare), co z kolei potwierdzało by tezę o starej, wcze­ snośredniowiecznej   metryce   Staszowa,   funkcjonującego w systemie organizacji grodowej18. W Staszowie murowany kościół postawiono dopiero około 1342 r., przy którym jak już wyżej wspomniano erygowana została  parafia19. Parafia  ta  najprawdopodobniej  wydzielona została w wyniku zabiegów fundatorów staszowskiej świątyni 16 R. J. Rożek, Bogoria – jest takie miejsce, Bogoria 2009, s. 27. 17 J. Wroniszewski, Szlachta ziemi sandomierskiej w średniowieczu. Za- gadnienia społeczne i gospodarcze, Poznań-Warszawa 2001, s. 30; Zob. także S. Gawęda, Możnowładztwo małopolskie w XIV i w pierwszej poło- wie XV wieku. Studium z dziejów rozwoju wielkiej własności ziemskiej, Kraków 1966, s. 49. 18 Parafia Staszowska i Staszów w drugiej połowie XV wieku w świetle Liber Beneficiorum Dioecesis Cracoviensis Jana Długosza, [w:] Sta- szów w opisach, aktach i dokumentach, t. 1: do połowy XIX wieku, red. L. Stępkowski, Staszów 2006, s. 19-20. 19 Zbiór dokumentów małopolskich, t. 1, wyd. S. Kuraś, Kraków 1965, nr 45, s. 64-65. 16 ze starszej i większej parafii skotnickiej20. Konsekracja świątyni staszowskiej dokonana została przez biskupa krakowskiego Jana Grota w dniu 21 sierpnia 1345 r. W obecności dziedzica Staszowa Stanisława zwanego Kmiot­ kiem i nie wymienionego z nazwiska proboszcza „natenczas będącego i na przyszłość”, biskup konsekrował kościół, wy­ znaczając święto parafialne corocznie w oktawę Świętej Trój­ cy (pierwsza niedziela po Zielonych Świątkach). Potwierdził także uposażenie: 2 łany wraz z łąką i stawem położonych na­ przeciw plebanii, nadanych przez Andrzeja ze Zbrodzic dzie­ sięcin,   a   przez   Piotra   z   Bogorii,   wojewody   krakowskiego, dziesięcin z Rytwian i z Widuchownej. Za dusze zmarłych ofiarodawców proboszcz staszowski zobowiązany był w każ­ dy poniedziałek odprawić mszę21. Obecny   kościół   wybudowany   został   staraniem   Doroty z Tarnowa, wdowy po Marcinie z Łubnic  (de Lubnicze)22, z kamienia i cegły23. Był to obiekt charakterystyczny dla mało­ polskiego budownictwa sakralnego XIV­XVI stulecia, typ ma­ łego kościoła parafialnego24.  W XVII w. za sprawą Tęczyńskich kościół uległ znacznej przebudowie podczas, której jego pierwotna forma uległa znie­ kształceniu. W świetle dotychczasowych badań ustalono, że w 1610 r. do kościoła od strony zachodniej dobudowana zosta­ 20 Parafia Staszowska i Staszów…, [w:] Staszów w opisach..., s. 19-20. 21 Zbiór dokumentów…, s. 64-65. 22 E. Wiśniowski, Prepozytura wiślicka…, s. 110; T. Bielecki, Zespół ko- ścielny p.w. św. Bartłomieja Apostoła w Staszowie. Studium obiektu w 660. rocznicę konsekracji świątyni, Staszów 2005, s. 11. 23 J. Długosz, Liber beneficiorum Dioecesis cracoviensis, t. 2, [w:] Opera Omnia, t. 8, wyd. A. Przeździecki, Kraków 1864, s. 386. 24 T. Bielecki, Zespół kościelny…, s. 8. 17 ła wieża, a od strony południowej okrągła baszta25. W wyniku wybudowania wieży i baszty zmieniona została konstrukcja dachu nad całym kościołem. We wnętrzu kościoła podwyższo­ ny został strop. Wykonane zostały nowe sklepienia i podziały W XVII w. do kościoła dobudowano również zakrystię26.  Ponadto w latach  1610­161827  lub jak podają  inne dane w latach 1613­162528 od strony północnej wybudowana zosta­ ła  kaplica  Tęczyńskich29. Fundatorką kaplicy według źródeł kościelnych30 jak i kilku opracowań31 była hrabina Katarzyna z Leszczyńskich Tęczyńska. Jednakże, jak wskazuje w swej rozprawie doktorskiej J. Z. Łoziński fundację kaplicy Katarzy­ na Tęczyńska uczyniła wraz ze swoim wówczas jeszcze żyją­ 25 A. Makowska, Prywatne miasto..., s. 43. 26 T. Bielecki, Zespół kościelny..., s. 21-23. 27 H. i S. Kozakiewiczowie, Renesans w Polsce, Warszawa 1976, s. 225; J. Z. Łoziński, Pomniki sztuki w Polsce, t. 1, Warszawa 1985, s. 453; Ten- że, Cztery centralne kaplice kopułowe z początku XVII w., „Biuletyn Hi- storii Sztuki” 30 (1968) nr 3, s. 304; T. Bielecki, Zespół kościelny..., s. 28; J. Wójcik, Ważniejsze zabytki architektoniczne Staszowa i okolic, „Alma- nach Staszowski” 1 (1982), s. 75. 28 J. Wiśniewski, Dekanat sandomierski, Radom 1915, s. 219; W. Siek, Opis historyczny..., s. 16 i 59; D. Kubalski, Życie społeczno-kulturalne w Staszowie w latach 1918-1939, Staszów 1996, s. 39; M. A. Korycka, Architektura sakralna na Kielecczyźnie do 1939 r., [w:] „Pamiętnik Świę- tokrzyski. Studia z dziejów kultury chrześcijańskiej”, Kielce 1991, s. 243; M. A. Zarębski, Staszów wczoraj i dziś, Staszów 1999, s. 120; A. Makow- ska, Prywatne miasto..., s. 43. 29 A. Bazak, Kaplica Tęczyńskich w Staszowie. Przyczynek do dziejów obiektu, Sandomierz 2014, s. 50. 30 Zob. Akta parafii świętego Bartłomieja przechowywane w Archiwum Diecezji Sandomierskiej (dalej ADS). 31 Por. Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 3, z. 11, red. J. Z. Łoziński, B. Wolff, Warszawa 1962, s. 106; J. Wiśniewski, Dekanat..., s. 219; T. Bielecki, Zespół kościelny..., s. 28. 18 cym mężem Andrzejem Tęczyńskim, kasztelanem bełskim32. Natomiast J. Kurtyka wskazuje wprost na Andrzeja Tęczyń­ skiego jako inicjatora i fundatora tej budowli33. Według planów Andrzeja i Katarzyny Tęczyńskich miała to być kaplica grobowa wybudowana zgodnie z panującą wów­ czas modą. W XVII w. coraz większą rolę ogrywał mecenat możnowładców zarówno świeckich jak i kościelnych, którzy dochodząc do potęgi ekonomicznej i znaczenia politycznego podejmowali budowle na wielką, niekiedy urbanistyczną ska­ lę. Mecenat ten obejmował także budowle sakralne34. Tęczyńscy prawdopodobnie chcieli połączyć pobożną funda­ cję sakralną z pomnikiem własnej chwały, zachować dla potom­ ności pamięć własnego imienia należną ich pozycji w hierarchii społecznej, a jednocześnie stworzyć przybytek kultu pośmiert­ nego odpowiadający przyjętej obrzędowości liturgicznej35. Jed­ nak ze względu na głoszone przez Kościół treści kontrreforma­ cyjne owa pierwotna funkcja została nieujawniona. W tym czasie, czyli po roku 1600 w wielu tego typu bu­ dowlach nie wykonywano już nagrobków. Sprowadzano je do skromnych epitafiów czy tablic, albo nawet już tylko do her­ bów fundatorów, zwykle zawieszanych w sferze niebiańskiej, na pendentywach kopuły. Na takie redukowanie świeckich ele­ mentów sepulkralnych miały wpływ wymagania, jakie w obli­ czu   kontrreformacji   stawiało   duchowieństwo   przy   budowie 32 Katalog zabytków..., s. 106-107. 33 J. Kurtyka, Latyfundium tęczyńskie. Dobra i właściciele (XIV-XVII wiek), Kraków 1999, s. 25. 34 S. Petrycy z Pilzna, Polityki Aristotelesowey (…) ksiąg ośmioro, cyt. za: Pisarze polskiego Odrodzenia o sztuce, opr. W. Tomkiewicz, Wrocław 1955, s. 201-202. 35 J. Z. Łoziński, Grobowe kaplice…, s. 282. 19 obiektów sakralnych. Ponadto coraz częściej również funkcje grobowca   były   podporządkowane   ogólnym   funkcjom   spo­ łeczno­propagandowym,   zwłaszcza   wprowadzanym   przez bractwa religijne. W tej sytuacji głównym, a często jedynym akcentem wnętrza stawał się ołtarz, który zgodnie z zasadami kompozycyjnymi zajmował ścianę naprzeciw wejścia36. O ukrytej funkcji grobowej może zatem świadczyć jedynie krypta   grobowa   wybudowana   pod   kaplicą37  oraz   heraldyka umieszczona w pendytywach nadająca rangę pomnika i sła­ wiąca chwałę fundatorów, a także wezwanie, jakie otrzymała kaplica, a które to poświęcone zostało Matce Bożej Różańco­ wej. Było to typowe wezwanie, jakie nadawano kaplicom gro­ bowym, gdyż wierzono, że Maryja jest pośredniczką u Boga i to Jej wstawiennictwo chcieli sobie zapewnić zmarli w ocze­ kiwaniu na powtórne przyjście Zbawiciela38. Idea pośrednic­ twa Maryi w zbawieniu stanowiła niemal stały składnik pro­ gramu kultowego mauzoleów grobowych39.  Kaplica w XVII w. otrzymała jeden ołtarz usytuowany na wprost wejścia, do którego wstawiony został obraz Matki Bożej Różańco­ wej. Ołtarz posiadał marmurową mensę i nastawę ołtarzową40. W   1657   r.   kościół   zdewastowały   wojska   siedmiogrodzkie i kozackie Jerzego II Rakoczego, które urządziły sobie w nim staj­ nię41. W latach 1658­1664 za staraniem ks. Macieja Dalewskiego 36 A. Miłobędzki, Architektura polska XVII..., s. 64. 37 Za J. Wiśniewskim, Dekanat..., s. 224. 38 J. Z. Łoziński, Grobowe kaplice..., s. 108. 39 A. Miłobędzki, Architektura polska..., s. 26. 40 A. Bazak, Kaplica Tęczyńskich…, s. 86. 41 S. Herbst, Wojna obronna 1655-1660, [w:] Polska w okresie drugiej wojny północnej 1655-1660, red. K. Lepszy, t. 2, Warszawa 1957, s. 105; A. Makowska, Prywatne miasto..., s. 56. 20 ówczesnego proboszcza w świątyni przeprowadzone zostały prace renowacyjne, które umożliwiły ponowną jej konsekrację42. W   XVIII   w.   za   sprawą   kolejnych   właścicieli   Staszowa prawdopodobnie Czartoryskich: Marii Zofii Sieniawskiej i Au­ gusta Aleksandra Czartoryskiego (właścicielki miasta od 1726 r., która przekazała je w wianie Czartoryskiemu w 1731 r.) oraz ich córki Elżbiety Izabeli Lubomirskiej (dziedziczki Staszowa od 1778 r. jeszcze za życia ojca) zgodnie z panującą wtedy modą architektoniczną wnętrze kościoła i kaplicy uległo prze­ obrażeniu43. W latach 1770­1780 zbudowane zostały nowe ołtarze, am­ bona oraz chór muzyczny (zachowane do dziś). Do wybudo­ wanych ołtarzy wkomponowano obrazy z wcześniejszych na­ staw ołtarzowych. Ołtarz główny w kościele posiadał obraz ze sceną Ukrzyżowania Chrystusa, a na zasuwie świętego Bartło­ mieja. W ołtarzach bocznych umiejscowiono wizerunki święte­ go Jacka po lewej stronie, a po prawej świętej Anny Samotrzeć. W kaplicy Tęczynskich zaś wykonana została nowa, drewnia­ na nastawa do ołtarza głównego, a ściślej rzecz ujmując do sie­ demnastowiecznej marmurowej mensy oraz bogato zdobione an­ tepedium.   W   XVIII   w.   ołtarz   dodatkowo   zyskał   zasuwę i obraz przestawiający świętych: Piotra i Pawła oraz rzeźby świę­ tych: Dominika i Róży z Limy44. Na wizerunek Matki Bożej Ró­ żańcowej nałożono korony, srebrną sukienkę i inne dodatki45. 42 M. A. Zarębski, Staszów naszych pradziadków (z przełomu wieków), Staszów 1998, s. 32. 43 P. Bohdziewicz, Korespondencja artystyczna Elżbiety Sieniawskiej z lat 1700-1729 w zbiorach Czartoryskich w Krakowie, Lublin 1964, s. 302- 303. 44 A. Bazak, Kaplica Tęczyńskich…, s. 87. 45 Tamże, s. 90. 21 Około roku 1787 wnętrze kaplicy Tęczyńskich ponownie zostało przeobrażone. Zyskało dwa dodatkowe ołtarze wraz z obrazami, które usytuowane zostały po lewej i prawej stronie kaplicy.  Należy jednak zaznaczyć, że w tym czasie zbudowano tyl­ ko drewniane mensy, gdyż nastawy ołtarzowe zostały zaadop­ towane do wnętrza kaplicy. Ich pochodzenie (nastaw ołtarzo­ wych) datuje się na XVII w.46. Ołtarz boczny po prawej stronie w kaplicy  Tęczyńskich poświęcony został świętym  Rozalii, Sebastianowi i Irenie (inne opracowania podają, że Rozalii, Sebastianowi i Barbarze)47. Natomiast ołtarz boczny po lewej stronie otrzymał obraz z Matką Bożą Niepokalanego Poczę­ cia48. Tak zbudowane ołtarze poświęcone zostały w 1787 r.49. Druga połowa XIX w. przyniosła kolejne zmiany w wyglądzie kaplicy Tęczyńskich. Ołtarz boczny po lewej stronie zyskał nowy wygląd. Wkomponowany został tam obraz przedstawia­ jący świętego Józefa. Obraz ten widnieje w inwentarzach ko­ 46 E. i M. Gruszczyńscy, Kaplica Matki Bożej Różańcowej, maszynopis przechowywany w archiwum autorki, b. s. 47 Ks. Jan Wiśniewski w swoim opracowaniu błędnie podał, że jest to ob- raz z wizerunkami świętych: Rozalii, Sebastiana i Barbary. Zob. J. Wi- śniewski, Dekanat..., s. 221. 48 ADS, Akp Staszów (1799-1834), t. 1, Protokół w porządku spisania In- wentarza Fundi Instructi Kościoła Parafialnego i Probostwa staszowskie- go po śmierci ks. Macieja Dużyńskiego byłego Proboszcza tegoż kościoła na rzecz ks. Adama Majewskiego dzisiejszego Proboszcza i Dziekana Sta- szowskiego kanonika honorowego sandomierskiego z mocy rozporządze- nia (..) komisarza obwodu sandomierskiego w dniu 20 grudnia 1827 Nr 13369 (…), b.s. 49 Data taka widnieje na portatylu. 22 ścielnych od co najmniej 1887 r.50. W 1926 r. prawdopodobnie wymieniony został na nowy51. Po pożarze w 1783 r., w którym spaliła się plebania, wika­ riat,  organistówka,  przytułek   przykościelny,  dzwony  i  frag­ ment wieży – kościół, jak i budynki należące do parafii zostały ponownie odnowione52. Materiały archiwalne przekazują konsekrację kościoła para­ fialnego w 1345 r. dokonaną przez biskupa Jana Grota, konse­ krację kaplicy Tęczyńskich w 1626 r. uczynioną przez biskupa Tomasza   Oborskiego   oraz   ponowną   konsekrację   kościoła przeprowadzoną przez biskupa Mikołaja Oborskiego w dniu 27 sierpnia 1664 r.53.  W   omawianym   okresie   urząd   plebana   pełnili:   Piotr   ? (1325­?), Jan Strzepecki (Szczepieński) (1440­1443), Marek ? (1443­?), Krzysztof Talecki (Taleski) (ok. 1596­?) i Adam Fa­ łęcki (Falecki) (ok. 1598­?)54. W 1613 r. Katarzyna Tęczyńska przy kościele parafialnym ufundowała Mansjonerię, w wyniku której kościół podniesio­ ny   został   do   rangi   kościoła   parafialnego­prepozyturalnego, przy którym do 1818 r. funkcjonowała prepozytura55.  50 ADS, Akp Staszów (1858-1983), t. 4, Akt gen[eralnej] wizyty (…) na dniu 9 i 10 listopada 1887 r., b.s. 51 M. Gruszczyński, Pisemna relacja na temat ołtarzy w kaplicy Tęczyń- skich w Staszowie, maszynopis przechowywany w archiwum autorki, s. 1. 52 P. Bohdziewicz, Korespondencja artystyczna…, s. 303. 53 Archiwum Kurii Metropolitarnej w Krakowie (dalej AKMKrak), Wiz. 1783 AV 56, s. 255. 54 A. Bazak, Parafia pw. świętego Bartłomieja w Staszowie 1325-2005. Kalendarium wydarzeń, Sandomierz 2006, s. 174; J. Wiśniewski, Deka- nat…, s. 15; W. Siek, Opis historyczny..., s. 80. 55 J. Wiśniewski, Dekanat…, s. 219. 23 Po śmierci Andrzeja Tęczyńskiego czyli w 1613 r., jak za­ znacza ks. Wawrzyniec Siek wdowa po nim zapragnęła uczcić pamięć swego męża, a także pamięć ich syna Jacka56, których pochowała w kościele pw. świętego Bartłomieja, jak również zapewnić sobie modlitwę po śmierci. Dlatego też ufundowała, a następnie sprowadziła do Staszowa kolegium księży Mansjo­ narzy57.  Jednakże motyw do erygowania tegoż kolegium wypływał nie tylko z pobożności, ale podobnie, jak w przypadku budo­ wy kaplicy również z chęci podniesienia dostojności siedziby rodowej Tęczyńskich, dodanie powagi osobie fundatora i jego rodu58. Na fundację tę mógł wpłynąć także pozostawiony przez Andrzeja Tęczyńskiego testament, w którym zobowiązał swo­ ich bliskich do pamięci o nim59.  Na podstawie dokumentów źródłowych wiadomo, że przy tworzeniu fundacji mansjonarskich, zazwyczaj poza względa­ mi religijnymi, kierowano się także motywami ambicjonalny­ mi. Jak pisze S. Litak: „Fundacja taka pociągała za sobą pod­ niesienie  urzędu plebana do godności  prepozyta, czyli  pro­ boszcza, a kościoła parafialnego do wyższej rangi – parafial­ nego­prepozyturalnego, co z pewnością nie było obojętne dla szlachcica   posiadającego   prawo   patronatu”60.   Prepozytury, uposażane zawsze z kolegiami Mansjonarzy, były to wspólno­ 56 W. Siek, Opis historyczny..., s. 76. 57 J. Wiśniewski, Dekanat..., s. 219. 58 J. Szczepaniak, Duchowieństwo diecezji krakowskiej w XVIII wieku. Studium prozopograficzne, Kraków 2010, s. 94. 59 A. Bazak, Kaplica Tęczyńskich…, s. 58. 60 S. Litak, Parafie w Rzeczypospolitej w XVI-XVIII w. Struktura, funkcje społeczno-religijne i edukacyjne, Lublin 2004, s. 161. 24 ty złożone z duchownych posiadających święcenia kapłańskie, na czele z przełożonym, zwanym prepozytem61.  Katarzyna Tęczyńska fundację księży Mansjonarzy powo­ łała w porozumieniu z biskupem Piotrem Tylickim w 1613 r.62. Do Staszowa zaś Mansjonarze przyjechali w drugiej połowie 1625 r.63  za zgodą biskupa Marcina Szyszkowskiego64, który wydał im akt erekcji 31 października65. Jednocześnie kościół pw. świętego Bartłomieja podniósł do rangi kościoła parafial­ nego­prepozyturalnego,   którym   zarządzał   prepozyt66.   Otrzy­ mał on także uprawnienia do kierowania kolegium Mansjona­ rzy i prawo do wskazywania kandydatów na to stanowisko67.  W latach 1625­1818 funkcję prepozyta sprawowali: Wojciech Belczyński, Jan Brożek, Maciej Teodor Dalewski, Aleksander Krzyszkowski, Michał Lachowicz, Józef Suchecki, Wojciech Fili­ powicz, Szymon Tymowski oraz Maciej Dużyński68. 61 B. Kumor, Dzieje diecezji krakowskiej…, t. 3, s. 426. 62 Parafia Staszów, [w:] Historia dekanatu Pacanów do schyłku XVII w., http://pacanow.tbu.pl/pa_online/ tradycja/ dek/par10.html/, (dostęp 14.02.2012). 63 B. Kumor, Dzieje diecezji krakowskiej..., t. 3, s. 431. 64 W. Siek, Opis historyczny..., s. 76. 65 B. Kumor, Dzieje diecezji krakowskiej..., t. 3, s. 431. 66 J. Wiśniewski, Dekanat..., s. 219. 67 J. Szymański, Kapituła kolegiacka w Wojniczu 1465-1786, Lublin 1962, s. 99. 68 W. Siek, Opis historyczny..., s. 80-82. Natomiast ks. Jan Szczepaniak podaje następujące nazwiska prepozytów staszowskich: Aleksander Skrzyszowski (1699-?), Grodzicki PhD [1711], Kacper Pachowski (?-1723), Stanisław Jaxinski (10 XII 1723-?), Jerzy Otwinowski (Otfi- nowski) (?-1747), Józef Suchocki (12 XII 1747 - 30 III 1762+), Wojciech Filipowicz ( 14 VI 1762 - 9 VIII 1799+). Por. J. Szczepaniak, Spis prepo- zytów i plebanów diecezji krakowskiej (XVIII w.), Kraków 2008, s. 303. 25
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Szkoła początkowa w Staszowie do drugiej połowy XVIII wieku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: