Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00298 007135 12250258 na godz. na dobę w sumie
Sztuka i kultura Afryki Południowej. W poszukiwaniu tożsamości artystycznej na tle przekształceń historycznych - ebook/pdf
Sztuka i kultura Afryki Południowej. W poszukiwaniu tożsamości artystycznej na tle przekształceń historycznych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 403
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9605-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość >> historia powszechna
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).
 Książka jest pierwszą pozycją, omawiającą sztukę i kulturę tego kraju, przykładając do niej normy europejskie i odcinając się od podejścia etnograficznego, jakie jest stosowane zazwyczaj w odniesieniu do Czarnego Lądu. Zjawiska artystyczne opisywane są na szerokim tle społeczno-historycznym, ukazującym złożoną przeszłość i współczesność kraju. Pozwala to na zaakcentowanie odrębności i specyfiki sztuki południowoafrykańskiej.
Obejmuje okres od momentu wylądowania żeglarzy holenderskich pod wodzą Jana van Riebeecka w 1652 r. na klifowej plaży Przylądka Dobrej Nadziei do chwili obecnej. Znajdziemy w niej opisy sztuki kolonialnej, poprzez wiktoriańską do modernistycznej; od malarstwa realistycznego do abstrakcyjnego i neofiguratywnego, od pionierskich prac czarnych artystów poprzez rodzajowe malarstwo z czarnych gett do zaangażowanej politycznie twórczości lat 80. i 90. oraz przez kręgi awangardy. Zastosowane interpretacje sztuki i kultury artystycznej wykorzystują aparat wypracowany na gruncie rozmaitych metod współczesnej humanistyki, przede wszystkim jednak sztuka tego czasu widziana jest tu w szerszym kontekście zmian historycznych zachodzących Afryce Południowej, a także nieustannych „gier” toczonych w zamkniętym kręgu historii, kultury i władzy w opresyjnych systemach kolonializmu, postkolonializmu i apartheidu. Dzieło sztuki nie jest więc traktowane jako autonomiczna konstrukcja formy artystycznej, lecz jako dynamiczna struktura uwikłana w rozmaite mechanizmy władzy itp.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Aneta Pawłowska – Katedra Historii Sztuki Uniwersytet Łódzki, 91-431 Łódź, ul. Franciszkańska 1/5 RECENZENT Waldemar Deluga REDAKCJA I KOREKTA Bogusława Kwiatkowska SKŁAD I ŁAMANIE Oficyna Wydawnicza Edytor.org PROJEKT OKŁADKI Barbara Grzejszczak Na okładce zamieszczono zdjęcie obrazu Alexisa Prellera (1911–1975), Mapoch rondavel [Chata lineażu Mapoch (ludu Ndebele)], 1961, ol./pł., sygn. l.d., repr. Alexander F[riedrich] L[udwig], Art in South Africa since 1900/Kuns in Suid-Afrika sedert 1900, A. A. Balkema, Kaapstad 1962 Zdjęcie z archiwum Gordon Schachat Collection za zgodą właściciela Image Courtesy of Gordon Schachat Collection ©Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06180.13.0.H ISBN (wersja papierowa) 978-83-7525-863-9 ISBN (ebook) 978-83-7969-605-5 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 90-131 Łódź, Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz. pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz. pl Spis treści Przedmowa Wstęp Rys historyczny. Główne uwarunkowania historyczne kształtujące stosunki społeczno- -polityczne pomiędzy grupami ludnościowymi w kraju Zarys historyczny sytuacji politycznej w Afryce Południowej do końca XIX w. Początki białego osadnictwa w Afryce Południowej Władztwo Brytyjskie w Afryce Południowej Społeczność burska Wielki Trek i jego konsekwencje Wojna angielsko-burska Źródła systemu segregacji rasowej w Afryce Południowej Opór wobec apartheidu Republika Południowej Afryki Ruch sprzeciwu wobec apartheidu Reakcja międzynarodowa na system apartheidu Apartheid w odwrocie Czasy współczesne Preludium: biała sztuka w Czarnej Afryce Początki białej kultury na Przylądku Dobrej Nadziei    9    13   23   23   24   28   32   34   38   44   46   48   49   49   50   53   56   56 „Ars apodemica” jako pierwsza próba plastycznego opisania Kolonii Przylądkowej Literatura Kolonii Przylądkowej Rola rysowników w dokonaniach „ars apodemica” Kolonii Przylądkowej Wizerunek Innych Robert Gordon, François Le Vaillant i John Barrow – trzy wizje mieszkańców Przylądka Dobrej Nadziei Romantyczna wizja Afryki Południowej – pejzaże z Zatoki Stołowej i Kapsztadu Portrety Brytyjski kolonializm, Afryka Południowa i plejada artystów-obieżyświatów Rysownicy czy artyści? Samuel Daniell Rozwój kulturalny w Kolonii Kapsztadzkiej „Niezbadane części globu” i ich mieszkańcy Brytyjczycy a zagadnienie pejzażu południowoafrykańskiego   62   62   66   72   78   86   92   97   97  100  103  108  122 6 Poszukiwania form dla sztuki narodowej w środowisku afrykanerskim Kulturotwórcza rola języka afrikaans Malarstwo historyczne a ikonografia afrykanerska Pejzaż południowoafrykański w afrykanerskich oczach Jacob Hendrik Pierneef Rozwinięcie koncepcji pejzażu w środowiskach afrykanerskich Ikony kultury afrykanerskiej Voortrekker Monument w Pretorii Freski w budynku Old Mutual w Kapsztadzie Kłopotliwe dziedzictwo apartheidu po 1994 r. Czarny modernizm Urbanizacja Afrykanów „Nowi Afrykanie” Biały mecenat Dyskryminacja czarnej kultury Afrykański modernizm Artyści pionierzy czarnej sztuki Gerard Benghu George Pemba Gerard Sekoto Ernest Mancoba John Koenakeefe Mohl Pionierzy czarnej plastyki z afrykańskiej perspektywy Barwna sztuka z czarnego getta Ograniczenia Afrykanów związane z apartheidem Formalne i nieformalne działania edukacyjne Polly Street Art Centre Sydney Kumalo Mhlaba Dumile Feni Rorkeʼs Drift Azaria Mbatha Kultura lat sześćdziesiątych Sztuka townshipów Ephraim Ngatane Pozostali artyści z kręgu township art Louis Maqhubela Rysunek i grafika Sztuka i kultura w walce z apartheidem Ruch Świadomości Czarnych Centrum Sztuki w Katlehong Sztuka oporu „Sztuka musi być funkcjonalna” Sztuka i ideologia Ezrom Legae Warsztaty artystyczne a czarna abstrakcja Biali artyści i sztuka oporu  125  128  131  135  139  146  151  153  158  161  163  163  164  166  168  169  171  171  173  178  185  186  188  193  193  196  200  203  206  209  217  221  222  226  228  234  236  242  242  245  245  252  256  259  261  266 Spis treści Sztuka kobiet czy sztuka feministyczna? Afrykański feminizm Dyskryminacja Saartjie Baartman Aktywność polityczna południowoafrykańskich kobiet Świat widziany oczami kobiet w literaturze Malarki w Kraju Przylądkowym Białe modernistki Madam and Maid – najważniejsza relacja kobieca w Afryce Południowej Schyłek doktryny apartheidu a sztuka kobiet Czarne artystki Sztuka kobiet i tęczowy naród Outsiderki Współczesna sztuka Republiki Południowej Afryki Mitologia „tęczowego narodu” Plastyka Inspirująca klasyka „Poszukiwanie tożsamości: wymyślanie nowego społeczeństwa” Kwestie społeczne „Sztuka przejściowa” Projekty społecznościowe Sytuacja artystów i świata sztuki po roku 1994 Polityka i prawodawstwo Inicjatywy w dziedzinie sztuki i kultury Projekty dziedzictwa Instytucje muzealne dotowane przez fundusze rządowe i prowincjonalne Nowe kolekcje pozamuzealne Festiwale sztuki Sztuki performatywne Film i fotografia 7  273  273  275  276  278  279  280  281  283  290  293   299  304  306  306  307  310  317  323  329  336  340  343  348  348  351  352  353  353  356  383  389  399  403 Zakończenie Wykaz skrótów Bibliografia Art and Culture of South Africa. In search of artistic identity of South Africa, as influenced  359  365  367 by historical transformations (Summary) Indeks Spis ilustracji Od Redakcji Spis treści Przedmowa Każdy obraz ucieleśnia jakiś sposób widzenia John Berger Bezpośrednim impulsem do powstania publikacji traktującej o sztuce połu- dniowoafrykańskiej był ponadtrzyletni pobyt autorki w Johannesburgu w latach 2001–2004, wzbogacony podróżami po obszarze całego kraju (zwłaszcza poby- ty w Kapsztadzie, Pretorii, Durbanie, George). Dało to możliwość bezpośrednie- go kontaktu z dziełami sztuki, artystami, galeriami sztuki i muzeami tego kraju, zwłaszcza za pośrednictwem: Południowoafrykańskiej Narodowej Galerii Sztuki Iziko w Kapsztadzie (South African National Gallery – SANG/Iziko), Muzeum Sztuki w Pretorii (Pretoria Art Museum), Johannesburskiej Galerii Sztuki (Johannesburg Art Gallery – JAG), Goodman Gallery oraz Standard Bank Gallery w Johannes- burgu. Niezwykle ważna była też możliwość korzystania z bibliotek w Republi- ce Południowej Afryki, zwłaszcza na Uniwersytecie Witwatersrand (Wits), oraz w Harold Library of African Studies w Johannesburgu, jak też UNISA Documen- tation Centre for African Studies/UNISA Dokumentasiesentrum vir Afrikanistiek w Pretorii. Dlatego publikacja ta powstała w oparciu o różnorodne źródła po- chodzące z Afryki Południowej: czasopisma archiwalne, katalogi, broszury, książki i periodyki, ale także w oparciu o południowoafrykańskie rozprawy syntetyczne i artykuły krytyczne zamieszczane w periodykach naukowych, zwłaszcza: „De Arte”, „South African Historical Journal”, „South African Journal of Art History”, „Southern African Humanities”, „Kronos”. Dla obrazu najnowszej sztuki z Afryki Południowej szczególnie pomocne były artykuły zamieszczane w magazynach on-line1 oraz newslettery wiodących galerii sztuki w Afryce Południowej2. Innym nieocenionym źródłem wiedzy na temat sztuki afrykańskiej jest kwartalnik wy- 1  Zwłaszcza wydania internetowe: „The South African Art Times”, „Art South Africa”, „ArtThrob”. 2  Wykorzystano newslettery i strony internetowe następujących instytucji: Południowoafry- kańskiej  Galerii  Narodowej,  Galerii  Sztuki  w  Durbanie,  Galerii  Sztuki  im.  Tatham  w  Pietermar- tizburgu, Johannesburskiej Galerii Sztuki, Goodman Gallery w Johannesburgu, Resolution Gallery  w Johannesburgu, Gallery Momo w Johannesburgu, Everard Read Art Gallery w Johannesburgu,  Warren  Siebrits  Modern  and  Contemporary  Art  w  Johannesburgu,  Michael  Stevenson  Gallery  w Kapsztadzie, Domów Aukcyjnych: Stephan Welz   Co oraz Strauss   Co.   10 dawany na University of California w Los Angeles zatytułowany „African Arts”, który ukazuje się od 1967 r. Czasopismo to odzwierciedla dynamizm i różno- rodność wielokierunkowych studiów humanistycznych prowadzonych w odnie- sieniu do kultury całej Afryki, a Afryka Południowa zawsze pozostaje istotnym komponentem prezentowanych tekstów. Zarówno periodyk „African Arts”, jak też i inne współczesne wydawnictwa traktujące o sztuce Afryki Subsaharyjskiej podchodzą do omawianych zagadnień multidyscyplinarnie i interdyscyplinar- nie, prezentując całą gamę powiązań pomiędzy sztuką, antropologią, historią, językiem, polityką i religią oraz funkcjonowaniem konkretnych zbiorów muze- alnych. Podążając tym tokiem rozumowania, autorka również decyduje się na prezentację w tekście odniesień do historii, literatury, teatru czy szeroko pojętej kultury wizualnej i polityki, większych niż w przypadku klasycznych prac z histo- rii sztuki. Czyni to z rozmysłem, bowiem w kręgu kultury subsaharyjskiej sztuka i inne dziedziny życia są nierozłączne i powinny być tak traktowane3. Oczywi- ście sztuka białych artystów może być i generalnie jest omawiana przy pomocy tradycyjnych metod historii sztuki, jak klasyczna metoda ikonologiczna Erwina Panofsky’ego4. Jednak w odniesieniu do całej omawianej problematyki bardziej zasadne wydaje się podejście związane z szeroko ujmowaną „polemiczną histo- rią sztuki”, która została zdefiniowana przez Mariusza Bryla5. W myśl tej definicji „polemiczną historię sztuki” cechuje „antyesencjonalizm” i „imperatyw zmiany społecznej” ocenianej przez pryzmat „poprawności politycznej” oraz „wyjście z dyscypliny ku uniwersalnemu obszarowi wizualnych artefaktów jako ekspresji poświadczającej wspólnotę gatunku ludzkiego”6. W literaturze polskojęzycznej brak jest w zasadzie opracowań dotyczących sztuki Afryki Południowej poza kilkoma artykułami dotyczącymi sztuki współcze- snej (np. Davida Goldblatta, Jodi Bieber, Marlene Dumas) oraz jednym syntetycz- nym artykułem Arkadiusza Żukowskiego pt. Sztuka białych w Południowej Afryce od ubóstwa do bogactwa7, który obejmuje okres od połowy XIX do połowy XX w., i kilkoma wzmiankami na temat sztuk pięknych w publikacji Andrzeja Gąsowskie- 3  Wiele publikacji z końca XX w. podejmuje ten problem, jak chociażby monografia dotycząca  antropologii  sztuki  E.  P.  Hatcher  zatytułowana  Art as Culture: An Introduction to the Anthropology of Art, Praeger, Westport 1999. Autorka, powołując się na wyniki badań terenowych prowadzonych  w Afryce przez Warrena d’Azevedo, Jamesa Fernandeza, Roya Siebera i toczącą się wśród nich dys- kusję od lat siedemdziesiątych XX w. o międzykulturowym (cross-cultural) rozumieniu sztuki, proponu- je, by odrzucić europejski koncept sztuki jako dziedziny czystej kontemplacji, czystej sztuki, sztuki dla  sztuki i konieczności powstawania tworów nieużytecznych. Zamiast tego należałoby mówić o sztuce  subsaharyjskiej rozumianej jako estetycznym wyniku każdej ludzkiej działalności. 4  J.  Białostocki,  Historia sztuki wśród nauk humanistycznych,  Zakład  Narodowy  im.  Ossoliń- skich, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1980, zwłaszcza s. 28–32. 5  M. Bryl, Suwerenność dyscypliny. Polemiczna historia historii sztuki od 1970 roku, Wydawnic- two UAM, Poznań 2008. 6 Ibidem, s. 687–688. 7  A. Żukowski, Sztuka białych w Południowej Afryce od ubóstwa do bogactwa, [w:] A. Żukowski  (red.), Problemy biedy i bogactwa we współczesnej Afryce, Forum Politologiczne, t. 12, Instytut Nauk  Politycznych UWM, Olsztyn 2011, s. 587–593. Przedmowa 11 go RPA8. Autorka aktywnie uczestniczyła w uzupełnianiu tego braku, prezentując wyniki swoich analiz poświęconych sztuce Afryki Południowej podczas cyklicznych spotkań z okazji heterogenicznych Kongresów Afrykanistycznych w Pieniężnie i Szczecinie, Forum Naukowego towarzyszącego Dniom Afryki na Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim w Olsztynie, konferencji Historyków Sztuki i Konserwa- torów Dzieł Sztuki Orientu oraz publikując w periodykach poświęconych Afryce, takim jak „Africana Bulletin” i „Afryka”. Ponadto autorka miała sposobność prezen- tować swoje badania dotyczące muzealnictwa i estetyki subsaharyjskiej podczas konferencji z zakresu historii sztuki oraz estetyki i muzealnictwa, między innymi podczas Konferencji „Muzeum Sztuki od Luwru do Bilbao” (Katowice 2006 r.), I Kongresu Estetyki w Polsce (Kraków 2006 r.) oraz konferencji organizowanych w Toruniu przez Polskie Stowarzyszenie Sztuki Orientu, przekształcone następnie w Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata (Toruń 2009, 2011 r.)9. 8  A. Gąsowski, RPA, Trio, Warszawa 2006. 9  Rezultatem badań autorki nad Afryką są następujące publikacje: The Roots of Black Post - -Apartheid Art in South Africa, „Art Inquiry” 2004, vol. 6, s. 81–104; Wpływ chrześcijaństwa na trady- cyjną kulturę i sztukę Czarnej Afryki, [w:] J. Malinowski, M. Wojtczak (red.), Toruńskie studia o sztuce Orientu, III Ogólnopolskie Spotkanie Historyków Sztuki i Konserwatorów Dzieł Sztuki Orientu, t. 2, Wy- dawnictwo UMK, Toruń 2005, s. 115–128; The Past and Present in Gender Art of South Africa, „Africana  Bulletin” 2006, no. 54, s. 147–168; The Female Art of South Africa and the Second Wave of Neo-Femi- nism, „Art Inquiry” 2006, s. 55–82; O potrzebie tworzenia kolekcji sztuki afrykańskiej, [w:] M. Popczyk  (red.), Muzeum sztuki. Od Luwru do Bilbao, Muzeum Śląskie, Katowice 2006, s. 272–281; Przemiany w tradycyjnej estetyce afrykańskiej i jej relacje z kulturą europejską, [w:] K. Wilkoszewska (red.), Wizje i Re-wizje. Wielka Księga Estetyki w Polsce, Universitas, Kraków 2007, s. 181–192; Afryka – kontynent bez sztuki i historii? O relatywizmie kultury afrykańskiej, [w:] J. Janus i in. (red.), Przeszłość bez historii,  Gnome, Katowice 2007, s. 66–75; RPA: w poszukiwaniu tożsamości, „Afryka” 2007, nr 23, s. 16–28;  Życie i sztuka kobiet w RPA, „Tygiel Kultury” 2007, nr 1–3, s. 141–146; Eksploracja sztuki afrykańskiej,  „Tygiel Kultury” 2007, nr 7–9, s. 129–133; Inspiracje kulturą Afryki w malarstwie europejskim pierwszej połowy XX wieku, „Afryka” 2007, nr 25, s. 71–90; Aesthetics and Art in Africa: Conceptual Clarification, Confusion or Colonization?, „Art Inquiry” 2007, vol. 9, s. 271–291; Zjawisko akulturacji na przykładzie sztuki z południa Afryki, [w:] J. Pawlik, M. Szupejko (red.), Afryka na progu XXI wieku. Kultura i spo- łeczeństwo, Oficyna  Wydawnicza ASPRA-JR,  Warszawa  2009,  s.  165–178;  Biała sztuka w Czarnej Afryce, [w:] A. Nadolska-Styczyńska (red.), Kultury Afryki, Toruńskie Studia o sztuce Orientu, t. 4, Wy- dawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2009, s. 161–172; Picasso i Afryka, [w:] B. Łakomska (red.), Artystycz- ne tradycje pozaeuropejskich kultur, Tako, Toruń 2009, s. 163–173; Selected Motives of the Ethiopian Iconography, [w:] Christian Art on the Borderlands of Asia, Africa And Europe, „Series Byzantina” t. 7,  Warsaw 2009, s. 83–93; O wspólnej przestrzeni poszukiwań artystycznych w „białej” i „czarnej” sztuce Republiki Południowej Afryki, [w:] A. Żukowski (red.), Przestrzeń i granice we współczesnej Afryce, Fo- rum Politologiczne, t. 10, Instytut Nauk Politycznych UWM, Olsztyn 2010, s. 461–478; Wizerunek Afryka- nina w sztukach plastycznych, [w:] J. Nowiński i in. (red.), Architektura znaczeń, Uniwersytet kardynała  Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2011, s. 378–391; Ikonografia sztuki Republiki Południowej Afryki jako odzwierciedlenie stosunków ekonomicznych w kraju, [w:] A. Żukowski (red.), Problemy biedy i bo- gactwa we współczesnej Afryce, Forum Politologiczne, t. 12, Instytut Nauk Politycznych UWM, Olsztyn  2011, s. 595–611; „Black is beautiful”, kilka słów o wystawie z Nieuwe Kerk w Amsterdamie z roku 2008, w kontekście przemian norm estetycznych, [w:] M. Geron, J. Malinowski (red.), Szpetne w sztukach pięknych. Brzydota, deformacja i ekspresja w sztuce nowoczesnej, Libron, Kraków 2011, s. 245–252;  The Influence of the Existence of Slavery on the Depiction of the Black Man in Fine Arts, [w:] W. Mond -  -Kozłowska (ed.), Rhythms and Steps of Africa, Ignatinum, Kraków 2011, s. 254–263; Południowa Afryka królestwo złota i diamentów i jego ikonografia, [w:] A. Żukowski (red.), Stare i nowe mocarstwa w Afryce stygmaty kulturowe, religijne, polityczne, ekonomiczne i społeczne, Forum Politologiczne, t. 13, Instytut  Przedmowa 12 Ważnymi uzupełnieniami i jednocześnie próbami syntezy tematyki afrykań- skiej są publikacje autorki w periodykach z zakresu historii i teorii sztuki „Art Inquiry” oraz „Techne”. Wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tej książki, bardzo dziękuję. Nauk Politycznych UWM, Olsztyn 2012, s. 575–596; Współczesna rzeźba kamienna z Zimbabwe, „Afry- ka” 2009, nr 29–30, s. 183–185; Rzeźby ludu Szona, „Tygiel Kultury” 2010, nr 1–3, s. 93–97; Transitional Art in South Africa, „Art Inquiry” 2011, vol. 13, s. 183–202; Kobiety i sztuka w Afryce, „Biuletyn Łódzkich  Historyków Sztuki Techne” 2012, nr 1, s. 157–172. Przedmowa Wstęp Przedmiotem niniejszego opracowania jest sztuka Afryki Południowej, jed- nak ci Czytelnicy, którzy oczekiwaliby, iż znajdą tu tradycyjne rzemiosło i artefakty związane z Afryką Subsaharyjską, będą rozczarowani, bowiem książka traktuje je- dynie o sztuce, której istota wyrasta z przesłanek europejskiego rozumienia tego terminu. Jest to istotne rozróżnienie, bowiem rdzenna estetyka afrykańska rządzi się innymi prawami i koncepcjami piękna oraz celowości w dziele artystycznym i jako taka wymaga odrębnego omówienia. Osoby zainteresowane tym zagadnie- niem odsyłam zatem do współczesnych badań nad estetyką subsaharyjską, jakie są prowadzone w ramach szerszego nurtu rozważań nad estetyką wielokulturo- wą (transkulturową)1. Tych zaś Czytelników, którzy chcieliby zobaczyć tajemnicze i piękne maski afrykańskie oraz uwodzicielsko niebezpieczne fetysze, kieruję do bogato ilustrowanych albumów, traktujących o sztuce „Czarnej Afryki”2. Innym rodzajem twórczości, którego nie podejmuje niniejsze opracowanie, jest malar- stwo i ryty naskalne pierwotnych mieszkańców obszaru południa Afryki, czyli ludności z grupy San. Osoby zainteresowane tą tematyką powinny zagłębić się w publikacjach naukowych Davida Lewis-Williamsa lub bardziej poetyckich albu- mach Pippy Skotnes. Niniejsza książka zajmuje się okresem od momentu wylądowania żeglarzy ho- lenderskich pod wodzą Jana van Riebeecka w 1652 r. na klifowej plaży Przylądka Dobrej Nadziei do chwili obecnej. Oczywiście przy tak dużym zakresie czasowym nie jest możliwe uwzględnienie wszystkich istotnych zagadnień, nurtów i postaci 1  Problematyka ta podejmowana jest obecnie w licznych ośrodkach naukowych w ramach cross  culture studies, holocultural studies (lub z etykietką multiculturalism), jednoczących badania antropo- logów kulturowych, estetyków, filozofów, lingwistów. Do ważniejszych tekstów traktujących o estetyce  Afryki należą: C[bukwulozie] Anyanwu, Artistic and Aesthetic Experience, [w:] E. A. Ruch, K. C. Any- anwu (eds.), African Philosophy. An Introduction to the Main Philosophical Trends in Contemporary Africa, Catholic Book Agency, Rome 1984, s. 270–282; W. van Damme, A Comparative Analysis Con- cerning Beauty and Ugliness in Sub-Saharan Africa, Rijksuniversiteit, Ghent 1987; K. Gyekye, African Cultural Values. An Introduction, Sankofa Publishing, Accra 1996; A. Pawłowska, Aesthetics and Art in Africa: Conceptual Clarification, Confusion or Colonization?, „Art Inquiry” 2007, vol. 9, s. 271–291  oraz w języku polskim: M. Cymorek (red.), Estetyka Afryki, Universitas, Kraków 2008 i A. Pawłowska,  Przemiany w tradycyjnej estetyce afrykańskiej i jej relacje z kulturą europejską, [w:] K. Wilkoszewska  (red.), Wizje i Re-wizje. Wielka Księga Estetyki w Polsce, Universitas, Kraków 2007, s. 181–192. 2  Por.: T. Phillips, Africa: The Art of a Continent, Prestel, New York 1997; J.-B. Bacquart, The Tri- bal Arts of Africa, Thames   Hudson, London 1998. 14 związanych z południowoafrykańskimi sztukami pięknymi. Dlatego konieczny był wybór pewnych zagadnień (arbitralny, jak wszystkie wybory), które autorka uznała za najbardziej istotne dla obecnego kształtu sztuki tego kraju, w aspekcie akcen- tującym spotkanie kulturowe pomiędzy dwoma różnymi światami – europejskim i afrykańskim (dlatego pomijam tu istotny, acz wymagający innego rodzaju badań, problem tworzenia specyficznej sztuki w diasporach: żydowskiej, francuskiej, nie- mieckiej, polskiej3 czy hinduskiej). Należy też dopowiedzieć, że o ile współczesna tożsamość europejska została ukształtowana w znacznej mierze przez dziewiętna- stowieczne koncepcje narodu i towarzyszące im na polu artystycznym poszukiwa- nie stylu narodowego w sztuce, to w Afryce Południowej pojęcia te kształtują się dopiero teraz. Wynika to z faktu, że kluczowe paradygmaty określające Europej- czyków: państwa narodowościowego, tożsamości kulturowej czy sztuki narodowej były (nadal często są) w zasadzie nie do uchwycenia na kontynencie afrykańskim. Kluczowe pojęcia określające tożsamość wśród rdzennych Afrykanów to wspólnota rodowa, klan, lud etc. W przypadku Afryki Południowej sytuacja jest jeszcze bardziej złożona, bowiem biali osadnicy, potomkowie żeglarzy holenderskich zamieszkujący ten obszar byli generalnie wrogo nastawieni wobec ludności rdzennej oraz wobec drugiej białej grupy kolonizatorów – poddanych Imperium Brytyjskiego. Praca zasadniczo została skonstruowana według układu tematyczno-chrono- logicznego; wybrano taką konstrukcję ze względu na złożoność tematyki tego opra- cowania i znaczący okres czasowy. Według autorki taka obszerna koncepcja pracy pozwoli polskiemu Czytelnikowi lepiej zrozumieć odrębność sztuki południowo- afrykańskiej wraz z jej specyficznymi uwarunkowaniami politycznymi. Terytorialny zakres pracy ograniczono zasadniczo do obszaru dzisiejszej Republiki Południowej Afryki, marginalnie tylko wspominając Namibię, Zimbabwe czy Botswanę. Zasadniczy problem, jaki towarzyszył powstawaniu tej pracy, to pytanie o po- wstanie oraz dynamikę pojęć i wartości obecnych w sztuce południowoafrykań- skiej na przestrzeni wieków. Pytanie o istnienie specyficznych jakości dzieła sztuki w kontekście Afryki Południowej, które pojawia się w dyskursach i praktyce arty- stycznej rozmaitych twórców i formacji, ale też i instytucji wspierających sztukę od schyłku XIX stulecia, jest dla autorki jednym z najistotniejszych. Inne ważne pytanie dotyczy miejsca i znaczenia czarnej kultury i sztuki dla całokształtu twór- czości artystycznej, jak zmieniała się recepcja tej sztuki i kryteria jej oceny. Jakie znaczenie miał ścisły system segregacji rasowej funkcjonujący w kraju w latach 1948–1994? Spektrum poruszonych tematów przechodzi od sztuki kolonialnej, poprzez wiktoriańską do modernistycznej; od malarstwa realistycznego do abs- trakcyjnego i neofiguratywnego, od pionierskich prac czarnych artystów poprzez rodzajowe malarstwo z czarnych gett do zaangażowanej politycznie twórczości lat 3  Do sztuki diaspory polskiej w RPA odnosił się Arkadiusz Żukowski w referacie pt. Obecność Polek i Polaków w kulturze i sztuce południowoafrykańskiej wygłoszonym na Konferencji Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich w Szczecinie w 2010 r. oraz S. Gołąbek, Związki Polski i Polaków z Afryką (do 1945 roku), PWN, Warszawa, Łódź 1978. Wstęp 15 osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych oraz przez kręgi awangardy. Zastosowane interpretacje sztuki i kultury artystycznej wykorzystują aparat wypracowany na gruncie rozmaitych metod współczesnej humanistyki, przede wszystkim jednak sztuka tego czasu widziana jest tu w szerszym kontekście zmian historycznych zachodzących Afryce Południowej, a także nieustannych „gier” toczonych w zam- kniętym kręgu historii, kultury i władzy w opresyjnych systemach kolonializmu, postkolonializmu i apartheidu. Dzieło sztuki nie jest więc traktowane jako auto- nomiczna konstrukcja formy artystycznej, lecz jako dynamiczna struktura uwikła- na w rozmaite mechanizmy władzy, procesy społeczne i napięcia polityczne wielu przełomów historycznych. Złożona historia kraju zdominowana jest przez wielowiekową przemoc bia- łych osadników względem rdzennej ludności, ale też pełno w niej wzajemnych animozji pomiędzy potomkami angielskich i holenderskich kolonizatorów czy różnymi grupami autochtonów (np. Khosa i Zulu). W połowie XIX w. przemoc ta osiągnęła swoją chwilową kulminację. Jak pisze autor rewizjonistycznych ksią- żek traktujących o historii Afryki Południowej Noël Mostert w swym najbardziej uznanym dziele pt. Frontiers: The Epic of South Africaʼs Creation and the Trage­ dy of the Xhosa People, „[…] występowała nienawiść na tle rasowym tak zajadła, że dorównywała najbardziej wrogim uczuciom doznawanym wcześniej w Afryce Południowej, a zapewne nawet je przewyższała”4. Inny moment zwrotny relacji międzykulturowych to wojny burskie i towarzyszące im obozy koncentracyjne stworzone przez Brytyjczyków dla niepokornych potomków holenderskich osadni- ków podczas I wojny burskiej (1899–1902). I kolejny wybuch etnicznej nienawiści w połowie XX w. – kulminacja przemocy w postaci restrykcji apartheidu – „prawa bękartów” bojących się utraty wątpliwej (już) czystości swej rasy, jak pisał o nich Breyten Breytenbach, południowoafrykański pisarz, malarz i poeta5. Bowiem, tak skonstatowała ten fakt bohaterka powieści innego antyapartheidowego działacza i literata Alana Patona, mówiąc o Afrykanerach, „nie jesteśmy już jak inni ludzie”6. Uwzględniając niezwykle silne poczucie odrębności historycznej i etnicznej, będące udziałem rozmaitych grup ludności zamieszkujących Afrykę Południową, autorka zadecydowała, iż rozdział książki Rys historyczny. Główne uwarunkowa­ nia historyczne kształtujące stosunki społeczno-polityczne pomiędzy grupami ludnościowymi w kraju będzie poświęcony tym aspektom historii południowo- afrykańskiej, które warunkują stosunki społeczno-polityczne pomiędzy owymi grupami ludnościowymi na przestrzeni wieków. Do tej części pracy została po- dana odrębna bibliografia, głównie w oparciu o te publikacje, które proponują nowe, rewizjonistyczne ujęcie dziejów Afryki Południowej z czasów kolonialnych i wieku XX. Taki punkt widzenia jest charakterystyczny dla publikacji powstałych 4  Cytat wg: J. M. Coetzee, Dziwniejsze brzegi. Eseje literackie 1986–1999, tłum. A. Skucińska,  Znak, Kraków 2008, s. 382. 5  B. Breytenbach, A Season in Paradise (Een seizoen in het paradijs), tłum. R. Vaugham, Em- marentia, Amsterdam–New York–London 1980, s. 156. 6  A. Paton, Too Late the Phalarope, Scribner, New York 1996, s. 26 [wyd. I, 1953]. Wstęp 16 po roku 1980, zwłaszcza: History from South Africa. Alternative Visions and Prac­ tices w redakcji Joshuy Browna, Patricka Manninga, Kariny Shapiro oraz Jona Wienera7, a także A History of South Africa8 Leonarda Thompsona czy na gruncie polskim prace Michała Leśniewskiego. Warto podkreślić, że historycy rewizjoni- ści rzucili wyzwanie wcześniejszym interpretacjom dotyczącym rozmaitych wy- darzeń dziejowych, takich jak Wielki Trek czy ruchy migracyjne czarnej ludności – mfecane/difaquane, wojny burskie, a wreszcie lata apartheidu, prezentując te fakty w zupełnie innym świetle. Kolejna część pracy jest poświęcona artystom i sztukom pięknym związanym z Afryką Południową. Rozdziały Preludium: biała sztuka w Czarnej Afryce i „Ars apodemica” jako pierwsza próba plastycznego opisania Kolonii Przylądkowej pre- zentują pierwsze plastyczne próby opisania Kolonii Przylądkowej, jej mieszkań- ców i krajobrazów. Ten drugi z cytowanych jest poświęcony twórczości plastycznej ilustrującej książki z zakresu modnej w XVII i XVIII w. „sztuki podróżowania” (ars apodemica). Literatura ta wraz z materiałem ilustracyjnym do niej przypisanym prezentowała mieszkańcom Europy sumę doświadczeń podróżników wyniesio- nych z kontaktu z „Czarnym Lądem”, specyficzną przestrzeń subiektywizowaną podwójnie, bo nie tylko poprzez uprzednie wyobrażenie narratora, ale i swoistą przypadkowość wynikającą z sytuacji podróży; okoliczności zmuszające do opisu z wielu pozycji: podróżnego, obserwatora, badacza. Czasem ilustratorzy owych dzieł podróżniczych decydowali się na podróż do Afryki (jak Heinrich Claudius), jednak w znacznej mierze komponowali swe ryciny w pracowniach w Europie, na podstawie opisów podróżników, jak miedziorytnik Bernard Picart lub anonimowi rytownicy holenderskiego wydawcy Pietera van der Aa. W sposób oczywisty tym, co budziło największą fascynację, byli egzotyczni mieszkańcy, ówcześni „Inni”, dlatego im poświęconych jest najwięcej ilustracji i opisów. Sztuka osiemnasto- wiecznych artystów podróżników badających i opisujących zamorskie kolonie służyła głównie pogłębieniu europejskiego stanu wiedzy. Jednak twórcy: Robert Gordon, François Le Vaillant i John Barrow stworzyli bardzo przekonujący ekwi- walent malarsko-słownych relacji pomiędzy różnymi grupami etnicznymi, który z wolna przełamywał wyobrażenia stereotypowe, jak rysunki psiogłowców. Obec- nie twórczość owych przejezdnych: passanten, callers lub travelers jest często włączana do kanonu sztuki południowoafrykańskiej. Takie inkluzyjne podejście prezentuje np. Alfred Gordon-Brown, Pictorial Africana. A survey of old South African paintings (1975 r.), Merle Huntley, Art in Outline 2 from rock art to the late 18th century (1994 r.) oraz artykuły publikowane na łamach periodyku „Africana Notes and News” ukazującego się w latach 1943–1993, związanego z Museum Africa w Johannesburgu czy publikacje akademików z Rhodes University w Gra- hamstown. 7  J. Brown, P. Manning, K. Shapiro, J. Wiener (eds.), History from South Africa. Alternative Vi- sions and Practices, Temple University Press, Philadelphia 1991. 8  L. Thompson, A History of South Africa, III edition, Yale University Press, New Haven 2001. Wstęp 17 Kolejny rozdział książki Brytyjski kolonializm, Afryka Południowa i plejada artystów-obieżyświatów odnosi się do dziewiętnastowiecznej sztuki artystów pochodzenia brytyjskiego. W przeciwieństwie do najwcześniejszych artystów związanych z Kolonią Przylądkową Samuel Daniell, Lady Anne Barnard, French Angas czy John Thomas Baines często podróżowali w głąb afrykańskiego interioru. Inni przybysze z Anglii, jak Fredrick IʼOns czy Thomas Bowler osiedlili się na stałe w Afryce Południowej w latach trzydziestych XIX w. Artyści owi stali się tym samym pierwszą generacją twórców związanych na stałe z tym krajem. W rozdziale zostali też omówieni późnodziewiętnastowieczni malarze akademiccy pochodzący z An- glii. Sztuka owych rysowników i malarzy miała wypełnić misję względem Imperium Brytyjskiego, sprawiając, że zaintrygowani egzotyką i pięknem Afryki Południowej mieszkańcy Wysp coraz częściej wybierali ją jako swoje miejsce na ziemi. Trzecia część pracy zasadniczo dotyczy sztuki wieku XX. Jednakże rozdział Poszu­ kiwania form dla sztuki narodowej w środowisku afrykanerskim poświęcony poszuki- waniom form sztuki narodowej w środowisku afrykanerskim odwołuje się do wieku XIX, gdyż tam autor upatruje prawdziwej genezy dla tych poszukiwań, zwłaszcza w aspekcie sztuki o tematyce historycznej reprezentowanej przez szkockiego mala- rza Charlesa Davidsona Bella. W rozdziale tym omawia się także przyczyny rozwoju nacjonalizmu afrykanerskiego i ich konsekwencje w postaci poszukiwania formuły malarstwa, które odzwierciedlałoby „prawdziwego ducha Afryki Południowej” (egte Suid-Afrikaanse stempel). Rozwinięcie tych koncepcji sztuki narodowej upostacio- wane jest w malarstwie przez Jacoba Hendrika Pierneefa i Maggie Laubser, a także w monumentalnym założeniu rzeźbiarskim Voortrekker Monument w Pretorii. Kolejne trzy rozdziały publikacji zasadniczo poświęcone są sztuce czarnych arty- stów z Afryki Południowej. Rozdział Czarny modernizm prezentuje ruch intelektual- ny czarnego modernizmu. Był to jasno określony, nowoczesny światopogląd, który odznaczał się kreatywną postawą wobec sztuki i jej zadań w społeczeństwie. Wraz z nowym „typem” zurbanizowanych ludzi Afryki, określanych mianem „Nowych Afrykanów”, pojawiła się autonomiczna, czarna plastyka południowoafrykańska. Jej wczesnymi przedstawicielami określanymi mianem pionierów są: Gerard Bhengu, Gerald Sekoto, George Pemba czy John Mohl. Rozdział ten prezentuje też pogląd obecnie krytykowany, dotyczący znaczącej roli białego mecenatu w początkach czarnego malarstwa Afryki Południowej. Następny rozdział Barwna sztuka z czarnego getta stanowi prezentację twórczości Afrykanów związanych z ugrupowaniami artystycznymi: Polly Street Art Centre, Rorkeʼs Drift oraz z malarstwem townshipów ujętych na tle ograni- czających uwarunkowań kulturowych ery apartheidu. Okres ten jest jednocze- śnie momentem niezwykle represyjnych działań ze strony reżimowego państwa i budzenia się poczucia własnej odrębności kulturowej i etnicznej wśród czar- nych Afrykanów. Wyrazem tych odczuć była wystawa Echoes of African art zorganizowana po raz pierwszy w historii Afryki Południowej przez czarnego kuratora i dramatopisarza Matsemela Manaka, poprzedzona wstępem innego Wstęp 18 uznanego czarnego literata skazanego na banicję – Eskia Mphahlele9. Rozdział Sztuka i kultura w walce z apartheidem dotyczy sztuki i kultury zaangażowanej w walkę z apartheidem, zwłaszcza w kontekście Ruchu Świadomości Czarnych oraz działalności artystów związanych z resistance art – „sztuką oporu”. Oma- wiam tu także białych przedstawicieli tego nurtu oraz rewolucyjną, skrajną kon- cepcję sztuki prezentowaną przez ruch Medu Art Ensemble. Trzy ostatnie rozdziały prezentują postapartheidową wizję „scalonej”, „tęczo- wej” kultury i sztuki z uwzględnieniem działalności kobiet-artystek dyskryminowa- nych w patriarchalnym systemie wartości Afryki Południowej zarówno w kulturze rodzimej, jak i w kolonialnej (Sztuka kobiet czy sztuka feministyczna?). Ostatnie dwa rozdziały są właściwie podsumowaniem książki, gdyż ich treść prezentuje wnioski, jakie wyciągnęli artyści i szerzej pojęty „świat sztuki” z lat narzuconego przez polity- ków odrębnego rozwoju, segregacji rasowej, separatyzmu, trybalizmu i wzajemnych animozji pomiędzy grupami etnicznymi w Afryce Południowej. Z podejmowanych przez artystów tematów wyłania się zaskakujący konglomerat przenikania się na- wzajem tożsamości europejskiej i Senghorowskiej koncepcji négritude. Jednakże wciąż dominują tematy (choć zmodyfikowane à rebours) będące w kręgu sztuki zaangażowanej: lęki białych zagrożonych przez czarną większość, przestępczość kryminalna, AIDS, działalność Komisji Prawdy i Pojednania czy tworzenie nowej mi- tologii – „tęczowego narodu”. Jednocześnie po transformacji ustrojowej w 1994 r. czarni artyści, wcześniejsi „odrzuceni” zaczęli wreszcie mówić sami, własnym gło- sem, stali się nie tylko artystami, ale kuratorami kultury, którzy mogą być zaliczani do dumnej nacji „Afropolitanów”10 (np. Kagiso Pat Mautloa, David Koloane, Pitika Ntuli, Thembinkosi Goniwe czy Bongiwe Dhlomo, Melissa Mboweni i inni11). Na- stąpiły znaczące przesunięcia funduszy państwowych na działania kulturotwórcze skierowane na rozwój projektów społecznościowych (powstają licznie centra sztuki w najuboższych dzielnicach miast w ramach programu Kultura we Wspólnocie) lub kultywowanie odrzucanych uprzednio rdzennych tradycji Afryki Południowej (ban- tuskiej i khoisańskiej). W ostatnim rozdziale pracy Sytuacja artystów i świata sztuki po roku 1994 pojawiają się też odniesienia do współcześnie kształtującej się koncep- cji południowoafrykańskiego muzeum sztuki. Jest to bardzo istotny wątek dotyczący 9  M. Manaka (ed.), Echoes of African art: a century of art in South Africa, Skotaville, Braamfon- tein 1987. 10  Termin „Afropolitanin” łączy wyrazy Afryka i kosmopolityczny, by opisać współczesne pokole- nie Afrykanów. Termin został spopularyzowany w 2005 r. w szeroko rozpowszechnionym eseju autor- stwa Taiye Selasi Bye-Bye, Babar (Or: What is an Afropolitan?) opublikowanym w afrykańskiej edycji  LIP Magazine. Por.: M. Tutton, Young, urban and culturally savvy, meet the Afropolitans, http://edition. cnn.com/2012/02/17/world/africa/who-are-afropolitans/index.html  (11.10.2012).  Szerzej  w  rozdziale  Sytuacja artystów i świata sztuki po roku 1994 tejże pracy. 11  Kluczowe  znaczenie  miał  dobór  czarnych  kuratorów  do  tworzenia  publikacji:  S.  Perryer  (ed.), 10 Years, 100 Artists: Art in a Democratic South Africa, Struik, Publishers Cape Town 2004 czy  wystawy: A. Pamela, M. Marilyn, Z. Mtshiza (eds.), Coexistence: Contemporary Cultural Production in South Africa, Brandeis University and Iziko Museums of Cape Town, Massachusetts: Brandeis Uni- versity Office of Publications 2003. Wstęp 19 przekształceń w sferze kultury, bowiem dzięki temu, iż muzea oferują swym widzom wartości i wyobrażenia, które pozwalają osobom wchodzącym w kontakt z nimi na określenie własnej przynależności społecznej, politycznej, kulturowej, wpływają istotnie na kształtowanie nowego zjednoczonego społeczeństwa postapartheido- wej Afryki Południowej12. Prawdziwym problemem dla każdego historyka sztuki piszącego o konkretnych dziełach jest brak ich realnego istnienia w tekście. Jak stwierdza Maria Poprzęcka: Metajęzyki strażników – kustoszy nie tylko przecinają bezpośredni kontakt z dziełami sztuki, skazując na obcowanie z ich pasożytniczą słowną otoczką. Dzieła, po wielekroć zapośredniczone przez słowa, zatracają swe materialne istnienie. Tymczasem specyfiką historii sztuki, tym, co istot- nie różni ją od historii i uważanych za pokrewne dziedzin humanistyki, jest fakt materialnej egzy- stencji dzieł będących jej przedmiotem. Mają one swoje rozmiary, czasem potężne, swoje – jakże różnorodne – materialne tworzywo, swoją konsystencję, swoją przestrzeń. Można je nie tylko wi- dzieć, można ich dotknąć, okrążyć je, wejść w nie lub wziąć je do ręki, poczuć ich ciężar, wolumen, fakturę, powierzchnię, temperaturę, nawet zapach13. Jest to głęboka i oczywista prawda, a mogą ją zrekompensować Czytelnikom załączone ilustracje. Niniejsza publikacja nie jest jednak albumem, jej podsta- wę stanowi tekst. Autorka pisze o znacznie większej liczbie twórców i dzieł, nie wszystkie tezy czy wyróżnione w tekście zjawiska znajdą swe wizualne odwzoro- wanie. Ten negatywny aspekt jest spowodowany trudnościami w uzyskaniu praw autorskich oraz budżetem wydawniczym książki. W południowoafrykańskiej literaturze z zakresu historii sztuki brak jest pra- cy, która próbowałaby w sposób zsyntetyzowany i całościowy zarysować złożony przebieg poszukiwań charakterystyczny dla dawnej i współczesnej sztuki powsta- łej w związku z tym obszarem i jego mieszkańcami. Brak jest także przekrojowego opracowania krytycznego dotyczącego problematyki prezentacji zbiorów sztuki i wspierania kultury przez państwo, pomimo wielu opracowań szczegółowych, dotyczących poszczególnych zagadnień, takich jak: sztuka czarna (publikacje au- torstwa Edwarda de Jagera, Matsemela Manake, Gavina Younge); sztuka i kultura khoisańska (opracowania Pippy Skotnes, Waltera Battissa), sztuka modernistycz- na (książki Friedricha Ludwika Alexandra, Friedy Harmsen), sztuka oporu (Sue Williamson, John Peffer), sztuka współczesna (katalogi i eseje Ashrafa Jamala, Sue Williamson, Emmy Bedford czy Collina Richardsa). Brak publikacji o charakterze przekrojowym, która uwzględniałaby nowe me- 12  Autorka analizowała zagadnienia muzeologii południowoafrykańskiej podczas wystąpień na  sesjach: Mit „tęczowego społeczeństwa” a problemy muzeologii w Republice Południowej Afryki, re- ferat wygłoszony na sesji: Metodologia badań nad kulturą i sztuką Afryki, 21 września 2012 r., Toruń  UMK oraz Galerie sztuki w Republice Południowej Afryki: prowincjonalne czy globalne, postkolonialne czy narodowe?, referat wygłoszony na sesji: Centrum, prowincje, peryferia – wzajemne relacje w dzie- jach sztuki, Uniwersytet Łódzki 11–12 października 2012. 13  M. Poprzęcka, Pochwała malarstwa. Studia z historii i teorii sztuki, Słowo/Obraz/Terytoria,  Gdańsk 2000, s. 18. Wstęp 20 tody badawcze z zakresu historii sztuki, został odnotowany przez południowo- afrykańskie środowiska historyków sztuki. Obecnie luka ta jest uzupełniana przez czterotomową pracę pt. Visual Century. South African Art in Context w redakcji Jillian Carman; kolejne tomy tej pozycji obejmą lata 1907–200714. Publikacja ta, której początkowy tom już się ukazał, jest oznaką zmian w perspektywie badań nad sztuką Afryki Południowej, co wyraża się między innymi poprzez zaangażowa- nie jako redaktorów wiodących, czarnych kuratorów. Innym wyrazem reorientacji kulturowej jest podjęcie przez autorów w sposób szeroki zagadnień związanych z czarną plastyką. Jednakże należy zaznaczyć, iż wydawnictwo Visual Century podnosi jedynie kwestie sztuki nowoczesnej. Jak już wspominano, również w języku polskim brak jest opracowania do- tyczącego sztuki południowoafrykańskiej, w całej jej różnorodności form, na przestrzeni nieomal czterech stuleci wzajemnych kontaktów pomiędzy Europą a rdzennymi mieszkańcami tego obszaru ziemi. Niniejsza książka ma w zamierze- niu autorki wypełnić lukę w naszej rodzimej humanistyce, zwłaszcza, że istnieją stosunkowo liczne prace z zakresu historii politycznej autorstwa takich badaczy, jak: Jan Balicki, Henryk Zins, Michał Leśniewski, Marek J. Malinowski i polityki – Arkadiusz Żukowski czy mniej liczne prace odnoszące się do literatury południo- woafrykańskiej: Jerzego Kocha oraz w mniejszym zakresie Janusza Krzywickiego i Małgorzaty Szupejko. Jeżeli chodzi o kwestie natury terminologicznej, to na początek należałoby sprecyzować samo określenie „Południowa Afryka”15 lub „Afryka Południowa”. Autorka stosuje termin „Afryka Południowa”. Geograficznie „południowa Afry- ka” jest to obszar na południe od rzeki Zambezi i południowej granicy Angoli. W węższym znaczeniu pod określeniem „Afryka Południowa” rozumie się obszar współczesnej Republiki Południowej Afryki. W niniejszej pracy zostało przyjęte to ostatnie – najwęższe znaczenie – przede wszystkim dlatego, że to zawężenie terytorialne najlepiej pozwala prześledzić aktywność artystów w wieku XX oraz kwestię taktyki instytucji rządowych obecnie wspierających sztukę, a te dwa za- gadnienia dotyczą znaczącej części publikacji. Innym określeniem mogącym rodzić wątpliwość jest stosowane w pracy słowo „Południowoafrykanin” zamiast poprawnego ortograficznie „Południo- woafrykańczyk”, jednak uczestnicy I Kongresu Afrykanistów Polskich w Pienięż- 14  J. Carman (ed.), Visual Century. South African Art in Context, t. 1, Wits University Press, Jo- hannesburg 2011, pozostałe tomy w redakcji: G. Jantjes, L. van Robbroeck, M. Majavu, M. Pissarra,  T. Goniwe. 15  Termin „Południowa Afryka” to kalka językowa z angielskiej nazwy „South Africa” nazwę tę  stosują: Andrzej Gąsowski, Michał Leśniewski, Marcin Wojciech Solarz, natomiast nazwę „Afryka Po- łudniowa”,  która  moim  zdaniem  lepiej  odpowiada  strukturze  języka  polskiego:  Jan  Balicki,  Jan  Ja- worski,  Jerzy  Koch,  Marek  J.  Malinowski,  Bronisław  Nowak,  Paweł  Zajas,  Henryk  Zins, Arkadiusz  Żukowski oraz tłumacze polskiego wydania Historia Afryki. Narody i cywilizacje M. Jannasz i B. Nowak  czy tłumacze rozmaitych publikacji noblisty J. M. Coetzee. Zatem oba terminy są zakorzenione w li- teraturze przedmiotu. Ku terminowi Afryka Południowa przychyla się także prof. dr hab. Nina Pawlak  z Katedry Języków i Kultur Afryki Uniwersytetu Warszawskiego. Wstęp 21 nie w 2007 r. jednoznacznie opowiedzieli się za stosowaniem wyrazu Afrykanin zamiast Afrykańczyk, a zatem per analogiam „Południowoafrykanin”16. W przy- padku nazw ludów i języków afrykańskich stosowano terminologię w oparciu o Wstęp do afrykanistyki17. Nazwy lokalne mające polskie odpowiedniki używane są w języku polskim. W innym wypadku stosowane są według zasad i pisowni angielskiej. Podobnie pewne określenia podawane są w języku angielskim, ponieważ zdaniem autorki próby ich tłumaczenia dosłownego, np. „township” jako „okręg parafialny” czy „miasteczko”, nie oddają istoty rzeczy. Dlatego wyraz „township” rozumiany jako „podmiejskie czarne getto” najczęściej podawany jest w brzmieniu oryginalnym. Innymi zwrotami stosowanymi w języku angielskim są określenia „resistance art” (sztuka oporu) lub wyraz „tsotsis” określający barwnych gangsterów z townshipów. Określenia geograficzne i polityczne używane są w postaci obowiązującej w opisywanej epoce, z podaniem w nawiasie ich obecnej nazwy. Wymiennie sto- sowane są niektóre określenia polityczne i geograficzne, na przykład w miejsce nazw Transwal i Orania pojawia się określenie: republiki burskie; zamiast pełnej nazwy Kolonia Przylądkowa – Przylądek lub wymiennie Kraj Przylądkowy. Okre- ślenie Wielka Brytania lub Imperium Brytyjskie (Imperium) czy Korona Brytyjska (Korona) używane są częściej zamiast Anglia (bowiem ten termin ma znaczenie węższe). Terminy Burowie i Afrykanerzy są stosowane w zależności od opisywanej epoki historycznej (termin Afrykanerzy pojawia się u schyłku XIX w.). W przypad- ku częściej używanych nazw, by uniknąć powtórzeń, stosuje się wymiennie nazwy polskie i angielskie, na przykład: Centrum Sztuki przy ul. Polly w Johannesburgu, czyli Polly Street Art Centre (który to termin preferuje autorka). Tytuły obrazów są podane w oryginalnej formie (angielskiej, afrikaans lub bantu); gdy tytuł od- grywa znaczącą rolę, jest podane tłumaczenie. Określenie „czarny” odnosi się do sztuki, kultury i cech ludzkich („czarnoskóry”) rdzennych Afrykanów z ludów Ban- tu. Termin ten stosuję bez cudzysłowów bowiem „południowoafrykańscy, czar- noskórzy, Afrykanie z ludów Bantu” mówią o sobie „Black” – „czarni” i nazwa ta jest w ich odczuciu właściwa. Określenie „Murzyn”, które obecnie jest uznawane za rasistowskie (dlaczego?), pojawia się sporadycznie, głównie w tłumaczeniach i kontekście odległych epok historycznych. Podobnie unikam określeń „Czarny Ląd” „Czarna Afryka”, stosując „Afryka Subsaharyjska”, zamiast terminu „plemię” określenie „lud”, zamiast „Buszmeni”, „Hotentoci” – „ludy khoisańskie”, zamiast… Kwestie leksykalne, ze względu na poprawność polityczną sprawiają obecnie nie- bywałą trudność i mogłabym im poświęcić osobny rozdział. Przywołam jedynie fragment recenzji autorstwa noblisty J. M. Coetzeego, poświęcony terminologii etnicznej i rasowej (to znów wyraz pułapka, który deprecjonuje!): 16  Termin „Południowoafrykanin” był używany przez takich badaczy, jak: Marek J. Malinowski,  Arkadiusz Żukowski, Józef Chałasiński. 17  S. Piłaszewicz, E. Rzewuski (red.), Wstęp do afrykanistyki, WUW, Warszawa 2005. Wstęp 22 Autor ostrożnie i na ogół rozumnie porusza się po polu minowym południowoafrykańskiej terminologii etnicznej i rasowej, gdzie pozornie neutralne określenia w rodzaju „osadnik” lub „tu- bylec” mogą być odbierane jako straszliwa obelga. Słusznie podkreśla, że odkąd ludność murzyń- ska zaczęła przenikać do gospodarki narodowej, mniej sensowne jest posługiwanie się terminami „Xhosa”18, „Zulusi”, a bardziej uzasadnione – terminem „Afrykańczycy”. Tak więc w Republice Południowej Afryki po kilku dziesięcioleciach narzuconej etnicznej kategoryzacji nazwanie kogoś „Xhosa” i potraktowanie tej nazwy jako podstawowej definicji wskazuje w najlepszym razie na staroświeckie zapatrywania, w najgorszym – na dogmatyzm apartheidu. Niewykluczone, że na- wet stosunkowo powściągliwe wyrażenie „użytkownik języka xhosa” wydałoby się tu wymijają- cym eufemizmem19. 18  Termin  „Xhosa”  większość  współczesnej  literatury  dotyczącej Afryki  Południowej  tłumaczy  jako „Khosa”. 19  J. M. Coetzee, op. cit., s. 392. Wstęp Rys historyczny Główne uwarunkowania historyczne kształtujące stosunki społeczno-polityczne pomiędzy grupami ludnościowymi w kraju Zarys historyczny sytuacji politycznej w Afryce Południowej do końca XIX w. Afryka Południowa aż do czasu wielkich odkryć geograficznych w XV w. po- zostawała poza wszelkimi wpływami zewnętrznymi. W efekcie obszar ten stał się ostatnim miejscem spotkania krańcowo różnych kultur na kontynencie afrykań- skim. Warunki naturalne panujące w Afryce Południowej przypominały panujące na europejskim wybrzeżu Morza Śródziemnego, jak też wybrzeżu północnej Afry- ki. Był to zatem klimat znacznie bardziej korzystny dla Europejczyków niż gorące pustynne pasmo Afryki centralnej. W rezultacie zarówno na południowym, jak i północnym krańcu „Czarnego Lądu” osiadło najwięcej europejskich imigrantów. Powstały tam najliczniejsze kolonie białych, którzy korzystali częściowo z dzie- dzictwa afrykańskich kultur, obecnych na tym kontynencie od tysięcy lat. Innym istotnym aspektem, powodującym zainteresowanie Europejczyków Afryką Połu- dniową był fakt, iż dysponowała wielkimi bogactwami naturalnymi: diamentami i złotem, a także miedzią, żelazem, cyną, węglem i uranem. Intensywna eksplo- atacja złóż rozpoczęła się pod koniec XIX i na początku XX w. wraz z wprowadze- niem specjalnych metod górniczych1. Można jednak powiedzieć, że to właśnie naturalne bogactwa uczyniły Afrykę Południową najpotężniejszym gospodarczo regionem całej „Czarnej Afryki”. Kilka wieków przed nastaniem ery nowożytnej część rdzennych mieszkań- ców tych ziem przejęła od swych północnych sąsiadów hodowlę owiec i bydła, 1  Wspólnoty rolników Bantu wykorzystywały jedynie złoża złota, miedzi, cyny i żelaza leżące na  powierzchni ziemi lub tuż pod nią. 24 a w II w. n.e. zaczęli tu ściągać z północy rolnicy z plemion Bantu znający sekret wytopu żelaza. Wkrótce plemiona te jako liczniejsze i o wyższym stopniu stechni- cyzowania zdominowały pierwotne plemiona wędrowne z grupy San i Khoikhoi. Portugalczycy jako pierwsi z Europejczyków poznali Afrykę Południową, poszuku- jąc drogi morskiej do Indii. W roku 1486 Bartolomeo Diaz (ok. 1450–1500) wylą- dował w Zatoce Algoa u wybrzeży Afryki Południowej. Inny znany żeglarz Vasco da Gama (ok. 1469–1524) 11 lat później opłynął całą Afrykę i dotarł do Indii. Od tej pory wybrzeża Afryki Południowej stały się miejscem postoju dla statków han- dlowych, płynących do południowej Azji. W wieku XVI i XVII na teren Afryki Połu- dniowej zaczęli napływać Portugalczycy i Holendrzy. Początki białego osadnictwa w Afryce Południowej Grupą, która przez stulecia kolonizacji wytworzyła wśród swoich członków najsilniejsze poczucie integralności, stała się bez wątpienia biała społeczność po- tomków holenderskich osadników, określanych mianem Afrykanerów. Pojawienie się tego narodu2 stanowi, przytaczając słowa Marka Malinowskiego, o niezwykło- ści kulturowej tego obszaru: Najbardziej znamienną cechą wewnętrznej ewolucji społeczno-politycznej RPA stał się fakt uformowania się na jej obszarze jedynego w Afryce Subsaharyjskiej białego narodu afrykańskiego. Ci „ludzie Afryki” stanowią unikalną strukturę społeczną we współczesnej Afryce, na południe od Sahary3. Istotnym faktem jest to, iż naród afrykanerski powstał w toku długiego proce- su historycznego z napływowej ludności pochodzenia europejskiego, wywodzą- cej się głównie spośród chłopów holenderskich, określających się przez dłuższy czas mianem „trekboerów”, czyli chłopów-emigrantów. Na starym kontynencie stosowano wobec nich nazwę Boerów – Burów. Na uwagę zasługuje również fakt, iż już na początku XVIII w. biali kolonizatorzy, mieszkający na stałe na Przylądku, zaczęli się określać mianem Afrykanerów4, co sprzyjało tendencjom narodotwór- 2  Szerzej o procesach narodotwórczych w środowisku afrykanerskim w dalszej części rozdziału. 3  M. J. Malinowski, Republika Południowej Afryki. Przemiany wewnętrzne i ich międzynarodowe uwarunkowania, PWN, Warszawa 1988, s. 13.  4  Od  1910  r.  określenie Afrykanerzy  funkcjonowało  oficjalnie.  Por.: B.  Nowak, Republika Po- łudniowej Afryki, [w:] B. Nowak, A. Dziubiński (red.), Encyklopedia historyczna świata, t. 12, Afryka,  Opres, Kraków 2002, s. 281–292, zwłaszcza s. 283 oraz P. Curtin, S. Feierman, L. Thompson, J. Van- sina (red.), Historia Afryki. Narody i cywilizacje, Marabut, Gdańsk 2003, s. 355. Rys historyczny. Główne uwarunkowania…
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Sztuka i kultura Afryki Południowej. W poszukiwaniu tożsamości artystycznej na tle przekształceń historycznych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: