Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00413 005951 13642296 na godz. na dobę w sumie
Sztuka wykrywania kłamstwa - ebook/pdf
Sztuka wykrywania kłamstwa - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 175
Wydawca: Self Publishing Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-272-4350-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zdrowie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Jak myślisz, można kłamać, patrząc komuś prosto w oczy? 70% pytanych sądzi, że osoby prawdomówne spoglądają w oczy rozmówcy - doskonale o tym wiedzą naturalni kłamcy i psychopaci. Potrafią oni kłamać jak z nut, bez zająknięcia, patrząc prosto w oczy.

Sądzisz, że potrafisz doskonale odróżnić, czy ktoś w Twoim otoczeniu Cię okłamuje? Zastanów się. Paul Ekman, specjalista w dziedzinie mowy ciała i wykrywania kłamstwa przeprowadził prosty test na kilkunastu tysiącach ludzi. Pokazywał im on film, na którym dziesięć pielęgniarek twierdziło, że ogląda przyjemny widok i ładne krajobrazy. Pięć z nich jednak tak naprawdę przed oczami miała nagrania drastycznych operacji chirurgicznych. Chociaż ponad połowa badanych twierdziła, że doskonale odróżniają kłamstwo od mówienia prawdy, zaledwie kilkadziesiąt (!) potrafiło określić, które pielęgniarki kłamały. Na kilkanaście tysięcy sprawdzonych przez Ekmana ludzi, zaledwie kilkadziesiąt była skuteczniejsza od tych, którzy zwyczajnie zgadywali. Niektórzy byli nawet jeszcze gorsi i brali oni wskazówki fałszu jako dowody na mówienie prawdy, np. oceniając sztuczny uśmiech jako szczerą oznakę radości.

Możesz nauczyć się wykrywać kłamstwo skuteczniej, niż wariograf. Wariografy są urządzeniami mierzącymi reakcje fizjologiczne związane ze zmianą stanu emocjonalnego. Sprawny operator tego urządzenia może wykazać prawdomówność badanego w 70% przypadków. Jednakże dzięki konfrontowaniu obserwowanej mowy ciała ze słowami, można osiągnąć skuteczność rzędu 80%.

Jak więc wykryć, czy ktoś kłamie? Niniejszy podręcznik zawiera siedem odrębnych lekcji, z których cztery stanowią bogate, beletrystyczne opisy sytuacji realnego kłamstwa, zaczerpnięte z życia codziennego autora. Czytając ten kompleksowy kurs dowiesz się, które wskazówki kłamstwa są wiarygodne, jakie gesty sugerują, że ktoś kłamie oraz jak odróżnić osoby prawdomówne od kłamców.

To nie wszystko! Ponieważ szczerze zależy mi, abyś trwale przyswoił sobie wiedzę o wykrywaniu kłamstwa, wraz z ebookiem otrzymujesz ode mnie dodatkowy prezent. Jest to multimedialny kurs mnemoniczny z wykrywania kłamstwa, wykorzystujący nowatorskie metody nauki. Odnośniki do kursu znajdziesz w treści książki. Powodzenia!

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Sztuka wykrywania kłamstwa 2 Krzysztof Galos Sztuka wykrywania kłamstwa Jak rozpoznać, gdy ktoś kłamie? 2014 3 Projekt okładki Augustyna K. Korekta i konsultacja Deptuch Piotr Błażej Dominiak Copyright © by Krzysztof Galos, 2014 Pewne prawa zastrzeżone. Wolno kopiować, rozpowszechniać, odtwarzać i wykonywać utwór oraz tworzyć utwory zależne na następujących warunkach: należy umieścić wyraźny odnośnik do strony internetowej autora, nie wolno używać tego utworu do celów komercyjnych. Jeśli zmienia się lub przekształca niniejszy utwór, lub tworzy inny na jego podstawie, można rozpowszechniać powstały w ten sposób nowy utwór tylko na podstawie takiej samej licencji CC BY - NC - SA. ISBN 978-83-272-4350-8 4 Spis treści Wprowadzenie.....................................................................................8 1. Podstawy........................................................................................11 Kłamstwo u naczelnych................................................................12 Kłamstwo konieczne.....................................................................13 Kłamstwo a aktorstwo..................................................................14 Kłamstwo i emocje.......................................................................17 Trudności związane z kłamaniem.................................................19 Czemu wykrywamy kłamstwo?....................................................22 Zły scenariusz kłamstwa...............................................................24 Jak wykryć kłamstwo?..................................................................25 Podsumowanie..............................................................................27 2. Przykład kłamstwa: zdrada w związku.........................................28 Szczera radość..............................................................................32 Maskowanie emocji......................................................................35 Podniesiony głos...........................................................................38 Różnica między ukrywaniem a fałszowaniem.............................39 Analiza przykładowego kłamstwa................................................42 Kłamstwo i strach.........................................................................43 Podsumowanie..............................................................................55 3. Przykład kłamstwa: syn okłamuje ojca.........................................57 Emblematy pomyłkowe................................................................62 Jak słowa wskazują na kłamstwo.................................................67 Twarz kłamcy................................................................................67 Mimika i kłamstwo.......................................................................69 Czy te oczy mogą kłamać?...........................................................73 Analiza przykładowego kłamstwa................................................74 Podsumowanie..............................................................................76 4. Zagrożenia: środki bezpieczeństwa w wykrywaniu kłamstwa......78 Jakie błędy popełniają wykrywający kłamstwo?..........................79 5 Ryzyko Brokawa...........................................................................80 Błąd Otella....................................................................................82 Pomniejszanie znaczenia wskazówek fałszu................................83 Strategia konia trojańskiego.........................................................85 Test wiedzy ukrywanej.................................................................86 Podsumowanie..............................................................................88 5. Przykład: białe kłamstwo przyjaciółki..........................................90 Ilustratory......................................................................................93 Manipulowanie.............................................................................95 Głos kłamcy..................................................................................97 Podekscytowanie, zaskoczenie i radość kłamania........................98 Podsumowanie............................................................................101 6. Przykład: kłamstwo w obliczu Boga...........................................102 Kłamca czuje się winny..............................................................106 Jak reaguje autonomiczny układ nerwowy kłamcy?..................112 Czy kościelny skłamał?..............................................................115 Podsumowanie............................................................................116 7. Sprawdzanie kłamstwa................................................................117 Pytania o kłamstwo.....................................................................119 Pytania o kłamcę.........................................................................121 Pytania o wykrywającego kłamstwo..........................................121 Koniec kłamstwa w obliczu Boga..............................................124 Wykrywacze kłamstwa....................................................................126 Wariograf i serum prawdy..........................................................127 Skuteczność wariografu.........................................................130 Serum prawdy........................................................................134 Kłamliwe treści - oszustwa w książkach.........................................137 Jak wykryć kłamstwo w książce.................................................138 Placebo............................................................................................143 Placebo - pozytywne kłamstwo w medycynie............................144 Repetytorium...................................................................................147 Trening wykrywania mikroekspresji..........................................148 Lekcja 1......................................................................................149 6 Lekcja 2......................................................................................150 Lekcja 3......................................................................................152 Lekcja 4......................................................................................155 Lekcja 5......................................................................................157 Lekcja 6......................................................................................160 Lekcja 7......................................................................................161 Bibliografia i literatura przedmiotu.................................................162 7 Wprowadzenie W 2013. roku w mojej książce Mentalizm ująłem skrótowo problem wykrywania kłamstwa. Próbowałem opisać go możliwie prosto i przekazać jak największą ilość materiału, który spełniłby oczekiwania czytelnika. Zdaję sobie jednak sprawę, że jeśli jesteś wymagającym mentalistą (lub mentalistką), mogłeś odczuwać pewien niedosyt. Literatura polskojęzyczna uboga jest w zwięzły i konkretny opis rzetelnych metod wykrywania kłamstwa. Ponieważ od czasu napisania Mentalizmu wzbogaciłem się w obszerną wiedzę z tej dziedziny, pozwolę sobie wypełnić tę niszę. Owocem moich starań jest niniejsza publikacja. Książka ta ma formę podręcznika, zawierającego siedem odrębnych lekcji. Napisałem ją w taki sposób, byś mógł skupić się tylko i wyłącznie na problemie wykrywania kłamstwa. Nie znajdziesz tutaj anegdot, filozofii, moralizatorstwa, pokrewnych tematów i zbędnych opisów, którymi zwykle zapełnia się stronice podobnych ksiąg. Część lekcji zaczyna się krótkimi fragmentami tekstów literatury pięknej, opisującymi przykłady kłamania w praktyce. Zdecydowałem się wypróbować tę formę przekazywania wiedzy ze względu na doniesienia naukowców. Wg niektórych badań czytanie literatury pięknej pozwala na lepsze wyobrażenie sobie sytuacji oraz wczucie się w rolę, co ma związek z tzw. teorią umysłu. Lekcje zaprojektowałem w taki sposób, aby każda z nich, wraz z ćwiczeniami, zajęła Ci nie więcej, niż godzinę. Jeżeli podobnie jak wielu czytelników cierpisz na brak czasu, możesz pominąć główną treść lekcji i przejść od razu do bardzo zwięzłych podsumowań, których przyswojenie nie zabierze Ci więcej niż minutę. 8 Na końcu umieściłem dodatkowo zwięzłe Repetytorium oraz odniesienia do dodatkowych, bezpłatnych materiałów multimedialnych. Dzięki nim bezboleśnie przyswoisz sobie wiedzę teoretyczną z wykrywania kłamstw. Dla zainteresowanych umieściłem też trzy dodatkowe rozdziały: o poligrafie, czyli popularnym wykrywaczu kłamstw, rozdział o oszustwach na łamach książek i publikacji oraz rozdział o tajemniczym medycznym zjawisku, placebo, kłamstwie, które leczy pacjentów. Ekman i O’Sullivan (1991), badacze zajmujący się m. in. kłamaniem, sprawdzili niezliczoną liczbę różnych grup zawodowych prezentując im prosty test sprawdzający zdolność wykrywania kłamstw. Test ten polega na obserwowaniu nagrań dziesięciu kobiet, które twierdzą, że oglądają właśnie jakiś przyjemny krajobraz. Te kobiety są pielęgniarkami i tylko połowa z nich rzeczywiście spogląda na przyjemny widok. Pozostałe pięć z nich patrzy na makabryczne obrazy medyczne. Jednocześnie stara się kłamać, że jest inaczej. Jak udało się ustalić badaczom, praktycznie wszystkie badane grupy zawodowe osiągnęły stopień wykrywania kłamstwa równy lub tylko nieznacznie wyższy, od zupełnie losowego zgadywania. Wyjątek stanowiły Służby Specjalne USA. Jak ustalił Ekman, niektórzy członkowie (około połowy) tych służb potrafili rozpoznać oszustwo z dokładnością 70 . Jedna trzecia osiągnęła wynik powyżej 80 . Ponieważ jednym z zadań służb specjalnych jest obserwacja tłumów i ochrona ważnych osobistości, możliwe że nauczyli się oni w ten sposób wyłapywać emocje świadczące o negatywnych zamiarach. Byłby to dobry predyktor wykrywania kłamstwa. Ekman wraz z Frankiem O’Sullivanem wykazali też w późniejszych doświadczeniach (1999), że skuteczne wykrywanie kłamstwa nie jest domeną samych Służb Specjalnych. Potrafią to też robić nieliczni psychologowie i pracownicy związani z 9 egzekwowaniem prawa. Jest to jednak umiejętność rzadka. Powtórzę to po raz kolejny: większość ludzi nie potrafi wykryć kłamstwa lepiej, niż rzut monetą, a studenci i cywile radzą sobie tak samo dobrze, jak policjanci, detektywi, przeciętni psycholodzy i sędziowie (Aamodt Custer, 2006). Jednocześnie spory odsetek ludzi jest przekonany, że potrafi wykryć kłamstwo bezbłędnie. Jak pokazują doświadczenia, można nauczyć się wykrywać oszustwa, jeśli poświęci się trochę czasu na praktykę, szczególnie na uważną naukę obserwacji mikroekspresji. Nigdy nie osiągniesz 100 skuteczności jak bohaterowie popularnych seriali (Mentalista, Magia kłamstwa), jednak dzięki zapoznaniu się z teorią z niniejszego podręcznika, przy odrobinie motywacji, będzie wykrywał kłamstwa tak skutecznie, jak robią to niektórzy psychiatrzy. Wyszkoleni agenci Służb Specjalnych USA wykrywają kłamstwa lepiej niż wariograf. Urządzenie to zresztą nie jest tak dokładne, jak się często jeszcze sądzi. Wiele mitów dotyczących wykrywania kłamstwa powinno zostać obalonych - spróbuję to uczynić na łamach tej książki. Zapraszam Cię do czytania. 10 1. Podstawy Jak coś zmyślasz, to rób to chociaż z talentem. Jacek Kwiatkowski, “Rodzina zastępcza” 11 Pierwsza z lekcji opisuje różnorodne tematy, których znajomość w moim mniemaniu przyczynia się do lepszego zrozumienia istoty wykrywania kłamstwa. Kłamstwo u naczelnych Dobrego przykładu na obecność kłamstwa nawet tam, gdzie nie słyszy się słów, dostarczył przypadek pewnej gorylicy imieniem Koko1. Goryle są bardzo podobne do ludzi. Właściwie tylko szympansy są nam bliższymi krewnymi ze wszystkich ssaków, jakie współcześnie żyją. Parę ładnych milionów lat temu żyli nasi wspólni przodkowie, którzy wydali na świat potomstwo, którego dzieci dały początek zarówno późniejszym ludziom jak i współczesnym gorylom. Koko jest wyjątkową gorylicą, bardzo wrażliwą i od małego wychowywaną przez ludzi. Goryle nie są w stanie mówić, ich struny głosowe pozwalają co najwyżej wydawać proste jęki i wrzaski. Nie oznacza to, że nie umiemy się z nimi porozumieć do pewnego stopnia. Koko bowiem nauczyła się języka migowego. Zna około tysiąca prostych słów, za pomocą których buduje nieskomplikowane zdania. W ten sposób porozumiewa się z opiekunami. Koko zdaje też sobie sprawę, gdy robi coś, co nie podoba się opiekunom. Podobnie jak ludzkie dzieci. Pewnego razu uszkodziła ona umywalkę w swojej klatce. Goryle są bardzo silnymi zwierzętami, Koko właściwie wyrwała tę umywalkę, gdy nie było w pobliżu ludzi. Ponieważ gorylica jest znana ze swojego zamiłowania do kotów, które lubi przytulać i bawić się z nimi, powiedziała opiekunowi, który widząc co się stało nie krył zdenerwowania, że zrobił to kot. Koko skłamała. Sugeruje to, że problem kłamania jest znacznie starszy niż gatunek ludzki. Ludzie jednak podchodzą do niego w sposób bardzo swobodny, w zależności od kontekstu kultury. 1 NATURE. A Conversation With Koko | PBS. 2002. 9 Mar. 2014 http :// www / nature / wnet / . pbs . org / koko 12 Kłamstwo konieczne Ciekawym z punktu widzenia historii Polski rodzajem kłamstwa jest tzw. kłamstwo konieczne. Dobrym przykładem, obrazującym idealnie na czym polega takie kłamstwo jest Konrad Wallenrod2, tytułowy bohater powieści Mickiewicza, którą napisał on pod koniec trzeciej dekady XIX wieku. W tamtym okresie Polska formalnie nie istniała od pół wieku, podzielona na kawałki przez zaborców pruskich, rosyjskich i austriackich. Fikcyjny bohater Konrad całe życie poświęca na oszukanie Prusaków. Po wielu latach obłudnego życia w zakonie, gdy nastaje odpowiedni moment, wywodzi on w pole wojska pruskie. Mickiewicz stworzył tę alegorię, by rozgrzeszyć wszelkie potencjalne kłamstwa rodaków, których celem miałoby być odzyskanie niepodległości kraju. W okresie oświecenia kłamstwo konieczne zrobiło zawrotną karierię wśród polityków. Voltaire nie tylko rozgrzeszył kłamstwo prowadzące do dobra, co wyniósł je do rangi cnoty. Nawet zachęcał, by wykorzystywać je w ten sposób (Dietzsch, 2000). Także dziś kłamstwo polityczne stanowi dopuszczalną moralnie formę kłamania, podczas gdy kłamstwo prywatne już nie. Zazwyczaj nasze moralne normy powstrzymują nas przed kłamstwem prywatnym. Jednocześnie jednak wszelkie hamulce znikają, gdy mówimy o kłamstwie w pracy (Filek, 2010). Kłamstwo jest dzisiaj wszędzie. Spójrz choćby na wszechobecne reklamy, gdzie aktorzy udają lekarzy, producenci zachwalają skuteczność nieskutecznych produktów, graficy poprawiają wygląd tego i owego. Czy ktoś buntuje się przeciw takim chwytom? To samo ma miejsce w polityce. Na konferencjach prasowych dziennikarze starają się wyciągać z polityków prawdę, jednocześnie sami nie wahają się jej naciągać w różnych przypadkach. 2 Mickiewicz, Adam, and Stefan Chwin. Konrad Wallenrod. Wydawnictwo Zielona Sowa, 2009. 13 Ludzie próbują okłamywać urząd skarbowy tłumacząc się tym, że przecież oni też kradną. Internet, jedna z najbardziej przydatnych współcześnie technologii, roi się od mniej lub bardziej świadomych kłamstw i oszustw, które w dodatku często odbierane są jako prawda ostateczna. Wreszcie książki, mi osobiście szczególnie bliskie, często są tylko źródłem zakłamania i powielają bzdury i oszustwa. Oszukują też naukowcy, co smuci mnie szczególnie. Przedkładają swój rozgłos i sławę nad główną ideę nauki - poznawanie prawdy o świecie3 (Fanelli, 2009). Kłamstwo a aktorstwo Pozwalając Lolicie studiować aktorstwo zgodziłem się, błogi bałwan, żeby ćwiczyła się w sztuce kłamstwa. Okazało się bowiem, że studia te nie polegały tylko na rozstrzyganiu takich kwestii jak ta, wokół czego obraca się zasadniczy konflikt w „Heddzie Gabler” albo gdzie w „Miłości pod lipami” szczytuje akcja, bądź też na analizowaniu nastroju dominującego w „Wiśniowym sadzie”; w rzeczywistości szło o to, żeby się nauczyć mnie zdradzać4. Zastanówmy się nad problem kłamstwa od strony psychologiczno-aktorskiej, co jest ciekawsze dla kogoś, kogo interesuje psychika ludzka i możliwość wykrywania kłamstwa. Jest to ciekawsze o tyle, że nie wiąże się z samym komunikatem, ale z nadawcą i formą przekazu kłamstwa. Zdolni aktorzy udają emocje i tworzą postacie oparte na oszustwie, by wywrzeć jak najlepsze wrażenie na widzu. Parę lat Magia kłamstwa, w którym temu powstał ciekawy serial 3 4 prawdopodobnie Co ciekawe, oszukują mężczyźni. W dodatkowym rozdziale powrócę jeszcze do problemu prawdomówności autorów książek. Vladimir Vladimirovič Nabokov, przeł. Michał Kłobukowski: Lolita: powieść. Kraków: DaCapo, 1997, s. 183. głównie naukowcy 14 ekscentryczna postać naukowca zajmującego się emocjami i mimiką człowieka odkrywa rozmaite kłamstwa i kryjące się za nimi przekręty. Postać ta wzorowana była na istniejącym naprawdę Paulu Ekmanie, prekursorze nauki o sposobie wyrażania emocji. Ponieważ wiedza, którą zgromadził jest esencjalna przy wykrywaniu kłamstwa, będę o nim wspominał wielokrotnie. We wspomnianym serialu dr Lightman obserwuje mowę ciała i mimikę, szczególnie mikroekspresje, by zdemaskować oszustwa. Robi to bardzo sprawnie, sprawniej niż jest to możliwe w rzeczywistości. Chociaż Paul Ekman podsuwał producentom pomysły i prowadził z nimi konsultacje naukowe, serial i tak jest przerysowany5. Mimo to ogląda się go dość przyjemnie. Wspominam o tym serialu dlatego, ponieważ wyraźnie obrazuje on problem prawdziwości fikcji. Nie sposób stwierdzić, czy fikcja to kłamstwo. Aktorzy zdecydowanie oszukują - pierwszy raz, gdy udają emocje, mimiki, mowę ciała. Drugi raz - gdy przerysowują realne możliwości oceny prawdomówności, robiąc z głównego bohatera prawdziwego herosa. Ponieważ jednak mamy do czynienia z fikcją filmową, nie możemy stwierdzić, że jest to kłamstwo. Tym bardziej nie sposób oceniać tego z perspektywy moralności. Nawet, jeśli rzeczywiście jesteśmy oszukiwani. Dotarliśmy tutaj do innego ciekawego aspektu nie tylko kłamstwa, ale komunikatu w ogóle. Aktorzy bowiem przekazują treść swojej postaci nie tylko jako słowa. Używają też wyćwiczonej mowy ciała, gestów i tonu głosu. Niektórzy ludzie mogą odnieść wrażenie, że najważniejszą częścią komunikatu są słowa. Tak jednak nie jest, o czym opowiadałem szczegółowo w Mentalizmie. Istotne badania na ten temat przeprowadził już w latach 70. XX wieku Albert Mehrabian (1977). W świetle jego oszacowań, kanał werbalny przekazuje zaledwie 7 komunikatu. Za pomocą samych słów komunikacja jest Możesz oprzeć się na opinii innego speca od mowy ciała, Alvesa: http :// zyskiwanieprzewagi / ile - prawdy - klamstwa / - w - magii . com 5 - jest 15 więc dość blada i łatwo przekonać się o tym rozmawiając z kimś przez komunikator internetowy. Oprócz słów rozmawiamy także za pomocą zmian tonacji głosu, czyli z pomocą kanału wokalnego - to około 38 komunikatu. Niektóre języki, np. chiński, są szczególnie trudne, ponieważ te same słowa mają różne znaczenie w zależności od wypowiadanego tonu. Największa część komunikatu dociera do nas poprzez wzrok, to ponad połowa treści. To głównie mowa ciała, mimika twarzy pokazująca emocje rozmówcy, uniwersalna dla wszystkich ludzi a po części nawet dla naszych krewnych naczelnych, szympansów, goryli etc. Nasz system pozawerbalnego przekazywania treści jest bardzo rozbudowany, znacznie bardziej skomplikowany niż język i same słowa. Paradoksalnie jednak dzięki tej zależności wykrywanie kłamstw jest w ogóle możliwe. To głównie obserwacja mowy ciała i mimiki twarzy, np. mikroekspresji, których nie sposób kontrolować, daje możliwość wychwycenia oszustwa i przecieku prawdy. Także wariografy, znacznie mniej skuteczne, niż się powszechnie sądzi, tak naprawdę nie wykrywają kłamstwa. Monitorują jedynie pewien rodzaj aktywności, który towarzyszy u niektórych ludzi przeświadczeniu o tym, że nie mówią oni prawdy. Dla potrzeb każdego, kogo interesuje praktyczny wymiar wykrywania kłamstwa, definicja oszustwa oparta właśnie na przeświadczeniu badanego o tym, że kłamie, jest wystarczająca. Nieświadomie wiele decyzji podejmujemy posługując się implikacjami wynikającymi z tej definicji kłamstwa. Na podstawie obserwowanych odczuć i emocji, zarówno u siebie jak i innych, dokonujemy większości wyborów. Trochę dowodów przemawia za tym, że układ emocjonalny jest u ludzi nadrzędny w stosunku do układu racjonalnego myślenia. Jeżeli jest tak w istocie, a potwierdza to kilka doświadczeń neurologicznych, tym bardziej sprzyja to wykrywaniu kłamstwa. To dlatego, że nasze opinie o prawdomówności najprościej oprzeć na 16 ruchach rozmówcy i jego mimice, które wynikają z ukrywanych emocji. Można by tutaj pokusić się o hipotezę o tym, że osoby lepiej wykrywające kłamstwo charakteryzują się wyższą inteligencją emocjonalną. Nie wiadomo, czy jest tak w rzeczywistości. Nie będziemy roztrząsać tego problemu. Nie chciałbym też zanudzać Cię niekończącym się ciągiem przypuszczeń i hipotez, więc na tym poprzestanę. Zajmijmy się przez chwilę emocjami. Kłamstwo i emocje Samo kłamanie często wiąże się z emocjami, ponieważ zwykle używamy kłamstw w sytuacjach emocjonalnych. Jeżeli emocje te nie są zbyt silne, może wystąpić efekt pobudzenia, wzmacniający sprawność kłamcy. To ciekawy psychologiczny mechanizm, pojawiający się w wielu sytuacjach życiowych, nie tylko w przypadku oszustw. Udowodniono np. że u wielu ludzi słuchanie muzyki delikatnie poprawia nastrój wzbudzając pozytywne emocje, co może tymczasowo zwiększyć wyniki w testach kognitywnych, np. przy sprawdzaniu ilorazu inteligencji o kilka punktów!6 Jeżeli emocje przekroczą pewien punkt krytyczny, efekt pobudzenia maleje. To ważna wskazówka dla tych, którzy pragną nauczyć się sztuki wykrywania kłamstwa - gdy ktoś próbuje nas oszukać w sprawach związanych z wielkimi emocjami, kłamie mniej efektywnie. Czasem też łatwo wywołać w potencjalnym kłamcy silne emocje, choćby odpowiednimi pytaniami. Zwiększa to szansę, że zacznie on popełniać błędy. Zbyt silne emocje utrudniają kłamanie, co mogą wykorzystać osoby pragnące nauczyć się sprawnie kłamać. Napiszę o tym szczegółowiej nieco dalej. 6 Za pomocą muzyki można przekazywać, a więc wzbudzać emocje. Działa tak tylko naprawdę dobra muzyka, lub ten rodzaj muzyki, którzy osobiście lubimy. W badaniach skuteczne okazały się utwory Mozarta, potrafiły poprawić zdolności kognitywne na pewien krótki okres. Zjawisko to nazywa się z tego względu efektem Mozarta i kiedyś znacznie przeceniano jego moc i siłę. 17 Yerkesa Efekt wpływu emocji na zdolności człowieka jest tak wyraźny i uniwersalny, że określono nawet prawo, które opisuje to zjawisko. To prawo - Dodsona. Wyjaśnia ono np., dlaczego dwie osoby o tym samym doświadczeniu i wiedzy mogą osiągnąć zupełnie różne rezultaty lub wypaść całkiem inaczej w tych samych zadaniach. Poziom pobudzenia emocjonalnego ma tutaj kluczowe znaczenie. Jeżeli byłbyś z jakiś powodów silnie do czegoś zmotywowany, np. do nauki fizyki, doświadczyłbyś emocjonalnego pobudzenia, które wywindowałoby Twój potencjał do maksimum i uczył byś się fizyki z pełną wydajnością. Jeśli jednak emocje byłyby zbyt silne, np. czułbyś przerażenie przed egzaminem z fizyki, nie mógłbyś osiągnąć pełni swoich możliwości. Poziom emocjonalności przekraczając pewien krytyczny stopień sprawia, że pobudzenie jest zbyt duże. Z pewnością większość z czytelników doświadczyła tego osobiście, gdy np. przed ważnym testem wyleciała im z głowy cała wiedza, która jeszcze dzień wcześniej tkwiła w pamięci niewzruszenie. Pamiętam w pewnym starym podręczniku karate opis jakiegoś stylu walki, który uczniowie trenowali po kilkanaście godzin dziennie, by osiągnąć poziom akrobatyczny umiejętności samoobrony7. Mistrzowie tego stylu twierdzili, że w krytycznych sytuacjach, czyli prawie w każdych wymagających samoobrony, poziom umiejętności zmniejsza się o połowę. To przez strach i inne, silne emocje. Aby temu przeciwdziałać, wymyślili oni prostą rzecz - należy trenować tyle, by nawet utrata połowy umiejętności nie była ważna. Działanie prawa Yerkesa-Dodsona zaobserwowano u wielu zwierząt, nie tylko u ludzi. W trakcie zbyt silnego pobudzenia emocjonalnego w pierwszej kolejności maleje sprawność pamięci roboczej. To ten element naszego umysłu, który jest silnie 7 Niestety nie pamiętam, co to za styl walki. To tylko jakieś luźne, stare wspomnienia. W sumie może nawet nie chodziło o sam styl, tylko raczej o ilość treningu potrzebnego do uzyskania poziomu mistrzowskiego. 18 skorelowany z inteligencją. Dzięki niemu wykonujemy zadania wymagające logicznego rozumowania i pracy na wielu danych w jednym czasie. Optymalny poziom pobudzenia, który maksymalnie poprawia zdolności, jest różny dla odmiennych zadań. W łatwych sprawach nawet większe pobudzenie jest skuteczne, ale przy trudniejszych zadaniach, np. przy kłamaniu, które wymaga operowania wieloma danymi, tylko mały poziom pobudzenia jest skuteczny. Przy większym pojawiają się trudności8. Ważniejszymi czynnikami wpływającymi na pobudzenie kłamcy są jego predyspozycje osobowościowe, reputacja wykrywającego kłamstwa (pewnie dlatego kłamcy tak łatwo wystawiali się przed Lightmanem, głównym bohaterem serialu Lie to me) oraz stawka. Dlaczego mielibyśmy się bać czy podniecać, jeśli kłamiemy w sprawie zjedzonego, trzeciego pączka, który miał być dla naszego brata? Z drugiej strony, jeśli od sprawnego kłamstwa zależałoby to, czy zarobimy pół miliona złotych… robi się nieco trudniej. Możesz więc nieco ułatwić sobie wykrywanie kłamstwa, budując wokół siebie aurę człowieka, przed którym nic się nie ukryje. Jeśli okłamujący Cię jest słaby emocjonalnie, wykrycie jego oszustwa będzie dla Ciebie drobnostką. Trudności związane z kłamaniem Pierwszym powodem, dla którego jest nam trudno kłamać, jest więc nasze wyuczone zachowanie, uznające kłamstwo za czyn moralnie naganny. Drugi ważny powód, dla którego mamy opory przed tym by kłamać, jest nasze… intelektualne lenistwo. Mózg nie znosi się przemęczać, gdy tylko jest to możliwe, idzie na łatwiznę. Każde nadmierne używanie mózgu to niepotrzebny wydatek To intrygujący przypadek, że podobne prawo dotyczy spożywania alkoholu. Mała dawka, rzędu 10 g na dobę, czyli jedno małe piwo, jest korzystna dla zdrowia i wydłuża życie statystycznie o pół godziny, zmniejszając ryzyko zawału serca. Natomiast każde kolejne 10 g działa coraz gorzej, wpływając na zdrowie niekorzystnie i skracając życiu o średnio piętnaście minut. Czyli po jednym, dużym piwie wychodzi się na zero, a po następnych już na minus. 8 19 energetyczny, dlatego mamy skłonność do minimalizacji tego wysiłku. Kłamstwo natomiast wymaga całkiem sporego wysiłku umysłowego. Podczas gdy oznajmienie prawdy wymaga od nas jedynie przywołania wspomnień dotyczących zdarzenia, z kłamstwem nie jest już tak prosto. Kłamiąc musisz pamiętać o wielu sprawach jednocześnie, dlatego pamięć robocza jest bardzo obciążona. Musisz kontrolować oszukaną wersję zdarzeń sprawdzając, czy jest spójna i jednolita. Ponieważ różne fakty wiążą się ze sobą, im bardziej rozbudowane kłamstwo, tym większa trudność sprawdzania jego spójności logicznej. Podobno trudność kłamania wzrasta w postępie geometrycznym wraz z ilością dodatkowych informacji9. W praktyce wielu kłamców radzi sobie całkiem nieźle, ponieważ używają informacji, które już znają, by kłamać. Mimo to metodę rewidowania prawdomówności opartą o logiczną spójność wypowiedzi potencjalnego kłamcy wykorzystuje się na większą skalę, np. w sądownictwie (Lubelski, Stanik, Tyszkiewicz, 1986). Na pewno znasz przykłady przesłuchań polegające na wzięciu penitenta w krzyżowy ogień pytań. Ten motyw jest wykorzystywany w wielu filmach i tok szołach. Na sali sądowej sytuacja jest korzystna dla sądu, a czasem tak niekorzystna dla sądzonego czy świadka, że w wyniku zbyt silnej presji i innych emocji, może on popełniać nieświadome błędy i mylić się w zeznaniach. Zazwyczaj jednak w sądzie daje to dobre rezultaty. Inaczej jest w realnym życiu. Tutaj kłamcy mają nieco lżej. Zwykle osoba starająca się ustalić kłamstwo jest w gorszym położeniu, ponieważ oskarżanie o oszustwo kogoś o nienagannej opinii jest uznawane za nietakt. W takim przypadku wykrywający kłamstwo naraża się na śmieszność i ostracyzm. W dodatku różne konwenanse powstrzymują skutecznie 9 Ktoś chyba nawet pokusił się o matematyczne obliczenie możliwości, jakie należałoby sprawdzić w przypadku kłamstwa, które składałoby się z dziesięciu faktów. Pamiętam, że było to cholernie dużo możliwości. 20 przed tak intensywnym przesłuchiwaniem, na jakie pozwalają sobie prokuratorzy i prawnicy. Konieczność sprawdzania wszystkich kombinacji zdarzeń składających się na kłamstwo to tylko jedna z trudności, z które kłamca musi mieć na uwadze. Jakakolwiek relacja, prawdziwa lub nie, wywołuje w rozmówcy, w osobie okłamywanej odpowiednią reakcję. Mam na myśli wnioskowanie. Osoba okłamywana na podstawie usłyszanych informacji sama dokonuje ich interpretacji, a te przewidzieć jest znacznie trudniej. Antycypacja wniosków rozmówcy i osoby okłamywanej jest konieczna dla skutecznego kłamcy. To przewidywanie, taka mini telepatia, rodzi konieczność stwarzania kolejnych kłamstw, jako odpowiedzi na nie. Dlatego kłamanie jest trudniejsze wraz z upływem czasu. Jak widać, sprawne kłamstwo, a już szczególnie w sprawach dużej wagi, to prawdziwa sztuka. Wymaga inteligencji, odporności emocjonalnej, kreatywności. To dlatego sprawni kłamcy zwykle nie są pierwszymi lepszymi osobami. Tym trudniej więc jest wykryć kłamstwo dużej wagi, bo zwykle posługuje się nim osoba, która wie co robi. Czasem kłamstwo wiąże się z pozytywnymi emocjami. Są to szczególne rodzaje oszustw, ale często nie mniej negatywne w skutkach. Jeżeli kłamca odczuwa silne, pozytywne emocje związane ze swoim działaniem, może to wpłynąć ujemnie na jego możliwości ukrycia kłamstwa. Wielu ludzi po prostu odczuwa satysfakcję z kłamania i oszukiwania. Michał Csikszentmyhalyi (1996) twierdzi, że wiele zachowań przestępczych, np. włamania, kradzieże, wandalizmy i agresja wynikają z potrzeby przeżycia stanu tzw. flow, czyli przepływu. Jest to stan pełnej koncentracji uwagi, najwyższego skupienia, mogący pojawić się w bardzo wielu momentach życia. Część czytelników być może doświadczyła czegoś podobnego. Podczas przepływu jest się tak bardzo skupionym na zadaniu, że przestaje się dostrzegać niektóre inne funkcje mózgu, np. traci się 21
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Sztuka wykrywania kłamstwa
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: