Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00503 011862 16899204 na godz. na dobę w sumie
Sztuka sakralna Krakowa w wieku XIX. Część IV. Malarstwo witrażowe - ebook/pdf
Sztuka sakralna Krakowa w wieku XIX. Część IV. Malarstwo witrażowe - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 489
Wydawca: UNIVERSITAS Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-242-1851-6 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dokument, literatura faktu, reportaże
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja jest monografią dziewiętnastowiecznych witraży kościelnych Krakowa. W trzech rozdziałach wyznaczonych chronologicznie (1815–1850, 1850–1883, 1883–1897), a przez to odzwierciedlających etapy ewolucji tego gatunku sztuki na gruncie lokalnym, zaprezentowano analizy historyczno-artystyczne zachowanych i niezachowanych przeszkleń witrażowych oraz związanych z nimi projektów.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

l : a c e o p s a t i s r e v n u i l . p m o c . s a t i i s r e v n u w w w . Publikacja jest monografią dziewiętnastowiecznych wi- traży kościelnych Krakowa. W trzech rozdziałach wy- znaczonych chronologicznie (1815–1850, 1850–1883, 1883–1897), a przez to odzwierciedlających etapy ewolucji tego gatunku sztuki na gruncie lokalnym, zaprezentowano analizy historyczno-artystyczne zachowanych i niezacho- wanych przeszkleń witrażowych oraz związanych z nimi projektów. Omawiane prace zostały ukazane w kontekście rozwoju witrażownictwa oraz innych gałęzi sztuki polskiej i europejskiej wieku XIX. Do ważniejszych kwestii poru- szonych w publikacji należy problem autorstwa poszcze- gólnych kwater w słynnym cyklu okna zachodniego w koś- ciele Mariackim, projektowanych przez Józefa Mehoffera i Stanisława Wyspiańskiego, oraz okoliczności powstania „odkrytych” przed kilku laty witraży Fritza Geigesa do ka- tedry na Wawelu. A W O K A R K A N L A R K A S A K U T Z S J e z u i c i w o b e c t r a d y c j i ś r e d n i o w i e c z n e j . B a r o k i z a c j e k o ś c i o ł ó w w K ł o d z k u , Ś w i d n i c y , J e l e n i e j G ó r z e i Ż a g a n i u AVN I X X U K E I W W s r e v n u i V I Ć Ś Ę Z C l : a c e o p s a t i Y T S I B Y Z S Z S A M O T TOMASZ SZYBISTY SZTUKA SAKRALNA KRAKOWA W WIEKU XIX CZĘŚĆ IV MALARSTWO WITRAŻOWE ARS VETUS ET NOVA www.universitas.com.pl universitas l . p m o c . s a t i i s r e v n u w w w . SZTUKA SAKRALNA KRAKOWA W WIEKU XIX CZĘŚĆ IV INSTYTUT HISTORII SZTUKI UNIWERSYTETU JAGIELLOŃ SKIEGO ARS VETUS ET NOVA REDAKTOR SERII Wojciech Bałus TOM XXXV TOMASZ SZYBISTY SZTUKA SAKRALNA KRAKOWA W WIEKU XIX CZĘŚĆ IV MALARSTWO WITRAŻOWE Kraków © Copyright by Tomasz Szybisty and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2012 ISBN 978-83-242-1851-6 TAiWPN UNIVERSITAS Opracowanie redakcyjne JOLANTA STAL Projekt okładki SEPIELAK Na okładce Stanisław Wyspiański, Zwiastowanie, 1891, projekt jednej z kwater do zachodniego okna kościoła Mariackiego w Krakowie, Muzeum Narodowe w Krakowie, fot. Muzeum Publikacja dofinansowana przez MINISTRA NAUKI I SZKOLNICTWA WYŻSZEGO Spis treści Wstęp 7 I. PIerWSze dzIeWIêtnaStoWIeCzne WItraŻe koœCIelne W krakoWIe (1815–1850) I.1. Uwagi wstępne I.2. Witraż w kaplicy pałacu biskupiego I.3. Witraż w kaplicy królowej zofii (Świętej trójcy) w katedrze krakowskiej 23 23 27 34 II. PoMIędzy roMantyzMeM a dogMatyCznyM 51 hIStoryzMeM (1850–1883) 51 II.1. Uwagi wstępne 53 II.2. Witraż kaplicy Przezdzieckich w kościele dominikanów 71 II.3. Witraże w kościele Franciszkanów II.4. Witraż w kościele śś. Piotra i Pawła 84 II.5. Barwne przeszklenia w kościołach krakowskich w latach 1850–1883 87 II.6. Barwne przeszklenia kościoła Bernardynów 97 II.7. Witraże kościoła klasztornego sióstr Szarytek przy ulicy Warszawskiej 101 II.8. Witraże kościoła św. Wincentego à Paulo (Misjonarzy) na kleparzu II.9. Witraże katedry krakowskiej II.9.1. Witraż w krypcie św. leonarda II.9.2. Witraże w kaplicy Batorego II.9.3. Witraże w kaplicy Czartoryskich II.10. Witraże kościoła św. Barbary II.11. Przeszklenie z roku 1880 w krypcie na Skałce II.12. Pierwsze prace witrażowe teodora zajdzikowskiego w kościołach 105 112 113 121 135 141 145 147 147 150 i kaplicach krakowskich II.12.1. Projekty z roku 1876 do kruchty kościoła Mariackiego II.12.2. Witraże w kaplicy domu towarzystwa dobroczynności II.12.3. Witraże dawnej kaplicy Jezusa Miłosiernego w klasztorze reformatów 152 6 Spis treści III. aPogeUM I PrzeSIlenIe hIStoryzMU W koŚCIelnyM WItraŻoWnICtWIe krakoWSkIM (1883–1897) III.1. Uwagi wstępne III.2. Witraże kościoła Mariackiego III.2.1. Witraże z lat 80. XIX wieku III.2.2. Witraże z lat 1890–1897 III.2.2.1. Witraże okien bocznych nawy głównej III.2.2.2. Witraże okien sIII i nIII III.2.2.3. Witraże pozostałych okien prezbiterium III.2.2.4. okno zachodnie III.2.2.5. Witraże kaplic korpusu nawowego III.2.3. Witraże w kościele Mariackim a rozwój pracowni teodora zajdzikowskiego III.3. Witraż w kaplicy Bramy Floriańskiej III.4. Witraż ze św. Feliksem w kościele kapucynów III.5. Przeszklenia kościoła Felicjanek III.6. Witraże kościoła św. Barbary III.7. Witraże kaplicy Szarytek przy ulicy Piekarskiej 8 III.8. Witraże kaplicy pałacu biskupiego III.9. niezrealizowane witraże w kaplicy św. tomasza z akwinu w kościele dominikanów III.10. Witraż w kaplicy pałacu Pusłowskich III.11. Witraże kaplicy Urszulanek przy ul. Starowiślnej zakońCzenIe SCheMaty BIBlIograFIa IndekS nazWISk zUSaMMenFaSSUng 155 155 156 158 190 194 197 227 239 255 263 268 273 275 283 288 292 294 307 309 311 325 335 365 377 Wstęp W pierwotnym, nieco naiwnym zamierzeniu niniejsze studium miało dostarczyć syntetycznego obrazu witrażownictwa kościelnego w galicji w latach 1815–1914. Szybko jednak okazało się, że opraco­ wanie tak szerokiego tematu jest nierealne, i to nie tylko ze względu na konieczność przeprowadzenia mozolnych kwerend archiwalnych i pra­ sowych oraz zapoznania się na miejscu z zachowanymi zespołami witra­ żowymi. główną przeszkodę stanowił skromny stan badań w zakresie historyzującego malarstwa witrażowego. dość powiedzieć, że Katalog Zabytków Sztuki w Polsce do niedawna jeszcze w ogóle nie uwzględniał witraży dziewiętnastowiecznych lub też traktował je niezwykle pobież­ nie; tematyka ta jest pomijana nawet w najnowszych publikacjach1. Brak podstawowych ustaleń, będący efektem długo utrzymującej się negatywnej oceny sztuki XIX stulecia, w szczególności zaś sztuki sa­ kralnej tego czasu, pociągnął za sobą zawężenie zakresu badań wyłącz­ nie do obszaru krakowa w jego historycznych granicach administra­ cyjnych. z kolei istnienie licznych opracowań o sztuce przełomu XIX i XX wieku, przede wszystkim ostatniej publikacji Wojciecha Bałusa o krakowskim malarstwie monumentalnym Jana Matejki i Stanisława Wyspiańskiego2, skłoniło autora do chronologicznego ograniczenia przedmiotu prezentowanych tu rozważań, które ostatecznie obejmują lata 1815–1897 i dotyczą wyłącznie witraży historyzujących. Początek tego okresu wyznaczają utworzenie rzeczypospolitej krakowskiej i wy­ konane dwa lata później przeszklenie okna kaplicy w pałacu biskupim, kończy zaś data rozpoczęcia przez Stanisława Wyspiańskiego pracy nad witrażami do kościoła Franciszkanów, stanowiącymi wyraźną cezurę 1 d. Czapczyńska-kleszczyńska, Zapomniani twórcy. Stan badań nad polskim witrażownictwem (druga połowa wieku XIX – rok 1945), „Sacrum et decorum. Materiały i studia z historii sztuki sakralnej” 1, 2008, s. 101–102. 2 W. Bałus, Sztuka sakralna Krakowa w wieku XIX, cz. 2, Matejko i Wyspiań- ski, kraków 2007 (=Ars Vetus et Nova, 26). 8 Wstęp w dziejach witrażownictwa polskiego, choć oczywiście zwiastuny „no­ wego” pojawiły się w środowisku krakowskim już wcześniej, by przy­ wołać tylko malowidła ścienne w tejże świątyni czy projekty Mehoffera do Fryburga. rok 1897 był przełomowy jednak nie tylko gdy chodzi o malarstwo witrażowe, lecz – jak uważa leon Płoszewski – „wniósł ożywcze tchnienie w atmosferę artystyczno-literacką krakowa [...]. za­ wiązuje się towarzystwo artystów «Sztuka», zaczyna wychodzić cza­ sopismo «Życie», Wyspiański otrzymuje po raz pierwszy nagrodę na konkursie malarstwa religijnego”3. nie oznacza to oczywiście, że witraż historyzujący nie pojawiał się w świątyniach krakowskich i w latach późniejszych, jednak – jak informują opinie o zamówionych w niem­ czech przeszkleniach katedry krakowskiej – spotykał się wówczas z miażdżącą krytyką, uznawano go za zapóźniony i pozbawiony walo­ rów artystycznych. Stanowił już zatem schyłkowe zjawisko artystyczne, a fakt ten znajduje odbicie w kompozycji niniejszego opracowania4. Witraż jako gatunek malarstwa monumentalnego spełniać musi sze­ reg warunków. Wstępnym jest dopasowanie kompozycji przeszklenia do kształtu otworów okiennych, kolejnym zaś skoordynowanie go z ar­ chitekturą wnętrza. W wieku XIX harmonizacja witraży i architektury oznaczała podporządkowanie witraży stylowi budowli, do której były przeznaczone, celem zaś zapewnienia historycznego decorum naślado­ wano sztukę dawną. tak sformułowane oczekiwania wobec malarstwa witrażowego ograniczały bardziej niż w przypadku obrazów sztalu­ gowych inwencję projektanta, powodując zarazem, że gatunkiem tym parali się niejednokrotnie twórcy przeciętni, których rola polegała na sprawnej kompilacji rozwiązań wzornikowych. zresztą, wobec olbrzy­ miego zapotrzebowania na witraż – szczególnie w drugiej połowie stu­ lecia – nie mogło być inaczej. By uzmysłowić sobie skalę popytu w tym czasie, podajmy chociażby, że zakład Champigneulle’a, jeden z więk­ szych we Francji, szczycił się pod koniec wieku XIX realizacjami wi­ traży do ponad 10 000 budowli! nie dziwi więc, że gros przeszkleń 3 l. Płoszewski, Słowo wstępne, w: Wyspiański w oczach współczesnych, t. 1, kraków 1971, s. XIX–XX. o miejscu prac Wyspiańskiego w rozwoju poglądów i praktyki konserwatorskiej przełomu XIX i XX wieku por.: J. Frycz, Restauracja i konserwacja zabytków architektury w Polsce w latach 1795–1918, Warszawa 1975, s. 236. 4 Szczegółowe omówienie kościelnych witraży krakowskich schyłkowego historyzmu, tylko pobieżnie wzmiankowanych w niniejszym studium, zostanie zaprezentowane w pierwszym tomie Korpusu witraży z lat 1800–1945 w kościo- łach rzymsko-katolickich metropolii krakowskiej i przemyskiej, który ukaże się najprawdopodobniej na początku 2013 roku. Wstęp 9 dostarczanych przez ówczesne pracownie wykazuje znamiona produk­ cji masowej – powtarzalność, zachowawczość oraz dość niski poziom artystyczny dostosowany do gustu niewyrobionego odbiorcy5. „Witraże fabryczne” reprezentowane są również pod Wawelem. Jednak specyfika miasta-muzeum, głównie zaś restauracje świątyń gotyckich, uznawanych za wyjątkowe nie tylko z uwagi na walory artystyczne, lecz także, a może przede wszystkim, jako świadectwa niegdysiejszej świetności krakowa i Polski, implikowała – w połą­ czeniu z coraz prężniej rozwijającym się lokalnym środowiskiem ar­ tystycznym – unikatowy charakter wielu ze zrealizowanych wówczas przeszkleń. W wieku XIX wypracowano liczne nowe techniki witrażowe, któ­ re pozwalały obniżyć koszty produkcji i poszerzyć krąg odbiorców. Popularnością cieszyły się również wszelkiego rodzaju substytuty ma­ larstwa witrażowego. Jednym z podstawowych problemów niniejszej pracy są zatem kwestie klasyfikacyjne. Powszechnie uznana defini­ cja witrażu – „kompozycja wykonana z barwnego szkła okiennego, figuralna lub ornamentalna; złożona z kawałków szkła łączonych ramkami ołowianymi”6 – odzwierciedlająca dominujące do niedaw­ na kierunki badań nad tym gatunkiem sztuki, postrzeganym głównie przez pryzmat średniowiecza, jest tylko do pewnego stopnia przydat­ na w odniesieniu do dziewiętnastowiecznej produkcji witrażowniczej. Celem klarownego wyznaczenia zakresu niniejszej pracy oraz gwoli jednoznaczności użytych w niej określeń konieczne jest precyzyjne zdefiniowanie tak samego gatunku, jak rodzajów witrażu w czasach historyzmu, z uwzględnieniem technik pseudowitrażowych i prze­ szkleń ozdobnych. 5 J. lubos-kozieł, „[...] zu den billigsten Preisen unter Garantie solider edler Ausführung”. Die Entwicklung des Marktes für kirchliche künstlerische Massen- produktion im 19. Jahrhundert, w: Kanonisierung, Regelverstoß und Pluralität in der Kunst des 19. Jahrhunderts, red. e. kepetzis, S. lieb, S. grohé, Frankfurt a.M. 2007, s. 182–193. 6 Słownik terminologiczny sztuk pięknych, Warszawa 1997, s. 441. oczywiś- cie istnieją i inne definicje, jak chociażby: „kompozycja z kawałków płaskiego szkła, bezbarwnego lub barwnego, także malowanego, odpowiednio dobranych i przyciętych, połączonych w jedną płaszczyznę giętkimi ołowianymi listwami, i zestawionych w kwatery wzmocnione dodatkową konstrukcją” – d. Czapczyń­ ska-kleszczyńska, Witraże w Krakowie. Dzieła i twórcy, kraków 2005 (=Krakow- ska teka konserwatorska, 5), s. 13. tak szeroka definicja witrażu nie implikuje elementu figuratywnego, bywa jednak często stosowana przez konserwatorów zabytków, por. również: n. Blondel, Le vitrail. Vocabulaire typologique et te- chnique, Paris 1993, s. 20. 10 Wstęp nawet autorzy przytoczonej powyżej definicji, zaczerpniętej ze Słow- nika terminologicznego sztuk pięknych, nie są konsekwentni, odnotowu­ jąc również, że „od XVI w. dzięki rozszerzeniu skali farb emaliowych wykonywano na witrażu barwne malowidła”, które, zwróćmy uwagę, nie musiały przecież powstawać na szkle barwnym, stanowiącym w świe­ tle wcześniejszego sformułowania wyznacznik gatunku. na podobne wahania natrafić można także w publikacjach zagranicznych, szczegól­ nie tych, które powstawały przed kilkudziesięciu laty. eva Frodl-kraft w książce z roku 1970, stanowiącej jedno z podstawowych opracowań ogólnych historii witrażu europejskiego, zastrzega już na wstępie: Malarstwo witrażowe, o którym będzie tu mowa, to monumentalne ma­ larstwo witrażowe „okien obrazowych”. W tym zawężonym sensie – którego wybór wyjaśnić przyjdzie później – przestają być witrażem obiekty, które po­ wszechnie zwykło się owym mianem określać. kunsztownie wykonane złote szkła antyczne są tak odległe od witrażu, ucieleśnianego przez „okno obrazo­ we”, jak malowane kolorowymi emaliami tzw. „szyby szwajcarskie”; barwnej mozaice okien orientu brakuje zaś – przy całym pokrewieństwie z witrażem – elementu podstawowego, jakim jest malarstwo. gdy okazjonalnie wspomina się również i te niekanoniczne rodzaje „okna obrazowego”, jak również gdy omawia się poboczne gatunki malarstwa witrażowego, to czyni się tak, by rzucić choć odrobinę światła na niknące w mroku dziejów początki witrażu, bądź też by zilustrować zjawisko nieuniknionego „rozmycia” gatunku7. Punkt widzenia austriackiej badaczki zdaje się jednak należeć do przeszłości, a zmiany w tym zakresie najlepiej chyba ilustruje fakt, że XXIV Międzynarodowe kolokwium Corpus Vitrearum Medii aevi w zurychu, zorganizowane w roku 2008, dotyczyło nie „okien obrazo­ wych”, lecz „paneli witrażowych”, w tym również szwajcarskich szyb gabinetowych. Poszerzenie zakresu referencyjnego pojęcia „witraż” – stosowanego w historii sztuki najczęściej uzualnie, bez dostatecznej refleksji terminologicznej – jest w dużej mierze konsekwencją koniecz­ ności zmierzenia się przez tę dyscyplinę z produkcją witrażową ery no­ wożytnej i ostatniego dwuwiecza. na gruncie rodzimym braki i trudności w tym zakresie zostały pod­ sumowane przez Magdę Ławicką i Beatę Fekecz-tomaszewską w arty­ kule Problemy z nazewnictwem technik witrażowych. autorki zaprezen­ towały w nim dwie podstawowe klasyfikacje – Minuchina i Beinesa (ze słusznymi uwagami krytycznymi), uznając zaś podział zaproponowany przez drugiego z wymienionych autorów za bardziej przydatny w bada­ 7 e. Frodl-kraft, Die Glasmalerei. Entwicklung. Technik. Eigenart, Wien–Mün­ chen 1970, s. 5. Wstęp 11 niach nad witrażownictwem polskim wieku XIX; na tym podziale oparły własną terminologię8. W publikacji o witrażownictwie niemieckim lat 1780–1914 Beines wyróżnił (w nawiasach podano polskie odpowiedniki wprowadzone przez Ławicką i Fekecz-tomaszewską): 1. Glasgemälde (malowidło witrażowe) – witraż powstały w wyni­ ku naniesienia obrazu na tafle szklane (bezbarwne i zazwyczaj dużych rozmiarów) przy pomocy farb emaliowych, celem utrwa­ lenia poddanych działaniu wysokiej temperatury. Szprosy mają w tej technice znaczenie drugorzędne. 2. Mosaikverglasung lub Kunstverglasung (oszklenie mozaikowe) – witraż wykonany wyłącznie przy użyciu barwnego szkła i szpro­ sów, zazwyczaj ołowianych. 3. Musivische Glasmalerei (witraż klasyczny) – kompozycja powstała przy użyciu barwnego szkła (również powłokowego i trawionego), szprosów oraz kontury (niekiedy z partiami patynowanymi)9, na trwałe połączonej z podłożem w toku obróbki termicznej. nomenklatura zaproponowana przez Beinesa została wykorzystana również w niniejszym opracowaniu, jednak w odniesieniu do Mosaik- verglasung (Kunstverglasung) odpowiedniejszy wydaje się termin „wi­ traż mozaikowy” – „przeszklenie” lub „oszklenie” jest bowiem w języ­ ku polskim pojęciem ogólniejszym. Jak wynika z powyższego zestawienia, klasyczna definicja witrażu nie jest podstawą klasyfikacji zaproponowanej przez Beinesa. Badacz traktuje zagadnienie dużo szerzej, nie podając jednak expressis verbis wyznaczników gatunku. 8 M. Ławicka, B. Fekecz-tomaszewska, Problemy z nazewnictwem technik witrażowych, w: Sztuka witrażowa w Polsce, red. J. Budyn-kamykowska, k. Paw­ łowska, kraków 2002, s. 220–227. tę samą klasyfikację zaproponowała Magda Ławicka w pracy o wrocławskim zakładzie adolpha Seilera – por.: M. Ławicka, Zapomniana pracowania. Wrocławski instytut witrażowy Adolpha Seilera (1846– 1945), Wrocław 2002, s. 15. 9 J.r. Beines, Materialien zur Geschichte farbiger Verglasungen von 1780 bis 1814, vorzugsweise für das Gebiet der Bundesrepublik Deutschland, w: W. ha­ berey, S. Beeh, J.r. Beines, Farbfenster in Bonner Wohnhäusern (=Arbeitshefte/ Landeskonservator Rheinland, 24), köln 1979, s. 85; ewa letkiewicz stosuje na określenie pierwszej z wymienionych tu technik termin „witraż malowany ema­ liami” – por. e. letkiewicz, Polskie witraże nowożytne malowane emaliami, lub- lin 1995, passim. nomenklaturę Beinesa przejęła również danuta Czapczyńska- -kleszczyńska w swojej publikacji o witrażach krakowskich budowli świeckich, wydzielając jednak jako osobną technikę „witraż gabinetowy” – d. Czapczyńska- -kleszczyńska, Witraże w Krakowie..., op. cit., s. 14–15. 12 Wstęp Warto zatem podjąć próbę skonstruowania definicji witrażu odpo­ wiadającej realiom wieku XIX. W odniesieniu do produkcji artystycznej tego czasu pod pojęciem witraż można rozumieć ozdobną kompozycję barwną, przedstawiającą (figuralną, ornamentalną itd.), wykonaną przy użyciu szkła (lub umieszczoną na nim na trwałe) oraz przeznaczoną do oglądania w świetle przechodzącym. Brak jednej lub kilku z cech uznanych tu za konstytutywne dla tego gatunku sztuki pozwala na dość ścisłe zdefiniowanie podstawowych rodzajów technik blisko spokrewnionych z witrażem: gdy powstaniu kompozycji nie towarzyszył najbardziej nawet rudymentarny zamysł artystyczny, przeszklenie rozpatrywać należy wyłącznie w kategoriach utylitarnych. Jeśli nie są spełnione kolejne człony definicji (barwność lub/i charakter przedstawieniowy), mamy do czynienia z przeszkleniem ozdobnym; respektując jednak utrwaloną tradycję, kompozycje figural­ ne i ornamentalne wykonane na bezbarwnym szkle przy użyciu rysun­ ku konturowego określone zostały w niniejszej pracy jako „witraże en grisaille”. z kolei w przypadku technik mogących obejść się bez szkła lub umieszczonych na nim nie na trwałe mówimy o pseudowitrażu10. Je­ śli zaś kompozycja przeznaczona jest wyłącznie do oglądania w świetle odbitym, stanowi ona wówczas obraz na szkle (lub w szkle). ostatni człon definicji implikuje – zauważmy – ścisły, choć nie wyłączny, zwią­ zek witrażu i architektury. należy jeszcze podkreślić, że termin „prze­ szklenie” jako pojęcie ogólne może być zastosowany również w odnie­ sieniu do witrażu, choć wówczas – gwoli jednoznaczności – konieczne jest jego doprecyzowanie. Badania nad witrażownictwem doby historyzmu rozpoczęły się w europie zachodniej w zasadzie dopiero po drugiej wojnie światowej, co wiązało się oczywiście ze stopniowym przezwyciężaniem negatywnej oceny sztuki tej epoki, postrzeganej dotychczas en bloc jako odtwórcza, a przez to pozbawiona walorów artystycznych. za przełomową uznaje się publikację Jeana taralona De la Révolution à 1920. Zaprezentowane zostały w niej najważniejsze realizacje witrażowe tego czasu we Francji oraz omówiony ich kontekst historyczno-artystyczny. taralon zapropo­ nował też chronologię francuskiego witrażownictwa historyzującego w wieku XIX, która – po pewnych modyfikacjach uwzględniających kontekst miejscowy – trafnie opisuje rozwój tego gatunku sztuki właś­ 10 danuta Czapczyńska-kleszczyńska posługuje się terminami „imitacja wi­ traża” oraz „sztuczny witraż”, pierwszy rezerwując dla malowideł na szkle (w od­ różnieniu od techniki emaliowej nieutrwalanych termicznie), drugi zaś odnosząc do arkuszy ze spreparowanej żelatyny naklejanych na szkło bezbarwne – d. Czap­ czyńska-kleszczyńska, Witraże w Krakowie..., op. cit., s. 15. Wstęp 13 ciwie w całej europie. Chronologia ta obejmuje trzy okresy. W pierw­ szym, sięgającym początku stulecia, dominować miał witraż malowany emaliami na szkle, traktowany jak obraz sztalugowy, swobodnie nawią­ zujący zarówno do sztuki dawnej, jak współczesnej. Charakterystyczny dla kolejnego etapu – przypadał on na czasy doktrynalnego historyzmu w architekturze – był z kolei witraż „archeologiczny”, barwiony w masie i rozumiany nierzadko jako pastisz dzieła średniowiecznego. za cezurę pomiędzy dwiema pierwszymi fazami rozwoju witrażu w wieku XIX uznał francuski badacz prace prowadzone w Sainte-Chapelle, apoge­ um nurtu „archeologicznego” sytuując około roku 1863. historyzującą produkcję witrażową końca stulecia cechowała zaś, zdaniem taralona, większa narracyjność, natomiast w wymiarze warsztatowym stylisty­ ka ciążąca ku ówczesnemu malarstwu akademickiemu oraz powrót do użycia na szeroką skalę emalii naszkliwnych, stosowanych zazwyczaj w kombinacji z techniką klasyczną11. do kanonu publikacji o witrażu dziewiętnastowiecznym należy również wspomniane powyżej studium ralpha Beinesa z późnych lat 70. minionego stulecia, a choć studium to dotyczy witrażownictwa nie­ mieckiego, zawarte są w nim liczne uwagi o charakterze ogólnym. gdy chodzi o chronologię rozwoju witrażu w wieku XIX, Beines doszedł – w oparciu o teksty źródłowe i bogaty katalog prac firm niemieckich (obejmujący kilka tysięcy pozycji) – do niemal tych samych wniosków co taralon, wiążąc trzecią, eklektyczną fazę w dziejach witrażownictwa dziewiętnastowiecznego ze zmianami społeczno-kulturowymi, jakie dokonały się w niemczech po roku 1871 (wzrost znaczenia burżuazji po wygranej wojnie z Francją, postępujący pluralizm stylistyczny, skore­ lowany z treściami nacjonalistycznymi, w tym chociażby popularność „dürerowskiego” renesansu). Wskazał ponadto na znaczenie, jakie dla odrodzenia witrażu miały wczesny Gothic Revival i osiemnastowieczne kolekcjonerstwo brytyjskie. niemiecki autor szeroko uwzględnił zagad­ nienia warsztatowe, osobno omawiając rozwój technik naszkliwnych i wykorzystujących szkło barwione w masie. Stosunkowo dużo miejsca w publikacji Beinesa zajmują również rozważania o postrzeganiu witra­ żu jako gatunku sztuki (względnie rzemiosła)12. z publikacji ogólnych o witrażownictwie dziewiętnastowiecznym niewątpliwie największy zakres topograficzny ma praca elgin Vaassen Bilder auf Glas. Glasgemälde zwischen 1780 und 1870 z roku 1997. au­ 11 J. taralon, De la Révolution à 1920, w: Le vitrail français, red. M. aubert, a. Chastel, l. grodecki, Paris 1958, s. 273–283. 12 J. r. Beines, op. cit. 14 Wstęp torka z podziwu godną rzetelnością zebrała dane dotyczące kilkudzie­ sięciu pracowni czynnych w krajach niemieckich, Beneluksie, Francji i Wielkiej Brytanii, co w konfrontacji ze źródłami archiwalnymi i bo­ gatą literaturą przedmiotu pozwoliło jej stworzyć dość kompletny obraz witrażownictwa doby wczesnego i dojrzałego historyzmu, zdominowa­ ny jednak przez ustalenia czysto faktograficzne i nieobejmujący całego stulecia13. Syntezy powyższych autorów zachodnioeuropejskich nie byłyby oczywiście możliwe bez pomniejszych opracowań dotyczących po­ szczególnych artystów, pracowni, regionów, zagadnień bezpośrednio łączących się z produkcją witrażową wieku XIX, ani bez szeroko za­ krojonych akcji inwentaryzatorskich14. 13 e. Vaassen, Bilder auf Glas. Glasgemälde zwischen 1780 und 1870, Mün­ chen–Berlin 1997. Wstępne wyniki swoich badań prezentowała Vaassen częścio­ wo w Glasmalerei des 19. Jahrhunderts, w: Glasmalerei des 19. Jahrhunderts in Deutschland, katalog wystawy, angermuseum erfurt, 23 IX 1993–27 II 1994, leipzig 1993, s. 11–30. 14 Celem zorientowania się w bogatej literaturze przedmiotu warto sięgnąć przede wszystkim do bibliografii zamieszczonej w książce Vaassen z roku 1997, ponadto do licznych artykułów publikowanych na łamach „the Journal of Sta­ ined glass” oraz do poświęconych dziewiętnastowiecznym witrażom numerów czasopism: „revue de l’art” 72, 1986 (tam szczególnie: Ch. Bouchon, C. Brisac, Le vitrail au XIXe siècle: état des travaux et bibliographie, s. 35–38); „annales de Bretagne et des Pays de l’ouest” 93, 1986, nr 4; „Vitrea” 3, 1989; „etudes nor­ mandes” 38, 1989, nr 4; „das Münster” 62, 2009, nr 2. z najnowszych publikacji wymieńmy zaś: M. Flügge, Glasmalerei in Brandenburg vom Mittelalter bis ins 20. Jahrhundert, Worms 1998; r. Marks, The Reception and Display of Northern European Roundels in England, „gesta” 37, 1998, nr 2, s. 217–224; a. nagel, h. von roda, „...der Augenlust und dem Gemüth”. Die Glasmalereien in Basel 1830–1930, Basel 1998; d. Parello, Von Heimle bis Geiges. Ein Jahrhundert hi- storischer Glasmalerei in Freiburg, Freiburg i.B. 2000 (=Veröffentlichungen aus dem Archiv der Stadt Freiburg im Breisgau, 31); Un patrimoine de lumière 1830– 2000. Verrières des Hauts-de-Seine, Seine-Saint-Denis, Val-de-Marne, red. l. de Finance, d. hervier, Paris 2003; S. Silvestri, Vetrate italiane dell’Ottocento. Sto- ria del gusto e relazioni artistiche fra Italia e Francia 1820–1870, Firenze 2006 (=Italia e Francia. Studi di storia dell’arte, 2); e. Sűcs et al., A megfestett fény. Díszüveges munkák a történelmi Magyarország építészetében 1945-ig/Light cap- tured in colour. Glass painting in Hungarian architecture before 1945, [Budapest] 2005; Du dessin au vitrail. Peintures et maîtres verriers du XIXe siècle au nord de la France, red. M. Moyne, C. guillot, J. Foucart, katalog wystawy, Palais des Be­ aux-arts de lille, 8 IV–3 VII 2006, lille 2006; Vitráže na Slovensku, red. I. Cóno­ vá, I. gajdošová, d. lacková, Bratislava 2006; e. Vaassen, Die Glasgemälde des 19. Jahrhunderts im Dom zu Regensburg. Stiftungen König Ludwigs I. von Bayern 1827–1857, regensburg 2007; F. laska, Die Glasmalereianstalt Ferdinand Mül- ler in Quedlinburg von ihrer Gründung bis zum Jahr 1914, Quedlinburg 2009, Wstęp 15 na tle europejskim polskie badania nad witrażownictwem wie­ ku XIX wypadają dość blado i z drobnymi wyjątkami nie wychodzą poza ustalenia czysto historyczne, jak wykazuje zestawienie publikacji w tym zakresie dokonane niedawno przez danutę Czapczyńską-klesz­ czyńską15. Pionierską pracą o charakterze ogólnym był skromny artykuł Jerzego Frycza Odrodzenie sztuki witrażowej w XIX i XX wieku z roku 1974, gdzie skrótowo przedstawiony został renesans tego gatunku sztuki w Polsce16. Publikacja Frycza dała impuls do podjęcia prac nad inwen­ taryzacją witraży dziwiętnastowiecznych (i późniejszych) w budynkach świeckich Łodzi i krakowa17. z czasem doszły do tego opracowania witraży w innych regionach kraju18, w tym na ziemiach dawnej gali­ oraz wielotomową serię Glasmalereien des 19. Jahrhunderts, opracowaną przez niemiecki Corpus Vitrearum Medii Aevi w Poczdamie jako katalog w układzie topograficznym (dotychczas ukazały się cztery tomy – por.: www.bbaw.de/bbaw/ Forschung/Forschungsprojekte/cvma/de/Publikationen#19tesJahrhundert). 15 d. Czapczyńska-kleszczyńska, Zapomniani twórcy..., op. cit., passim. 16 J. Frycz, Odrodzenie sztuki witrażowej w XIX i XX wieku, „Szkło i Cerami­ ka” 25, 1974, nr 6, s. 177–184. 17 t. Byczko, Witraże łódzkiej architektury świeckiej na przełomie XIX i XX wieku, w: Sztuka łódzka. Materiały z Sesji Naukowej Oddziału Łódzkiego Sto- warzyszenia Historyków Sztuki, Warszawa–Łódź 1977, s. 71–92; idem, Pierwsza inwentaryzacja łódzkich witraży. Ze wspomnień konserwatora, w: Dziedzictwo polskiej sztuki witrażowej, red. J. Budyn-kamykowska, k. Pawłowska, kraków 2000, s. 58–63; d. Czapczyńska, Uwagi o działalności krakowskich firm witra- żowniczych w okresie od końca XIX wieku do 1939 r. [Na marginesie prac nad katalogiem witraży w kamienicach i budowlach użyteczności publicznej w Kra- kowie], „Biuletyn historii Sztuki” 47, 1985, nr 2, s. 211–216; eadem, Świeckie wi- traże w Krakowie. Uwagi o działalności krakowskich zakładów witrażowniczych od końca XIX wieku do roku 1939, „rocznik krakowski” 53, 1987, s. 139–148; d. Czapczyńska-kleszczyńska, Witraże w Krakowie..., op. cit.; k. Pawłowska, Witraże w kamienicach krakowskich z przełomu wieków XIX i XX, „teka komisji Urbanistyki i architektury” XV, 1981, s. 59–68; eadem, Witraże w kamienicach krakowskich z przełomu wieków XIX i XX, kraków 1994. 18 e. gajewska-Prorok, Witraże na Śląsku w XIX i pierwszej połowie XX wie- ku. Projektanci i wytwórnie, „roczniki Sztuki Śląskiej” XVII, 1999, s. 93–110; eadem, Odrodzenie sztuki witrażowej na Śląsku w XIX i pierwszej połowie XX wieku, w: Dziedzictwo..., op. cit., s. 48–57; eadem, Katalog wytwórni i projek- tantów czynnych na Górnym Śląsku, w: Witraże na Śląsku. Materiały sesji Od- działu Górnośląskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki, red. t. dudek-Bujarek, Chorzów 2001, s. 155–175, e. gajewska-Prorok, S. oleszczuk, Witraże na Ślą- sku. XIX i pierwsza połowa XX wieku/Glasmalereien in Schlesien. 19. und erste Hälfte 20. Jahrhundert, leipzig 2001; z. kurzawa, Witraże poznańskich kościo- łów, w: Sztuka witrażowa..., op. cit., s. 14–25; a. domańska-Biegowska, Witraże w kamienicach poznańskich z przełomu XIX i XX wieku, w: Sztuka witrażowa..., op. cit., s. 38–51; I. liżewska, Wybrane realizacje witrażowe na Warmii i Mazu- 16 Wstęp cji19. Wstępnego omówienia doczekały się najstarsze polskie pracownie witrażownicze – krakowska firma teodora zajdzikowskiego i warszaw­ ski zakład hrabiny Łubieńskiej20. Coraz liczniej pojawiają się również publikacje dotyczące pojedynczych zespołów witrażowych i niektó­ rych artystów działających na tym polu21. do znaczącego poszerzenia rach w 2. połowie XIX i na początku XX wieku, w: Witraże w obiektach zabytko- wych. Między konserwacją a sztuką współczesną, red. J. Budyn-kamykowska, kraków–Malbork 2009, s. 44–53. 19 R. Hrymaluk, The stained-glass panels of the Lviv stone-houses at the break of the 19th and 20th c., w: Corpus Vitrearum Medii Aevi. XIXth International Colloquium. Kraków 1998. 14–16 May. Stained Glass as Monumental Painting. Proceedings, red. l. kalinowski, h. Małkiewicz, P. karaszkiewicz, kraków [ok. 1998], s. 131–138; eadem, Vı`tražı` L’vova kı`ncâ XIX – počatku XX stolı`ttâ, l’vı`v 2004; a. laskowski, Witraże w kościołach diecezji rzeszowskiej w świetle ankiety przeprowadzonej w 1999 roku, „rzeszowska teka konserwatorska” 2, 2000, s. 371–386; idem, The stained glass revival in Galicia in the second half of the nineteenth century, „the Journal of Stained glass” 25, 2001, s. 10–26; idem, „Ku estetycznej stronie zawodu...” Rola architektów w odrodzeniu sztuki witrażowej w Galicji na przełomie XIX i XX wieku, „rocznik krakowski” 73, 2007, s. 117–145; idem, Stan badań nad witrażami województwa podkarpackiego, w: „Żeby wiedzieć”. Studia dedykowane Helenie Małkiewiczównie, red. W. Wa­ lanus, M. Walczak, J. Wolańska, kraków 2008, s. 373–385; idem, Witraże w gali- cyjskich katedrach a proces odrodzenia sztuki witrażowej w Galicji na przełomie XIX i XX wieku, w: Witraże w obiektach zabytkowych..., op. cit., s. 80–95; J. Smir­ now, Zespół witraży katedry rzymsko-katolickiej we Lwowie, w: Sztuka witrażo- wa..., op. cit., s. 78–91; idem, Stare witraże lwowskie, „kurier galicyjski” 2008, nr 5 (17 III), s. 8–9; d. Fresenko, Barok po baroku. Reminiscencje barokowego malarstwa ściennego w XIX-wiecznych witrażach katedry lwowskiej, w: Witraże w obiektach zabytkowych..., op. cit., s. 124–131. 20 d. Czapczyńska, Teodor Zajdzikowski, „Witraż” 2001, nr 2, s. 30–32; d. Czapczyńska-kleszczyńska, Teodor Zajdzikowski (1840–1907). Pionier kra- kowskich witrażowników, „rocznik krakowski” 69, 2003, s. 151–170; eadem, Witraże w Krakowie..., op. cit., s. 33–36; niepublikowane przyczynki tejże ba­ daczki: Witraż i jego autorzy. Kilka uwag o pracowniach witrażowych w dobie Wyspiańskiego, odczyt wygłoszony podczas konferencji „Stanisławowi Wy­ spiańskiemu w setną rocznicę śmierci”, kraków, 13 V 2007; Wyspiańskiego światłem malowanie, odczyt wygłoszony w Muzeum Mazowieckim w Płoc­ ku, 12 XI 2007; Rola kobiet w odrodzeniu polskiego witrażownictwa, odczyt zorganizowany przez oddział krakowski Stowarzyszenia historyków Sztuki, 22 IV 2009. 21 t. adamowicz, Witraże fryburskie Józefa Mehoffera. Monografia zespołu, Wrocław–Warszawa–kraków–gdańsk–Łódź 1982; M. Ławicka, op. cit.; J. du­ szeńko, Witraże Franza Mayera w kościele ŚŚ. Aniołów Stróżów w Wałbrzychu, w: Sztuka witrażowa..., op. cit., s. 26–37; B. Pospieszna, Witrażysta Albert Höc- ker w świetle dokumentów Zarządu Odbudowy Zamku w Malborku, „rocznik elbląski” 18, 2002, s. 183–192; k. Bagińska, Witraże z pracowni Franza Mayera Wstęp 17 wiedzy o witrażu, również historyzującym, przyczyniło się w ostat­ nim czasie Stowarzyszenie Miłośników Witraży „ars Vitrea Polona”. Instytucji udało się zorganizować już siedem konferencji naukowych, których pokłosiem są cztery obszerne zbiory artykułów22. generalnie jednak stan badań nie jest zadowalający, informacje o witrażach dzie­ więtnastowiecznych są rozproszone, a wiele z tych witraży po prostu nie istnieje w obiegu naukowym, tak samo zresztą jak ich projektanci i wykonawcy. W porównaniu do innych regionów kraju wiedza o witrażownictwie krakowskim tego czasu jest już dość znaczna, choć nierówna, i od­ zwierciedla nurty badawcze dominujące do niedawna w historii sztuki. Stosunkowo dużo wiadomo o witrażach przeznaczonych do budowli świeckich, bowiem poświęcone im już zostały obszerne studia23. gdy z przełomu XIX i XX wieku na Opolszczyźnie, w: Sztuka witrażowa..., op. cit., s. 92–99; a. organisty, Projekty witraży autorstwa śląskiego artysty Josepha Langera (1865–1918), w: Sztuka witrażowa..., op. cit., s. 106–115; W. Wojnowska, Działalność pracowni witrażowej Heinricha Oidtmanna w Prusach Wschodnich i Zachodnich w 2. połowie XIX i 1. połowie XX wieku, w: Witraże w obiektach zabytkowych..., op. cit., s. 54–67; e. Witkowicz-Pałka, Oszklenia witrażowe na Zamku w Malborku z czasów Konrada Steibrechta. Próba restytucji ducha śre- dniowiecza, w: Witraże w obiektach zabytkowych..., op. cit., s. 68–79. 22 dotychczas odbyło się siedem konferencji: I – Dziedzictwo polskiej sztuki witrażowej – stan badań, zorganizowana we współpracy z Muzeum narodowym w krakowie (dom Józefa Mehoffera) i konsulatem generalnym republiki au­ strii, kraków, 11–12 czerwca 1999; II – Sztuka witrażowa w Polsce, zorganizo­ wana we współpracy ze Stowarzyszeniem historyków Sztuki – oddział Poznań­ ski, Poznań, 8–9 czerwca 2001; III – Witraż w architekturze – architektura na witrażu, zorganizowana we współpracy z Muzeum architektury we Wrocławiu, Wrocław, 17–18 października 2003; IV – Witraże w obiektach zabytkowych. Mię- dzy konserwacją a sztuką współczesną, zorganizowana we współpracy z Muzeum zamkowym w Malborku, Malbork, 21–23 października 2005; V – Stanisławowi Wyspiańskiemu w setną rocznicę śmierci, zorganizowana wspólnie ze Stowarzy­ szeniem twórczym „dom Stanisława Wyspiańskiego” i przy współpracy towa­ rzystwa lekarskiego krakowskiego, kraków, 11–13 maja 2007; VI – Witraże se- cesyjne. Tendencje i motywy, zorganizowana we współpracy z Muzeum historii Miasta Łodzi, Łódź, 13–15 maja 2009; VII – „Nie tylko art déco”. Sztuka wi- trażowa w okresie międzywojennym, zorganizowana we współpracy z Centrum dokumentacji Współczesnej Sztuki Sakralnej Uniwersytetu rzeszowskiego, rze­ szów, 6–8 października 2011. Publikacje Stowarzyszenia obejmują cztery tomy pokonferencyjne: Dziedzictwo..., op. cit.; Sztuka witrażowa..., op. cit.; Witraże w obiektach zabytkowych..., op. cit.; Witraże secesyjne. Tendencje i motywy, red. t. Szybisty, kraków–legnica 2011. 23 Por. przyp. 17 oraz a. Wójcik, Zaginiony witraż anegdotyczny Stanisława Wyspiańskiego, „rocznik krakowski” 73, 2007, s. 147–155. 18 Wstęp zaś chodzi o przeszklenia budowli sakralnych wykonane przed rokiem 1897, najpełniejszego omówienia doczekały się młodzieńcze prace Sta­ nisława Wyspiańskiego i Józefa Mehoffera do kościoła Mariackiego, które były przedmiotem naukowych analiz na długo przed podjęciem właściwych badań nad witrażami doby historyzmu: tuż po wojnie na znajdujące się w krakowskiej farze witraże wykonane według pomy­ słu młodych artystów zwrócił uwagę tadeusz kruszyński24, w latach 60. tadeusz adamowicz poświęcił zaś osobny artykuł niezrealizowa­ nym Cnotom i występkom Wyspiańskiego, przeznaczonym do jednego z okien prezbiterium; było to zarazem pierwsze na gruncie polskiej hi­ storii sztuki studium treści artystycznych i ideowych projektu wchodzą­ cego w zakres historyzującego malarstwa witrażowego25. analiza ada­ mowicza opierała się głównie na komentarzu-katalogu towarzyszącym wystawie pracy Wyspiańskiego w Sukiennicach w roku 1891, autorowi udało się również odnaleźć szkic ogólny zespołu kwater okna zachod­ niego, ponieważ zaś ani ów szkic, ani dziewiętnastowieczny druk nie są znane obecnie, artykuł z roku 1969 ma również walor źródła histo­ rycznego. Po latach problematykę witraży krakowskiej świątyni podję­ ła danuta Czapczyńska-kleszczyńska, która przede wszystkim ustali­ ła okoliczności ich powstania i „dostrzegła” przeszklenia okien ponad nawami bocznymi i okien kaplic bocznych26. Stan wiedzy o witrażach kościoła Mariackiego poszerzył znacząco również Wojciech Bałus w książce o malarstwie monumentalnym Jana Matejki i Stanisława Wyspiańskiego27. krakowski badacz skoncentrował się na analizie for­ 24 t. kruszyński, Pierwsze prace witrażowe Stanisława Wyspiańskiego i Józe- fa Mehoffera w kościele Mariackim w Krakowie, „Prace komisji historii Sztuki” 9, 1948, s. 262–267; idem, Szkicownik Józefa Mehoffera i jego pierwsze witraży- ki w kościele Mariackim w Krakowie, „Prace komisji historii Sztuki” 9, 1948, s. 269–272; idem, Witraż J. Mehoffera i S. Wyspiańskiego w fasadzie zachodniej kościoła Mariackiego w Krakowie, w: Sprawozdania z czynności i posiedzeń Pol- skiej Akademii Umiejętności za rok 1948, 1949, s. 475. 25 t. adamowicz, Stanisława Wyspiańskiego „Cnoty i występki”, „rocznik historii Sztuki” 7, 1969, s. 243–263. 26 d. Czapczyńska-kleszczyńska, Teodor Zajdzikowski (1840–1907)..., op. cit.; eadem, Nie tylko Wyspiański i Mehoffer, odczyt w towarzystwie Miłośników historii i zabytków krakowa, 29 III 2008; eadem, Witraże Stanisława Wyspiań- skiego i ich wykonawcy, odczyt w Muzeum narodowym w krakowie, 18 III 2009; eadem, O witrażach z końca XIX wieku w dwóch gotyckich kościołach w Kra- kowie, w: Witraże w obiektach zabytkowych..., op. cit., s. 144–155 (tekst referatu wygłoszonego w roku 2005). 27 rozdział Pierwsze witraże Wyspiańskiego i Mehoffera, w: W. Bałus, Sztuka sakralna Krakowa w wieku XIX, cz. 2, Matejko i Wyspiański, op. cit., s. 59–70. Wstęp 19 malnej i treściowej projektów Wyspiańskiego, ustalił dalsze (inne niż adamowicz) możliwe źródła inspiracji Cnót i występków, podkreśla­ jąc w tym kontekście znaczenie pierwszej podróży artysty do Francji; wskazał również na rolę Jana Matejki w kształtowaniu pierwotnej kon­ cepcji witraży wykonanych do chóru bazyliki w latach 90. XIX wieku. Witraże mariackie Mehoffera omówiła skrótowo Marta Smolińska-By­ czuk w artykule opublikowanym przy okazji prac nad monografią mło­ dzieńczego okresu twórczości krakowskiego malarza28, natomiast pro­ jekt Wyspiańskiego do kwatery upamiętniającej tadeusza Stryjeńskiego był ostatnio przedmiotem badań katarzyny Sucharkiewicz29. Witraże kościoła Mariackiego wymieniano wielokrotnie (niekiedy również po­ bieżnie omawiano) w ogólnych opracowaniach biograficznych czy też w kontekście sztuki przełomu wieków. zadziwia w tym świetle, że nie podjęto dotychczas próby odczytania ikonografii Psalmu o miłosierdziu bożym, zaprojektowanego przez Mehoffera jako pendant do Cnót i wy- stępków, nie dokonano atrybucji kwater okna zachodniego, wykona­ nych według pomysłu Mehoffera i Wyspiańskiego, choć jednoznaczną informację o podziale prac nad nimi można odnaleźć w korespondencji autora Wesela; nie zauważono również, że kompozycja jednego z pól składających się na tzw. Dług wdzięczności (umieszczony w oknie nad wejściem do prezbiterium) była dziełem Mehoffera, a nie Wyspiańskie­ go (tu jednak nieświadomie wprowadził kolejne pokolenia w błąd sam artysta w jednym z listów). W literaturze dotyczącej malarstwa witrażo­ wego nie odnotowuje się ponadto udziału Jana Matejki w projektowaniu przeszklenia, wykonanego w zakładzie Champigneulle’a, do jednego z okien prezbiterium, niewiele miejsca poświęca się również przepro­ wadzonej w latach 80. XIX wieku restauracji średniowiecznych witraży kościoła Mariackiego, choć przedsięwzięcie to było jednym z ważniej­ szych etapów rozwoju witrażownictwa krakowskiego30. 28 M. Smolińska-Byczuk, „Rękodzielnik witraży” – edukacja witrażownicza Józefa Mehoffera, „Witraż” 2002, nr 2–3, s. 46–51; witraże projektowane przez Mehoffera do kościoła Mariackiego zaprezentowała badaczka w bardzo skróto­ wej formie w swojej dysertacji, dużo dokładniej omawiając natomiast projekty do kaplicy w pałacu radziwiłłów w Balicach i katedry lwowskiej: eadem, Młody Mehoffer, kraków 2004, s. 40, 64, 93–96, 103–108. 29 k. Sucharkiewicz, Wczesne realizacje witrażowe Stanisława Wyspiańskiego – karton ze zbiorów Muzeum Częstochowskiego, „rocznik Muzeum Częstochow­ skiego” 9, 2009, s. 53–60. 30 Podstawowe ustalenia poczyniono w tym zakresie przy okazji opracowania średniowiecznych kwater kościoła Mariackiego – l. kalinowski, h. Małkiewi­ czówna, Średniowieczne witraże kościoła Mariackiego w Krakowie, w: l. kali­ nowski, h. Małkiewiczówna, l. heine, P. karaszkiewicz, Średniowieczne witraże 20 Wstęp W kontekście odrodzenia sztuki witrażowej w wieku XIX w krako­ wie oraz późniejszych prac Wyspiańskiego do kościoła Franciszkanów omówione zostały w literaturze przedmiotu witraże wykonane do tejże świątyni bezpośrednio po pożarze miasta w roku 185031. W ostatnim czasie monografii autorstwa Barbary Ciciory doczekał się również pro­ jekt Jana Matejki do krypty katedry na Wawelu32, Małgorzata reinhald- -Chlanda poświęciła zaś dwa obszerne artykuły witrażowi w kaplicy Bramy Floriańskiej33. druga z wymienionych badaczek zaprezentowała też przed laty niewielkie studium historyczne o zasobie witrażowym kościołów kleparza34. Jednak większość z witraży omówionych w niniejszym opracowaniu – a jest ich kilkadziesiąt, po części nieznanych wcześniej – nie docze­ kała się nigdy szczegółowych opracowań. dość powiedzieć, że w litera­ turze dotyczącej malarstwa witrażowego nie odnotowuje się przeszkleń z I połowy stulecia, wiążąc odrodzenie tego gatunku sztuki w kra­ kowie (i w Polsce) dopiero z pracami restauracyjnymi prowadzonymi w toku odbudowy miasta po pożarze w połowie wieku35; niezauważo­ ne zostały doskonałe kartony Juliusa hübnera do witrażu w kościele dominikanów, przechowywane w Muzeum narodowym w krakowie; nie zwrócono również uwagi na ciekawy projekt angelika drewaczyń­ skiego przeznaczony do tejże świątyni ani na witraż w kaplicy pałacu kościoła Mariackiego w Krakowie. Historia i konserwacja, kraków 1997 (=Stu- dia i Materiały Wydziału Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, 7), s. 22–26, 32–46. 31 M. reinhard-Chlanda, Witraże kościołów Kleparza. Z prac nad Katalo- giem Zabytków, w: Dziedzictwo..., op. cit., s. 125; d. Czapczyńska-kleszczyńska, Dzieje witraży Stanisława Wyspiańskiego w kościele OO. Franciszkanów w Kra- kowie, „rocznik krakowski” 70, 2004, s. 63. 32 B. Ciciora, Święty Leonard Jana Matejki. Początki krakowskich witraży, tekst z roku 2003, złożony do druku, za jego udostępnienie dziękuję autorce. Wiele ze swoich spostrzeżeń o projekcie Matejki zawarła badaczka w dysertacji Jan Matejko a średniowiecze. Zainteresowania – inspiracje – realizacje, kraków 2009, praca przygotowana pod kierunkiem prof. Wojciecha Bałusa w Instytucie historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 167–171, jak również w artykule: Problemy warsztatowe twórców pierwszych krakowskich witraży na przykładzie prac Jana Matejki, „zabytkoznawstwo i konserwatorstwo” 36 (=Acta Universita- tis Nicolai Copernici, 386), 2008, s. 27–41. 33 M. reinhard-Chlanda, Witraż w kaplicy Bramy Floriańskiej, „rocznik krakowski” 74, 2008, s. 191–201; eadem, Witraż w kaplicy Bramy Floriańskiej, w: Witraże w obiektach zabytkowych..., op. cit., s. 156–167. 34 Eadem, Witraże kościołów Kleparza..., op. cit. 35 Ibidem, s. 125; a. laskowski, The stained glass revival..., op. cit., s. 13; d. Czapczyńska-kleszczyńska, Witraże w Krakowie..., op. cit., s. 30. Wstęp 21 Pusłowskich, najprawdopodobniej autorstwa Jana Matejki; za niezacho­ wane uznano witraże zajdzikowskiego w kaplicy przy klasztorze re­ formatów36. naszkicowany powyżej stan badań i wynikająca zeń niejednokrotnie konieczność ustalenia podstawowych danych historycznych wiążących się z omawianymi tu witrażami, jak również dążenie do uchwycenia swoistości i kolejnych etapów rozwoju krakowskiego witrażownictwa ko­ ścielnego w wieku XIX implikowały ściśle chronologiczną strukturę ni­ niejszej pracy. zastosowane tu zostały głównie tradycyjne metody historii i historii sztuki – analiza stylistyczna i ikonograficzna, uzupełniona o kry­ tyczną lekturę źródeł pisanych, w większości archiwalnych i prasowych, oraz korespondencji. Wyniki badań zostały zestawione z polską i obcą li­ teraturą przedmiotu. Możliwa była dzięki temu rekonstrukcja okoliczno­ ści powstania poszczególnych przeszkleń, odczytanie zawartych w nich treści artystycznych i ideowych, jak również osadzenie omawianych prac w kontekście rozwoju sztuki i poglądów na witraż w wieku XIX. * niniejsza książka nie powstałaby bez wsparcia wielu osób i instytu­ cji. Wdzięczność winienem wyrazić przede wszystkim panu drowi hab. Markowi zgórniakowi za cenne wskazówki tak w toku samych badań, jak i podczas redakcji tekstu. za liczne rady i informacje, zaszczepienie „witrażowego bakcyla” oraz przyjacielską pomoc dziękuję pani Danu­ cie Czapczyńskiej-kleszczyńskiej, prezes Stowarzyszenia Miłośników Witraży „ars Vitrea Polona”. do ostatecznego kształtu publikacji przy­ czyniły się również uwagi prof. Wojciecha Bałusa, pani dr Barbary Ci­ ciory, pana krzysztofa Czyżewskiego, Pani dr Urszuli Bęczkowskiej, pani heleny Małkiewiczówny, pani alicii ysabel Spengler oraz pana dra hab. Marka Walczaka. Szczególne podziękowania kieruję również do pani agaty Wolskiej, kierującej archiwum kościoła Mariackiego w Krakowie; pani Marty romanowskiej, kustosza Muzeum narodo­ wego w krakowie; pani anny zeńczak, kierownika domu Mehoffera; pani anny rudzińskiej z gabinetu grafiki i rysunków Polskich nowo­ żytnych Muzeum narodowego w Warszawie; pana gernota Fusseneg­ gera, zawiadującego archiwum tiroler glasmalerei und Mosaikanstalt w Innsbrucku, oraz ks. Piotra guzika za udostępnienie mi doskonałych zdjęć witraży kościoła Mariackiego. 36 d. Czapczyńska-kleszczyńska, Teodor Zajdzikowski (1840–1907)..., op. cit., s. 157. 22 Wstęp dzięki zaufaniu udzielonemu przez dra hab. Marka zgórniaka mo­ głem uzyskać grant promotorski, który pozwolił mi sfinansować uczest­ nictwo w XXIV Międzynarodowym kolokwium Corpus Vitrearum Medii aevii w zurychu, jak również kwerendy we Fryburgu Bryzgowij­ skim, Innsbrucku, Monachium, Warszawie i Wiedniu. koszty kolejnych pobytów badawczych w Monachium i heidelbergu zostały pokryte ze środków daad oraz Uniwersytetu Pedagogicznego w krakowie. za wsparcie dziękuję rodzinie i przyjaciołom. Pracę dedykuję ro­ dzicom. I. Pierwsze dziewiętnastowieczne witraże kościelne w krakowie (lata 1815–1850) I.1. UWagI WStęPne linia rozwoju witrażownictwa krakowskiego zapoczątkowana w śred- niowieczu, a kontynuowana w okresie nowożytnym przez najczęściej nie­ wielkich rozmiarów witraże malowane emaliami na szkle, wygasła na początku wieku XVIII1. Jednak nawet w II połowie stulecia podejmowa­ no próby napraw czy też uzupełnień witraży średniowiecznych, świad­ czące o utrzymującym się szacunku dla tego gatunku sztuki. Wyraźna cezura nastąpiła dopiero na przełomie wieków XVIII i XIX. o ile jeszcze w roku 1773 wypłacono nieznanemu z nazwiska szklarzowi należność „od sporządzenia korony w oknie w kolorach” do kościoła Mariackiego2, a w roku 1778 w nowym przeszkleniu kruż­ ganków franciszkańskich umieszczono inskrypcję z barwnego szkła3, 1 Por.: e. letkiewicz, Polskie witraże nowożytne..., op. cit., s. 204–209, 264–265. 2 l. kalinowski, h. Małkiewiczówna, op. cit., s. 20–21. 3 Były to „litery i cyfry z kolorowego szkła obramione ołowiem” w jednym z okien południowego ramienia krużganków kościoła Franciszkanów. Układały się one w inskrypcję X P Z F A D 1778, oznaczającą: X. Paweł Zembrzuski Francisz- kanin Roku Pańskiego 1778. Wykonano ją dla upamiętnienia nowego przeszklenia i prac remontowych na krużgankach. W latach 1905–1912 Franciszek Mączyński, prowadząc restaurację tej części franciszkańskiego klasztoru, zaprojektował nowe 24 Pierwsze dziewiętnastowieczne witraże kościelne w krakowie... to już ćwierć wieku później, w czasach okupacji austriackiej, doszło w ramach porządkowania zabudowy miasta do wyburzania średnio­ wiecznych kościołów (będących po części w ruinie) i niszczenia gotyc­ kich zespołów witrażowych4. ambroży grabowski zanotował w swoich Pamiętnikach opowieść tomasza rostafińskiego odnoszącą się do tych wydarzeń: kiedy jeszcze małym był chłopcem (lecz to dobrze pamięta), ojciec jego wezwany był do naprawy okien bocznych w prezbiteryum kościoła Panny Maryi, które przez burze i wiatry mocno były zniszczone, a wiele szyb było potłuczonych albo ich zupełnie brakowało... ta zaś reszta szyb, które jeszcze pozostały, była ze szkła kolorowego, tak jak są trzy okna nad wiel­ kim ołtarzem... te więc szyby kolorowe – całe czy rozbite – wyjmowali i z rusztowania wysokiego w tym celu wystawionego zrzucali na ziemię!5 do początków wieku odnieść też zapewne należy wzmiankę lucjana Siemieńskiego, który informował, że gdy wyrzucano „okna kolorowe” z kościoła Mariackiego i św. katarzyny, zbierali je „amatorzy” z Berli­ na6. najwyraźniej nie budziły więc one zainteresowania mieszkań ców krakowa. Podobnie rzecz się miała z witrażami ze zburzonego przez austriaków kościoła św. Michała na Wawelu, które zakupiła do swoich zbiorów Izabela Czartoryska7. grabowski wymieniał również przyczyny, które doprowadziły do przeszklenie z wykorzystaniem fragmentów osiemnastowiecznych. Po wojnie do­ konano rekonstrukcji inskrypcji, por.: Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. 4, Miasto Kraków, cz. 2, Kościoły i klasztory Śródmieścia, 1, Tekst, red. a. Bochnak, J. Samek, Warszawa 1971, s. 117–118; archiwum konwentu Franciszkanów (da­ lej: akF), akta klasztoru krakowskiego (dalej: akk), a-I-14, Kronika klasztoru krakowskiego [1892–1968], s. 61. 4 J. Małecki, Pod rządami austriackimi i w Księstwie Warszawskim, w: Kra- ków w latach 1796–1918, red. J. Bieniarzówna, J. Małecki, kraków 1979 (=Dzie- je Krakowa, 3), s. 14–16; por. również: M. Wolski, Nie istniejący kościół pod we- zwaniem św. Jakuba Starszego na Kazimierzu, „rocznik krakowski” 61, 1995, s. 11–25. 5 Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego, t. II, kraków 1909 (=Biblioteka Krakowska, 41), s. 114. Ślad tych prac, jak się wydaje, uchwytny jest w archiwa­ liach kościoła Mariackiego, por.: a. Sudacka, Kościół p.w. Wniebowzięcia Naj- świętszej Panny Marii w Krakowie. Historia działań restauratorskich w XIX i XX wieku, t. 1, Tekst, kraków 1994–1995, maszynopis w archiwum kościoła Mariac- kiego, s. 14. 6 l. Siemieński, O oknach kolorowych i szczątkach okien w kościołach kra- kowskich, „gazeta Warszawska”, 1853, nr 241, s. 5. 7 Poczet pamiątek zachowanych w Domu Gotyckim w Puławach, Warszawa 1828, s. 30. Uwagi wstępne 25 usunięcia średniowiecznych witraży z kościoła Mariackiego. Poza złym stanem technicznym i wynikającymi zeń znacznymi kosztami ewentu­ alnych reperacji należało do nich zaciemnienie wnętrza świątyni8. Były to argumenty często podnoszone w tym czasie także w europie za­ chodniej. elgin Vaassen lapidarnie, acz niezwykle trafnie stwierdza, że „czasy oświecenia chciały nie tylko «rozjaśnienia» ducha, lecz również wnętrz”9. obserwowana wówczas niechęć do ciemnych wnętrz i witra­ ży była kulminacją procesu, jaki rozpoczął się kilkaset lat wcześniej. Warunkował go po części zwrot ku architekturze inspirowanej anty­ kiem, w której artykulacja i dekoracja ściany miały znaczenie dalece istotniejsze niż sam otwór okienny i jego przeszklenie10. Brzemienna w skutki dla witraży kościelnych była również reformacja, jak i powsta­ łe w duchu reformy soboru trydenckiego pisma karola Boromeusza, który zalecał bezbarwne przeszklenia, pozwalające na lepsze doświe­ tlenie świątyń11. duże znaczenie miała również wyraźna w wieku XVII predylekcja do jasnych wnętrz oraz wynalezienie w roku 1666 metody walcowania szkła, umożliwiającej produkcję tafli dużych rozmiarów, 8 Wspomnienia Ambrożego Grabowskiego, op. cit., s. 219. 9 e. Vaassen, Bilder auf Glas..., op. cit., s. 27. Vaassen podaje liczne przy­ kłady rozjaśniania wnętrz kościołów w wieku XVIII; por. również: eadem, Die Glasgemälde des 19. Jahrhunderts..., op. cit., s. 128; k. kunze, Himmel im Stein – Das Freiburger Münster. Vom Sinn mittelalterlicher Kirchenbauten, Freiburg im Breisgau–Basel–Wien 2007, s. 40. W odniesieniu do ziem polskich problem porusza: J. Paszenda, Jasne wnętrza kościołów w XVIII wieku, w: Między Padwą a Zamościem. Studia z historii sztuki i kultury nowożytnej ofiarowane profeso- rowi Jerzemu Kowalczykowi, Warszawa 1993, s. 283–287. krzysztof Czyżewski zauważa, że tendencja do rozjaśniania wnętrz kościelnych pojawiła się w Polsce już na początku XVII wieku, por.: k. Czyżewski, Barokizacja czy modernizacja? Przemiany katedry krakowskiej po Soborze Trydenckim, w: Barok i barokizacja. Materiały sesji Oddziału Krakowskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Kra- ków 3–4 XII 2004, red. k. Brzezina, J. Wolańska, kraków 2007 (=Ars Vetus et Nova, 28), s. 56. 10 e. Vaassen, Bilder auf Glas..., op. cit., s. 22; V. Chieffo raguin, Revivals, Revivalist, and Architectural Stained Glass, „Journal of the Society of architec­ tural historians” 49, 1990, nr 3, s. 310. 11 h.-W. kruft, Geschichte der Architekturtheorie. Von der Antike bis zur Ge- genwart, München 1985, s. 104. Uchwały soborowe nie zawierały szczegółowych regulacji dotyczących wystroju świątyni, kwestie te pozostawiono w gestii syno­ dów partykularnych i biskupów ordynariuszy. lokalne władze kościelne często korzystały przy tym z Instructiones karola Boromeusza, por.: P. krasny, Epistola pastoralis biskupa Bernarda Maciejowskiego z roku 1601. Zapomniany dokument recepcji potrydenckich zasad kształtowania sztuki sakralnej w Polsce, „Modus. Prace z Historii Sztuki” 7, 2006, s. 119–122. 26 Pierwsze dziewiętnastowieczne witraże kościelne w krakowie... a przez to łatwiejsze szklenie większych powierzchni12. W niektórych regionach do upadku pracowni witrażowniczych przyczynił się wresz­ cie drastyczny i trwały spadek liczby zamówień, związany z niekorzyst­ ną sytuacją polityczno-ekonomiczną wywołaną przez wieloletnie woj­ ny. kryzys sztuki witrażowej zarysował się najmocniej około połowy wieku XVIII (z kilkudziesięcioletnimi odchyleniami w zależności od regionu). Jednak nawet wówczas wykonywano witraże w niektórych krajach niemieckich, Szwajcarii i anglii13. W okresie nowożytnym da­ leko idącym zmianom uległa również technika witrażu – niemal wyszło z użycia szkło barwione w masie, powszechnie stosowano natomiast farby emaliowe nakładane na bezbarwne tafle. także los witraży krakowskich był ściśle związany z uwarunkowa­ niami historyczno-artystycznymi oraz sytuacją ekonomiczno-społecz­ ną miasta, które pod koniec wieku XVIII skrajnie podupadło14. niemal zamarła wówczas działalność budowlana, a dziesięciolecia za niedbań, jeśli chodzi o utrzymywanie w należytym stanie budowli historycz­ nych, doprowadziły wiele z nich do ruiny. Poprawa kondycji miasta nastąpiła za rządów austriackich i po utworzeniu w roku 1815 rzeczy­ pospolitej krakowskiej15. Pod sam koniec wieku XVIII pojawiają się też w środowisku krakowskim pierwsze symptomy przewartościowa­ nia w spojrzeniu na architekturę gotycką, stanowiącego conditio sine qua non odrodzenia witrażu16. 12 Jerzy Paszenda uważa, że moda na jasne wnętrza kościołów wywodzi się z analogicznego zjawiska w architekturze świeckiej. Jego zdaniem zmiana gustu przyczyniła się do rozwoju nowych metod produkcji szkła – J. Paszenda, Jasne wnętrza..., op. cit., s. 286. 13 Por.: e. Vaassen, Bilder auf Glas..., op. cit., s. 27–34. 14 J. Purchla, Zagadnienie stołeczności Krakowa na tle polskiej tradycji, w: idem, Kraków: prowincja czy metropolia?, kraków 1996, s. 35; o sytuacji kra­ kowa na przełomie XVIII i XIX wieku: J. Małecki, op. cit., s. 7–17. 15 o uwarunkowaniach rozwoju krakowskiej architektury kościelnej tego cza­ su: W. Bałus, Architektura sakralna w Krakowie i Podgórzu, w: W. Bałus, e. Mi­ kołajska, ks. J. Urban, J. Wolańska, Sztuka sakralna Krakowa w wieku XIX, cz. I, kraków 2004 (=Ars Vetus et Nova, 12), s. 89–101. 16 p. Krakowski, Architektura neogotycka w Krakowie, „Folia historiae ar­ tium” 20, 1984, s. 150. Witraż w kaplicy pałacu biskupiego 27 I.2. WItraŻ W kaPlICy PaŁaCU BISkUPIego nowy rozdział w historii witrażownictwa krakowskiego otwierają realizacje związane z Janem Pawłem Woroniczem. tuż po nominacji na biskupa krakowskiego w 1815 roku Woronicz przystąpił do prze­ budowy pałacu biskupiego. W toku tych prac powstał trakt pomiesz­ czeń reprezentacyjno-mieszkalnych pierwszego piętra. We wschodnim skrzydle urządzono w tym czasie kaplicę domową, która wraz z inny­ mi pomieszczeniami uległa zniszczeniu podczas pożaru miasta w roku 185017. zachowane opisy pozwalają na częściową rekonstrukcję jej wy­ stroju. artykulacja ścian została przeprowadzona za pomocą „kolumn gotyckich spiczasto zasklepionych”, pomiędzy którymi umieszczono malowidła ukazujące dwunastu apostołów. Ponad kolumnami znajdo­ wał się ciąg malowanych popiersi biskupów krakowskich. na jednej ze ścian Michał Stachowicz wykonał malowidło przedstawiające miotaną nawałnicą Łódź Piotrową. Ponad skromną drewnianą mensą ołtarzo­ wą umieszczono obraz „depozycją zbawiciela Pana wyobrażający”, jeszcze wyżej znajdowało się alegoryczne malowidło ścienne Religia18. oświet lenie zapewniało kaplicy jedno okno „kilkołokciowe w kształcie gotyckim z szybek drobnych na ołowiu, które są od samey góry koloro­ we z wyobrażeniem roku 1817 – jako pamiątki teyże [kaplicy – t.Sz.] odbudowania”19. 17 Szerzej o pracach w pałacu Biskupów krakowskich za czasów Woronicza: S. tomkowicz, Pałac biskupi w Krakowie, kraków 1933 (=Biblioteka Krakow- ska, 78), s. 20–28; M. rożek, Architektura i urządzenie wnętrz Pałacu biskupiego w Krakowie (XIV–XIX w.), „rocznik krakowski” 45, 1974, s. 35–39; l. Brusewicz, „Gabinet historyczny” Jana Pawła Woronicza tytułem do wiecznej chwały jego imienia, w: Sztuka i historia. Materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Kraków, listopad 1988, Warszawa 1992, s. 261–283; o architekturze kaplicy pała­ cu w tym czasie: W. Bałus, Architektura sakralna..., op. cit., s. 95–96. 18 a. grabowski, Historyczny opis miasta Krakowa i iego okolic, kraków 1822, s. 170. 19 archiwum krakowskiej kapituły katedralnej (dalej: akkk), Inv.d.197, Inwentarz fundi instructi Pałacu Biskupiego wraz z należącemi dwiema placami za Wiślną Bramą tudzież Jurydyką Biskupią zwaną nie mniey Folwarku Zastawa i Wsi Zarobney Sulechowa w Okręgu Rzeczy pospolitey Krakowa sytuowanych, po wyniesieniu na godność ArcyBiskupa i Prymasa Królestwa Polskiego JWnego Woronicza Biskupa Krakowskiego JWnemu Xędzu Saryusz Skórkowskiemu teraź- niejszemu Biskupowi Krakowskiemu przez Delegowanych Cywilno Duchownych Kommisarzy w skutek Reskryptu Senatu Rządzącego z dnia 19. Lipca 1828 r. N° 27420 sporządzony, s. 25–26. 28 Pierwsze dziewiętnastowieczne witraże kościelne w krakowie... kaplicę Woronicza uznaje się za pierwsze neogotyckie wnętrze Krakowa20. Pionierską pracę
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Sztuka sakralna Krakowa w wieku XIX. Część IV. Malarstwo witrażowe
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: