Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00432 007680 20638262 na godz. na dobę w sumie
Taczka occiarza - ebook/pdf
Taczka occiarza - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 154
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-497-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> dramat
Porównaj ceny (książka, ebook (-19%), audiobook).

Publikacja zawiera opracowany według zasad nowoczesnego edytorstwa naukowego dramat Taczka occiarza Wojciecha Bogusławskiego, wystawiany od 1790 do 1793 roku, wydany w ósmym tomie Dzieł dramatycznych autora. Tekst sztuki opatrzono objaśnieniami językowymi i rzeczowymi, wykazem znaków i skrótów, zasadami transkrypcji oraz aparatem krytycznym. Dramę poprzedza wstęp historyczno-literacki, zawierający informacje na temat Louisa-Sebastiena Merciera, autora oryginału, i jego poglądów na teatr, z uwzględnieniem różnic między La Brouette du vinaigrier a polskim przekładem utworu. We Wprowadzeniu do lektury opisano również problem gatunku i sposób kreacji postaci. Wiele uwagi poświęcono piosence occiarza – głównego bohatera dzieła, a także kontekstowi społeczno-politycznemu, związanemu z walką o prawa mieszczan w czasie Sejmu Czteroletniego.

*

Niniejsze wydanie Taczki occiarza w opracowaniu młodej badaczki łódzkiej Agnieszki Kozyry, pod redakcją naukową Barbary Wolskiej, doskonale wpisuje się w kontekst spóźnionych obchodów ćwierćwiecza istnienia Sceny Narodowej. Edycja czyni zadość zasadom obowiązującym w naukowym edytorstwie utworów literackich, a dzięki rozważnej ingerencji Autorki w warstwę językową dzieła zachowany zostaje w nim koloryt czasów stanisławowskich. Dodatkowym walorem opracowania edytorskiego są doskonałe objaśnienia do tekstu. Staranne wydanie dramatu pozwala sądzić, że zyska uznanie ze strony Czytelników, a w szczególności tych zainteresowanych twórczością dramatyczną i kulturą literacką epoki Oświecenia.

Z recenzji prof. dr hab. Krystyny Maksimowicz

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Agnieszka Kozyra – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Instytut Filologii Polskiej i Logopedii, Pracownia Edytorstwa 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Krystyna Maksimowicz REDAKTOR NAUKOWY Barbara Wolska REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Ilustracja na okładce: Stanisław Langer, Taczka oćciarza, współtwórca: Michał Stachowicz Warszawa 1820, [w:] W. Bogusławski, Dzieła dramatyczne, t. 8, Warszawa 1823 źródło: Biblioteka Narodowa, II 64.709 A; http://polona.pl/item/372309 Publikacja bez opracowania redakcyjnego w Wydawnictwie UŁ © Copyright by Agnieszka Kozyra, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09114.19.0.M Ark. wyd. 6,3; ark. druk. 9,625 ISBN 978-83-8142-496-7 e-ISBN 978-83-8142-497-4 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. 42 665 58 63 SPIS TREŚCI Słowo wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wprowadzenie do lektury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Taczka” w lamusie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Świadomość translatorska w oświeceniu. Wybrane zagadnienia . . . . Louis-Sébastien Mercier – skandalista, szaleniec, wizjoner . . . . . . . . . La Brouette du vinaigrier a Taczka occiarza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Postaci sztuki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Echa poglądów Benjamina Franklina w Taczce occiarza. Kwestia mieszczańska w Polsce czasu Sejmu Wielkiego . . . . . . . . . . . . . . . Komedia – dramat mieszczański – melodramat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Niezwyczajna piosneczka” i jej metamorfozy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Z taczką i na taczce” – osiemnastowieczna i współczesna recepcja utworu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Taczka occiarza – komedia w trzech aktach z francuskiej pana Merciera przełożona (1790). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Komentarz edytorski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wykaz znaków i skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zasady transkrypcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aparat krytyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 9 9 10 15 20 24 30 40 50 60 67 143 143 144 146 147 151 153 Portret Wojciecha Bogusławskiego – drzeworyt SŁOWO WSTĘPNE Książka „Taczka occiarza” Wojciecha Bogusławskiego w  opracowaniu i  ze wstępem Agnieszki Kozyry pozwoli szerszemu gronu odbiorców: badaczom, studentom, sympatykom polskiego teatru i epoki oświecenia zapoznać się z jed- nym z najpopularniejszych dramatów w historii Teatru Narodowego. Brak współ- czesnego wydania tekstu sztuki, a także niedostateczne opracowania na jej temat skazały dramę, zbierającą niegdyś rekordową widownię, niemal na zapomnienie. Niedawny cykl wykładów Piotra Morawskiego z Instytutu Teatralnego im. Zbi- gniewa Raszewskiego pt. Oświecenie. Przedstawienia wskazuje jednak na ciągłe zainteresowanie nie tylko teatrem oświecenia w ogóle, ale również wspomnia- nym dziełem Bogusławskiego. Utwór ten został bowiem wybrany na reprezen- tanta dramatu mieszczańskiego w części zatytułowanej TACZKA OCCIARZA, czyli mieszczaństwo. Potrzeba pojawienia się pierwszej edycji krytycznej jest więc nieodzowna. Sztuka, zgodnie z  założeniami teoretycznymi Louisa-Sébastiena Merciera – autora oryginału, stanowi wierne odbicie czasów, w których powstała. Trans- latorski kunszt Bogusławskiego, jak również jego wyczucie rangi i  aktualności tematu sprawiły, że stosunki francuskie ukazane w La Brouette du vinaigrier zo- stały w kreatywny i aluzyjny sposób przeniesione do jego sztuki. Tym samym mogły być interpretowane jako odbicie lub nawiązanie do polskich realiów spo- łeczno-politycznych. Po raz kolejny ojciec polskiego teatru wykazał się odwagą i postępowym myśleniem, co nie tylko zostało docenione przez publiczność, ale i znalazło oddźwięk w nastrojach emancypacyjnych rodzimego mieszczaństwa. Wydaje się, że warto przypomnieć czytelnikom zarówno historyczny kontekst, jak i podkreślić aktualność poruszanej problematyki we współczesnej nam epoce kultu pieniądza i sukcesu. Opracowany według zasad nowoczesnego edytorstwa tekstów literackich dramat Wojciecha Bogusławskiego, dzięki zastosowaniu reguł współczesnej polskiej grafii, ortografii i fonetyki, jest łatwiejszy w odbiorze dla dzisiejszego czytelnika. Wprowadzone zostały tylko zmiany dokładnie przemyślane, dramat nie utracił więc specyficznego kolorytu epoki i pozostał możliwie wiernym od- biciem języka samego autora, przygotowującego do druku w latach 1820–1823 kolejne tomy swoich Dzieł dramatycznych. Każdą interwencję uzasadniono, edytorska część wydania stanowi więc nie tylko świadectwo kompetencji Au- torki opracowania, ale może być również okazją do śledzenia zmian, które za- szły w polszczyźnie. Rzeczowe i językowe objaśnienia skierowane są również 8 do osób nieobeznanych z realiami epoki, istotną kwestią była zatem ich rzetel- ność, a zarazem jasność i przystępność. Wstęp historyczno-literacki obejmuje problematykę ściśle związaną z Tacz- ką occiarza, a więc zawiera m.in. analizę i interpretację sztuki (z uwzględnieniem porównania oryginału z polskim tłumaczeniem) oraz rozważania dotyczące pro- blemów gatunkowych. Zbiera również informacje odwołujące się do szerszego spektrum zagadnień – sytuacji społeczno-kulturalnej i politycznej okresu oświe- cenia stanisławowskiego, kwestii muzyczności, a  także sztuki translatorskiej, zwłaszcza w kontekście poglądów wybranych przedstawicieli rodzimej myśli teo- retycznej o przekładzie. Niniejsza publikacja powstała pierwotnie jako praca magisterska pt. „Taczka occiarza” Wojciecha Bogusławskiego – edycja krytyczna ze wstępem napisana przez Agnieszkę Kozyrę w Pracowni Edytorstwa Wydziału Filologicznego Uniwersy- tetu Łódzkiego. W ramach realizacji projektu Studenckich Grantów Badawczych UŁ ta monografia źródłowa została przez Autorkę poszerzona i uzupełniona. Jako promotor pracy magisterskiej, a jednocześnie opiekun naukowy grantu, polecam książkę „Taczka occiarza” Wojciecha Bogusławskiego w opracowaniu i ze wstępem Agnieszki Kozyry – ze względu tak na jej walory literaturoznawcze oraz edytorskie, jak i dydaktyczne – z nadzieją na spopularyzowanie sztuki dziś obec- nej jedynie w kanonie oświeceniowych lektur, znanych specjalistom. prof. dr hab. Barbara Wolska Taczka occiarza Wojciecha Bogusławskiego WPROWADZENIE DO LEKTURY „Taczka” w lamusie Wojciech Bogusławski w  powszechnej świadomości funkcjonuje przede wszystkim jako autor libretta wodewilu pt. Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Gó- rale, określanego mianem pierwszej polskiej opery narodowej1. Dzieło to zostało omówione w  dziesiątkach publikacji, w  których niejednokrotnie pojawiają się interpretacje nie tylko coraz bardziej oddalające się od domniemanej autor- skiej intencji, ale i eksploatujące zgoła nieistotne motywy i rekwizyty2. Przyczyn dużej swobody w rozszyfrowywaniu ukrytych znaczeń tekstu czy inscenizacji na- leży szukać w politycznym i wywrotowym odbiorze sztuki, zakładającym możli- wość niedosłownego odczytania przedstawienia. Wielowarstwowość Cudu mnie- manego, jego ideologiczny wydźwięk, żywa reakcja publiczności i nowatorstwo zapewniły utworowi obecność w kanonie narodowym, a tym samym – pamięć również współczesnych uczestników kultury. Odmienny los spotkał dramę mieszczańską pt. Taczka occiarza, nawet pomi- mo ogromnej popularności, jaką cieszyła się w latach 1790–1793 (aż 23 przed- stawienia). Ważna i aktualna społeczno-polityczna problematyka sztuki nie została odebrana tak rewolucyjnie jak opera z 1794 roku, w której – ze względu na trud- ną sytuację Polski przed III rozbiorem – doszukiwać się można licznych aluzji patriotycznych i wolnościowych. Inaczej było w przypadku Taczki occiarza, bo- wiem kwestie w niej podejmowane wydawały się z pewnością mniej palące, a i ra- dykalna wymowa francuskiego oryginału została przez Wojciecha Bogusławskie- go złagodzona. Nie należy jednak zapominać o zakulisowej – społecznej roli, jaką odgrywały widowiska teatralne, upowszechniające ideę emancypacji mieszczań- stwa. Chociaż wspomniany dramat nie był ani najodważniejszym, ani jedynym utworem z tego nurtu, to okazał się dziełem postępowym3, a dzięki wyjątkowemu powodzeniu – dostępnym licznej publiczności. 1 Określenie Leona Schillera. 2 O tym zjawisku pisał Ryszard Wierzbowski w swojej książce; zob. tenże, O „Cu- dzie, czyli Krakowiakach i Góralach” Wojciecha Bogusławskiego. Studia historycznoliterackie i historycznoteatralne, Łódź 1984, s. 58–77. 3 Premiera Taczki occiarza odbyła się jeszcze przed przyjęciem przez Sejm Cztero- letni prawa o miastach i zanim uchwalono Konstytucję 3 Maja, do której ustawa została 10 Wyciągnięcie Taczki occiarza z lamusa i przywrócenie jej szerszemu gronu odbiorców może być nie tylko oddaniem sprawiedliwości Wojciechowi Bogu- sławskiemu czy przypomnieniem sytuacji stanu trzeciego pod koniec XVIII wie- ku. Również Mercierowski postulat ukazania w  dramacie obyczajów danego narodu i odtworzenia charakteru epoki4, a także przekazania tego obrazu przy- szłym pokoleniom realizuje się w przywołanej sztuce. Subtelne zabiegi polskiego tłumacza, dzięki którym dostosował on La Brouette du vinaigrier do rodzimych realiów i ówczesnej sytuacji społeczno-politycznej, dają nam możliwość pozna- nia poglądów i nastrojów panujących w Rzeczypospolitej czasu Sejmu Wielkiego. W odmalowywaniu osiemnastowiecznego kolorytu istotną funkcję pełni też spe- cyficzny język pisarza. Niestety podczas pracy edytorskiej dysponowano jedynie drukiem, a nie autografem (zatem przekaz nie stanowił bezpośredniego odbicia mowy Bogusławskiego), jednak przygotowywane przez samego autora wydanie z początków XIX wieku odzwierciedla stan ówczesnej polszczyzny. Starając się zachować ten obraz możliwie wiernie, przy opracowywaniu tekstu wprowadzono tylko uzasadnione zmiany – jeśli za modernizacją przemawiał rozwój grafii, orto- grafii i fonetyki. Również objaśnienia merytoryczne i językowe, którymi dramat został opatrzony, pozwolą czytelnikowi na bliższe zapoznanie się z tłem histo- rycznym, stanowiąc jednocześnie pomoc w świadomej lekturze. Świadomość translatorska w oświeceniu. Wybrane zagadnienia Rozważania dotyczące tłumaczeń powstałych w  czasach stanisławowskich nie mogą być oderwane od osiemnastowiecznych teorii translatorskich. Je- żeli przeniesiemy współczesne powszechne rozumienie pojęcia przekładu na rzeczywistość epoki oświecenia, istnieje realne ryzyko nieuznania Wojciecha Bogusławskiego za autora Taczki occiarza5. Teoretyczna refleksja na temat tłu- włączona. Doskonałym przykładem innego dramatu propagującego ideę emancypacji stanu trzeciego jest Szlachcic mieszczanin Józefa Wybickiego, w którym Sędzic postana- wia dobrowolnie dokonać „konwersji” ze szlachcica w mieszczanina, odwracając tym samym sytuację z Molierowskiej komedii pt. Mieszczanin szlachcicem. Tak otwarte i jed- noznaczne wyrażenie promieszczańskich poglądów przez polskiego autora z pewnością budziło ówcześnie kontrowersje, jednak zasadniczą różnicę między dziełem Wybickiego i Bogusławskiego stanowi fakt wystawienia przez dramatopisarzy owych sztuk w okre- ślonym momencie historycznym. Dramat Wybickiego – w  przeciwieństwie do Tacz- ki occiarza – został zaprezentowany już po wydarzeniach majowych (po raz pierwszy w Warszawie 25 listopada 1791 r.). 4 L.S. Mercier, O teatrze, czyli nowa próba sztuki dramatycznej (wybór), [w:] E. Rzad- kowska, Teorie dramatyczne oświecenia francuskiego, Wrocław 1958, s. 191. 5 W taką pułapkę wpadł np. jeden z recenzentów łódzkiego przedstawienia pt. Tacz- ka octciarza z 1991 r. (w reżyserii Marka Okopińskiego): „Jako autor Taczki octciarza Taczka occiarza Wojciecha Bogusławskiego Wprowadzenie do lektury 11 maczenia tekstów literackich ma długą tradycję, pojawia się bowiem już u staro- żytnych – podejmowali ją w swoich pismach m.in. Kwintylian czy Seneka, cho- ciaż późniejsi twórcy najchętniej powoływali się na poglądy Cycerona, Horacego i św. Hieronima6. Antyczna dyskusja inspirowała szczególnie pisarzy oświecenio- wych7. Z pewnością przenikanie się wielu narodowych literatur, rozpowszechnia- nych dzięki rozwojowi sztuki translacji, miało wpływ na tworzenie się europej- skiej kulturowej i naukowej wspólnoty (respublica litteraria)8: Zdaniem l’abbé Prévosta nie ma większego znaczenia, gdzie powstało udane dzie- ło, szybki przekład udostępnia je bowiem sąsiadom, a w rezultacie tworzy się do- bro niejako ponadnarodowe […]. Znacznie wcześniej Du Bos pisał o „bibliotece rodzaju ludzkiego” (bibliothéque du genre humain), mając na myśli zbiór cennych dzieł wszystkich narodów. […] Publikacje z pogranicza rozumowanej bibliografii i krytyki lansowały uniwersalistyczny model kultury czytelniczej, zalecając książki z różnych literatur, które un homme de goût powinien mieć w swojej bibliotece. Nie pominięto również sprawy tłumaczeń. Tak np. autor jednego z kompendiów tego typu stwierdził z zadowoleniem, że przełożone przez La Place’a dramaty angielskie staną się dla francuskich pisarzy obfitym źródłem pomysłów: sytuacji, charakteru czy nawet tematów9. Tradycja klasyczna była zatem nie tylko źródłem uniwersalnych moty- wów narodowych literatur, ale i  punktem wyjścia nowożytnej myśli o  tłuma- czeniu. W  Polsce świadomość translatorska z  pewnością znacząco wzrosła w XVII i XVIII wieku, o czym świadczą rozważania podejmowane niejako na marginesie przekładów dzieł. O tego rodzaju przemyśleniach samych adaptato- rów pisze Edward Balcerzan: W  ogólnym schemacie życia literackiego wypowiedzi tłumaczy o  tłumaczeniu (można by je nazwać wy-tłumaczeniami) powstają po to właśnie, żeby czytelnikom pism przekładanych z języków obcych przywracać pamięć o istnieniu medium prze- kładowcy. Niezależnie od poglądów każdorazowego nadawcy, siłą faktu, iż nadaw- cą jest tłumacz, a więc sprawca drugiej egzystencji tekstu, wypowiedzi te – jeżeli tak wolno powiedzieć (posługując się wyrażeniem Juliana Przybosia) – odpominają figuruje Wojciech Bogusławski, ale tak naprawdę jest to sztuka Francuza Sebastiana Mer- ciera, którą nasz ojciec teatru – korzystając z liberalnych praw autorskich – pod swoim nazwiskiem wystawił”. Zob. J. Bąbol, Z taczką czy na taczce?, „Odgłosy” 1991, nr 22, s. 9. 6 J. Ziętarska, Pod wezwaniem Cycerona i Horacego, „Teksty: teoria literatury, kryty- ka, interpretacja” 1976, nr 1 (25), s. 105–116. 7 J. Ziętarska, Sztuka przekładu w poglądach literackich polskiego oświecenia, Wrocław– Warszawa–Kraków 1969, s. 19. 8 Tamże, s. 231–233; 238. 9 Tamże, s. 233. 12 obcojęzyczny rodowód utworu, a co za tym idzie, dążą do ustabilizowania norm od- bioru literatury tłumaczonej jako literatury tłumaczonej10. To, że w epoce oświecenia wspomniane uwagi najczęściej potrzebowały pretek- stu w postaci przetłumaczonego dzieła, powodowało skupianie się raczej na prak- tycznych wskazówkach niż czysto teoretycznej stronie zagadnienia. Stąd chwiej- ność terminologiczna i  nieprecyzyjność stosowanych w  ówczesnych tekstach wyrażeń, takich jak przekład, parafraza, przeróbka czy adaptacja11. Stosunek oświeceniowej krytyki wobec przekładów był ambiwalentny. Z jed- nej strony wielu autorów nie doceniało pracy tłumaczy (jak twierdzono – od- twórczej względem oryginału), z drugiej zaś często podkreślano prestiżową, bo opiniotwórczą rolę adaptatora. Niejednokrotnie bowiem on sam decydował, które dzieło przełoży nad inne, a więc jaki utwór stanie się medium społecz- nego oświecania12. Przed niebezpieczeństwem nadmiernej, bałwochwalczej czci wobec pisarskich autorytetów ostrzegał Ignacy Krasicki. Biskup zwrócił uwagę na konieczność krytycznej oceny także tych tekstów, które opatrzone są znanym, a więc wiele obiecującym nazwiskiem: Tłumacze tak się powinni przeistaczać w tłumaczonych, iżby ich dzieła przyswajali sobie, ich błędy poznawali, a zatem nie uznawali to za dobre, co jest złym albo mier- nym. Są starożytnych pisarzów takowe dzieła, które innym wcale nie wyrównywają: obejść się bez nich gdy można, nie ma użytku silenia się na ich wykład. Toż samo zaś, co o starożytnych, i o świeższych pismach mówić można. Mieli tak jak nasi teraz i dawniej przedtem pisania chorobę; w zbytnim działaniu nie podobna, iżby się niekiedy niedołężność zmordowanego działacza nie wydała. To więc w przekładaniu wybierać należy, co godne ciekawości, co zdatne do nauki, co do obyczajności służy, a resztę jako płód czczy zbytniej plenności mimo brzmią- ce pisarza nazwisko zostawić w niepamięci13. Spierano się oczywiście o to, czy tłumaczenie może dorównać, albo nawet prześcignąć oryginał. Franciszek Bohomolec, powołując się na wielkie nazwiska 10 E. Balcerzan, Dokończenie, „Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacja” 1975, nr 6 (24), s. 26; zob. też: tenże, Wstęp do pierwszego wydania, [w:] Pisarze polscy o sztuce przekładu 1440–2005. Antologia, wyb. i oprac. E. Balcerzan i E. Rajewska, Poznań 2007. 11 J. Ziętarska, Sztuka przekładu w poglądach literackich polskiego oświecenia, Wrocław– Warszawa–Kraków 1969, s. 86–87. 12 E. Balcerzan, Wstęp do pierwszego wydania, [w:] Pisarze polscy o sztuce przekładu 1440–2005. Antologia, wyb. i oprac. E. Balcerzan i E. Rajewska, Poznań 2007, s. 8. 13 I. Krasicki, O tłumaczeniu ksiąg, [w:] E. Balcerzan, dz. cyt., s. 58; pierw.: Dzie- ła wierszem i  prozą, 1803; wg: Ludzie Oświecenia o  języku i  stylu, oprac. Z.  Florczak, L. Pszczołowska, t. 1, Warszawa 1958. Zob. też Z. Sinko, Ignacy Krasicki tłumaczem Osja- na, „Pamiętnik Literacki” 1970, z. 2, s. 43–100. Taczka occiarza Wojciecha Bogusławskiego Wprowadzenie do lektury 13 wspólnej tradycji literackiej, podkreślał, że zdolny translator ma szansę przero- snąć autora pierwotnego dzieła: To sztuka, to chwalebne tłumaczenie, kiedy ja myśl autora gładko i żywo wyrażę, choć innymi daleko słowy. Gdzie mi trzeba, tam rozszerzę, a gdzie widzę, że się au- tor niepotrzebnie rozszerza, tam krócej tęż samą rzecz wyrażę, to zawsze mając na oku, żebym nie tylko zrównał, ale i przesadził żywością mojego wyrażenia wyraże- nie tego autora, którego tłumaczę. Tak czynił Cycero, tak Wirgiliusz, tak Horacjusz, Terencyjusz i inni, którzy niemało z greckiego na łaciński język przenieśli. Tak i póź- niejszych wieków ludzie uczeni w tłumaczeniu postępowali, między którymi, jakem słyszał, pierwsze miejsce dają Wolterowi. Ten albowiem, tłumacząc tragedyje i inne angielskich poetów wiersze, ich niskie myśli podniósł, nadęte zniżył, niepotrzebne poodcinał i tego dokazał, że tych, których tłumaczył, wysokością myśli i gładkością wymowy swojej cale przewyższył14. Wojciech Bogusławski pamiętał o kierowaniu się własnym osądem twórczo- ści uznanego autora, a także o konieczności poprawienia w tłumaczeniu tego, co nie było – według niego – wystarczająco dobre w pierwowzorze. W Taczce occia- rza wielokrotnie skraca przydługie wypowiedzi poszczególnych bohaterów, sta- rając się możliwie najlepiej przystosować sztukę Louisa-Sébastiena Merciera do wymogów sceny. Ojciec teatru polskiego uzasadnia te zmiany powszechnym prze- konaniem, że francuski pisarz nie zawsze potrafił ująć szlachetne idee w zgrabną, dramatyczną formę: „Współcześni autorowie zarzucają Merciemu twardość stylu, mordującą długość dialogu i częstokroć dziwaczne myśli”15. Jadwiga Ziętarska zwraca uwagę na to, że translatorskie zabiegi Bogusław- skiego – mające na celu zdynamizowanie fabuły czy wykreowanie bardziej re- alistycznych charakterów, uwiarygadniających wybory postaci – są szczególnie widoczne w  przetłumaczonej z  Moliera Szkole kobiet16. Warto dodać, że polski adaptator w Uwagach nad komedią „Szkoła kobiet” deklaruje szacunek dla dorobku 14 F. Bohomolec, [Nec verbum verbo…], [w:] E. Balcerzan, dz. cyt., s. 53; pierw.: Rozmowa o języku polskim, Warszawa 1758; wg Ludzie Oświecenia o języku i stylu, oprac. Z. Florczak, L. Pszczołowska, t. 1, Warszawa 1958. 15 W. Bogusławski, Mercier, [w:] „Taczka occiarza” Wojciecha Bogusławskiego, wstęp i oprac. A. Kozyra. Wszystkie cytowane fragmenty sztuki, a także elementów ramowych publikacji (Mercier oraz Uwagi nad „Taczką occiarza”) pochodzą z niniejszego opracowa- nia i podawane są bez lokalizacji. 16 J. Ziętarska, Sztuka przekładu w poglądach literackich polskiego oświecenia, Wrocław– Warszawa–Kraków 1969, s. 85–86. O ośmiu polskich przekładach L’École des femmes Moliera i różnicach między po- szczególnymi wersjami, a także o innowacjach, które zawierało tłumaczenie Wojciecha Bogusławskiego pisała Dobrochna Ratajczakowa w szkicu Polskie „Szkoły żon” w „Pa- miętniku Literackim” 1980, z. 1, s. 81–122. 14 wybitnego komediopisarza, przedstawiając jednocześnie argumenty na rzecz wprowadzonych przez siebie zmian: Sprawiedliwszymi były uwagi nieuprzedzonych, że brak działalności (a) niezmier- nie długie i często te same myśli powtarzające monologi, wstrzymywały bieg rzeczy i oziębiały niektóre sceny; a nienaturalne rozwiązanie osnowy, czyniło ją mniej do wiary podobną. […] Te były powody, dla których ośmieliłem się w przywiedzionych wyżej niedokład- nościach niektóre uczynić odmiany, nie nadwerężając bynajmniej istoty najdowcip- niejszej osnowy, bo któżby odważył się być komiczniejszym nad Moliera? Ażeby dać więcej ruchu pochodowi, dodałem dwie osoby […]. Nazbyt długie z samym sobą rozmowy Anzelma, przewlekłe opowiadania Porucz- nika, dwie sceny pierwszego i czwartego aktu […] skróciwszy, opuściłem nadto w całym dziele dwie całkowite sceny […]. Opowiadanie także o wybiciu Poruczni- ka zamieniłem w akcję […]. Te są odmiany, które w komedii Szkoła kobiet poważyłem się uczynić. Jeżeli przewi- niłem, biję się w piersi i przepraszam cienie Moliera, ale sztukę zostawiam Czytelni- kowi taką, jaką przez lat czterdzieści ciągle wystawianą była17. W dyskusji o tłumaczeniu pisarze poświęcali wiele uwagi problemowi prze- kładu dosłownego i  wolnego, starając się wskazać okoliczności uzasadniające wybór któregoś z nich. Przeważał pogląd, iż pierwszy sposób traktowania pier- wowzoru powinien mieć zastosowanie przede wszystkim w nauczaniu danego języka. Drugi natomiast pełnił funkcję dydaktyczną innego rodzaju. Swobod- na adaptacja pozwalała pisarzowi wprowadzać zmiany umożliwiające odbior- cy identyfikowanie się z bohaterami, a w świecie przedstawionym pozwalające odnaleźć elementy charakterystyczne dla rzeczywistości, w której żyje. Zabieg ten ułatwiał więc wyciągnięcie wniosków i przyswojenie zawartej w dziele nauki moralnej. Adam Kazimierz Czartoryski przekonywał, że: Są rodzaje poezji te mianowicie, co karcą obyczaje, co wady, przywary i śmieszności narodu jakiego wystawują, co za cel mają pożytek z poprawy: w tych stosować się tłu- maczącemu należy do obyczajów tego narodu, tej społeczności, w której sam żyje18. 17 W. Bogusławski, Dzieła dramatyczne, t. 7, Warszawa 1823, s. 234–235. Dobrochna Ratajczakowa zaznacza, że istnieją dwie wersje Szkoły kobiet Bogusław- skiego (z 1781 i 1823 r.); ta późniejsza – opublikowana w Dziełach dramatycznych – różni się od pierwszej, nieprawdziwe jest więc stwierdzenie z Uwag, że sztuka właśnie w takiej formie była „przez lat czterdzieści” wystawiana. Zob. D. Ratajczak, Polskie „Szkoły żon”, „Pamiętnik Literacki” 1980, z. 1, s. 86. 18 A.K. Czartoryski, [Dosłownictwo i rozpusta w tłumaczeniu], [w:] E. Balcerzan, dz. cyt., s. 71; wg Myśli o pismach polskich, z uwagami nad sposobem pisania w rozmaitych materiach, Wilno 1801. Taczka occiarza Wojciecha Bogusławskiego Wprowadzenie do lektury 15 Sam Wojciech Bogusławski pisał w Uwagach nad „Szkołą obmowy”: Wszystkie obyczajowe komedie powinny mieć za cel poprawę obyczajów własnego narodu. Cóż nas mają obchodzić obcych nałogi i wady? […] Tak doskonale wystawiona Szkoła obmowy, sprawiła powszechne publiczności za- dowolnienie, autorowi zaś zjednała ten nieoceniony zaszczyt, że w rękopiśmie jego, własną dobrotliwego Króla ręką poprawianą była. Dowód wspaniałości duszy, z jaką mądry Monarcha słabe nawet zdolności zachęcał do rozszerzenia oświaty narodu swego19. W Taczce occiarza polski autor nie dokonał oczywistej adaptacji, która miałaby miejsce, gdyby przeniósł historię Dominika z Paryża do Warszawy. Wziął natomiast pod uwagę przede wszystkim ówczesną sytuację społeczno-polityczną w kraju, a także gust i poczucie scenicznej przyzwoitości rodzimego widza. Cel jednak pozostał ten sam – oświecanie i poprawa obyczajów narodu. Praca translatorska Wojciecha Bogusławskiego zasługuje na tym większe uznanie, że swoje opracowania obcych dzieł przygotowywał z troską i pieczo- łowitością. Świadczą o tym chociażby elementy ramy wydawniczej, w jakie po latach – jako wydawca Dzieł dramatycznych – wyposażał swoje sztuki. Zwykle cząstki zawierające informacje o życiu autora pierwowzoru tytułował jego nazwi- skiem; po tekście właściwym zamieszczał również Uwagi… dotyczące zarówno recepcji oryginałów, jak i polskich przedstawień dramatów i oper. W ten sposób nie tylko oddawał sprawiedliwość twórcom, którzy go zainspirowali, ale i wpisy- wał się w popularną wówczas pisarską praktykę dodawania do tekstu głównego elementów wprowadzających lub zamykających dany utwór20. Louis-Sébastien Mercier – skandalista, szaleniec, wizjoner Nawet wtedy, gdy przekład jakiegoś utworu literackiego różni się od oryginału w znacznym stopniu, pierwotne dzieło stanowi jeśli nie podstawę, to przynajmniej inspirację dla tłumacza. Pisząc o translacji i jej autorze nie można zatem zapomnieć o źródle, z którego czerpał adaptator. W przypadku Taczki occiarza Wojciecha Bogu- sławskiego jest to szczególnie ważne, bowiem teoria dramatyczna Louisa-Sébastiena Merciera oraz jego poglądy na kwestie społeczne wpływają na kształt i tematykę wspomnianej sztuki. Już sam wybór tak kontrowersyjnej postaci przez polskiego au- tora świadczy o odwadze antreprenera, który nie wahał się za patrona obrać tego francuskiego pisarza – proroka niemile widzianego nawet we własnej ojczyźnie. 19 W. Bogusławski, Dzieła dramatyczne, t. 1, Warszawa 1820, s. 270, 272. 20 R. Ocieczek, O różnych aspektach literackiej ramy wydawniczej w książkach daw- nych, [w:] O literackiej ramie wydawniczej w książkach dawnych, red. taż, Katowice 1990. 16 Większość współczesnych Mercierowi miała go za żądnego rozgłosu skan- dalistę, niektórzy imputowali mu chorobę psychiczną21, a tylko nieliczni krytycy widzieli w nim wizjonera. Wśród swoich rodaków nie cieszył się dobrą opinią, określano go nawet ironicznym przezwiskiem le grand dramaturge M.  Mercier („wielki dramaturg pan Mercier”)22. Powodem tego pogardliwego stosunku do dramatopisarza były nie tylko jego rewolucyjne poglądy, ale i  kontrowersyjny sposób ich wyrażania. Zuchwały Francuz nie miał większego szacunku zarów- no dla autorytetów starożytności, jak i zasłużonych twórców rodzimej kultury oraz ojczystego teatralnego dziedzictwa, co nie przysparzało mu zwolenników. Bezkompromisowe i często niesprawiedliwe oceny sprawiły, że również jego no- woczesne i uzasadnione postulaty nie znajdowały poparcia. Nowatorskie teorie, wyprzedzające niejednokrotnie propozycje romantyków, uważano wielokroć za wytwory umysłu chorego człowieka. „Wielki dramaturg”, podobnie jak Denis Diderot, był głosicielem teatru dla mas. W swoich koncepcjach Mercier poszedł jednak dalej, twierdząc, że zada- niem sztuki jest docieranie również do najniższych warstw społeczeństwa, a nie tylko bogatego mieszczaństwa. On – syn paryskiego płatnerza – zdawał sobie sprawę z konieczności emancypowania drobnomieszczan i chłopów także na sce- nie. Z kolei widowiska teatralne mogą pomóc w usunięciu patologii i zbrodni, o którą najbiedniejszych się oskarża. Radykał twierdził wręcz, że winę za degene- rację ludu ponoszą bogatsi i bardziej świadomi obywatele: Pyszny i skąpy narodzie, dlaczego zamykasz teatr przed ludem? Jeśli uważasz wi- dowisko za rzecz pożyteczną, to jakim prawem pozbawiasz jej najliczniejszą część narodu? Dlaczego wypędzasz ludzi na bulwary, gdzie ogląda rozwiązłe sztuki, pełne występków i grubiaństwa? Czyżby tak dużo kosztowało zabezpieczenie go przed tą niebezpieczną trucizną? Robisz wszystko, aby zepsuć i zohydzić jego obyczaje, a potem oburzasz się na nie, choć są twoim dziełem23. Louis-Sébastien Mercier przekonywał, że sama perswazja ma moc naprawiania świata, a umiejętne korzystanie ze zdobyczy dramatu może podnosić moralność ludu, a tym samym zapobiegać złu i zgorszeniu: Postępujmy tak jak starożytni i bądźmy przekonani, że moralność można wszczepić tylko dzięki istniejącemu w nas instynktowi dobra i zła. […] Polityka spełniłaby wzniosłą misję, wykorzystując rozrywki i dostarczając niezamożnym klasom tanich, 21 E. Rzadkowska, Teorie dramatyczne oświecenia francuskiego, Wrocław 1958, s. 69. 22 J. Prokop, „Taczka occiarza” Merciera i jej recepcja w teatrze Bogusławskiego, „Pa- 23 L.S.  Mercier, O  teatrze, czyli nowa próba sztuki dramatycznej (wybór), [w:] miętnik Teatralny” 1954, z. 3–4, s. 179. E. Rzadkowska, dz. cyt., s. 18–219. Taczka occiarza Wojciecha Bogusławskiego Wprowadzenie do lektury 17 niewinnych i zabawnych widowisk, które by podniosły obyczajność, złagodziły tro- ski, nie dopuściły do zaniku szlachetnych porywów serca i, być może, pozwoliły utworzyć z wolna społeczeństwo bardziej harmonijne, spokojniejsze i szczęśliwsze24. Chociaż to biedota uważana była za wylęgarnię złych instynktów i źródło prze- stępstw, publicysta nie bał się przeciwstawić pracowitego obywatela, nawet z naj- niższych klas społecznych, salonowym próżniakom – arystokracji. Ponadto uzna- wał jego prawo do decydowania o losach ojczyzny: Nie ma zagadnienia polityki, którego nie można ujawnić i skutecznie przedyskuto- wać; nie ma człowieka na tyle miernego, aby go wykluczać ze spraw publicznych. Każdy obywatel jest ożywiony tym samym duchem, projektami, myślą25. Mercier uważał, że sprawy narodowe na scenie mogą zostać omówione natural- niej i  przystępniej przez postaci biedaków, stanowiących fundament ojczyzny, a nie kolejne wcielenia władców. Jak twierdził, skuteczność oddziaływania sztuki zależy nie od kondycji bohatera, a od umiejętności twórczych jej autora: Przecież to właśnie pod strzechą objawiają się święte i wzniosłe prawdy, stroniące od królewskich pałaców. Choroba drzewa ukrywa się w korzeniach, nie w koronie, na pozór wspaniałej, a ta niewątpliwa prawda zostaje śmiało, prosto, naturalnie wy- powiedziana ustami chłopa, rolnika, biedaka. Poeta, o ile nie zabraknie mu zręczno- ści, będzie mógł omawiać sprawy narodowe lepiej i skuteczniej w ten sposób niż na tle sal pałacowych26. Pisarz podkreślał też konieczność stworzenia dramatu aktualnego i  będą- cego możliwie wiernym odbiciem współczesnego czasu i rzeczywistości, a więc zrzucającego antyczny sztafaż i obce wzorce. Dzieło takie powinno przedstawiać obyczaje narodu i przemówić głosem jego faktycznych przedstawicieli. Zamiast wprowadzać na scenę kolejne postacie królów z ich patetycznymi perorami, war- to docenić cnotę kryjącą się w  cieniu – mniej spektakularną, ale prawdziwszą i bliższą widzowi, bo spotykaną przez niego na co dzień. Ukazywanie w teatrze „cnoty w łachmanach” ma nie tylko wymiar emancypacyjny, ale przede wszyst- kim dydaktyczny: Tak więc dramat może być widowiskiem ciekawym, bo znajdziemy w nim wszystkie kondycje ludzkie; widowiskiem etycznym, gdyż uczciwość winna tutaj stanowczo dyktować swe prawa; widowiskiem pokazującym głupotę, a tym dla nas korzyst- niejszym, że tylko występki obdarzy jej rysami; widowiskiem pogodnym, dającym 24 Tamże, s. 214–215. 25 Tamże, s. 209. 26 Tamże. 18 po przejściowych niepowodzeniach pełne zwycięstwo cnocie; wreszcie widowi- skiem aktualnym, ponieważ charaktery i ich wady będą wiernym odbiciem swego czasu i kraju27. Louis-Sébastien Mercier zajął się również – niezwykle istotną dla klasycy- zmu – zasadą trzech jedności. Przekraczania dwudziestu czterech godzin nie uznaje on w swoich pismach za „wielkie przestępstwo”28. Niejednokrotnie po- stulat ten jest rozwiązaniem wręcz niedorzecznym, uniemożliwia bowiem pro- wadzenie interesującej i  niedłużącej się akcji, wymagającej jednak więcej niż jednej doby. Poza tym, jeśli widz jest zadowolony i nie spogląda na zegarek, nic nie uzasadnia niepotrzebnej kompresji fabuły. Z kolei jedność miejsca – według reformatora – w ogóle „nie zasługuje na większe względy”29, powiększa jedynie wrażenie sztuczności przebiegu wydarzeń. Zdaniem publicysty tylko jednej re- guły należy ściśle przestrzegać – twórca nazywa ją „jednością zainteresowania”30: Reguła ta przykuwa widzów do miejsca, absorbuje całą uwagę, nie pozwala na naj- mniejsze roztargnienie, koncentruje w jednym punkcie wszystkie myśli. Podobnie zogniskowane promienie słońca nabierają mocy rozpuszczania metali i kruszenia skał. W takim wypadku wszystko pomaga stworzeniu iluzji, podtrzymuje ją i utrwa- la. Oto dlaczego ta prosta i płodna reguła zostanie uznana przez każdy naród pra- gnący posiadać stały teatr. A wreszcie jest to jedyny naprawdę istotny przepis, nieza- leżny od ludzkich kaprysów. Każdy dramat, który rozprasza zainteresowanie, będzie dziełem niedoskonałym; natomiast dramat o jednej akcji, gdzie wszystko służy jedynemu i wspólnemu celowi, wzruszy nas, przemówi do najskrytszych tajników duszy i mimo woli wyciśnie nam łzy z oczu31. Ważną kwestię stanowili oczywiście bohaterowie – wspomniani już wcze- śniej mieszczanie, którzy nie chcieli być już tylko zabawnymi i poczciwymi po- staciami trzeciego planu; mieli dość towarzyszącego im zawsze śmiechu – do- magali się dostrzeżenia, a także zrozumienia ich własnych zmartwień i tragedii oraz przejęcia się ich dramatycznym losem. Co więcej Mercier jako głosiciel potrzeby większego realizmu postulował, aby charaktery były skomplikowa- ne, poeci zapominają bowiem, że są one „złożone, a zbyt kontrastowe kolory – ostre i fałszywe”32. Przypominał, jak ważne jest odpowiednie cieniowanie: nie 27 Tamże, s. 192. 28 Tamże, s. 205. 29 Tamże. 30 Termin ten (unité d’intérêt) stworzył Pierre Corneille, Mercier nie precyzuje jed- nak, czy tak samo rozumie tę zasadę. 31 L.S. Mercier, O teatrze, czyli nowa próba sztuki dramatycznej (wybór), [w:] E. Rzad- kowska, dz. cyt. s. 206–207. 32 Tamże, s. 186. Taczka occiarza Wojciecha Bogusławskiego Wprowadzenie do lektury 19 ma człowieka dobrego nieulegającego czasem złu, tak jak nie ma złego, który nigdy nie czyni dobra: „Cóż to za wspaniała okazja dla umiejętnego kolorysty, który wie, co daje małoduszność i wielkość, okrucieństwo i współczucie połą- czone w jednym człowieku”33. Warto w tym miejscu przypomnieć, co o molierowskim typie charakterów, utrwalonym w tradycji scenicznej, pisał Diderot: Nie charaktery należy wprowadzać na scenę, ale kondycje. Dotychczas w kome- dii charakter był głównym przedmiotem, a kondycja dopełnieniem; trzeba teraz, aby kondycja stała się przedmiotem głównym, a charakter tylko jej dopełnieniem. Z charakteru wydobywano całą intrygę. Szukano wydarzeń, które by pozwoliły po- kazać charakter i wiązano ze sobą te wydarzenia. Kondycja, jej obowiązki, jej korzy- ści, jej kłopoty, musi stać się osnową sztuki. Wydaje mi się, że jest to temat żyźniej- szy, szerszy, pożyteczniejszy od charakterów34. Autor Zoe poparł ten postulat swojego wielkiego poprzednika, podkreślając, że skąp- cy, rozrzutnicy i dewotki różnią się między sobą w zależności od warunków i czasów. Niestety w dramatopisarskim dorobku Louisa-Sébastiena Merciera zabra- kło genialnych realizacji jego myśli teoretycznej. Sztuki eseisty nie znalazły się w repertuarze Komedii Francuskiej35, zostały jednak przyjęte z ogromnym en- tuzjazmem w teatrach bulwarowych36 i prowincjonalnych. Szczególnym powo- dzeniem cieszyła się m.in. właśnie La Brouette du vinaigrier, czyli Taczka occia- rza, ale nadal nie było to widowisko przyszłości, którego autor oczekiwał, pisząc rozprawę pt. O teatrze, czyli nowa próba sztuki dramatycznej. Nowatorską myśl stłumiła ciągle żywa potrzeba przyzwoitości scenicznej i tradycja – na podsta- wie śmiałych idei powstały zdecydowanie mniej rewolucyjne ich realizacje. Jako dramatopisarz Mercier wpadł w  pułapkę moralizatorstwa. Głosząc potrzebę większego realizmu, sam przyprawiał swoje dramaty sporą dawką niestrawnego dydaktyzmu. Wśród ckliwych, rezonerskich tekstów, pełnych patetycznych mo- nologów i tyrad, nie znalazło się żadne arcydzieło. Chociaż autor podkreślał, że teoria powstaje w oparciu o genialne utwory, na próżno czekał na dzieło, które stanowiłby podstawę uszlachetnienia nowego gatunku. 33 Tamże, s. 194. 34 D. Diderot, Entretiens sur le „Fils naturel”, tłum. J. Kott, wstęp do: D. Diderot, Pa- radoks o aktorze i inne utwory, Warszawa 1950, s. 10. 35 Komedia Francuska (Comédie–Française) – istniejący od 1680 r. narodowy teatr francuski w Paryżu. 36 Teatry bulwarowe – teatry oferujące niewyszukany, lekki repertuar; nazwa po- chodzi od XIX wiecznych teatrzyków działających przy ulicy Boulevard du Temple, która właśnie ze względu na wystawiane tam sztuki zyskała miano Boulevard du Crime (‘Ulica Złoczyńców’). 20 La Brouette du vinaigrier a Taczka occiarza Fenomen polskiego tłumaczenia La Brouette du vinaigrier polega nie tyl- ko na popularności, jaką przedstawienie zdobyło wśród osób ze społecznych nizin. Taki stan rzeczy jest bowiem zrozumiały, jeśli pamiętamy, że Louis- -Sébastien Mercier napisał sztukę mającą być apoteozą drobnomieszczaństwa. Zastanawia raczej poparcie dla tego widowiska ze strony bogatych mieszczan oraz akceptacja króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Chociaż postacie dramatu nie są czarno-białe i  w  prawie każdej z  nich znajdujemy zarówno cechy pozytywne, jak i negatywne, to za wzór do naśladowania służą ubożsi bohaterowie – przede wszystkim occiarz, ale również jego syn Dominik. Na- tomiast zamożni przedstawiciele trzeciego stanu zostali tu ukazani na ogół w złym świetle. Julifort, liczący na ożenek z dobrze sytuowaną panną, to klasyczny kome- diowy łowca posagów: wyrachowany, chciwy i fałszywy; ocena tej postaci jest jednoznaczna. Większy kłopot mamy w  przypadku pana Delomera. Trosz- czący się o dziecko kochający ojciec z jednej strony deklaruje, jakoby jego jedynym celem było uszczęśliwienie córki, z drugiej jednak nie chce słuchać samej zainteresowanej. Stanowczo twierdzi, że on sam doskonale wie, co jej da szczęście – a mianowicie zamożne małżeństwo. Wprawdzie szanuje occia- rza i jego pracę, dba o to, aby zawsze na czas regulować z nim rachunki, ale nie przestaje traktować go lekceważąco, z nutą pobłażliwej wyższości, o czym świadczy m.in. zwrot: „mój tatulu”. Niejednoznaczny stosunek ma Delomer również do młodego Dominika, którego uważa za swoją prawą rękę i nie- ocenioną pomoc; nie jest do niego uprzedzony, mimo pochodzenia chłopca. Twierdzi też, że nie kieruje się przesądami klasowymi, nie chcąc jednocze- śnie pozwolić na związek syna wytwórcy octu ze swoją córką. Za wszelką cenę pragnie ratować swój majątek, wizja bankructwa doprowadza go do rozpaczy i wzbudza chęć oszustwa. Ambiwalentne uczucia budzi również sama panna Delomer. Przedstawio- na jest wprawdzie jako dziewczyna cnotliwa, strzegąca się obmowy i gadulstwa, dobrze wychowana, darząca ojca miłością i szacunkiem, ale jej pokora i pod- danie się woli rodzica nie znajdują zrozumienia nawet u zakochanego w niej mężczyzny: „Gdybyś się waćpanna odważnie oświadczyła… […] Gdybym był na waćpanny miejscu, umiałbym się oprzeć”. Młoda i  nieco naiwna kobieta, mimo iż szczerze kocha swego wybranka, gotowa jest zrezygnować ze wspólne- go szczęścia, aby uczynić zadość swej powinności i nie urazić rodziciela. Intencja Merciera była jasna: kreując postacie w ten sposób, walczył o eman- cypację właśnie rzemieślników i drobnych kupców; nie ilość posiadanego złota świadczy bowiem o godności człowieka, ale jego cnoty i przymioty. Teatr po- winien tę prawdę głosić. W przedmowie do La Brouette du vinaigrier autor pisze słowa, które w polskim przekładzie Jana Prokopa brzmią następująco: Taczka occiarza Wojciecha Bogusławskiego
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Taczka occiarza
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: