Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00120 006996 11257857 na godz. na dobę w sumie
Szpital psychiatryczny jako instytucja totalna - ebook/pdf
Szpital psychiatryczny jako instytucja totalna - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2758-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Praca jest przykładem udanego połączenia teorii socjologicznych i badań empirycznych, zainspirowanego Goffmanowską koncepcją instytucji totalnych. Autor do analizy osobistej stosuje metody obserwacji i wywiadu oraz wykorzystuje dane zastane, prowadząc obserwację uczestniczącą przyjmuje rolę społeczną i perspektywę pacjenta. Na pracę składają się: część teoretyczna dotycząca metodologii, rozważania nad instytucjami i organizacjami oraz rekonstrukcja Goffmanowskiej koncepcji instytucji totalnych. Część teoretyczna została uzupełniona interesującą perspektywą historyczną poświęconą genezie i rozwojowi szpitali psychiatrycznych, również w Polsce. Trzon pracy stanowi opisowo-wyjaśniająca teoria szpitala psychiatrycznego wykorzystująca sposób analizy E. Goffmana.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Adam Miller SZPITAL PSYCHIATRYCZNY JAKO INSTYTUCJA TOTALNA socjologiczne studium przypadku ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SZPITAL_strony tytulowe:Layout 1 9/18/13 1:11 PM Page 1 SZPITAL PSYCHATRYCZNY ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SZPITAL_strony tytulowe:Layout 1 9/18/13 1:11 PM Page 2 Justynie ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SZPITAL_strony tytulowe:Layout 1 9/18/13 1:11 PM Page 3 Adam Miller SZPITAL PSYCHIATRYCZNY JAKO INSTYTUCJA TOTALNA socjologiczne studium przypadku Warszawa 2013 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzenci Piotr Chmielewski Witold Morawski Redaktor prowadzący Maria Szewczyk Redakcja Kaja Kojder-Demska Redakcja techniczna Zofia Kosińska Korekta Danuta Wojcieszak Projekt okładki i stron tytułowych Zbigniew Karaszewski Ilustracja na okładce pochodzi ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego Skład i łamanie Ryszard Obrębski © Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013 © Copyright by Adam Miller, Warszawa 2013 Publikacja dofinansowana przez Instytut Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego ISBN 978-83-235-2758-9 (PDF) Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy Świat 4 www.wuw.pl; e-mail: wuw@uw.edu.pl Dział Handlowy WUW: tel. (48 22) 55 31 333; e-mail: dz.handlowy@uw.edu.pl Księgarnia internetowa: www.wuw.pl/ksiegarnia Wydanie 1. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== SPIS TREŚCI WPROWADZENIE ............................................................................... Temat i cele pracy .............................................................................. METODOLOGIA BADANIA ................................................................ Podejście badawcze – studium przypadku ............................................. Sposoby zbierania danych ................................................................... CHARAKTERYSTYKA INSTYTUCJI TOTALNYCH .......................... Pojęcia podstawowe – instytucje a organizacje ...................................... Definicja instytucji totalnej i jej cechy charakterystyczne ....................... Typy instytucji totalnych .................................................................... Sposób organizacji funkcjonowania w instytucji totalnej ......................... Członkowie instytucji totalnych ........................................................... HISTORYCZNY ROZWÓJ SZPITALI PSYCHIATRYCZNYCH ........... Czasy starożytne ............................................................................... Średniowiecze ................................................................................... Oświecenie ....................................................................................... Czasy rewolucji ................................................................................. XIX wiek ......................................................................................... Stany Zjednoczone ............................................................................ XX wiek .......................................................................................... Druga połowa XX wieku .................................................................... Szpitale psychiatryczne obecnie, wyzwania na przyszłość ....................... SZPITALE PSYCHIATRYCZNE W POLSCE ...................................... Historia ............................................................................................ 9 12 18 18 21 31 31 38 40 41 44 50 50 51 53 57 58 62 68 74 78 81 81 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 SZPITAL Spis treści INICJACJA ............................................................................................ Pierwsze reakcje ............................................................................... Procedury przyjęcia (admission procedures) ......................................... Sala obserwacyjna ............................................................................. PACJENCI ............................................................................................ Wprowadzenie .................................................................................. Hierarchia ........................................................................................ Relacje w grupie pacjentów ................................................................. Nowy .............................................................................................. Pacjenci – zbiorowość czy społeczność? ............................................... PERSONEL .......................................................................................... Informacje wstępne ........................................................................... Relacje pacjenci–personel lekarski ....................................................... Relacje pacjenci–pielęgniarki .............................................................. Podsumowanie .................................................................................. PRZYWILEJE ...................................................................................... Wprowadzenie .................................................................................. Przeniesienie pacjenta do innej sali ...................................................... Przywilej posiadania własnych ubrań ................................................... Wolne wyjście .................................................................................. Przepustka ....................................................................................... Przywileje a funkcjonowanie instytucji totalnej ..................................... WTÓRNE PRZYSTOSOWANIE (SECONDARY ADJUSTMENT) ........ Wprowadzenie .................................................................................. Krótkotrwałe opuszczanie terenu szpitala ............................................. Palenie w salach ................................................................................ Klucz do drzwi ................................................................................. Przedmioty prywatnego użytku ........................................................... Podsumowanie .................................................................................. SZPITAL PSYCHIATRYCZNY A RACJONALNA KALKULACJA ........ Warunki racjonalnej kalkulacji w szpitalu psychiatrycznym .................... 93 93 97 100 104 104 105 109 112 118 122 122 123 125 128 130 130 131 134 135 137 141 145 145 148 152 152 153 158 162 162 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści Rzeczywiste możliwości realizacji obranej strategii ............................... Podsumowanie .................................................................................. SPOSOBY PENALIZACJI .................................................................... Wprowadzenie .................................................................................. Pasy ................................................................................................ Inne środki przymusu bezpośredniego .................................................. Odbieranie przywilejów ..................................................................... System nagród i kar – podsumowanie ................................................... SZPITALNY DZIEŃ ............................................................................. Poranne rytuały ................................................................................ Czas wolny ....................................................................................... Odwiedziny ...................................................................................... 7 165 168 169 169 171 174 175 176 178 178 183 193 PODSUMOWANIE .............................................................................. 195 ZAŁĄCZNIKI ....................................................................................... Załącznik 1. Plany oddziałów .............................................................. Załącznik 2. Regulamin oddziału szpitalnego ........................................ Załącznik 3. Wzór karty zastosowania unieruchomienia lub izolacji oraz zawiadomienia o zastosowaniu przymusu bezpośredniego ................ 199 200 203 207 BIBLIOGRAFIA .................................................................................... 210 AKTY PRAWNE ................................................................................... 213 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== WPROWADZENIE WPROWADZENIE Są w naszej rzeczywistości społecznej instytucje, których funkcjono- wanie opiera się na tworzeniu barier i ograniczeń. Instytucje, w których organizatorem przestrzeni życiowej staje się r e g u l a m i n, a jakie- kolwiek odstępstwo od sztywno wyznaczonych i narzuconych ram jest mniej lub bardziej rygorystycznie penalizowane. Mijamy je na co dzień: więzienia, szpitale, zakłady psychiatryczne, koszary wojskowe, klasz- tory… Mijamy je, ale (pewnie na szczęście) losy niewielu z nas potoczą się w taki sposób, że z własnej woli lub wbrew sobie znajdziemy się we- wnątrz takiej instytucji. Dla mnie, studenta ostatniego roku socjologii, instytucje totalne stanowiły jedynie pewien koncept teoretyczny, z któ- rym zapoznawaliśmy się w trakcie zajęć dydaktycznych. Były de facto bytem abstrakcyjnym, znanym jedynie z literatury przedmiotu, książek czy filmów. Nieprawdopodobne wydawało mi się trafienie w obręb in- stytucji totalnej w charakterze innym aniżeli wyłącznie badacza. Jednak nigdy nie można być pewnym tego, co przyniesie jutro. Moje dotychcza- sowe, ustabilizowane, spokojne życie studenta w momencie śmierci mat- ki z dnia na dzień legło w gruzach. Niemożliwość wytłumaczenia sobie tego, co się stało, i pogodzenia się z tym, wewnętrzny bunt, a zarazem niewyobrażalna pustka połączona z całkowitą bezsilnością doprowadzi- ły mnie do ciężkiej depresji, z której jedyną szansą wyjścia był pobyt w szpitalu psychiatrycznym. W ten oto sposób nagle z wolnej, zado- wolonej z życia osoby, w pełni zdrowej psychicznie i fizycznie stałem się p a c j e n t e m wymagającym hospitalizacji. Inaczej mówiąc: przez określony czas, dokładnie jedenaście tygodni, byłem częścią instytucji totalnej, jaką jest szpital psychiatryczny. Instytucji, na którą składali się ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 10 Wprowadzenie inni pacjenci, personel, pisane i niepisane reguły obowiązujące w tym miejscu oraz jej infrastruktura i zaplecze materialne. Z czysto osobistego punktu widzenia znalazłem się w sytuacji bez- nadziejnej – tak ją przynajmniej początkowo postrzegałem: oto student dwóch kierunków studiów na Uniwersytecie Warszawskim, pracownik firmy ewaluacyjnej, w połowie drugiego semestru, przed zbliżającą się sesją egzaminacyjną został zamknięty w miejscu, w którym pokoje nie miały klamek, z telefonu komórkowego można było skorzystać tylko za zgodą personelu, a na sąsiednich łóżkach leżeli nałogowi alkoholicy, schizofrenicy, osoby z pociętym żyłami i cały szereg innych pacjentów o mniejszym lub większym stopniu upośledzenia. Niewątpliwie swego rodzaju szok, jakiego doznałem, znajdując się niejako wbrew woli w ta- kim miejscu, wpłynął na obraną przeze mnie strategię, która obliczona była wyłącznie na jak najszybsze opuszczenie murów szpitala – co udało się po czterech tygodniach. Konsekwencją takiego – z pełną świadomo- ścią muszę to przyznać – nieodpowiedzialnego działania było to, że trzy tygodnie później trafiłem do szpitala ponownie. Tym razem zakończo- na sukcesem terapia trwała siedem tygodni. Łącznie jedenaście tygodni przebywania w miejscu, które dla przeciętnego obywatela, w tym socjo- loga, jest niedostępne. Tym samym z punktu widzenia przedstawicie- la dyscypliny naukowej, jaką jest socjologia, znalazłem się w sytuacji przez swoją unikatowość skądinąd komfortowej. Dzięki roli społecznej pacjenta uzyskałem niemal nieograniczony dostęp do materiału empirycznego, który dla zdecydowanej większości badaczy jest nieosiągalny. Stałem się członkiem pewnej specyficznej gru- py społecznej, jaką stanowią pacjenci szpitala psychiatrycznego, a także, w momencie zatrzaśnięcia się za mną okratowanych drzwi, zacząłem stanowić integralny element tejże instytucji. Z czysto badawczego punk- tu widzenia sytuacja, jakiej doświadczyłem, była zbliżona do pobytu w więzieniu Marka M. Kamińskiego, autora książki Gry więzienne. Tra- gikomiczny świat polskiego więzienia, powstałej na podstawie obserwa- cji przeprowadzonych w instytucji, do której trafił w okresie PRL-u ska- zany za działalność antysystemową. Podobnie jak Kamiński, bezcenny dla wielu badaczy materiał miałem na wyciągnięcie ręki, stanowiąc przy tym część przedmiotu badania, którego pomysł i koncepcja narodziły się w drugim tygodniu pierwszego pobytu w szpitalu. Początkowo trak- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Wprowadzenie 11 towałem aktywność badawczą jako próbę oswajania nieznanej mi do- tąd, dziwnej i niezrozumiałej rzeczywistości. Można powiedzieć, że za wszelką cenę starałem się przyjąć r o l ę o b s e r w a t o r a, dystansu- jąc się wobec r o l i p a c j e n t a. Tym samym decyzja o socjologicznej analizie miejsca, gdzie się znalazłem, była decyzją strategiczną, ukie- runkowaną na podtrzymanie jak najsilniejszych więzów ze światem, od którego zostałem odcięty, który został poza murami szpitala. Przyjęcie roli socjologa miało stwarzać swoistą iluzję, być parasolem ochronnym, bardzo złudnym, będącym emanacją braku zgody na zaistniałą sytu- ację. Łudziłem się, że fałszywa wizja, jakoby moim głównym zadaniem w szpitalu było prowadzenie badań, pozwoli mi przetrwać czekające mnie dni we w miarę dobrej kondycji psychicznej i umożliwi stosunko- wo bezbolesny powrót do normalnego życia. Była to jednak wyłącznie iluzja, nieudana próba oszukania samego siebie, wmówienia sobie, że nie mam poważnych problemów psychicznych, że pomoc psychiatrów i psychologów jest zbędna i że właściwie to trafiłem t u przez pomyłkę. Taka strategia mogła dać efekty jedynie krótkoterminowe: osiągnąłem swój cel, jakim było jak najszybsze opuszczenie szpitala. Najważniejsze są jednak inne cele, nazwijmy je strategicznymi. W moim przypadku taki cel stanowiło całkowite wyleczenie. Strategia obrana przeze mnie na początku okazała się bardzo krótkowzroczna. Skutkiem takiej, a nie innej decyzji podjętej przeze mnie podczas pierwszej hospitalizacji było ponowne trafienie do szpitala trzy miesiące później. Tym razem w żaden sposób nie dało się obronić stawianej przeze mnie wcześniej tezy o dobrej kondycji psychicznej. Górę wzięła obawa, że tym razem nieskuteczna terapia może przynieść fatalne skutki. Dotarło do mnie, że wszystkie swoje wysiłki muszę skoncentrować na dojściu do formy psychicznej umożliwiającej normalne funkcjonowanie. Oznaczało to ko- nieczność pełnej akceptacji roli pacjenta i odsunięcia na bok jakichkol- wiek prób przekonywania samego siebie, że jestem tutaj w innym celu niż terapia. Tym samym w trakcie drugiego, dłuższego pobytu w szpita- lu zasadniczo nie przyjąłem roli badacza otaczającej rzeczywistości. Nie oznaczało to jednak rezygnacji z dokonywania wnikliwych obserwacji, prób zestawiania ich wyników ze znanymi mi teoriami dotyczącymi in- stytucji totalnych czy dokonywania uproszczonych analiz pewnych sy- tuacji i zdarzeń. Niemniej jednak działania te stanowiły tylko tło dla ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Wprowadzenie mojej podstawowej aktywności, jaką było poddanie się leczeniu. Myśl, że to, co widzę, to, w czym uczestniczę, może się stać tematem pracy naukowej, tkwiła gdzieś głęboko w podświadomości, a ostateczna de- cyzja, że swoje obserwacje, przemyślenia chcę spisać i ująć w pewne ramy formalno-teoretyczne, zapadła dopiero dwa tygodnie przed wyj- ściem ze szpitala (o tym, jak wpłynęło to na proces badawczy i na jakość zebranego materiału, piszę w pierwszym rozdziale). Tym samym trochę przypadkowo, a jednocześnie bez specjalnych zabiegów stałem się po- siadaczem niezwykle obszernego, unikatowego materiału badawczego, który uzupełniony o dane z przeprowadzonych przeze mnie wywiadów oraz analizę danych zastanych, w tym literaturę przedmiotu, miał stwo- rzyć podwaliny pod niniejszą pracę. Temat i cele pracy Koncepcje naukowego wykorzystania zebranego materiału badawcze- go były bardzo zróżnicowane, począwszy od próby przebadania całe- go zjawiska społecznego, jakim są coraz powszechniejsze wśród ludzi schorzenia psychiczne, przez próbę analizy samej grupy społecznej, jaką są osoby dotknięte problemami psychicznymi, skończywszy na rozwa- żaniach dotyczących ilości i różnorodności ról społecznych, jakie czło- wiek, często nieoczekiwanie i wbrew sobie, może pełnić w ciągu swo- jego życia. Ostatecznym wyborem było maksymalne zawężenie zakresu treściowego pracy i skupieniu się wyłącznie (aż?) na opisaniu instytucji, w której spędziłem jedenaście tygodni, oraz próba zestawienia moich doświadczeń i obserwacji z pracami naukowymi poświęconymi instytu- cjom totalnym, a w szczególności szpitalom psychiatrycznym. Na decy- zję tę wpłynęły następujące czynniki: • Dysponowanie kompletnym, rozbudowanym i nieskażonym inter- wencją badacza materiałem badawczym. • Możliwość dokonywania generalizacji na podstawie zebranego materiału: cechą charakterystyczną poszczególnych typów instytucji totalnych jest ich wzajemne podobieństwo: funkcjonują na podstawie tych samych aktów prawnych, wewnętrznych regulaminów, w swoich podstawowych założeniach pozostają spójne między sobą, katalog ról, jakie mogą pełnić członkowie instytucji, jest w każdej z nich identycz- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Temat i cele pracy 13 ny i obejmuje ten sam zakres (role, o których mowa, to role: pacjenta, lekarza, pielęgniarki, salowej, personelu socjalnego). Wszystkie podo- bieństwa sprawiają, że gruntowne przebadanie jednej instytucji totalnej uprawnia do dokonywania uogólnień i rozszerzania wyników badania na pozostałe instytucje tego samego typu, oczywiście z zastrzeżeniem, że istnienia pewnych odrębności nie można wykluczyć. • Zainteresowanie tematyką instytucji totalnych. • Chęć dokonania weryfikacji zdobytej wiedzy z teoriami dotyczą- cymi instytucji totalnych. • Niewielka liczba opracowań poświęconych instytucjom totalnym, a w szczególności szpitalom psychiatrycznym. Zasadniczo jedyną po- zycją, która jest w całości poświęcona temu zagadnieniu i w sposób kompleksowy traktuje o instytucjach tego typu, jest książka Ervinga Goffmana Instytucje totalne. O pacjentach szpitali psychiatrycznych i mieszkańcach innych instytucji totalnych1, w której autor wiele uwagi poświęca właśnie takiej instytucji, jaką jest szpital psychiatryczny. Każdy z wymienionych czynników stanowił argument przemawia- jący za wykorzystaniem zebranego materiału badawczego w celu prze- prowadzenia dokładnego studium przypadku, którego przedmiotem będzie organizacja i funkcjonowanie szpitala psychiatrycznego. Żeby wzmocnić jakość i wiarygodność mojej pracy i nadać jej walory bardziej naukowe niż publicystyczne, postanowiłem skonfrontować poczynione przeze mnie obserwacje, spostrzeżenia i wyciągnięte na ich podstawie wnioski z dostępnymi teoriami dotyczącymi instytucji totalnych. Z jednej strony chcę wprowadzić czytelnika w świat, który prze- ciętnemu obywatelowi jest nieznany, a który przy powierzchownym poznaniu może wydawać się niezrozumiały. Przez dokładny, precyzyj- ny, a zarazem sugestywny opis chciałbym przedstawić zasady rządzące funkcjonowaniem instytucji totalnej, jaką jest szpital psychiatryczny. Z drugiej strony stawiam sobie ambitne zadanie konfrontacji wiedzy uzyskanej jako pacjent z wiedzą naukową dotyczącą tej problematyki, 1 Erving Goffman, Instytucje totalne. O pacjentach szpitali psychiatrycznych i miesz- kańcach innych instytucji totalnych, tłum. Olena Waśkiewicz, Jacek Łaszcz, Gdańskie Wy- dawnictwo Psychologiczne, Sopot 2011. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Wprowadzenie odwołując się do modeli teoretycznych instytucji totalnej i porządku in- terakcyjnego stworzonych przez Goffmana. Goffman był jednym z najwybitniejszych teoretyków interakcji. Jak pisze Sztompka, tematem jego twórczości był porządek interakcyjny, „czyli siatka jawnych i ukrytych reguł kierujących interakcjami ludzi w obrębie spotkań, zgromadzeń, sytuacji i okazji społecznych”2. Ów po- rządek był rekonstruowany za pomocą kilku modeli: dramaturgicznego, gry oraz interakcji w instytucjach totalnych. Interakcja między aktorami stanowiła sferę mikro, czyli ten poziom życia społecznego, który jak pisze Chmielewski, obejmuje działania indywidualne i działania nie- wielkich podmiotów zbiorowych3. Podążając za autorem Homo agens, można stwierdzić, że działania te są filtrowane przez instytucje i prze- kładają się na działania społeczeństwa (makro). Goffman twierdził, że „między sferami mikro i makro istnieje w najlepszym wypadku luźny związek, a na podstawie badań z poziomu mikro nie można wyjaśnić makrozjawisk”4. Jednocześnie zjawiska z poziomu makro, a w szczegól- ności z poziomu mezo, wywierają wpływ na interakcje między aktora- mi. Siła i charakter tego wpływu zależą od instytucjonalnego otoczenia stanowiącego kontekst danej interakcji. Jest on szczególnie widoczny właśnie w stanowiących jeden z głównych przedmiotów badań Goffma- na instytucjach totalnych, do których zaliczają się również szpitale psy- chiatryczne. Instytucje te z góry określają dostępny uczestnikom katalog akceptowalnych wzorów interakcyjnych, często konkretyzując je w po- staci wewnętrznych regulaminów lub instrukcji. Wzory te są najczęściej skonstruowane na podstawie relacji podległości i nadrzędności. Służą utrzymaniu obowiązującej w instytucji struktury hierarchicznych zależ- ności wewnątrz- i międzygrupowych, wyraźnie określając role pełnione przez członków instytucji. Wydaje się, że to właśnie instytucje totalne są tym rodzajem struktur z poziomu mezo, które w największym stopniu dążą do determinowania interakcji poziomu mikro, ograniczając mar- gines swobody aktorów. Definicja sytuacji, której aktorzy nie kreują, a która jest im dana i stanowi immanentną cechę danej instytucji total- 2 Piotr Sztompka, Socjologia, Znak, Kraków 2007, s. 104. 3 Piotr Chmielewski, Homo agens, Poltex, Warszawa 2011, s. 209. 4 Cyt. za: Jonathan H. Turner, Struktura teorii socjologicznej, tłum. Grażyna Woro- niecka i in., Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008, s. 456. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Temat i cele pracy 15 nej, mocno osłabia tak zwaną autonomię porządku interakcyjnego po to, by jak pisał Goffman, „mieszkaniec instytucji totalnej nie mógł działać zgodnie z własną wolą”5. Niniejsza praca w największym zakresie będzie się odwoływać do dorobku Goffmana, dotyczącego w szczególności koncepcji instytucji totalnych, ale również do pozostającej z nią w związku koncepcji inter- akcji. Uzasadnione jest to między innymi faktem (o czym już wspomi- nałem), że książka Goffmana jest jedyną, która w sposób tak wszech- stronny traktuje o problematyce instytucji totalnych, ze szczególnym uwzględnieniem szpitali psychiatrycznych właśnie. Powyżej przedstawiłem naukowe motywacje i cele mojej pracy. Jest jednak jeszcze drugi, nie mniej ważny dla mnie wymiar, drugi cel, jaki chcę osiągnąć dzięki jej napisaniu. Ma ona stanowić dla mnie swoiste katharsis, być zamknięciem pewnego rozdziału w życiu, rozdziału peł- nego traumatycznych przeżyć, negatywnych doznań, o których nie da się zapomnieć, ale które udało się przezwyciężyć i z którymi można żyć. Niektórzy próbują tego typu doświadczenia wymazać z pamięci, w rozmowach zmieniają temat, ukrywają fakt leczenia psychiatryczne- go. Takie zachowanie, biorąc pod uwagę ciągle obecne w naszym kraju stereotypowe myślenie i związane z nim uprzedzenia, można zrozumieć (przykładowo, co drugi Polak uważa, że zadaniem szpitala psychiatrycz- nego jest ochrona ludzi zdrowych przed chorymi psychicznie)6. Zrozu- miała jest obawa przed przypięciem łatki „wariata” – to słowo, które w zasadzie nie niesie ze sobą żadnej merytorycznej treści, wciąż jest w powszechnym użyciu. Ciągle w dużej części społeczeństwa poku- tuje przekonanie, jakoby pobyt w zakładzie psychiatrycznym był rów- noznaczny ze swego rodzaju stygmatyzacją. Jakkolwiek zauważalne są zmiany w nastawieniu opinii publicznej do kwestii schorzeń psychicz- nych, co wiąże się między innymi z faktem, że problem ten dotyka co- raz większą grupę ludzi, a schorzenia tego typu można wręcz uznać za choroby cywilizacyjne (zgodnie z danymi opublikowanymi przez Ko- misję Europejską zły stan zdrowia psychicznego cechuje aż dwadzieścia 5 Erving Goffman, Instytucje totalne..., s. 52. 6 Badanie TNS OBOP z sierpnia 2003 roku, przeprowadzone w ramach Ogólnopol- skiego Programu Zmiany Postaw Wobec Psychiatrii „Odnaleźć siebie” na reprezentatywnej grupie tysiąca Polaków powyżej piętnastego roku życia. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Wprowadzenie siedem procent mieszkańców Europy), nadal w wielu kręgach temat ten pozostaje tematem tabu, przyznanie się do problemów psychicznych jest postrzegane jako słabość, a wizyty u psychiatry w dalszym ciągu nie traktuje się jak wizyty u lekarza każdej innej specjalności (według prze- prowadzonych przez OBOP badań aż siedemdziesiąt siedem procent Po- laków nie skorzystałoby z pomocy lekarza psychiatry z powodu wstydu i lęku przed reakcją otoczenia, a dla siedemdziesięciu procent Polaków wizyta u lekarza psychiatry jest większym stresem niż wizyta u innego lekarza). Ujawnienie posiadania schorzeń psychicznych, a tym bardziej pobytu w zamkniętym szpitalu psychiatrycznym może być wręcz po- równywane do coming outu – ujawnienia swojej orientacji przez osoby homoseksualne. Ja również miałem opory przed ujawnianiem tego, co działo się ze mną, gdzie byłem przez cztery tygodnie maja i siedem tygodni na przełomie lipca i sierpnia. Przyznawanie się do kilkutygodniowej tera- pii w szpitalu psychiatrycznym i otwartość w poruszaniu tego tematu odbywało się etapami, z których każdy polegał na rozszerzaniu kręgu osób „wtajemniczonych”. Niniejsza praca ma być zasadniczo etapem ostatnim. Mam również nadzieję, że będzie ona stanowić wkład do dys- kusji mającej za przedmiot zagadnienia zdrowia psychicznego i sposo- bów leczenia schorzeń psychicznych. Liczę, że przez dostarczenie nie- rozpowszechnianej, może nawet nieznanej do tej pory wiedzy pozwoli przełamać pewne uprzedzenia i stereotypy oraz będzie stanowić pole do dyskusji i wymiany opinii. Nie chciałbym jednak, by była odczytywa- na jako próba zajęcia stanowiska w dyskusji dotyczącej tego, czy obec- ny kształt i sposób funkcjonowania instytucji totalnej, jaką jest szpital psychiatryczny, wymaga zmian i reform. Zdaję sobie sprawę, że samym opisem mogę dostarczać argumentów na rzecz zarówno zwolenników, jak i przeciwników deinstytucjonalizacji, będę się jednak starał unikać sądów wartościujących, dając pierwszeństwo funkcji deskryptywnej. Z tych wszystkich względów traktuję niniejszą pracę bardzo oso- biście i między innymi z tego powodu jest ona pisana w pierwszej oso- bie. Będąc uczestnikiem wydarzeń, które opisuję i które wywarły na mnie wielkie wrażenie, nie wyobrażam sobie, bym mógł pisać inaczej. Również język, którego będę używał, nie zawsze będzie czystą, piękną polszczyzną, ale jest to konieczne, by w sposób rzetelny, a zarazem su- ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Temat i cele pracy 17 biektywny opisać instytucję, w której się znalazłem. W związku z tym z góry proszę czytelników o wyrozumiałość i wybaczenie tego i może również innych prawdopodobnych odstępstw od sztywnych, formalnych ram, jakich powinna się trzymać praca naukowa. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== METODOLOGIA BADANIA Podejście badawcze – studium przypadku Do napisania pracy posłużył przede wszystkim materiał zgromadzony w trakcie badania, które można określić mianem studium przypadku (case study). Badania metodą studium przypadku polegają na pogłębionej analizie ograniczonej liczby przypadków, najczęściej wyodrębnionych z szerszej zbiorowości badanej innymi, głównie ilościowymi metodami. Są nie- zwykle użyteczne, gdy pożądane jest zebranie informacji pozwalających na dokonanie pogłębionej analizy danego zagadnienia. Cechują się niską reprezentatywnością i zazwyczaj dokonywanie na ich podstawie uogól- nień na całą populację jest niemożliwe, niemniej jednak dzięki swoje- mu w głównej mierze jakościowemu charakterowi dostarczają szeregu danych, które byłyby niemożliwe do wygenerowania w przypadku za- stosowania innych metod. Mogą być uznawane za doskonałe narzędzie eksploracji problemu, dzięki któremu planowanie późniejszych działań badawczych będzie obarczone mniejszym ryzykiem braku ich trafności i adekwatności do celów badania. Największym wyzwaniem dla badacza jest selekcja podmiotów do studium przypadku. Zdaniem Krzysztofa Koneckiego „przypadek wy- brany do badań powinien dać się wyraźnie wyodrębnić jako pewien system, a obserwowane w ramach niego działania powinny przebiegać według wyraźnie dających się zrekonstruować wzorów. Wyraźne gra- nice lub wzory zachowań są kluczowymi elementami pozwalającymi zrozumieć dany przypadek”1. 1 Krzysztof Konecki, Studia z metodologii badań jakościowych. Teoria ugruntowana, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, s. 126. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Podejście badawcze – studium przypadku 19 Polscy socjologowie wyróżniają trzy rodzaje badań typu studium przypadku: • Istotne studium przypadku (intrinsic case study) – badanie prowa- dzi się, by lepiej zrozumieć dany przypadek. Został on wybrany nie dla- tego, że reprezentuje inne podobne przypadki, ale dlatego, że ilustruje jakąś konkretną cechę lub problem. Przypadek ten jest interesujący sam w sobie ze względu na swoją wyjątkowość. • Instrumentalne studium przypadku – szczególny przypadek jest przebadany i opisany, by umożliwić wgląd w pewien ważny problem lub teorię. Sam przypadek odgrywa tutaj rolę drugorzędną, pomocniczą, uławiając zrozumienie czegoś nadrzędnego i wychodzącego poza dany konkretny przypadek. • Wielokrotne studia przypadków – badacze stosując kilka przy- padków jednocześnie bądź razem w ramach jednego przedsięwzięcia badawczego chcą zbadać jakieś zjawisko, zbiorowość lub jakieś ogólne uwarunkowanie zjawisk. Jest to instrumentalne studium poszerzone do reprezentacji kilku przypadków2. Jak wskazuje Earl Babbie, badacze stosujący studium przypadku mogą poszukiwać jedynie idiograficznego zrozumienia konkretnego ba- danego przypadku. Z kolei w teorii ugruntowanej studia przypadków mogą stanowić podstawę do budowania ogólniejszych teorii nomote- tycznych: „przedstawiciele teorii ugruntowanej poszukują możliwości wyjścia w teren bez koncepcji wstępnych, opisujących to, co zamierzają odkryć”3. W niniejszej pracy przedmiotem studium przypadku były dwa od- działy otwarte dla osób ze schorzeniami psychicznymi w jednym z naj- większych szpitali psychiatrycznych w kraju, oddziały, w których spę- dziłem łącznie jedenaście tygodni, cztery w maju oraz siedem w lipcu i sierpniu 2009 roku – dokładnie osiemdziesiąt dni. Badanie miało cha- rakter instrumentalnego studium przypadku. Najważniejsze pytanie, jakie z metodologicznego punktu widzenia warto sobie postawić, brzmi: czy dane uzyskane w trakcie pobytu na 2 Tamże, s. 126–127. 3 Earl Babbie, Badania społeczne w praktyce, tłum. Witold Betkiewicz i in., Wydaw- nictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, s. 321. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Metodologia badania dwóch oddziałach jednego szpitala mogą podlegać uogólnieniu i stano- wić podstawę do generalizacji? Wydaje się, że mimo pewnych zastrzeżeń odpowiedź powinna być twierdząca. Istniejące w Polsce szpitale psychia- tryczne funkcjonują na podstawie jednolitych, mających powszechny zakres obowiązywania przepisów, takich jak ustawy i rozporządzenia. Tym samym podstawowe założenia dotyczące sposobu organizacji tego typu instytucji są wspólne. Oczywiście nie można nie wspomnieć o czę- sto dużych różnicach między prawem pisanym (law in books) a prawem stosowanym w praktyce (law in action)4. Zgodnie z teorią, wedle której organizacje to ludzie plus reguły, nie można oczekiwać, by w każdym przypadku zachowania, czy to personelu, czy pacjentów, były tożsame, nawet mimo funkcjonowania tych grup w identycznym porządku insty- tucjonalnym. Nie zmienia to faktu, że bez wątpienia występują pewne zuniformizowane schematy, wzorce zachowań i sposoby postępowania. Akurat w przypadku instytucji totalnych, funkcjonujących na podstawie ściśle ustalonych przepisów i wewnętrznych regulaminów, poziom stan- daryzacji jest szczególnie wysoki. Większość więzień, szpitali czy ko- szar wojskowych jest zorganizowana podobnie. Każdy z wymienionych typów instytucji niezależnie od szerokości geograficznej w zasadzie ma pełnić te same funkcje, realizowane za pomocą identycznych środków, do których powinni się stosować wszyscy ich członkowie. Dlatego też na przykład wszystkie szpitale psychiatryczne traktuje się jako jeden z ty- pów instytucji totalnej. Ewentualne różnice mogą wynikać na przykład z wewnętrznej struktury szpitala i specyfiki poszczególnych oddziałów (na przykład dla nieuleczalnie chorych, uzależnionych, oddziałów dla kobiet). Pewne zastrzeżenie powinno dotyczyć zasięgu terytorialnego doko- nywanych uogólnień. Nie powinna budzić wielu kontrowersji możliwość uogólniania większości poczynionych obserwacji, w szczególności tych, które odnoszą się do sformalizowanego wymiaru działania instytucji, na inne szpitale psychiatryczne funkcjonujące na obszarze Polski. Czy istnieje z kolei możliwość dokonywania porównań międzynarodowych i czy jest uzasadnione doszukiwanie się pewnych wspólnych mianowni- 4 Tomasz Stawecki, Piotr Winczorek, Wstęp do prawoznawstwa, C.H. BECK, War- szawa 2003, s. 7. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Szpital psychiatryczny jako instytucja totalna
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: