Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00377 006352 12229411 na godz. na dobę w sumie
Sztuka słowa Mikołaja Reja. Studium stylistycznojęzykowe Psał-terza Dawidowego - ebook/pdf
Sztuka słowa Mikołaja Reja. Studium stylistycznojęzykowe Psał-terza Dawidowego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 457
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9599-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).
 Książka zawiera bardziej pogłębione i całościowe ujęcie językowej strony warsztatu twórczego jednego z ojców polskiej literatury. Niedostatki te w równym stopniu odno-szą się do wydanej około połowy szesnastego stulecia prozatorskiej parafrazy Psałterza Dawidowego, której autorstwo dość zgodnie dziś już badacze skłonni są wiązać z osobą Mikołaja Reja. Dzieło to, wzorowane najprawdopodobniej na łacińskiej parafrazie Jana van den Campen, dotąd w większym stopniu przyciągało uwagę od strony genetycznej, konfesyjnej i edycyjnej niż jego wartości i artyzmu językowego. Monografia Danuty Kowalskiej, reprezentantki łódzkiego środowiska językoznawczego, Sztuka słowa Mikołaja Reja. Studium stylistycznojęzykowe Psałterza Dawidowego, wypełnienia lukę badawczą.
Rozprawa przynosi wartościowe poznawczo i w znacznym stopniu nowatorskie w swej metodzie studium monograficzne ważnego zabytku polskiej literatury psałterzowo-biblijnej. Uczynienie polem obserwacji i oceny stylistycznojęzykowej strony niniejszej parafrazy stanowi niezaprzeczalny wkład autorki w przywrócenie należnej „równowagi” badawczej w dotychczasowych studiach nad spuścizną Nagłowiczanina. Praca ta dostarcza wielu ważnych danych nie tylko na temat języka osobniczego i warsztatu konkretnego twórcy, ale też rzuca wiele nowego światła na dzieje polszczyzny renesansowej oraz proces kształtowania się jej stylowej domeny biblijnej.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Sztuka słowa Mikołaja Reja Danuta Kowalska Sztuka słowa Mikołaja Reja Studium stylistycznojęzykowe Psałterza Dawidowego Łódź 2013 Danuta Kowalska Katedra Historii Języka Polskiego, Instytut Filologii Polskiej Wydział Filologiczny, Uniwersytet Łódzki 90–514 Łódź, al. Kościuszki 65 e-mail: danutakowalska@uni.lodz.pl Recenzent: Stanisław Koziara Redakcja, skład komputerowy: Anna Lenartowicz-Zagrodna Projekt okładki: Anna Lenartowicz-Zagrodna Na okładce wykorzystano znaczek pocztowy projektu Macieja Buszewicza emitowany przez Pocztę Polską od 26 stycznia 2005 nr katalogowy 4019: 500. rocznica urodzin Mikołaja Reja (1505–1569) Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06134.13.0.H ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-818-9 ISBN (ebook) 978-83-7969-599-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90–131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Spis treści Wstęp 1. Psałterz Dawidow w świetle dotychczasowych badań 2. Cele pracy i założenia metodologiczne 3. Podstawa materiałowa i sposób prezentacji materiału Wykaz skrótów Część I Między konwencją a indywidualizacją języka, czyli cechy stylistycznojęzykowe Rejowego Psałterza jako tekstu biblijnego I. Leksyka Psałterza Dawidowego w ujęciu statystycznym na tle leksyki XVI wieku i staropolskich przekładów Psałterza 1. Liczba haseł i liczba wyrazów 2. Wskaźnik bogactwa leksykalnego (k) 3. Przeciętna częstość haseł (F) i grupy frekwencyjne 4. Leksyka o najwyższej frekwencji 5. Leksyka o najniższej frekwencji 6. Charakterystyka autosemantycznych części mowy Psałterza Dawidowego Rzeczowniki Czasowniki Przymiotniki Przysłówki 7. Wskaźnik rozbieżności (DR) 8. Rozkład leksyki neutralnej, ujemnej i dodatniej w Psałterzu 9. Charakterystyka leksyki dodatniej Psałterza 10. Charakterystyka leksyki ujemnej Psałterza II. Charakterystyka wybranych połączeń wyrazowych 1. Związki wyrazowe, które weszły do tekstu w niezmienionym kształcie 2. Związki wyrazowe zmodyfikowane 11 14 28 38 45 47 49 51 52 57 62 76 84 84 98 103 107 110 116 119 165 167 170 175 6 3. Związki wyrazowe imitujące biblijny wzorzec frazeologiczny 184 184 Związki wyrazowe o charakterze tautologicznym Dwuwyrazowe połączenia analityczne typu mieć nadzieję, zastępujące związki wyrazowe o charakterze syntetycznym Dwuwyrazowe połączenia typu rzecz + przymiotnik Konstrukcje nominalne z użyciem rzeczownika abstrakcyjnego i konkretnego (concretum pro abstracto) typu droga żywota oraz konstrukcje z udziałem dwóch rzeczowników abstrakcyjnych typu chwała wielmożności 4. Związki wyrazowe o niebiblijnej genezie Połączenia wyrazowe znane szesnastowiecznej polszczyźnie Połączenia wyrazowe będące indywidualizmami Reja 189 194 195 198 198 199 203 204 204 208 217 223 224 227 230 231 233 247 253 254 255 264 265 269 272 III. Składniowe wykładniki konwencji stylistycznej 1. Szyk przydawki względem rzeczownika Szyk zaimkowej przydawki dzierżawczej Szyk przydawki przymiotnikowej 2. Szyk orzeczenia 3. Orzecznik rzeczownikowy w mianowniku 4. Obecność biernych konstrukcji czasownikowych 5. Frekwencja konstrukcji imiesłowowych 6. Obecność konstrukcji z imiesłowem opisowym (participium graphicum) 7. Struktury pleonastyczne z imiesłowem współczesnym i czasownikiem nazywającym mówienie 8. Parataksa — hipotaksa. Sposoby łączenia zdań Część II Poetyckie wartości Rejowego Psałterza I. Środki służące rytmizacji psałterzowej prozy 1. Aliteracja Aliteracja inicjalna Aliteracja polegająca na powtarzalności głosek w różnych pozycjach sąsiadujących wyrazów Aliteracja końcowa Harmonia głoskowa 2. Figury słowno-dźwiękowe Figura etymologiczna Poliptoton 3. Paralelizm składniowy II. Epitet i porównanie jako narzędzia instrumentacji semantycznej Psałterza 1. Epitet 2. Porównanie Zakończenie Aneks Indeks wyrazów autosemantycznych Psałterza Dawidowego 1. Rzeczowniki 2. Czasowniki 3. Przymiotniki 4. Przysłówki Bibliografia Summary Od redakcji 272 277 278 297 297 326 357 361 363 363 386 422 430 435 453 457 Bo nigdy nic snadź smaczniejszego nie jest w uściech moich, jedno gdy słowy swemi rozważam ustawy zakonu Twego (M. Rej, Psałterz Dawidow, Psalm 119) Wstęp Maria Karpluk podczas konferencji zorganizowanej w Łodzi w roku 2004 z okazji pięćsetnej rocznicy urodzin Mikołaja Reja, podsumowując stan badań nad językiem twórcy, zwróciła uwagę na wyraźne dyspropor- cje w opracowaniu spuścizny literackiej pisarza doby odrodzenia przez historyków literatury i lingwistów1. I choć o Reju pisano wiele, to jednak prac sensu stricto językowych i stylistycznych jest wciąż niewiele. Także Tadeusz Witczak domagał się przed laty uzupełnienia badań w zakresie języka Reja, widząc w nich przydatność również dla historyków literatury: „Doprowadzenia do końca podjętych już badań żądają problemy języka, a następnie stylu wszystkich dzieł Rejowych. Są to problemy tak kapitalne, że również historykowi literatury wydają się nie służebne, lecz pierwszo- planowe, między innymi dlatego, iż odsłaniają tajemnice sztuki pisarskiej Reja, są zdolne rozstrzygnąć spory o autorstwo i wskazywać wyróżniki zjawiska zwanego umownie »szkołą« jego imienia”2. Jednak twórczość Reja po dziś dzień nie doczekała się wyczerpującej i wielostronnej mono- grafii językowej. Zdaniem Jana Okonia „Rej należy do autorów najmniej czytanych i znanych, i to na poziomie nie tylko szkolnym, ale i akademic- kim”3. Badacz podkreśla widoczny spadek zainteresowania Rejem także wśród badaczy4. W podobnym duchu wypowiadał się Jacek Sokolski, pod- kreślając, że „dla dzisiejszego czytelnika twórczość Reja stała się zbiorem filologicznych rebusów, trudnych do rozwiązania, wymagających bowiem nie tylko specjalnych kwalifikacji językowych, ale też, ze względu na swo- je nasycenie odniesieniami do realiów życia codziennego, kompetencji 1 Zob. M. Karpluk, Stan badań nad językiem Mikołaja Reja — osiągnięcia i postulaty, [w:] Mikołaj Rej — w pięćsetlecie urodzin, cz. I: Humanizm, reformacja, retoryka i język, red. J. Okoń, Łódź 2005, s. 269–288. 2 T. Witczak, Studia nad twórczością Mikołaja Reja, Warszawa 1975, s. 9. 3 J. Okoń, Słowo wstępne, [w:] Mikołaj Rej — w pięćsetlecie urodzin…, s. 7. 4 Zob. ibidem, s. 7. 12 Wstęp niejako archeologicznych”5 i dodawał, że nawet specjaliści nie bardzo się kwapią, by podjąć trud obcowania z twórczością pisarza „w przeko- naniu, że wysiłek ten nie zostanie raczej nagrodzony żadnymi istotnymi pożytkami natury estetycznej lub poznawczej”6. Jednak zdaniem bada- cza „uważnie czytana twórczość nagłowickiego poety odsłania całą swoją nieprzeciętną, a przez czytelników często nawet nieprzeczuwaną, war- tość artystyczną i intelektualną”7. Także Jakub Lichański podkreślał, że Mikołaj Rej „jest bezwzględnie pisarzem ważnym i, z retorycznego oraz językowego punktów widzenia, godnym badań, bowiem — nasza wiedza o nim nie jest wciąż zbyt pewna. Mimo licznych studiów szczegółowych (…) daleko nam jeszcze do syntezy. (…) Wciąż cierpimy na brak dalszych prac analitycznych, szczególnie w zakresie sztuki prozy Mikołaja Reja”8. Dysponujemy szeregiem prac szczegółowych, które jednak dalekie są od pełnej charakterystyki prozatorskiej spuścizny Reja. Okazuje się bowiem, że ocena dorobku pisarza nie jest ani jednoznaczna, ani łatwa, co sprawia, że jego twórczość po dziś dzień nie doczekała się wyczerpującej i wielo- stronnej monografii językowej. Badacze najczęściej formułowali ogólne sądy, że „pisarz ten odznacza się swoistym stylem”9, który jest łatwo roz- poznawalny. Wydaje się jednak, że takie ogólne twierdzenie jest nieco krzywdzące dla twórcy, gdyż niemo zakłada, że nie różnicował on języka wypowiedzi ze względu na temat czy gatunek utworu10. Niejednomyślne są też sądy badaczy na temat twórczości Reja. Z jednej strony wydobywa się niedostatki jego warsztatu pisarskiego11 i formułuje opinie, że Rej „za 5 J. Sokolski, Od redakcji, [w:] Mikołaj Rej w pięćsetlecie urodzin. Studia literaturo- znawcze, red. J. Sokolski, M. Cieński, A. Kochan, Wrocław 2007, s. 7. 6 Ibidem, s. 7. 7 Ibidem, s. 7. 8 J. Lichański, Proza Mikołaja Reja — aspekty retoryczne. Problemy składni, stylisty- ki, argumentacji. Prolegomena do dalszych badań, [w:] Mikołaj Rej — w pięćsetlecie uro- dzin…, s. 230. 9 M. Korolko, Uwagi o retoryce i rytmie w prozie Mikołaja Reja, [w:] Mikołaj Rej w czterechsetlecie śmierci, red. T. Bieńkowski, J. Pelc, K. Pisarkowa, Wrocław 1971, s. 111. 10 Zwracała na to uwagę m.in. A. Kochan (zob. A. Kochan, Problemy prozy Rejowej. Kilka uwag o stylu, [w:] „Wszystko tu najdzie, co wy macie w głowie”. Świat prozy staro- polskiej, red. E. Lasocińska, A. Czechowicz, „Studia Staropolskie. Series Nova”, t. XVIII, Warszawa 2008, s. 26. 11 I tak na przykład A. Wilkoń dostrzega w tekstach Reja „językowe sygnały nieporad- ności, zatykanie wiersza watą słowną, nadużywanie niefunkcjonalnych powtórzeń, wy- rażeń redundantnych, pustych partykuł, modulantów, składników nawiązujących” (zob. A. Wilkoń, O języku Mikołaja Reja, [w:] Mikołaj Rej — w pięćsetlecie urodzin…, s. 289). 13 wybitnego prozaika raczej nie uchodził”12, bowiem „osobliwa jego proza nie znalazła naśladowców”13, z drugiej zaś — dostrzega się w tej twórczo- ści walory artystyczne14. O „pięknym przekładzie prozą Psałterza” wspo- mina m.in. Julian Krzyżanowski15, artyzm zauważa Maria Kossowska16. Stanisław Dubisz podkreśla, że niewątpliwie pisarz „czerpie ze środków poetyki średniowiecznej, ale ją modernizuje i przetwarza w duchu rene- sansowym” i że „nie różnicuje on tworzywa językowego w zależności od przynależności jego poszczególnych składników do stylu wysokiego i ni- skiego (nie dostrzega tych różnic), ale jego talent i umiejętności poetyckie pozwalają mu nadać temu tworzywu formę artystyczną”17. Przyczyn tych skrajnie różnych sądów trzeba upatrywać w niewystarczającym ciągle stanie badań. Zdaniem Witczaka „zawikłanie i zawichrzenie”, jakie prze- trwało w poglądach na spuściznę Reja, „sprawia, że wytężonej analizie z reguły towarzyszy krytyka i polemika”18. Mirosława Hanusiewicz z ko- lei stwierdza, że choć stan badań nad twórczością Reja jest naprawdę zna- czący, to „wciąż pozostawia więcej pytań niż odpowiedzi, gdyż w odpo- wiedzi na pytania, które stawia dzieło, formułujemy głównie hipotezy”19. Badaczka zauważa także, że „Rej zawsze wymyka się i zawsze triumfuje nad zdezorientowanym czytelnikiem. (…) Jego kultura literacka, wciąż nieodgadniona, jest kluczem zrozumienia kultury literackiej w szesnasto- 12 S. Zabłocki, Spory o retorykę a twórczość Mikołaja Reja, „Prace Literackie” 1970, t. XI–XII, s. 119–120. 13 Ibidem, s. 120. 14 Zob. A. Brückner, Mikołaj Rej. Studium krytyczne, Kraków 1905, s. 4. 15 Zob. J. Krzyżanowski, Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, red. J. Krzy- żanowski, Cz. Hernas, t. II, Warszawa 1985, s. 278. 16 M. Kossowska nazywa Reja „artystą wysokiej klasy” (zob. M. Kossowska, Biblia w języku polskim, t. 1, Poznań 1968, s. 147). Badaczka zauważa, że „przekład Psałterza pozwala i Rejowi stanąć na wzgórzu »pięknej Kaliope« na równi z Janem z Czarnolasu. I chociaż przekłady-parafrazy tej samej księgi u obu pisarzy wyglądają zupełnie różnie, obie są wyrzeźbione w tym samym szlachetnym kruszcu przez natchnionych poetów. Je- den z nich najpiękniejszy snop swego poetyckiego żniwa związał w zaraniu swojej pracy pisarskiej, drugi w dedykacji biskupowi Myszkowskiemu nazwał swój przekład Psałterza »pierwszym snopem« swego żniwa w czasie, kiedy miał już za sobą prawie całą twórczość poetycką, a kiedy dopiero przekład Psałterza uznał za trud poetycki godny »pięknej Ka- liope«” (ibidem, s. 147). 17 S. Dubisz, Mikołaj Rej — fundament polszczyzny pisanej, parenetyk i moralista, „Przegląd Humanistyczny” 2006, t. 50, s. 205. 18 T. Witczak, op. cit., s. 10. 19 M. Hanusiewicz, Mikołaja Reja lektura Psalmów, [w:] Mikołaj Rej w pięćsetlecie urodzin. Studia literaturoznawcze…, s. 93. 14 Wstęp wiecznej Polsce”20. Witczak podobny sąd wypowiada w odniesieniu do Psałterza Reja: „Dzieje identyfikacji, badań i oceny Rejowego tłumaczenia Psałterza Dawidowego przedstawiają do dziś splot pewników i niedopo- wiedzeń, domniemań i wątpliwości nawet w sprawach, które uchodzą za bezspornie rozstrzygnięte”21. W świetle powyższych uwag wybór Psałterza Dawidowego na przed- miot badań wydaje się jak najbardziej zasadny, gdyż spośród prac o cha- rakterze lingwistycznym brakuje opracowań poświęconych temu proza- torskiemu dziełu, co sprawia, że o jego języku i stylu wciąż wiemy zbyt mało. Niniejsza rozprawa — poświęcona aspektom stylistycznojęzyko- wym Psałterza Dawidowego — ma wypełnić tę lukę i przyczynić się do głębszego poznania prozy szesnastowiecznego twórcy. Jest ona efektem „wsłuchania się” w sformułowany przez Marię Karpluk postulat: „Badacza zainteresowanego językiem Reja nie powinna zniechęcać gęstwina pro- blemów, lecz fascynować liczba niewydeptanych ścieżek”22. Niniejsza pra- ca jest próbą pójścia jedną z tych niewydeptanych, a może lepiej — rzadko uczęszczanych ścieżek. 1. Psałterz Dawidow w świetle dotychczasowych badań Prozaiczna parafraza Księgi Psalmów, nosząca tytuł Psałterz Dawidow, ktory snadź jest prawy fundament wszytkiego pisma krześcijańskiego, teraz nowo prawie na polski język przełożon, acz nie jednakowością słow, co być nie może, ale iż wżdy położenie rzeczy w każdem wierszu według łacińskie- go języka się zamyka…, której autorstwo przypisuje się Mikołajowi Re- jowi, przez długie wieki przeleżała w zapomnieniu historii. Jak zauważa Janusz Maciuszko23, wpływ na ten stan rzeczy mogły mieć dwie staropol- skie wypowiedzi. Pierwsza, pochodząca od Trzecieskiego podaje, że Rej dał „Psałterz Dawidów i z modlitwami, ktory też barzo radzi ludzie czy- 20 Ibidem, s. 93. 21 T. Witczak, op. cit., s. 53. 22 M. Karpluk, op. cit., s. 282. 23 Zob. J. Maciuszko, Mikołaj Rej. Zapomniany teolog ewangelicki z XVI w., Warszawa 2002, s. 157. 1. Psałterz Dawidow w świetle dotychczasowych badań 15 tali i śpiewali”24. W drugiej Jan Turnowski nazywa Reja poprzednikiem czarnoleskiego poety: „Rej zaczął Sauromatom wykrzykać psalm Boski, / Ktory w tak foremny rym ujął Kochanowski, / Że go jeszcze do tych dob nikt w tym nie celuje”25. Połączenie tych dwóch informacji zaowocowało przekonaniem, że Rejowy Psałterz spisany został wierszem26, tym bar- dziej, że znane były dwa luźne psalmy pisarza: wierszowany Psalm 85 Inc- lina Domine aurem tuam27 oraz spisany rymowaną i zrytmizowaną prozą Psalm 113 In exitu Israel de Egypto28. Rejowi także przypisywano stro- ficzny przekład Psalmu 116 (117) Alleluja29. Istnienie tych tekstów mogło sugerować, że podobnie wyglądała pozostała część Rejowego przekładu, zwłaszcza że reszta twórczości pisarskiej Reja w tym okresie również była wierszowana. Ponadto w drukarni Macieja Szarffenberga wydano przed 1547 rokiem osobno siedem psalmów pokutnych30 (6, 32, 38, 51, 102, 130, 143), potocznie zwanych „septempsalmami”, umieszczając nazwisko Reja jako tłumacza w spisie obok tytułu Septem psalmi Rej31. Według Tade- usza Witczaka związek siedmiu psalmów pokutnych z całością Rejowego przekładu nie jest oczywisty, gdyż mogły one stanowić nie fragment więk- szej całości, lecz samodzielny cykl, co było dość częstą praktyką32. Uwaga polskich badaczy koncentrowała się przede wszystkim na poszukiwaniu kompletnego wierszowanego przekładu Psałterza Rejowego autorstwa. Feliks Jezierski, pisząc o psalmach Reja, wspomina tylko o zachowanych dwóch utworach pisanych wierszem, zaznaczając, że cały Psałterz musiał niedawno zaginąć. O prozatorskim tłumaczeniu nie wzmiankuje wcale, 24 Cyt. za: ibidem, s. 157. 25 Cytat zamieszczony został przy Psalmach Dawidowych… M. Rybińskiego z 1617 roku; cyt. za: (Mikołaj Rej z Nagłowic), Psałterz Dawidów, wyd. S. Ptaszycki, Petersburg 1901, s. V. 26 Efraim Oloff — oświeceniowy badacz — podaje w Beiträge zur polonischen Lie- dergeschichte (Gdańsk 1744), że taki rymowany psałterz wyszedł w drukarni Wirzbięty w 1554 lub 1555 roku (zob. A. Kochan, Wstęp [do:] M. Rej, Wybór pism, oprac. A. Kochan, BN, seria I, nr 308, Wrocław 2006, s. LXXVI). 27 Dziś znane są dwie edycje tego psalmu, obie niedatowane, pochodzące najprawdo- podobniej z około 1556–1558 roku (zob. T. Witczak, op. cit., s. 67). 28 Zob. ibidem, s. 67. 29 Zob. ibidem, s. 67. 30 Psalmy te były rejestrowane w inwentarzach księgarskich i nie dochowały się do naszych czasów. 31 Zob. T. Witczak, op. cit., s. 68. 32 Zob. ibidem, s. 68.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Sztuka słowa Mikołaja Reja. Studium stylistycznojęzykowe Psał-terza Dawidowego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: