Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00402 010356 11216922 na godz. na dobę w sumie
Sztuka wychowania czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie - ebook/pdf
Sztuka wychowania czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 178
Wydawca: E-bookowo Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3934-9421-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> psychologia i filozofia >> rodzicielstwo i psychologia dziecka
Porównaj ceny (książka, ebook (-23%), audiobook).

To znakomity poradnik Agnieszki Wróbel, psychoterapeutki, autorki m.in. bestsellera „Asertywność na co dzień…”. Książka przyjaznym i zrozumiałym językiem podpowiada jak wychować odważne i twórcze dziecko, które wyrośnie na asertywnego, szanującego siebie i innych dorosłego.

„Sztuka wychowania, czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie” to poradnik dla rodziców i wychowawców, który zainspiruje cię do wypracowania własnej postawy w relacji z dzieckiem. Książka podzielona jest na 3 części. W części 1 dowiesz się jakie są prawdziwe potrzeby dziecka. Część 2 pomoże ci uniknąć tego co może zaszkodzić relacji z dzieckiem. Część 3 zawiera wskazówki – co warto zastosować, żeby było lepiej.

Z poradnika dowiesz się m.in:

 

 

Patronat: Magazyn Charaktery

 

 

Polecają:

 

Wojciech Eichelberger

psycholog, psychoterapeuta, pisarz

Już sam sukces wychowawczy autorki, na który powołuje się we wstępie i merytorycznie bogaty spis treści, a także nacisk na osobiste, psychologiczne kompetencje rodziców – „wychowywanie sobą”, czyli wzorcem, oraz wspieranie zaufania rodziców do ich wychowawczych intuicji – świadczą dobitnie o wartości tej książki. Szczerze polecam ją wszystkim rodzicom bez względu na skalę kłopotów, jakich doświadczają w relacjach ze swoimi dziećmi.

 

Urszula

piosenkarka

„Aby pomóc dziecku, trzeba zadbać o siebie…'. Jestem mamą nastolatka i dzięki tej książce przypomniałam sobie, jakie to przyjemne i proste: wychowanie mądrego i ciekawego świata człowieka :)) Dziękuję, pani Agnieszko, za tę mądrą i pełną serca książkę!

 

Anita Jańcia-Prokopowicz

aktorka

W czasach, w których żyjemy szybko, wciąż narażeni na stres, potrzebujemy drogowskazów, jak mądrze wychować dzieci i jak je ukierunkować. W „Sztuce wychowania...” odnajdziemy wskazówki, w którą stronę iść. Gorąco polecam!

 

 

Małgorzata Łysiak

dr psychologii, terapeutka

„Sztuka wychowania, czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie” Agnieszki Wróbel to inspirujące połączenie dwóch światów: nauki i praktyki. Od pierwszych stron, bazując na przykładach z własnego doświadczenia zawodowego, autorka zrozumiałym językiem wprowadza odbiorcę w świat radzenia sobie z jedną z najtrudniejszych ról życiowych, jaką jest bycie rodzicem. Jednocześnie ma świadomość, iż na tę rolę nie ma dyplomu czy certyfikatu. Dzięki lekturze rodzic może lepiej zrozumieć swoje dziecko, poczuć się wystarczająco dobrym rodzicem, a także nie wpadać w panikę, gdy popełni błąd. Wystarczy, że zechce go naprawić.

 

 

Alicja Lipska-Piątek

psycholog, trenerka PTP

Jestem psychologiem i od kilkunastu lat pracuję z rodzicami, prowadząc warsztaty skutecznej komunikacji z dzieckiem. „Sztuka wychowania, czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie” Agnieszki Wróbel doskonale wpisuje się w ich program, uzupełniając go i porządkując. Z tej książki skorzystają również dorosłe dzieci z rodzin z problemem alkoholowym (DDA) i wszyscy, którzy chcą lepiej poznać i zrozumieć siebie, budować bardziej satysfakcjonujące relacje z ludźmi. „Sztuka wychowania…” to cenna pomoc w procesie rozwoju osobistego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Agnieszka Wróbel SZTUKA WYCHOWANIA czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie Agnieszka Wróbel SZTUKA WYCHOWANIA czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie 1 SZTUKA WYCHOWANIA, czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie Korekta: Łukasz Mackiewicz, ekorekta24.pl Korekta edytorska: Izabela Herma Skład i łamanie: MEDIANI Projekt okładki: MEDANI Zdjęcia na okładce: www.fotolia.com © Konstantin Yuganov, andreusK, Sandra Wolan Koordynacja: Piotr Wróbel © PEEF MEDIA 2017 Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub frag- mentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną oraz kopiowanie na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym skutkuje naruszeniem praw autorskich niniejszej publikacji. PEEF MEDIA ul. Stawowa 58 32-651 Malec tel. 604 900 258 e-mail: biuro@peefmedia.pl ISBN 978-83-934942-1-7 Wydanie I Bielsko-Biała 2017 www.sztukawychowania.pl 2 Spis treści Od autorki Wstęp Część I Czego dziecko potrzebuje? Wprowadzenie do części I Rozdział 1. Akceptacja i szacunek, uwaga i zrozumienie Rozdział 2. Poczucie bezpieczeństwa Rozdział 3. Terytorium psychologiczne i jego granice Rozdział 4. Poczucie własnej wartości Rozdział 5. Szacunek dla uczuć dziecka Rozdział 6. Prawo do samodzielności i popełnienia błędów Rozdział 7. Normy i zasady, czyli rodzinny kontrakt Rozdział 8. Role w systemie rodzinnym Rozdział 9. Konsekwencje – asertywne wyznaczanie granic Część II Czego warto unikać? Wprowadzenie do części II 5 7 9 11 15 22 27 30 33 39 43 48 54 61 63 Rozdział 10. Presja bycia „dobrym rodzicem” Rozdział 11. Niewłaściwa interpretacja zachowań – czyli zrozumieć dziecko 72 Rozdział 12. Nadopiekuńczość – czyli „ja się tak o ciebie martwię…” 78 Rozdział 13. Nadmierne wymagania i oczekiwania – czyli lęk przed oceną Rozdział 14. Nadmierna pobłażliwość i niekonsekwencja 84 91 67 3 SZTUKA WYCHOWANIA, czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie Rozdział 15. Nieodcięta pępowina, czyli „zostań ze mną na zawsze…” Rozdział 16. Rywalizacja z własnym dzieckiem, czyli „ja w twoim wieku…” Rozdział 17. Chłód i odrzucenie emocjonalne, czyli „nie przeszkadzaj mi…” Rozdział 18. Szantaż emocjonalny – obwinianie, zastraszanie i inne manipulacje Rozdział 19. Dysfunkcja w rodzinie i jej skutki, czyli „co z ciebie wyrośnie…” Część III Co warto zastosować? 96 100 104 107 111 117 119 121 Wprowadzenie do części III Rozdział 20. Warunki pozytywnej relacji z dzieckiem – akceptacja, empatia, autentyczność Rozdział 21. „Pomóż sobie, daj światu odetchnąć” – czyli rodzic też człowiek 129 Rozdział 22. Święte prawa natury – czyli „psychologia ekologiczna” 135 Rozdział 23. „Ja tu chyba zwariuję” – czyli jak sobie radzić z emocjami Rozdział 24. Karać czy nie karać? Rozdział 25. Oswoić rywalizację – czyli walka między rodzeństwem i nie tylko Rozdział 26. Jak dogadać się konstruktywnie 140 146 154 159 Podsumowanie. Asertywny rodzic – asertywne dziecko Kilka wskazówek na zakończenie Bibliografia 165 169 173 4 Od autorki Wcześnie zostałam matką i absolutnie nie miałam wtedy tej wiedzy i świadomości, którą mam teraz, dlatego proces wychowania moich dzieci przebiegał metodą prób i błędów. Chyba jednak zbytnio nie prze- szkadzałam im w twórczym rozwoju, bo dziś czuję wielką radość, pa- trząc na nie i ich rodziny. Mój syn Piotr – muzyk, współzałożyciel zespołu Akurat, autor większo- ści tekstów zespołu, gitarzysta i wokalista, obecnie realizuje też indywi- dualny projekt muzyczny Piotr Wróbel. Mąż Ewy, mojej wspaniałej sy- nowej, ojciec Hani i Igora. Córka Justyna – plastyczka i pasjonatka rękodzieła artystycznego i po- dróży po świecie, właścicielka Pracowni Kreatywności, współautorka książek z serii „Magia Filcowania”. Żona Jacka i matka Jaśminy. Kochani, dziękuję Wam wszystkim, że jesteście, i bezustannie zadzi- wiam się, jacy jesteście! Swojemu mężowi Wojtkowi dziękuję za to, że zapewniał stabilizację całej naszej „bohemie artystycznej” (tak nas na- zwała moja przyjaciółka Lucyna). Dziękuję swojej mamie Henryce Kułakowskiej i nieżyjącemu już tacie Tadeuszowi, bratu Waldkowi i jego rodzinie (okazuje się, że brat może być przyjacielem!), babci Zosi oraz wszystkim bliższym i dalszym kuzy- nom z rodu Kułakowskich i Jankowskich – bo dzięki Wam miałam silne poczucie przynależności i więzi z rodziną. Ten poradnik jest trzecią książką mojego autorstwa, lecz pomysł na nią powstał jeszcze przed napisaniem pierwszej. Inspiracją były róż- ne sytuacje i przypadki z pracy wychowawczej oraz terapeutycz- nej. Dziękuję więc dawnym wychowankom z Mazańcowic, dyrekcji (poprzedniej i obecnej) oraz nauczycielom Gimnazjum w Mazańco- wicach, wychowawcom i wychowankom Domu Dziecka i Placówki Usamodzielniania „Słoneczny Dom” w Bielsku-Białej oraz moim mło- dym przyjaciołom Angelice Wiśniewskiej, Piotrkowi Wierzbińskiemu 5 SZTUKA WYCHOWANIA, czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie i innym – nie sposób wszystkich wymienić, ale wszystkim Wam dzię- kuję. Serdecznie dziękuję swojej asystentce Małgosi Gruszce – za dzielne kibicowanie i inspirację; Kasi Borak, trenerce rodzin zastępczych – za wspólne przygody podczas sesji wyjazdowych i profesjonalizm w pra- cy metodą społeczności korekcyjnej oraz oczywiście Alicji Lipskiej-Pią- tek, psycholożce i trenerce PTP – za to, że w pracy w teamie porozumie- wamy się bez słów – wystarczy spojrzenie. Czyli jedna myśli, a druga mówi i na odwrót. Agnieszka Wróbel 6 Wstęp Tak zwane trudności wychowawcze stały się współcześnie bardzo po- wszechnym zjawiskiem. Wielu rodziców i wychowawców przyznaje się do bezradności w relacji z dorastającym gimnazjalistą, buntującym się i łamiącym zasady, albo złoszczącym się trzylatkiem, próbującym przejąć ster władzy. Z kolei rodzice tzw. grzecznych dzieci dziwią się, gdy okazuje się, że syn czy córka cierpi na anoreksję lub bulimię, sięga po narkotyki czy nawet podejmuje próby samobójcze. W ciągu lat pracy terapeutycznej z młodzieżą i dorosłymi miałam oka- zję zaobserwować, jak toksyczne mogą być relacje pomiędzy najbliż- szymi sobie ludźmi i jak niewiele czasem trzeba, by te relacje poprawić. Z kolei oczywisty jest fakt, że wszelkie trudności wychowawcze wyni- kają z zaburzonych relacji w rodzinie, nawet jeśli pozornie wydaje się, że wszystko jest w porządku. Warto obserwować świat zwierząt: suczka wychowująca swoje szcze- nięta otacza je troską i miłością, ale też konsekwentnie przestrzega nie- pisanych zasad. W odpowiednim momencie, gdy uzna, że szczeniak do- rósł i sam poradzi sobie w życiu, przestaje mu matkować i pozwala na samodzielność. Ludzie w swoim pędzie rozwoju cywilizacyjnego nie- co się pogubili. Sfrustrowani rodzice wychowują sfrustrowane dzieci. Rodzice obwiniają siebie, że sobie nie radzą, i obwiniają dzieci, że nie spełniają ich oczekiwań. Powszechna staje się więc „neurotyczna oso- bowość naszych czasów”, jak pisze Karen Horney. Z drugiej strony nie ma się co dziwić. Rodzice, którzy zostali wychowa- ni w systemie kar i klapsów (żeby nie powiedzieć: przemocy), obecnie czują się pozbawieni narzędzi wychowawczych. Nie wolno bić dzieci – no dobrze, ale co w zamian? Jakich środków użyć, żeby wilk był syty i owca cała? Odpowiedź jest prosta: wychowanie oparte na pozytywnej relacji, ba- zujące na stosowaniu własnego wpływu osobistego. Inaczej mówiąc, pracujemy sobą. Jeśli więc chcemy własnym wpływem osobistym 7 SZTUKA WYCHOWANIA, czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie modelować zachowania dziecka, warto zacząć od siebie, od indywidu- alnego rozwoju, zadbania o swój komfort. W tym poradniku niewiele jest gotowych recept – bo bez zrozumie- nia różnych mechanizmów psychologicznych po prostu nie będą sku- teczne. Natomiast rodzic poszukujący inspiracji być może znajdzie tu odpowiedź. Intuicja rodzicielska jest bowiem niejako wpisana w kod genetyczny i warto z niej korzystać z pomocą niewielkiej podbudowy teoretycznej. 8 Część I Czego dziecko potrzebuje? W poradnikach wypełnionych radami dla rodziców brakuje często sys- temowego podejścia do dziecka, ale nie tylko. Oprócz relacji rodziców z dzieckiem są też inne: między matką a ojcem, a także między rodzicami i ich rodzicami oraz teściami. Nie można zapomnieć o sile nieświadomości, przemilczeń, tajemnic, tłumionych emocji, urazów i bolesnych doświad- czeń, które składają się na rodzinną historię. To wszystko odgrywa swoją rolę. Isabelle Filliozat Nie ma rodziców doskonałych 9 SZTUKA WYCHOWANIA, czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie 10 Wprowadzenie do części I Zastanówmy się, czy celem wychowania jest: dziecko grzeczne, posłuszne, spełniające oczekiwania rodziców i nauczycieli, ale narażone na problemy z asertywnym reagowa- niem, z zadbaniem o siebie i o swoje potrzeby oraz zbytnią uległo- ścią i podporządkowaniem, czy dziecko odważne, twórcze i kreatywne – ale wtedy nie zawsze po- słuszne, czasem wręcz buntownicze? Najkorzystniejszy wydaje się model wychowania ku asertywności: dziec- ko szanujące siebie i innych, respektujące granice, z adekwatną samooce- ną – co pozwoli mu reagować bez uległości czy agresji lub manipulacji. Asertywność jest tu rozumiana jako swoista filozofia życia, w zgodzie ze sobą i innymi, pozwalająca na twórcze wykorzystanie własnego po- tencjału i poczucie spełnienia. Tak jak roślina potrzebuje słońca, wody i dobrej ziemi, żeby rosła bujna i dorodna, tak człowiek potrzebuje od- powiednich warunków do rozwoju, czyli: zaspokojenia potrzeb psychicznych: akceptacji, bezpieczeństwa, szacunku, miłości, przynależności itp., szacunku dla granic terytorium psychologicznego, prawa do samodzielności i popełniania błędów, zrozumienia dla emocji, jasno określonych norm i zasad oraz konsekwentnego ich prze- strzegania, 11 SZTUKA WYCHOWANIA, czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie czytelnych ról w rodzinie, bezwarunkowej akceptacji. Jeśli w wyżej wymienionych obszarach występują braki lub zakłócenia, rozwój człowieka bywa zakłócony (podobnie jak zakłócony jest rozwój rośliny, której zabraknie światła, wody lub dobrej ziemi). Skutkiem są różnorodne objawy utrudniające funkcjonowanie: nadmierna uległość lub agresja, nerwica, zaburzenia osobowości itp. Kiedy pojawia się jakiś problem, np. dziecko przejawia zachowania agre- sywne lub popada w szeroko rozumianą autoagresję (jawną, czyli sa- mouszkodzenia, próby samobójcze, lub ukrytą, czyli nieświadome pro- wokowanie kłopotów, wagary, alkohol, narkotyki itp.), dopiero wtedy zastanawiamy się, co mogło być tego powodem. Najczęściej jednak koncentrujemy się na objawie, czyli trudności, z którą się spotykamy. Nie jest łatwo samodzielnie odszukać przyczynę tych kłopotów, bo jest ona skutkiem wielu złożonych czynników, np. nieświadomych zacho- wań czy sposobu funkcjonowania systemu rodzinnego. W tym poradniku będę często odwoływać się do tych zachowań rodzi- cielskich, które nie są do końca uświadomione, czyli nieświadome są ich przyczyny, nie wiemy, dlaczego postępujemy akurat tak, a nie ina- czej. Dlaczego przyczyny są nieświadome? Bo nasza psychika jest tak skonstruowana, że tylko w niewielkim stopniu mamy dostęp do tego, co w niej tkwi. W pamięci niczym na twardym dysku jest zarejestrowa- ne dosłownie wszystko, co widzieliśmy, słyszeliśmy, czuliśmy i czego do- świadczaliśmy, począwszy od życia płodowego. Oczywiście pamiętamy tylko niewielkie fragmenty przeszłości (w ten sposób psychika chroni organizm przed nadmiarem bodźców i wrażeń), reszta zaś ukryta jest w mrokach nieświadomości. Te nieuświadomione wspomnienia obja- wiają się na różne sposoby: poprzez konkretne zachowania, uczucia, reakcje, czasem niezrozumiałe dla nas i nieadekwatne do sytuacji. Po- zornie nieadekwatne, bo w rzeczywistości, gdy poznamy ich przyczy- nę, okazują się zupełnie logiczne. Przykładowo: 12 Wprowadzenie do części I Kasia ma problemy z asertywnością, trudno jej przychodzi wyrażenie odmowy – nie wie, dlaczego tak jest, obwinia się za ten stan rzeczy. Jej sposób funkcjonowania jest naturalną konsekwencją tego, co za- pisało się na jej twardym dysku. Wychowywana przez apodyktyczne- go ojca, otrzymywała przekaz, że ma spełniać oczekiwania otoczenia – czyli wyrażenie odmowy nie mieściło się w tych kategoriach. Jako dorosła osoba powielała zachowania małej dziewczynki, zupełnie nie łącząc tych faktów ze sobą. Ania i Michał są stosunkowo zgodnym małżeństwem, lecz Annie zda- rza się czasem deprecjonować i pogardliwie traktować swojego męża. Nieświadomie powiela to, co robiła jej matka w stosunku do ojca. Beata zupełnie nie wie o tym, że przekracza cudze granice – podczas rozmowy przerywa rozmówcy, dopowiada swoje kwestie, ingeruje w cudze sprawy, słowem – wtrąca się. Zwykle ma dobre intencje, ale nie wie, że jej sposób bycia irytuje otoczenie. Dlaczego tak robi? Bo kiedyś jej granice też były przekraczane i nieświadomie powiela to, co jej robiono. Warto przyjąć z pokorą, że nieświadomość to potęga, wobec której bywamy bezsilni, i po prostu zaakceptować ten stan rzeczy. Dopiero gdy pogodzimy się z faktem, że nie mamy wpływu na nieświadomość, możemy zacząć uświadamiać sobie różne zjawiska i rozpocząć zmianę. Patrząc z perspektywy nieświadomych zachowań, wszelkie trudne re- akcje dziecka można potraktować jako objaw czegoś – warto się zasta- nowić czego. Zawsze istnieje jakaś przyczyna. Zwykle jest to jakiś brak lub nadmiar. Kevin Steede w swojej książce 10 błędów popełnianych przez dobrych rodziców pisze: „Większość rodziców naprawdę pragnie dobrze wy- chować swoje dzieci. Nie chce ich zaniedbywać ani czynić im krzywdy. W rzeczywistości jednak wielu z nich jest tak bardzo zajętych codzien- nymi sprawami, że wychowanie schodzi na drugi plan. Smutne jest to, że często zwracają oni pilniejszą uwagę na swoje dzieci dopiero wtedy, gdy zaczynają mieć z nimi problemy”. 13 SZTUKA WYCHOWANIA, czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie W rzeczywistości czasem niewiele trzeba, by naprawić trudną sytuację. Istotna jest świadomość potrzeb dziecka – bynajmniej nie tych mate- rialnych. Głównym błędem współczesnych rodziców jest myślenie, że jeśli dziecko ma zapewniony dobrobyt materialny, to powinno być wdzięczne, doceniać to i nie sprawiać trudności. A przecież nie o to chodzi! Z praktyki wynika, że mniej istotny jest dobrobyt materialny niż miłość, poczucie bezpieczeństwa i akceptacja w rodzinie. Drogi Czytelniku, już fakt, że trzymasz w ręku ten poradnik i czytasz go, jest pierwszym krokiem do ewentualnej zmiany – lub upewnienia się co do słuszności tego, co robisz. 14 Rozdział 1. Akceptacja i szacunek, uwaga i zrozumienie Potrzeba akceptacji i uznania jest jedną z podstawowych potrzeb psy- chicznych człowieka. Bez poczucia akceptacji ze strony najważniej- szych w życiu osób trudno zbudować poczucie własnej wartości i sta- bilną osobowość. Jednakże rodzice i nauczyciele często koncentrują się na błędach dziecka zamiast na pozytywach, częściej karcą i krytykują, niż doceniają. Intencje mają dobre, lecz efekt jest przeciwny do zamie- rzonego. Krytykowane dziecko czuje się niepełnowartościowe, gorsze niż inni. Ma poczucie, że nie spełnia oczekiwań rodziców, nie zasługu- je na ich miłość. Podczas konsultacji wychowawczych pytam ojca, czy rozmawia z sy- nem – gimnazjalistą. Miałam na myśli zwykłą rozmowę. „Oczywiście! – odpowiada oburzony ojciec. – Cały czas mu mówię, dlaczego jest taki niegrzeczny!”. Pozornie przykład wydaje się skrajny – ale tylko pozornie. Zastanów się, czy nie zdarza ci się mówić w podobny sposób do swojego dziec- ka lub wychowanka: „No, jak zwykle to zepsułeś!”, „Można się było spodziewać, że tego nie zrobisz”, „Jak można być tak niezdarnym!”, „Znów źle!”, „Ty chyba nigdy nie zmądrzejesz…”. Przykład Zmorą Joanny było sobotnie sprzątanie domu. Dom był duży. Matka bu- dziła ją rano, by zrobić gruntowne porządki. Joanna marzyła, by móc 15 SZTUKA WYCHOWANIA, czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie pospać trochę dłużej – za porządki można by się zabrać trochę później. Niestety, matka uważała, że trzeba sprzątać rano, i koniec. Choćby Joan- na bardzo się starała, efekt zawsze był niezadowalający, ciągle coś było nie tak. To nic, że umyła okna, wypastowała podłogi – matka dostrze- gała tylko pozostawioną małą plamkę na stole. Joanna bardzo chciała zasłużyć na akceptację matki – bezskutecznie. Często sprzątała w domu podczas nieobecności matki, by po jej powrocie usłyszeć upragnioną po- chwałę. Matka jednak widziała wyłącznie niedociągnięcia. Dziecku potrzebna jest akceptacja bezwarunkowa – za to, że po pro- stu jest. Jednakże podczas wielu konsultacji słyszę: „A za co mam go po- chwalić? Jego nie ma za co chwalić!”. Nie chodzi tu o spektakularne wyczyny wymagające pochwał, lecz choć- by o akceptujące, ciepłe spojrzenie. Dziecko kształtuje wyobrażenie o sobie i swojej wartości na pod- stawie komunikatów płynących z otoczenia. Jeśli otrzymuje ko- munikat, że jest kochane, że jest w porządku – uczy się lubić sie- bie i innych ludzi. Powszechna jednak, i niestety toksyczna, jest akceptacja warunkowa, czyli okazywanie miłości lub akceptacji dla dziecka po spełnieniu przez nie określonych warunków, np.: „Mamusia cię kocha wtedy, gdy jesteś grzeczny”. W podtekście kryje się komunikat, że jeśli zdarzy się dziecku być niegrzecznym, to mamusia przestanie kochać. Wtedy pojawia się potworny lęk przed odrzuceniem i brakiem miłości. U dziecka nadmiernie krytykowanego powstaje permanentny lęk przed oceną, blokujący twórczość i kreatywność. 16 Rozdział 1. Akceptacja i szacunek, uwaga i zrozumienie Nie chodzi o to, by akceptować wszelkie wyczyny dziecka. Ważne, by oddzielić zachowanie od osoby, na zasadzie: „Kocham cię, lubię, ak- ceptuję itd., ale nie podoba mi się twoje zachowanie w tym momen- cie”. Chodzi tu o granicę pomiędzy akceptacją osoby a akceptacją za- chowania. Na przykład: komunikat „jesteś niegrzeczny, zły, niedobry” jest uogólnieniem, negatywnie oceniającym całą osobę, obniżającym poczucie wła- snej wartości, komunikat „nie zgadzam się na twoje zachowanie” oddziela zachowa- nie od osoby, czyli akceptujemy osobę, ale jej zachowania – już nie. Wszyscy potrzebujemy akceptacji, szacunku, uznania, zrozumienia – dziecko również. Dorośli czasem zapominają, że dziecko to też człowiek i też potrzebuje szacunku. Dzieci często są wyśmiewane, poniżane, do- świadczają kpiny i ironii. Natomiast prawidłowość jest taka, że dziecko, które nie jest szanowane, nie nauczy się szanować innych. Z tematem szacunku łączy się zagadnienie uwagi i zrozumienia. W szko- łach powszechna jest opinia, że dziecko, które sprawia trudności wycho- wawcze, „chce zwrócić na siebie uwagę”. Oczywiście, że tak – bo dziec- ko radzi sobie, jak może. To z reguły sygnał, że w domu mu tej uwagi brakuje. Zdobywa ją więc różnymi metodami, nawet narażając się na negatywny kontakt – ale lepszy taki niż żaden. Podłożem wielu destrukcyjnych zachowań jest chęć zwrócenia na siebie uwagi, więc może lepiej dać dziecku tę upragnioną uwagę? Jeśli otrzy- ma ją w wystarczającym stopniu, nie będzie robiło głupich rzeczy, żeby wzbudzić czyjeś zainteresowanie. Proste. A co to znaczy w praktyce „dać dziecku uwagę”? Chodzi m.in. o wła- ściwą mowę ciała, czyli komunikaty niewerbalne podczas kontaktu z dzieckiem, np.: Matka sprząta, dziecko usiłuje jej coś opowiedzieć. Matka nie patrzy na dziecko, koncentruje się na swoich czynnościach. „Przecież cię 17 SZTUKA WYCHOWANIA, czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie słucham” – odpowiada, gdy dziecko domaga się uwagi. W podtek- ście wysyła komunikat, że dziecko jest mniej ważne niż jej czynności. Ojciec czyta gazetę, siedząc przed telewizorem. „Nie przeszkadzaj” – słyszy dziecko, gdy próbuje nawiązać kontakt. Ojciec, wpatrzony w gazetę na zmianę z telewizorem, nawet nie odwróci wzroku w kie- runku dziecka. Czyli: ono nie jest ważne. Traktujesz dziecko z uwagą, gdy: utrzymujesz kontakt wzrokowy, czyli po prostu patrzysz na dziec- ko podczas rozmowy, okazujesz zrozumienie – wystarczy zrobić to subtelnie, poprzez kiwnięcie głową czy wypowiedzenie „ach”, „aha”, nie przerywasz wypowiedzi, powstrzymujesz się od moralizowa- nia, udzielania rad i tworzenia innych barier komunikacyjnych – po prostu słuchasz. Warto w tym kontekście sięgnąć do książki Thomasa Gordona Wycho- wanie bez porażek – doskonałego poradnika w temacie komunikacji z dzieckiem. Zagadnienie akceptacji, szacunku i uwagi łączy się ściśle z poczuciem zrozumienia. Niestety, duża część nastolatków na pytanie, czy czuje się rozumiana przez swoich rodziców, odpowiada „nie”. Z jednej strony poczucie niezrozumienia przez dorosłych jest naturalnym zjawiskiem w okresie dorastania, lecz z drugiej – na takie poczucie znów ma wpływ zaburzona komunikacja, czyli moralizowanie, udzielanie rad, przery- wanie wypowiedzi, krytykowanie i tworzenie innych barier komuni- kacyjnych. Natomiast poczucie, że ktoś nas rozumie, ma zbawienny wpływ na budowanie poczucia własnej wartości i adekwatną samoocenę. 18 Rozdział 1. Akceptacja i szacunek, uwaga i zrozumienie Według zasady, że czym skorupka za młodu nasiąknie, tym na starość trąci, dziecko, które jest traktowane z uwagą, szacunkiem i zrozumie- niem, czuje się akceptowane – podobnie traktuje siebie i innych ludzi. Nie należy jednak mylić powyższego stwierdzenia z tzw. bezstresowym wychowaniem. Akceptacja – swoją drogą, lecz granice i zasady też są nie- zbędne. Jeśli będziemy wyłącznie akceptować, bez wyznaczenia granic i zasad – wychowamy jednostkę z zawyżoną samooceną, zachowującą się nieadekwatnie do rzeczywistości. Zdrowy stres też jest potrzebny. Dla dziecka najważniejszymi obiektami w życiu są rodzice. Od nich uczy się właściwie wszystkiego – buduje wyobrażenie o sobie, odczytując w ich oczach akceptację albo niechęć. Dowiaduje się, jacy są inni lu- dzie, jak się odnaleźć w relacji z nimi. Rodzice jawią mu się jako wielcy, wspaniali, wszechwiedzący. Każdy z nas ma nieświadomy mechanizm idealizacji (ochrony) rodziców. Dla dziecka w okresie przedszkolnym rodzice, ewentualnie dziadkowie, to cały świat, najwyższe autorytety, najważniejsze „stado”. Pod koniec tego okresu pojawia się wpływ innego autorytetu – pani w przedszko- lu. Jednakże opinia czy pochwała rodziców nadal jest najważniejsza. W okresie wczesnoszkolnym urasta autorytet pani nauczycielki, coraz bardziej istotna staje się też opinia grupy rówieśniczej. Jeśli w przed- szkolu fakt, że „oni nie chcą się ze mną bawić” jeszcze nie jest specjalną tragedią, to w późniejszym okresie narasta do rangi dotkliwego proble- mu. Dzieci różnie sobie z nim radzą, ale można zaobserwować pewne prawidłowości. Jeśli w domu dziecko czuje się rozumiane i akceptowane, to ma mniej- szą potrzebę zabiegania o akceptację grupy rówieśniczej. Wtedy wza- jemna akceptacja pojawia się w naturalny sposób, dziecko siłą rzeczy ma wysoką „pozycję towarzyską”. Jest też większa szansa, że nie ulegnie negatywnym wpływom – ma zdrowe korzenie i buduje asertywną od- porność na destrukcję. 19 SZTUKA WYCHOWANIA, czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie W okresie dojrzewania pojawia się znany niemal wszystkim rodzicom i wychowawcom bunt przeciw autorytetom. Bywa on trudny do znie- sienia, ale niezbędny jest dla wykształcenia samodzielnej, autonomicz- nej osobowości. To wtedy bowiem zachowania nastolatków są często sprzeczne z tym, co naprawdę czują. Dorośli odbierają pozory jako rze- czywistość, i konflikt gotowy. Buntujący się nastolatek nadal pragnie akceptacji i zrozumienia, przede wszystkim ze strony własnych rodziców. Nieświadomy mechanizm przeniesienia powoduje, że człowiek prze- nosi emocje i oczekiwania z najważniejszych obiektów, jakimi są rodzi- ce, na inne ważne obiekty, np. wychowawców i nauczycieli. Jeśli więc dziecko nie otrzyma wystarczającej dawki akceptacji, uwagi i zrozumienia w domu – będzie szukać jej gdzie indziej. Pojawia się wtedy neurotyczna potrzeba akceptacji, chęć zwrócenia na siebie uwagi za wszelką cenę. Przykład Kasia właściwie od zawsze czuła się gorsza od innych dzieci w klasie. Ma- łomówna, trzymała się na uboczu. Dzieci także nie wykazywały zaintere- sowania jej osobą, nie zwracały na nią uwagi. Przykro jej było, że nie ma bliskich koleżanek, ale nie robiła nic, aby zmienić tę sytuację. Miała starszą siostrę i młodszego brata. Ojciec nadużywał alkoholu, a życie matki koncentrowało się na kłótniach z mężem i rozpieszczaniu najmłodszego syna. Starsza siostra po prostu znikała z domu – na dys- koteki lub do koleżanek, Kasia – nigdy. Pomagała matce w domowych obowiązkach, zajmowała się młodszym bratem i nie miała czasu na wła- sne sprawy. Ciągle miała nadzieję, że matka kiedyś doceni jej zaangażo- wanie, ale nic takiego się nie stało. Wprost przeciwnie – matka zauwa- żała sporadyczne momenty zaangażowania siostry, natomiast Kasię 20 Rozdział 1. Akceptacja i szacunek, uwaga i zrozumienie najczęściej krytykowała. Kasia uważała więc, że jest w jakiś sposób gor- sza niż swoje rodzeństwo, mniej kochana i doceniana przez matkę. Wyobrażenie o sobie Kasia przeniosła na „resztę świata”, czyli klasę szkol- ną czy grupę rówieśniczą. We wszystkich relacjach międzyludzkich to- warzyszyło jej poczucie mniejszej wartości. Podsumowując, zacytuję Jirinę Prekop, która w swojej książce Mały ty- ran pisze: „Tylko wtedy, gdy dziecko (…) doznało, że jest bezwarunko- wo kochane i szanowane, jest też w stanie szanować i kochać rodziców. Wtedy dostaje niejako »w posagu« na całe swoje życie prospołeczną miłość własną i prospołeczne poczucie własnej wartości”. 21 SZTUKA WYCHOWANIA, czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie Rozdział 2. Poczucie bezpieczeństwa Kiedy dziecko czuje się bezpiecznie? Gdy się nie boi. Nie mówimy tu o strachu przed wojną, powodzią czy pożarem, lecz o poczuciu bezpie- czeństwa w relacjach z najbliższymi osobami. Co buduje poczucie bezpieczeństwa? Akceptacja, zrozumienie, szacunek od najbliższych, jasno określone normy i zasady – czyli wiadomo, co wolno, a czego nie wolno; co jest dobre, a co złe, przewidywalność – dziecko musi wiedzieć, „co będzie potem”. Co zakłóca poczucie bezpieczeństwa? Lęk przed krytyczną oceną (jestem niegodny miłości rodziców), lęk przed odrzuceniem emocjonalnym (że np. mama się obrazi i przestanie kochać), brak przewidywalności – czyli np. brak konsekwencji w relacjach, sprzeczne komunikaty (rób tak, jak ja mówię, nie rób tak, jak ja robię, np. „alkohol szkodzi” – mówi nietrzeźwy ojciec), różnego rodzaju bariery komunikacyjne, zakłócenie ról w rodzinie – gdy np. córka przyjmuje rolę matki, matkuje rodzicom i rodzeństwu; syn przejmuje rolę ojca, czyli staje się głową rodziny (zjawisko parentyfikacji), niejasne lub płynne granice (granice terytorium psychologicznego, granice odpowiedzialności itd.). 22 Rozdział 2. Poczucie bezpieczeństwa Dziecko czuje się bezpiecznie, gdy wie, że jest akceptowane, szanowane, rozumiane. Poczucie bezpieczeństwa budują też jasne normy i zasady. Zastanówmy się jednak, jak zachowuje się dziecko, które nie czuje się bezpiecznie w domu. Kłamie lub ukrywa prawdę – dzieci kłamią ze strachu, z obawy przed nadmiernymi konsekwencjami. Nie myślą wtedy o tym, że prawda i tak wyjdzie na jaw, bo nie mają jeszcze w wystarczającym stopniu rozwiniętego myślenia przyczynowo-skutkowego. Z tego też powodu ukrywają np. dzienniczki z uwagami od nauczyciela albo twierdzą, że nie mają nic zadane – dzieje się tak, gdy np. ojciec krzyczy na dziecko podczas rozwiązywania prac domowych. Unika przebywania w domu, ucieka z domu. Marcin, uczeń drugiej klasy szkoły podstawowej, notorycznie ucie- kał z domu. Wieczorem zawsze wracał, ale matka często szukała go po okolicy, nie wiedząc, gdzie syn przebywa. A on po prostu wsiadał na rower i jechał gdzieś. Kobieta zgłaszała problem wychowawcy w szkole, lecz wszyscy koncentrowali się na objawie, czyli ucieczkach chłopca, bez zastanowienia się, dlaczego to robi. Dzieci są bardzo logiczne w swoich poczynaniach. W domu Marcinowi było źle, więc unikał przebywania w nim – radził sobie, jak umiał. Zachowuje się agresywnie – występuje tu agresja na tle lękowym, inaczej mówiąc: agresja frustracyjna. Dziecko, które nie czuje się bez- piecznie w domu, znajduje się w stanie permanentnej frustracji. Jedną z metod nieświadomego odreagowania są zachowania agresywne wszelkiego rodzaju – słowne, fizyczne, włącznie z różnymi formami przemocy. Wspomniany wyżej Marcin z czasem stał się postrachem szkoły – był buntowniczy, agresywny w stosunku do rówieśników i do- rosłych, zamienił dziecięce lękowe ucieczki na agresywne zachowania. Wycofuje się, chowa we własny świat – pierwotną reakcją czło- wieka jaskiniowego w obliczu zagrożenia była ucieczka lub wal- ka. W rzeczywistości nasze style reagowania niewiele zmieniły się od tamtych czasów, mimo że znacząco zmieniły się realia, 23 SZTUKA WYCHOWANIA, czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie w których żyjemy. Dziecko, które czuje się permanentnie zagrożone (obojętnie czym – krytyką, upokorzeniem, karą itp.), buduje sobie poczucie bezpieczeństwa w różny sposób, np. wycofując się. To są dzieci nieśmiałe, niepewne siebie, izolujące się od otoczenia. Tu znów najczęściej występuje koncentracja na objawie: „Bo on jest nieśmiały” – mówią rodzice czy wychowawcy. Warto jednak zadać sobie pytanie: dlaczego mu tej śmiałości brakuje? Występują objawy psychosomatyczne i fizyczne – są to różnego rodzaju dolegliwości i objawy: moczenie nocne, obgryzanie pa- znokci, bóle brzucha, zaburzenia mowy, np. jąkanie. Jeśli poprzez badania specjalistyczne wykluczana jest przyczyna medyczna, problem tkwi w sferze emocjonalnej. Trudności w nauce – zapamiętywaniu, logicznym myśleniu itp. Dosyć oczywiste wydaje się, że jeśli się człowiek boi, to nie myśli logicznie ani nie zapamięta czegoś, czego się ma nauczyć. Niemniej dosyć powszechnie stosowaną metodą jest straszenie. W przypadku procesu uczenia się ogromnie istotna jest, poza predyspozycjami intelektualnymi, sfera emocjonalna. Pewnie wszyscy znamy przy- kłady osób, które nie zdobyły wykształcenia odpowiedniego do swoich możliwości lub które słabo uczyły się w szkole podstawowej czy gimnazjum, potem jednak zdały maturę i ukończyły studia. Ten słabszy intelektualnie okres w życiu mógł być spowodowany kłopotami emocjonalnymi, a wraz ze wzrostem pewności siebie zwiększyły się też możliwości intelektualne danej osoby. Trudności w relacjach z rówieśnikami – dziecko, któremu brakuje stabilizacji, oparcia i poczucia bezpieczeństwa w domu, będzie miało różnego rodzaju kłopoty w grupie rówieśniczej, np.: – czując się niepewnie, będzie gorączkowo zabiegać o względy rówieśników, nawet kosztem ewentualnych kłopotów, – albo wprost przeciwnie – będzie próbować imponować kolegom, przechwalać się, poniżać inne dzieci, wywyższać siebie, – może łatwo się obrażać i wchodzić w konflikty, – może wchodzić w rolę ofiary, nieświadomie prowokując do od- rzucenia przez grupę. 24 Rozdział 2. Poczucie bezpieczeństwa Przykład Andrzej zdał maturę i stanął przed wyborem: czy podjąć studia w miejscu zamieszkania, czy w innym mieście? Perspektywa wyprowadzki z domu rodzinnego była dla niego przerażająca. Rodzice nalegali, by wybrał bar- dziej prestiżową uczelnię, lecz daleko od domu. On natomiast reagował strachem, płaczem, w końcu podjął próbę samobójczą. Nasuwa się pytanie: co było przyczyną tych objawów? Złożyło się na to wiele czynników: Miał starszą siostrę, którą stawiano mu za wzór; w swoim wyobra- żeniu był gorszym, niezaradnym młodszym braciszkiem. Matka była mocno nadopiekuńcza w stosunku do niego, autory- tatywna i przekraczająca granice – zawsze lepiej wiedziała, co jest dla niego dobre, i skutecznie narzucała mu swoją wolę. Zarówno matka, jak i ojciec nadużywali alkoholu. Andrzej widywał pijaną matkę, leżącą na podłodze, obawiał się pijanego ojca. W domu mieszkała też niepełnosprawna ciotka, która wychowy- wała go, gdy rodzice pracowali. Nie chodził do przedszkola. Ciotka wiecznie narzekała, wszystko widziała w czarnych barwach. Wzrastając w takim klimacie, istniało duże ryzyko niepowodzenia w przypadku Andrzeja. Starsza siostra, która z kolei od początku musiała wszystko robić sama, rzeczywiście inaczej sobie radziła. On natomiast, przy ewidentnym braku poczucia bezpieczeństwa w domu, nie miał szans stawić czoła samodzielnemu życiu w obcym mieście. Występuje tu jeszcze inny, nieświadomy wątek. Dzieci z rodzin z proble- mem alkoholowym mają bardzo silny mechanizm kontroli, który pomaga im przetrwać w rodzinie. Bezpieczniej się czują, gdy sami wszystkiego przypilnują, jakby pod ich nieobecność mogło w domu stać się coś złego. 25 SZTUKA WYCHOWANIA, czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie Ten nieświadomy mechanizm nie pozwalał Andrzejowi na zamieszkanie w akademiku. Obawiał się, że pod jego nieobecność w domu wydarzy się coś złego. Podsumowując, poczucie bezpieczeństwa jest zasadniczym wa- runkiem zdrowego funkcjonowania, natomiast jego brak niesie ze sobą silne zakłócenia i trudności. 26 Rozdział 3. Terytorium psychologiczne i jego granice Każdy z nas ma swoje symboliczne terytorium, swoje granice psycho- logiczne. Nie tylko psychologiczne, także realne terytorium każdego z nas ma dla nas ogromne znaczenie. Mój pokój, biurko, fotel – to wszyst- ko jest bardzo ważne dla poczucia prywatności i komfortu. W swojej książce Asertywność na co dzień, czyli jak żyć w zgodzie ze sobą i innymi porównałam terytorium psychologiczne do autonomicznego ogródka otoczonego płotkiem. Wszyscy mamy swoje ogródki, ale róż- nie wyglądają nasze płotki: może być płotek zbudowany z równych, stabilnych sztachetek, z furtką, którą można otwierać lub zamykać, kiedy właściciel tego chce, albo płotek z wyłamanymi sztachetkami i wiecznie otwartą furtką – wtedy intruzi mogą tam wtargnąć, kiedy chcą, lub bardzo szczelny mur, który prawie nikogo nie przepuszcza. Dorośli ludzie reagują dyskomfortem na naruszenie ich granic. Czujemy złość, gdy ktoś ingeruje w nasze terytorium, narzuca nam swoje zda- nie, wywiera presję czy w inny sposób przekracza granice. Potrzebuje- my szacunku dla naszych granic. Warto pamiętać, że umiejętność wyznaczania granic kształtu- je się od wczesnego dzieciństwa. Dziecko, którego granice były szanowane, szanuje granice innych i potrafi obronić swoje. Na- tomiast jeśli granice dziecka były naruszane, może ono w przy- szłości mieć kłopot z obroną swojego terytorium lub przekraczać granice innych osób. 27 SZTUKA WYCHOWANIA, czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie Jak rozpoznać, czy przekraczamy granice dziecka? Utarło się przekonanie, że dzieci mają słuchać poleceń rodziców. Owszem, ale dajmy też dzieciom możliwość podejmowania decy- zji. Przekroczeniem granic jest permanentne narzucanie własne- go zdania. Dziecko nie ma wtedy szans na kształtowanie własnej decyzyjności. Umiejętność podejmowania decyzji kształtuje się już w przedszkolu, gdy dziecko może samo zdecydować, czy wło- ży rajstopki białe czy różowe. Jeśli musi tylko wykonywać polece- nia rodziców, którzy „wiedzą lepiej”, w przyszłości pozwoli też in- nym ludziom ingerować w swoje granice. Może być również odwrotnie, gdy pozwalamy dziecku przekra- czać nasze granice. Przykładem jest tzw. bezstresowe wychowa- nie, czyli sytuacja, kiedy dziecku wszystko wolno. Taka postawa rodzi w konsekwencji brak poczucia bezpieczeństwa u dziecka. Wbrew pozorom normy i zasady (jasne i zrozumiałe dla dziecka) są niezbędne. Każdy (dziecko też) potrzebuje swojego kawałka miejsca na zie- mi, choćby własnego biurka, łóżka, pokoju. Kością niezgody mię- dzy nastolatkami a ich rodzicami jest bałagan w ich pokoju. Temat budzi duże emocje u niemal wszystkich rodziców, natomiast war- to to po prostu zostawić w spokoju i uzgodnić kontrakt dotyczą- cy np. częstotliwości sprzątania. Problem sam się rozwiąże wraz ze wzrostem zainteresowania płcią przeciwną. Wtedy nastolatko- wie zaczynają sprzątać i dbać o higienę z własnej woli, w natural- ny sposób, a nie na polecenie rodziców. Przekraczaniem granic są tzw. bariery komunikacyjne – czyli mo- ralizowanie, krytykowanie, pouczanie i wiele innych. Ingerencją w granice może być nawet inicjatywa podjęta z do- brej woli, ale w niewłaściwym czasie. 28 Rozdział 3. Terytorium psychologiczne i jego granice Przykład Joanna, matka 15-letniej Natalii, była oburzona reakcją córki, która nie- chętnie, wręcz odrzucająco, zareagowała na jej próbę porozmawiania i poprzytulania się z córką. Natalia poprzedniego dnia wróciła z kolonii i cały wieczór przebywała w swoim pokoju, słuchając muzyki. Rozmarzo- na wspominała kolonię i chłopaka, którego tam poznała. Natomiast Joanna, obserwując izolację córki, postanowiła nawiązać z nią kontakt, bo „zbyt mało czasu jej poświęca”. Weszła do jej pokoju i próbowała dość natarczywie zagadywać. Nie zauważyła początkowo, że Natalia nie miała ochoty na rozmowę. Dziewczyna, wyrwana ze swych błogich rozmyślań, zareagowała niechęcią – i konflikt gotowy. Matka po- czuła się odrzucona, a córka niezrozumiana. Naruszanie granic może dotyczyć różnych aspektów: psychicznych, fizycznych, terytorialnych, seksualnych. Granice cielesnej intym- ności przekraczane są częściej, niż się wydaje. To mogą być np. żarty wujków z rozwijających się piersi dziewczynki, przytulanie na siłę, niby-żartobliwe uwodzenie, nie mówiąc o przypadkach mo- lestowania czy wykorzystywania seksualnego. Oczywistym przykładem ingerencji w granice jest czytanie cu- dzej korespondencji, maili, SMS-ów, ale też zdradzanie tajemnic dziecka, obgadywanie go itd. Znamienny jest fakt, że rodzimy się asertywni, z naturalną umiejętno- ścią wyznaczania granic i wyrażania oczekiwań. Trzylatek z łatwością mówi „nie” lub głośno domaga się tego, czego chce. Dopiero w proce- sie „wychowania” dziecko traci tę naturalną zdolność dbania o własne granice. Zostaje zaprogramowane na spełnianie cudzych oczekiwań kosztem własnych. Potem jako dorośli musimy się tego uczyć na nowo. Dlatego szanujmy granice dziecka, by w przyszłości miało umiejęt- ność asertywnej obrony siebie i szacunku do granic innych ludzi. 29 175 SZTUKA WYCHOWANIA czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie Już sam sukces wychowawczy autorki, na który powołuje się we wstępie i merytorycznie bogaty spis treści, a także nacisk na osobiste, psychologiczne kompetencje rodziców – „wy- chowywanie sobą”, czyli wzorcem, oraz wspieranie zaufania rodziców do ich wychowawczych intuicji – świadczą dobitnie o wartości tej książki. Szczerze polecam ją wszystkim rodzicom bez względu na skalę kłopotów, jakich doświadczają w relacjach ze swoimi dziećmi. Wojciech Eichelberger „Sztuka wychowania, czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie” Agnieszki Wróbel to inspirują- ce połączenie dwóch światów: nauki i praktyki. Od pierwszych stron, bazując na przykładach z własnego doświadczenia zawodowego, autorka zrozumiałym językiem wprowadza odbior- cę w świat radzenia sobie z jedną z najtrudniejszych ról życiowych, jaką jest bycie rodzicem. Jednocześnie ma świadomość, iż na tę rolę nie ma dyplomu czy certy(cid:25) katu. Dzięki lekturze rodzic może lepiej zrozumieć swoje dziecko, poczuć się wystarczająco dobrym rodzicem, a także nie wpadać w panikę, gdy popełni błąd. Wystarczy, że zechce go naprawić. Małgorzata Łysiak dr psychologii, terapeutka W czasach, w których żyjemy szybko, wciąż narażeni na stres, potrzebujemy drogowskazów, jak mądrze wychować dzieci i jak je ukierunkować. W „Sztuce wychowania...” odnajdziemy wskazówki, w którą stronę iść. Gorąco polecam! Anita Jancia-Prokopowicz aktorka „Aby pomóc dziecku, trzeba zadbać o siebie…”. Jestem mamą nastolatka i dzięki tej książce przypomniałam sobie, jakie to przyjemne i proste: wychowanie mądrego i ciekawego świata człowieka :)) Dziękuję, pani Agnieszko, za tę mądrą i pełną serca książkę! Urszula piosenkarka Agnieszka Wróbel – pedagog, psychoterapeuta, trener II stopnia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego. Autorka bestsellera „Asertywność na co dzień, czyli jak żyć w zgodzie ze sobą i innymi”. Dyrektor Pracowni Psycho- edukacji i Terapii w Bielsku-Białej. Zajmuje się psychotera- pią dzieci, młodzieży i dorosłych, szczególnie osób z syn- dromem DDA i DDD. ISBN 978-83-934942-1-7 Wydawca Polecają: Cena: 29,90 zł www.sztukawychowania.pl www.ppit.pl
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Sztuka wychowania czyli jak pomóc dziecku i zadbać o siebie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: