Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00306 004509 12434311 na godz. na dobę w sumie
Tadeusz Czapczyński (1884-1958). Pedagog - literaturoznawca - literat - ebook/pdf
Tadeusz Czapczyński (1884-1958). Pedagog - literaturoznawca - literat - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-838-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

 

W publikacji zaprezentowano sylwetkę Tadeusza Czapczyńskiego, jednego z wybitnych polonistów międzywojnia, działacza oświatowego, autora podręczników i książek dla nauczycieli, badacza literatury i literata. Szczególnie ważna - zarówno w refleksji nad historią dydaktyki, jak i dla projektowania zmian we współczesnej oświacie - jest jego antropocentryczno-kulturowa wizja kształcenia polonistycznego (literackiego i językowego), która w sposób zasadniczy przyczyniła się do odejścia od dydaktyki bazującej na pamięciowym reprodukowaniu treści w kierunku nauczania angażującego młodych ludzi w proces kształcenia. Ponadto jego studia literaturoznawcze są dowodem na to, że umiejętnie łączył pracę badawczą z warsztatem nauczyciela.

Mimo bogatej i różnorodnej aktywności Czapczyńskiego, jego dorobek nie doczekał się dotąd szerszego omówienia. Autorka wydobywa go z zapomnienia, mając nadzieję, że dzięki temu Czytelnicy lepiej poznają tę niezwykłą postać.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Małgorzata Gajak-Toczek – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Zakład Dydaktyki Języka i Literatury Polskiej, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Maciej Wróblewski REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Paweł Maurycy Sobczak KOREKTA TECHNICZNA Lena Wojciechowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce pochodzi z książki Z dziejów szkoły XII-tej Ogólnokształcącej Stopnia Podstawowego i Licealnego w Łodzi ul. Narutowicza 58, (b. gimnazjum J. Pryssewicz i J. Czapczyńskiej) praca zbiorowa, Łódź 1959, s. 33 © Copyright by Małgorzata Gajak-Toczek, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08100.17.0.M Ark. wyd. 29,5; ark. druk. 28,0 ISBN 978-83-8088-837-1 e-ISBN 978-83-8088-838-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Małgorzata Gajak-Toczek – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Zakład Dydaktyki Języka i Literatury Polskiej, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Maciej Wróblewski REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Paweł Maurycy Sobczak KOREKTA TECHNICZNA Lena Wojciechowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce pochodzi z książki Z dziejów szkoły XII-tej Ogólnokształcącej Stopnia Podstawowego i Licealnego w Łodzi ul. Narutowicza 58, (b. gimnazjum J. Pryssewicz i J. Czapczyńskiej) praca zbiorowa, Łódź 1959, s. 33 © Copyright by Małgorzata Gajak-Toczek, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.08100.17.0.M Ark. wyd. 29,5; ark. druk. 28,0 ISBN 978-83-8088-837-1 e-ISBN 978-83-8088-838-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 ODNAJDŹMY WIĘC W SOBIE OWĄ DUSZĘ WOLNĄ, NIE UMNIEJSZA- JĄC MIŁOŚCI DLA PRZESZŁOŚCI, ODWAŻMY SIĘ POSTAWIĆ KROK NAPRZÓD, BY NOWE WARTOŚCI W ŻYCIU ODNALEŹĆ, A STARE, JEŚLI SĄ WARTOŚCIOWE, DO NOWYCH WYMAGAŃ ZASTOSOWAĆ. TADEUSZ CZAPCZYŃSKI SPIS TREŚCI Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Słowo wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tadeusza Czapczyńskiego życie czynem znaczone . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 13 25 I. PRZESTRZENIE EDUKACJI 1. Idee oświecenia, romantyzmu i Młodej Polski w hermeneutycznej per- spektywie aksjologicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 Biografia w szkole galicyjskiej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 Literatura współczesna na lekcjach języka polskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 Prace popularyzatorskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 Zakończenie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 2. Monograficzna koncepcja nauczania literatury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 Rozbiór Pana Tadeusza Adama Mickiewicza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 Ogniem i mieczem Henryka Sienkiewicza w refleksji metodycznej . . . . . . . . . . . 134 Zakończenie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 3. Literatura na lekcjach języka polskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 Pieśń i piosenka legionowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 Ku Rzeczypospolitej – edukacja polonistyczna mniejszości narodowych i wy- znaniowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 Idee regionalizmu na lekcjach języka polskiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 Rozwiązania dydaktyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 Zakończenie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191 4. Projekt kształcenia językowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 Ćwiczenia w mówieniu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203 Ćwiczenia stylistyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 Prace pisemne środkiem zadomowienia ucznia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222 Zakończenie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232 8 Spis treści II. PASJE LITERATUROZNAWCZE 1. Kult życia i pracy w twórczości Marii Dąbrowskiej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 Twórczość Dąbrowskiej dla dorosłego czytelnika. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242 Utwory dla dzieci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 Zakończenie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 2. Maria Konopnicka – znana i nieznana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 Epistolografia jako źródło badań literaturoznawczych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 O Konopnickiej-pisarce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 Zakończenie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323 III. TWÓRCZOŚĆ LITERACKA 1. Świat zamieniony w słowo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329 Opowiadania i dramaty w służbie narodu i społeczeństwa. . . . . . . . . . . . . . . . . . 330 Zanurzenie w poezji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337 Utwory dla najmłodszych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351 Zakończenie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 364 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 367 Kalendarium życia Tadeusza Czapczyńskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 375 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 383 Summary. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 419 Indeks nazwisk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 423 Od redakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 443 AAN APŁ BIEL ĆW D DR FR GEN HK IŁ JAK JS JW K KH KOŁ KOSŁ LEK WYKAZ SKRÓTÓW Archiwum Akt Nowych Archiwum Państwowe w Łodzi Puszczyk [T. Czapczyński], Kilka słów o  Janie Bieleckim, „Znad Złotej Lipy”, Brzeżany 1903, s. nienumerowane. T. Czapczyński, Ćwiczenia w mówieniu. Przyczynek do metodyki języka pol- skiego, Warszawa 1922. T. Czapczyński, Dramaty Marii Dąbrowskiej, „Prace Polonistyczne” 1948, s. 159–168. T. Czapczyński, Druga reforma Akademii Krakowskiej przez ks.  Hugona Kołłątaja, [w:] Sprawozdanie Dyrekcji Zreformowanego Gimnazjum Realne- go Żeńskiego Sióstr Urszulanek w Stanisławowie z prawem publiczności oraz Szkoły Pospolitej z  prawem publiczności i  Liceum Sześcioklasowego za rok szkolny 1911/12, Stanisławów 1912, s. 3–14. T. Czapczyński, Aleksander Fredro, Łódź 1947. T. Czapczyński, O genezie niektórych nowel Marii Konopnickiej, „Prace Po- lonistyczne” 1955, s. 325–330. T. Czapczyński, Hugo Kołłątaj, Warszawa 1948. T. Czapczyński, K.  Iłłakowiczówna o  J.  Piłsudskim, „Dodatek Literacki” 1937, nr 46, [do:] „Kurier Łódzki” 1937, nr 313, s. 17. T. Czapczyński Jak pytać z  języka polskiego przy egzaminie dojrzałości?, „Przegląd Pedagogiczny” 1920, nr 3, s. 114–123. T. Czapczyński, Juliuszowi Słowackiemu w uczczeniu setnej rocznicy urodzin, „Kurier Stanisławowski” 1909, nr 1258, s. 2–3. T. Czapczyński, Twórczość powieściowa Józefa Weyssenhoffa, [w:] Sprawoz- danie Dyrekcji Gimnazjum Realnego Żeńskiego Sióstr Urszulanek w Stani- sławowie z prawem publiczności w myśl reskr. Min. W. i O. z 16 maja 1914, L. 18574 oraz Szkoły Pospolitej i Liceum Siedmioklasowego za rok szkolny 1913/14, Stanisławów 1914, s. 3–45. T. Czapczyński, Kompozycja „Nocy i dni” Marii Dąbrowskiej, „Pamiętnik Literacki” 1947, s. 150–165. T. Czapczyński, Wypracowania piśmienne w  świetle poglądów niemieckich (1911–1930). Karta z  historii zagadnienia, „Prace Polonistyczne” 1938, s. 329–350. T. Czapczyński, Hugo Kołłątaj, Warszawa 1948. Kuratorium Okręgu Szkolnego Łódzkiego T. Czapczyński, Lekcja metodyczna: „Głupi Franek” Konopnickiej (F. Próch- nicki i K. Wojciechowski: Wypisy polskie, cz. IV), „Muzeum” 1922, z.  2, s. 138–150. 10 Listy do Begeya Wykaz skrótów T. Czapczyński, Listy Marii Konopnickiej do Attilia Begeya, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Naukowych Łódzkiego Towarzystwa Naukowego” 1956, R. X, nr 1–5, s. 31–39. Listy do Lenartowicza T. Czapczyński, Listy Marii Konopnickiej do Teofila Lenartowicza, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Naukowych Łódzkiego Towarzystwa Naukowego” 1957, R. XII, nr 2, s. 1 [7]–24 [30]. Listy do Pawlikowskiego T. Czapczyński, Listy Marii Konopnickiej do Mieczysława Paw- likowskiego, „Sprawozdania z  Czynności i  Posiedzeń Nauko- wych Łódzkiego Towarzystwa Naukowego” 1957, R. XII, nr 4, s. 1–12. T. Czapczyński, Listy Marii Konopnickiej do Wysłouchów, „Spra- wozdania z Czynności i Posiedzeń Naukowych Łódzkiego To- warzystwa Naukowego” 1956, R. X, nr 1–5, s. 27–31. Listy do Wysłouchów MWRiOP Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego NAUCZ ŁÓDŹ M MAT MD NM NOWA OM P PAM PB PGŻ PT T. Czapczyński, Łódź w świetle niektórych utworów literackich, „Prace Polo- nistyczne” 1937, s. 303–312. T. Czapczyński, Metodyka ćwiczeń stylistycznych w szkole powszechnej i śred- niej. Podręcznik dla nauczyciela, Lwów 1929. T. Czapczyński, Materiały do genezy „Nocy i dni”, „Prace Polonistyczne” 1940–1946, s. 3–24. T. Czapczyński, Maria Dąbrowska, „Tygodnik Powszechny” 1955, nr 40, s. 1; nr 41, s. 3, 6, 7. T. Czapczyński, Nauczanie języka polskiego w  szkołach mniejszości naro- dowych i wyznaniowych (Szkoły żydowskie i niemieckie w Okręgu Szkolnym Łódzkim i Warszawskim), [w:] Z zagadnień szkoły średniej i powszechnej, Łódź 1926, s. 1–39. T. Czapczyński, Nauka moralna w systemie wychowawczym Kołłątaja (pró- ba konstrukcyjna), [w:] Sprawozdanie Dyrekcji c.k. Gimnazjum I z polskim językiem wykładowym w Stanisławowie za rok szkolny 1909/10, Stanisła- wów 1910. T. Czapczyński, Nowa stodoła. Sztuka w jednym akcie na tle stosunków ka- szubskich, wstęp Z. Oboy-Olszewski, Puck 1922. T. Czapczyński, Metodyczny rozbiór powieści „Ogniem i mieczem” Henryka Sienkiewicza oprac. …, Warszawa [1922]. T. Czapczyński, Pierwiastki wychowawcze w powieściach Marii Dąbrowskiej, „Miesięcznik Pedagogiczny” 1945, nr 1–2, s. 10–15. T. Czapczyński, 43 lata pracy pedagogicznej, maszynopis w zbiorach Pra- cowni Dziejów Oświaty PAN w Warszawie, nr 97. T. Czapczyński, „Pan Balcer w Brazylii” jako poemat emigracyjny, Łódź 1957. Prywatne Gimnazjum Żeńskie J. Czapczyńskiej T. Czapczyński, Metodyczny rozbiór „Pana Tadeusza” w  formie pytań, liczbą rzymską oznaczono następujące wydania: I  – Warszawa–Lublin– Łódź–Poznań–Kraków 1920; II  – wyd.  II, Warszawa–Kraków 1922; III – wyd. III, Warszawa–Kraków–Lublin–Łódź–Paryż–Poznań–Wilno– Zakopane 1925. Wykaz skrótów 11 T. Czapczyński, Marian Piechal, „Prace Polonistyczne” 1937, s. 109–154. T. Czapczyński, Rewolucja Chrystusowa („Imagina” Marii Konopnickiej), „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Naukowych Łódzkiego Towarzy- stwa Naukowego” 1956, R. XI, nr 1, s. 1–11. T. Czapczyński, Rok 1905 a twórczość Marii Konopnickiej, „Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych” 1955, t. VI (druk w r. 1956), s. 252–263. T. Czapczyński, Ze studiów nad pieśnią o Piłsudskim, Łódź 1939. T. Czapczyński, „Świt” pod redakcją Marii Konopnickiej, „Prace Poloni- styczne” 1952, s. 235–283. T. Czapczyński, Wypracowania piśmienne w  świetle poglądów niemieckich (1911–1930). Tematy wypracowań, „Prace Polonistyczne” 1939, s. 363– 382. T. Czapczyński, Testament r. 1831, „Przegląd Płocki” 1918, nr 1, s. 2–4. T. Czapczyński, Tułacze lata Marii Konopnickiej. Przyczynki do biografii, Łódź 1957. PIECH REW ROK ST ŚW T TES TUŁ U UST W WŁ WOB WST ZES ŻYCIE t. I, cz. I; t. I, cz. II; tytuł rozdziału, t. II, nr strony T. Czapczyński, Maria Konopnicka (przyczynki do biografii) w  latach 1842–1890, 1890–1910; maszy- nopis w Muzeum Marii Konopnickiej w Żarnowcu, t. I – sygn. 28-zb.4; t. II – sygn. 29-zb.4. T. Czapczyński, Uczniowie o nauczycielach (na tle wypracowań uczniów kla- sy VIII), „Przegląd Płocki” 1919, nr 29–30, 32–33, 35. T. Czapczyński, Pierwszy ustęp w klasie pierwszej szkoły średniej, „Przyjaciel Szkoły” 1924, nr 13–14. T. Czapczyński, Wielodrożność twórczości Marii Dąbrowskiej, „Nauka i Sztuka” 1946, nr 1, s. 47–65. T. Czapczyński, Walerian Łukasiński, Stanisławów 1913. T. Czapczyński, Maria Konopnicka wobec spraw społecznych i narodowych w świetle korespondencji z lat 1888–1910, „Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych” 1954, t. IV (druk w r. 1955), s. 433–482. T. Czapczyński, Wstęp, [do:] M. Konopnicka, Mendel Gdański, Wrocław 1951. T. Czapczyński, Zespołowa praca wychowawcza, Łódź 1939. T. Czapczyński, Życie i twórczość Aleksandra Fredry, Łódź 1947. SŁOWO WSTĘPNE „Pamięć obraca się wokół przeszłości” – myśl przed wiekami sformułowa- na przez Arystotelesa nigdy nie straciła na znaczeniu. Jej słuszność potwier- dza także obserwacja współczesnej kultury, która w różnorodny sposób – na zasadzie kontynuacji, ponownego odczytania, rewizji czy odrzucenia – od- zwierciedla minione i niczym trans porywa celebrantów pamięciowych rytu- ałów w humanistyce. Z pewnością za formę narracji memoralnej można uznać spojrzenie na przeszłość przez pryzmat wydarzeń egzystencjalnych i dokonań jednego człowieka – także wtedy, gdy są one zapisem życia aktywnego i nie- przeciętnego, choć dziś częściowo zapoznanego, nauczyciela. Współczesna rzeczywistość, przejaw „nowej kultury biograficznej”1 ufundowanej na świa- domości narracyjnego charakteru istnienia jednostki ludzkiej, sprawia, że pu- blikacje podejmujące temat działań określonego bohatera cieszą się – mimo licznych aporii i ograniczeń zdeterminowanych naturą takich rozmyślań – za- interesowaniem zarówno znawców literatury, jak też czytelników. Prezentowa- ną monografię można umieścić w kręgu ujęć dotyczących dziejów pedagogów i badaczy literatury: Stanisława Adamczewskiego, Wacława Borowego, Ludwi- ka Frydego, Stefana Kołaczkowskiego, Lucjusza Komarnickiego, Franciszka Próchnickiego, Jana Rymarkiewicza, Kazimierza Wyki czy Karola Wiktora Zawodzińskiego. Książka o życiu Tadeusza Czapczyńskiego wyrasta z potrzeby rekonstruk- cji i utrwalenia osiągnięć utalentowanego i innowacyjnego pedagoga, działacza szkolnego, literaturoznawcy i literata. Wiele przesłanek inspiruje do tropienia po- zostawionych przez niego śladów ekspresji twórczych, zaznaczonych w czynach, przeżyciach i słowach. Zostały one odczytane przede wszystkim jako forma legi- tymizacji doświadczenia autobiograficznego, kategoryzowanego w subiektywnej materii Ja. Dostrzeżono w nich także odbicie tego wszystkiego, co ulokowane było na zewnątrz jego podmiotowości. Podczas prowadzonych badań podjęta została refleksja zarówno nad faktami doniosłymi i otoczonymi powszechnym zainteresowaniem, jak też tymi, które – choć wypadły z wielkiej Historii – two- rzyły tkankę codzienności. Poddane (re)interpretacji, objawiają się jako signum trwałości dawnego, a ono, aktualizowane w czasie pozaegzystencjalnym, stanowi wartość dla „późnego wnuka”. 1 G. Hartman, Scars of the Spirit. The Struggle Against In authenticity, New York 2002. 14 Słowo wstępne Prace Czapczyńskiego komentowane są w dwóch porządkach znaczących: diachronicznym – obecnym w  zapisie modalności, które właściwe były jego jednostkowej realizacji dostępnych potencjalności – oraz synchronicznym, sy- tuowanym we współczesnym horyzoncie dzięki wydobyciu treści niepokrytych patyną czasu. Podjęty projekt czyni również przedmiotem analiz i interpretacji, warunkowanych między innymi różnymi kształtami przeszłości, troskę o jutro. Próba wniknięcia w historię przez przyszłość stanowi istotną pomoc przy profi- lowaniu odmiennego podejścia do minionego. Drugą istotną zachętą do prowadzenia „rozmowy” z Czapczyńskim stało się przekonanie o  niewystarczalności dotychczasowego naukowego rozpo- znania jego dorobku. Studia i  szkice Stanisława Adamczewskiego, Francisz- ka Bielaka, Eugeniusza Cyniaka, Tadeusza Dobrowolskiego, Józefa Gołąbka, Wiktora Hahna, Juliana Krzyżanowskiego, Jana Magiery, Józefa Spytkowskie- go, Stanisława Zatheya mają charakter aspektowy bądź recenzencki. Nieco światła na niektóre fakty z bogatej biografii łódzkiego nauczyciela rzucił także anonimowy nekrolog. Biogramy pióra Stefanii Skwarczyńskiej, Jadwigi Cza- chowskiej i  Barbary Bogołębskiej spełniają natomiast formalny wymóg ujęć słownikowych. Zastaną sytuację można z pewnością usprawiedliwić wieloma czynnikami, choćby specyfiką dociekań literaturoznawczych. Zawsze więcej jest problemów badawczych niż sposobów ich reprezentacji w opracowaniach krytycznych, a niezbywalnym prawem komentatora pozostaje wybór tematyki i strategii jej przedstawiania. Aby w opowieść o dokonaniach Czapczyńskiego wlać jak najwięcej esencji i ukazać jego strategie wzbogacania własnego istnienia poprzez współbrzmienie aktywności z różnych obszarów działań, starano się przede wszystkim udzielić odpowiedzi na pytania fundamentalne dla „rozumiejącego bycia” w  świecie: o sposoby unaocznienia tego, co Inny mówi; o założone i prawdziwe intencje, które stały za omawianymi publikacjami; o formy partycypacji w rzeczywisto- ści i artykulacji Ja. Tak pojęte zadanie poznania Innego wiąże się z możliwo- ścią porozumienia, wymiany myśli i słów. Jednocześnie pozwala potraktować wszelkie kwestie odbioru jako pochodne przywołanych zagadnień. Spotkanie z łódzkim polonistą uzyskało zatem wymiar zdarzenia uobecniającego, do-peł- niającego zawsze (nie)skończone życie i stworzyło możliwość bycia wobec nie- go. Dialog – podpowiada Hanna Buczyńska-Garewicz – interpretowany jako „mówienie DO kogoś, słuchanie odpowiedzi na wezwanie i odpowiadanie na wezwanie innego”2 dawał „Ty” szansę stania się „Ja” przez zwracanie się do dru- giego słowem Ty. Tajemnica osoby, sekret jej istnienia i talentu pozostaną w sferze niedopowie- dzenia, nie dziwi zatem, że próbom wywołania z głębi czasów sylwetki człowieka- 2 H. Buczyńska-Garewicz, Milczenie i mowa filozofii, Warszawa 2003, s. 212. Słowo wstępne 15 -kreatora nie patronuje ambicja oglądu całościowego. Autorka pracy przekonana jest, że w każdej metodzie tkwi groźba narzucenia przedstawianym wydarzeniom jakiegoś usztywniającego i – paradoksalnie – deformująco-zniekształcającego schematu. Podziela także stwierdzenie Marka Zaleskiego3, iż ujęcie monogra- ficzne w wersji zaproponowanej przez wiek XIX należy uznać za przedsięwzię- cie nacechowane niespełnieniem, niemożnością opatrzenia konstatacji jedynie słusznymi wnioskami. Próba wielostronnego oświetlenia treści, uwzględniania różnych płaszczyzn i punktów widzenia funduje zatem wypowiedź naznaczoną nieostatecznością ustaleń, ich finalnym niedomknięciem. Otwarcie dysertacji na nowe dopowiedzenia wynika także ze specyfiki samego pojęcia faktu historycznego, którego status we współczesnej nauce wydaje się nieoczywisty: sam z siebie nie jest on „historyczny”, cechę tę uzy- skuje dopiero w narracji. U podstaw Historii leżą bowiem nie fakty historycz- ne, ale teksty kultury, nawet jeśli – jak przekonuje Paul de Man – maskują się „w kostiumie wojen i rewolucji”4. Jerzy Topolski podkreśla, że każda deszyfra- cja tego, co było, wiąże się z praktykami interpretacyjnymi, znawca akcentuje więc różnicę pomiędzy przeszłością a próbami jej odczytania. Równocześnie zaznacza, że powstały projekt jest rzutowaniem obrazów na ramy dostępne- go świata. Wobec nieziszczalności odtwarzania dawnego w kształcie dokona- nym Topolski słusznie mówi o  „micie źródeł historycznych”5. Wskazuje też pięć poziomów wstępnego modelowania obrazu przeszłości w pracy badacza: 1) przez nadawców informacji źródłowych; 2) przez historyka w trakcie two- rzenia nowego repertuaru źródeł; 3)  w  relacji między językiem a  dziedziną języka, o której możemy w nim mówić; 4) podczas budowania narracji histo- rycznej; 5) w fazie weryfikacji wyników badawczych6. Hayden White – przed- stawiciel nowego historyzmu – dodaje ponadto, że historyk, jako reprezen- tant ludzi przeszłości7, nie tyle pisze, co jest pisany przez coś8, dzięki czemu 3 M. Zaleski, Kłopoty z monografią, „Teksty Drugie” 2008, nr 6, s. 117–126. 4 P. de Man, Literary History and Literary Modernity, „Daedalus” 1970, t. 99, nr 2, s. 403. 5 J. Topolski, Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej, Warszawa 1998, s. 339. Podobne stanowisko prezentuje H. White; por. Pamięć, etyka i historia. Anglo- -amerykańska teoria historiografii lat dziewięćdziesiątych (Antologia przekładów), red. E. Do- mańska, Poznań 2002; E. Domańska, Biała tropologia. Hayden White i teoria pisarstwa histo- rycznego (fragmenty wywiadu z Haydenem White’em), „Teksty Drugie”1994, nr 2, s. 166. 6 J. Topolski, Teoria wiedzy historycznej, Poznań 1983, s. 251. Zob. również: id., Histo- ria jako nauka po postmodernizmie, [w:] Pamięć, etyka i historia…, s. 33, 34. 7 E. Domańska, Historie niekonwencjonalne: refleksja o przeszłości w nowej humanisty- ce, Poznań 2006, s. 170. 8 Grecka strona zwrotna czasownika „pisanie” (gr. ΓΡΑΦΗΣ, ang. Middle voice) sta- nowi zapośredniczenie pomiędzy „ja czynnym” (ja piszę) i „ja biernym” (piszą mną) na 16 Słowo wstępne – zdaniem Franka Ankersmita – doznaje „daru chwili”9, „momentalnego, osza- łamiającego doświadczenia nagłego zaniku pęknięcia między teraźniejszością a przeszłością”10. Dzięki osiągnięciu takiego stanu możliwe będzie znalezienie się wewnątrz „akcji” i  przeżywanie prezentowanych zdarzeń. Tekstualne za- pośredniczenie wiedzy o historii wprowadza poznającego w stan nieustannej niepewności, spowodowanej substancjalnym rozziewem między wywodem a  rzeczywistością11. Dawne wypadki nie zachodzą samoistnie, lecz poprzez liczne mediacje: ślady, pamiątki, wspomnienia, które – choć przywołują mi- nione – zacierają jego kształty. Ze względów teoretycznych i metodologicz- nych w rozprawie odrzucono myślenie o wiedzy w kategoriach zewnętrznych kryteriów prawdy czy fałszu, tudzież w  aspektach „zawłaszczeń” i  wykorzy- stania niewinnych koncepcji. Celem analizy krytycznej nie było zaprzeczenie „obiektywności” nauki jako takiej, lecz ukazanie, jak ta „obiektywność” jest produkowana i jakie są jej konsekwencje. Dysertacja jest jedną z  wielu możliwych reprezentacji lub opisów osią- gnięć Czapczyńskiego, narracją o jego sposobach – jak powiada Paul Rabinow – „przepracowywania” (durcharbeiten) różnorodnych problemów w  jednost- kowym kontekście formowania samego siebie (Bildung), formułowania myśli i zamykania ich w pojęciowych konstrukcjach, z uwzględnieniem prakseolo- gicznego i „pisarskiego” charakteru12. Refleksja nad umieszczonymi w słowie doświadczeniami człowieka odsłania „formy”, za pomocą których jego subiek- tywność zdolna była do sztuki negocjacji między świadomością indywidual- ności a poczuciem więzi, chęcią oryginalności a potrzebą zobligowania przez tradycję, kreatywnością a koniecznym naśladownictwem, jako konstytuantem trwania kultury. Tkankę wypowiedzi tworzą więc tezy i hipotezy oraz próby ich odczytania. Nie bez znaczenia jest tu także dystans, jaki zapewniają nauki humanistyczne wobec człowieka-obiektu filozoficznego namysłu: dopiero per- spektywa czasowa modeluje całość krajobrazu ludzkiego ducha i oku obserwa- tora ukazuje jego szczegóły13. rzecz formy pośredniej: piszę sobą; por. H. White, Writting in the middlevoice, „Stanford Literature” 1992, vol. 9, nr 2, s. 179–187. 9 F.R. Ankersmit, History and Tropology: The Rise and Fall of Metaphor, Berkeley, 1994, s. 20. 10 Ibid., s. 56. 11 W ideę archiwum wpisana jest asymetria między życiem a zapisem; zob. P. Rico- eur, Pamięć, historia, zapomnienie, przeł. J. Margański, Kraków 2012; M. Foucault, Arche- ologia wiedzy, przeł. A. Siemek, Warszawa 1977. 12 Por. P. Rabinow, Anthropos Today. Reflections on Modern Equipment, Princeton 13 A. Całek, Biografia naukowa: od koncepcji do narracji. Interdyscyplinarność, teorie, 2003, s. 77. metody badawcze, Kraków 2013. Słowo wstępne 17 Sygnowana tytułem trójdzielność dokonań Czapczyńskiego – pedagoga, li- teraturoznawcy i literata – zadecydowała o kompozycyjnym kształcie dysertacji. Poprzedzający dalsze rozważania rozdział Tadeusza Czapczyńskiego życie czynem znaczone wiele zawdzięcza konstatacjom Małgorzaty Czermińskiej związanym z funkcjonowaniem Ja w literaturze dokumentu osobistego, a także sformułowa- nej przez Philippe Lejeune’a kategorii paktu autobiograficznego, zakładającego tożsamość autora, narratora i bohatera. Francuski badacz – dzięki rozróżnieniu Ja piszącego i Ja opowiadanego poprzez wyodrębnienie w nich trzech elementów: Ja rzeczywistego, opowiadającego i opowiedzianego14 – zauważa, że tożsamość to rodzaj paktu z czytelnikiem, jest więc pragmatyczna i przekłada się na struktury tekstu. Przekonanie, że charakter stanowi formę życia wewnętrznego, kształtowa- ną pod wpływem wyzwań stawianych przez dzieje, i jest dyspozycją gotowości do aktywnego odpowiadania na wyzwania bytu nawet w  sytuacji niepełnego przygotowania, zaowocowało podjęciem rozważań nad strategiami modelowa- nia przez Czapczyńskiego własnego Ja. Źródłem informacji stały się dokumenty, świadectwa przeszłości i – przede wszystkim – 43 lata pracy pedagogicznej15, czyli jego pamiętnik wyróżniony w konkursie zorganizowanym przez Polską Akade- mię Nauk w 1957 r. Przeznaczenie zapisków w istotny sposób przesądziło o ich kształcie – memoracja oświetla przede wszystkim sferę działalności zawodowej i aktywności publicznej. Znacznie rzadziej pojawiają się tam treści intymne, pry- watne. Pracę nad wspomnieniami polonista traktował jako dawanie świadectwa o stuleciu, którego był rówieśnikiem, oraz jako autointerpretację swojej podmio- towości. Obie postawy – świadectwo historii XX w. i autoanaliza – zostały niero- zerwalnie wplecione w narrację. Zgodnie ze sformułowanymi przez Marię Mendel16 założeniami pedago- giki – pojmowanej jako działanie miejsca i działanie miejscem – opisano zgła- szane i realizowane przez Czapczyńskiego teoretyczne i  praktyczne projekty „urządzania” przestrzeni szkoły. W polu zainteresowań znalazła się sieć ściśle ze sobą powiązanych struktur, ważnych dla rekonstrukcji jego edukacyjnych 14 Ph. Lejeune, Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiografii, red. R. Lubas-Bar- toszyńska, przeł. W. Grajewski, S. Jaworski, A. Labuda, R. Lubas-Bartoszyńska, Kraków 2001, s. 32. 15 T. Czapczyński, 43  lata pracy pedagogicznej, maszynopis w  zbiorach Pracowni Dziejów Oświaty PAN w Warszawie, nr 97, [Łódź 1956] (w książce cytaty będą loka- lizowane skrótem: PAM). Fragment pamiętnika Moja praca w szkolnictwie łódzkim w la- tach 1921–1929 znajduje się w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Łódzkiego, sygn. Akc. 6204; zob. również: Z.  Wojtkowiak, O  klasyfikacji i  interpretacji pamiętników, „Studia Źródłoznawcze” 1980, t. 25, s. 163–177. 16 Por. M. Mendel, Pedagogika miejsca i animacja na miejsca wrażliwe, [w:] Pedagogika miejsca, red. ead., Wrocław 2006, s. 21–37. 18 Słowo wstępne postulatów, czyli: procesy władzy (poznawcze i normatywne schematy naucza- nia i wychowania), praktyki wiedzy (techniki wartościowania ich form przez władzę) oraz sposoby upodmiotowienia (metody przekształcania własnej eg- zystencji w przedmioty codziennych operacji zgodnie z zaleceniami autoryte- tów naukowych). Podkreślić należy, że kompozycyjne wyodrębnienie życiorysu nie wynika z  chęci chronologicznego uporządkowania bogatych w  zdarzenia losów ludz- kich, ani z dążenia do zaprezentowania dokonań Czapczyńskiego w perspekty- wie (zawsze zniekształconej) całości, nie jest też wywołane nakazem posłuszeń- stwa wobec dawnych ujęć monograficznych (życie i  dzieło). Stosowane przez autora pamiętnika – upostaciowanego w figurze „człowieka-opowiadania” (Leje- une) – mechanizmy „samostwarzania się” w kontekście biografii zostały uznane za autorefleksyjny, emancypacyjny proces zdobywania wiadomości o własnych uwarunkowaniach (typ czystego działania komunikacyjnego)17. Przyjęcie innej niż w pozostałych partiach perspektywy narracyjnej, czyli użyczenie głosu Czap- czyńskiemu – z pełną świadomością praktyk modelowania, jakim podlegają tego typu wypowiedzi – było zabiegiem zamierzonym. Na część  I  książki, Przestrzenie edukacji, składają się cztery rozdziały: Idee oświecenia, romantyzmu i Młodej Polski w hermeneutycznej perspektywie aksjologicz- nej, Monograficzna koncepcja nauczania literatury, Literatura na lekcjach języka pol- skiego, Projekt kształcenia językowego. Przynoszą one rekonstrukcję polonistycznej refleksji Czapczyńskiego, ukształtowanej pod wpływem przeobrażeń ówczesnej myśli literaturoznawczej i językoznawczej, która determinowała warsztat herme- neuty. Źródłami jego inspiracji metodologicznych stały się neoidealizm Wilhelma Diltheya oraz ustalenia Juliusza Kleinera. Łódzki pedagog podzielał bowiem po- gląd tych badaczy, że interpretacja humanistyczna dotyczy szczególnego charakte- ru dzieła, indywidualności twórcy czy swoistości epoki. Za niemieckim filozofem uznawał, iż sens powstaje dopiero w jednostce ludzkiej i jej dziejach18 (sprzeciwiał się więc dawnemu paradygmatowi zakładającemu, że sensy świata wnosimy do życia). W jego wypowiedziach rozumienie stanowiło podstawę strategii interpre- tacyjnej, wymagało analizy tekstów i adekwatnego uchwycenia omawianych tre- ści, prowadziło także do ujawniania duchowego wnętrza artysty. Przyjęte założe- nia pozwalały Czapczyńskiemu ukazać pisarzy wraz z ich pasjami, przeżyciami19, 17 J. Habermas, A Postscript to Knowledge and Human Interests, przeł. Ch. Lenhardt, „Philosophy of the Social Sciences”1973, vol. 3, s. 157–189. 18 Por. W. Dilthey, Budowa świata historycznego w naukach humanistycznych, przeł. E. Paczkowska-Łagowska, Gdańsk 2005, s. 307. 19 Wilhelm Dilthey rozróżnił pojęcia doświadczenia i przeżycia. Dane doświadcze- nia stanowią podstawę wyjaśnienia naukowego, dane przeżycia – rozumienia i interpre- tacji. Właściwą dla doświadczenia percepcję zmysłową filozof pojmował jako bierną Słowo wstępne 19 pragnieniami, wartościami i celami, z towarzyszącym temu perspektywizmem po- znawczym. Przedstawiał on „człowieka z krwi i kości”, mówił o „mocy, z jaką przy- ciąga ku sobie miłość i uwagę innych indywiduów, wzrusza bardziej niż jakikol- wiek inny obiekt lub jakiekolwiek uogólnienie”20. Analizie poddano kluczowe dla tego podejścia naukowego kategorie: życia, osobowości twórczej i światopoglądu. Zaakcentowano też związek przyjętej postawy z tradycją filologiczną, rozumianą jako badanie genezy poszczególnych motywów i  ich kompozycji w  kontekście biografii autora, wskazanie oryginalnych cech dzieła oraz elementów właściwych dla literackiej tradycji. Bohater dysertacji za swój obowiązek uznawał studiowanie prezentowanych tekstów, a w szczególności rozróżnianie, co jest ogólnym wraże- niem badacza-czytelnika, co hipotezą interpretacyjną, a co dokumentacją. W plu- ralistycznym de facto warsztacie metodologicznym Czapczyńskiego dostrzeżono konsekwencję i odpowiedzialność, podyktowaną wielością aspektów przedmiotu, poddanego eksploracji naukowej. Badacz – wyczulony na aktualną myśl teore- tyczną – nigdy świadomie nie przekreślił stanowisk, które, w świetle zmiennych propozycji metodologicznych, zwolennikom nowoczesności często wydawały się anachroniczne. Nie potępił więc całkowicie pozytywistycznego biografizmu, gene- tyzmu i filologizmu. Stosowane umiejętnie, oddawały cenne usługi21, umożliwiały odbiorczość podmiotu określoną przez bodźce fizyczne i procesy fizjologiczne (opis fi- zyczny). Odróżniał ją od percepcji przeżycia, które nie jest podmiotowym doznaniem obiektu, lecz wywołaną przez obiekt wartością. Myśliciel przekonywał, że przeżycie nie dokonuje się w sferze doznań, lecz przedmiotów, nie uczuć, lecz wartości, znaczeń, itp. Ich realizacja, czyli urzeczywistnienie postawy podmiotu świadomego fizycznego stanu rzeczy, oznacza „uprzedmiotowienie” przeżywanej wartości. Pamiętać należy, iż Dilthey nie utożsamiał treści przedmiotowej przeżycia z treścią przeżywaną. Nie zakładał rów- nież możliwości redukcji w przeżyciu treści, w której dostrzegał charakter intencjonalny, determinowany dwoma czynnikami: a) aktualnym układem przekonań motywujących; b) celowymi dążeniami, pragnieniami i tendencjami do poznawania świata. Przeżycie (opis mentalny zjawiska) utożsamiał z postawą propozycjonalną, czyli wyrażaniem ję- zykowym aksjologicznego, interpretacyjnego stosunku do wchodzącego w  grę stanu rzeczy (por. W. Dilthey, Rozumienie i życie, przeł. G. Sowiński, [w:] Wokół rozumienia. Studia i szkice z hermeneutyki, wyb. i przekł. G. Sowiński, red. nauk. T. Gadacz, Kraków 1993, s. 67). 20 W. Dilthey, Psychologia, antropologia a humanistyka, przeł. K. Krzemieniowa, [w:] Z. Kuderowicz, Dilthey, Warszawa 1987, s. 202. 21 Czapczyńskiemu bliska była postawa Ignacego Chrzanowskiego, który w 1928 r. w swoim Małym wyjaśnieniu, a raczej dłuższym wyznaniu wiary pisał: „Historia litera- tury z natury swojej jest przede wszystkim nauką filologiczną, ale nie wyłącznie: może i powinna także z natury swojej wykraczać poza granice filologii, może i powinna po ukończeniu analizy filologicznej rozpatrzyć utwór literacki przynajmniej jeszcze ze sta- nowiska logiki, etyki i estetyki, nie zapominając przy tym o stronie normatywnej tych nauk, to znaczy, ma prawo wydać sąd o jego różnorodnych wartościach” (id., [Wyznanie 20 Słowo wstępne bowiem wielostronne ujęcie zagadnienia, sytuowanego w  szerokim kontekście wydarzeń społeczno-politycznych. Nie przekreślały także możliwości uwydatnie- nia osobistego zaangażowania w percypowanie utworów. Wskazanie konstytuant zainteresowań dydaktycznych Czapczyńskiego uła- twiło z kolei problematyzację jego myśli. Prace bohatera dysertacji omówiono, odnosząc je do ówczesnych koncepcji i programów nauczania języka polskiego, usytuowanych w  perspektywie historycznej. Czytelnik powinien mieć wszak świadomość uwarunkowań towarzyszących poloniście podczas budowania zrę- bów edukacji narodowej w wolnym kraju. Ukształtowany przez szkołę galicyjską, inspiracji poszukiwał w przesłaniach oświecenia i romantyzmu. One to sprawiły, że interlokutorami dociekań naukowych uczynił Hugona Kołłątaja, Aleksandra Fredrę, Waleriana Łukasińskiego, aby przez pryzmat ich życia oświetlać fakty z historii literatury i historii Polski. W dalszej kolejności przybliżono prekursor- skie postulaty czytania utworów Józefa Weyssenhoffa, z uwzględnieniem krytyki pozytywizmu z postpozytywistycznej perspektywy oraz oceny wydarzeń 1905 r. Ukazano także umiejętność wiązania praktyki pedagogicznej z działalnością na rzecz lokalnej społeczności oraz nowy paradygmat odbioru literatury I połowy XIX w. u progu niepodległości państwa (rozdział 1). Za istotny przy przełamywaniu biernego uczestnictwa wychowanka w pro- cesie edukacyjnym uznany został nowatorski model heurystycznej analizy i inter- pretacji lektur, homologiczny z założeniami monograficznej (lekturoznawczej) koncepcji kształcenia literackiego w  szkole. Obserwacji poddano oryginalną wówczas ideę traktowania dzieła literackiego jako organicznej i  immanentnej całości, którą należy ujmować z perspektywy historycznej, genetycznej, socjolo- gicznej, regionalnej oraz biograficznej (rozdział 2). Przedstawiono także koherencję przedsięwzięć Czapczyńskiego z  wysu- wanymi w  międzywojniu koncepcjami (kulturoznawczą, psychologiczną) sy- tuowania literatury bliżej ucznia, wykazano zbieżność zgłaszanych przez niego projektów oraz wychowawczych ideałów międzywojnia (narodowy, państwowy, państwowo-narodowy). W tej części książki omówione zostały sposoby apliko- wania na grunt szkolny zaleceń Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego dotyczących otaczania kultem Józefa Piłsudskiego oraz realizowania idei małej ojczyzny. Charakteryzując konkretne oferty metodyczne, wyekspono- wano symbiozę ustaleń dyscypliny macierzystej z praktyką nauczycielską (roz- dział 3). wiary], [w:] Teoria badań literackich w Polsce. Wypisy, oprac. H. Markiewicz, t. 1, Kraków 1960, s. 420). Metodę filologiczną szeroko definiuje także E. Auerbach: „W tej filologicz- nej filozofii lub filozoficznej filologii chodzi tylko o nas, ludzi na planecie Ziemia. Oto idea filologii” (id., Język literacki i jego odbiorcy w późnym antyku łacińskim i średniowieczu, przeł. R. Urbański, Kraków 2006, s. 21). Słowo wstępne 21 Uwagi o  nauczaniu języka polskiego zamknięte zostały – ważną również dla oświaty w XXI w. – prezentacją zintegrowanego kształcenia językowego, ze- spalającego w aktach obserwacji lekcyjnych literaturę, gramatykę i codzienność młodego człowieka. Bohater dysertacji konsekwentnie uznawał, że język ma siłę sprawczą – zarówno odzwierciedla rzeczywistość, jak też ją kreuje. Postulował zatem, by szkoła kształciła świadomość językową, rozpatrywaną w trzech aspek- tach: psychologicznym (związanym z cechami podmiotu – ucznia), lingwistycz- nym (wyznaczanym przez język jako system, jego funkcje, użycie), a także dydak- tycznym (wynikającym z organizacji procesu nauczania). Polszczyzna – w jego ujęciu – stawała się jednocześnie narzędziem porozumiewania się i przekazywa- nia informacji, jak też wykładnikiem sposobu myślenia, interpretacji rzeczywi- stości. Rozpoznanie optymalizacji postulatów merytorycznych i dydaktycznych w komentowanych publikacjach prowadziło do uchwycenia ewolucji myśli ich autora – w obrębie przyjmowanych rozwiązań zgłaszał on bowiem własne, indy- widualne przemyślenia wywiedzione zarówno z pozyskanej wiedzy, jak też wie- loletniej pracy zawodowej (rozdział 4). Badania dziejów polonistyki szkolnej wymagają interdyscyplinarnego po- dejścia, lokującego teorie dydaktyczne i empirię kształcenia w kręgu historii li- teratury, językoznawstwa, nauk historycznych, pedagogicznych, psychologicz- nych, filozofii itp. Narracja Czapczyńskiego, kategoryzowana jako wypadkowa właściwego jego czasom systemu aksjologicznego oraz indywidualnej skali wyznawanych wartości, pozwala określić graniczne walory jego uniwersalnych i ponadczasowych propozycji. Taki horyzont eksploracji służy zespoleniu zało- żeń teoretycznych z ich pragmatycznym zastosowaniem i dostarcza stosownych kryteriów walidacji. Przyjęta perspektywa metahistoryczna umożliwia przywo- łanie ujęcia hermeneutycznego, dzięki czemu przedmiotem refleksji są nie tylko proste zjawiska (fakty), ale także ukryte założenia i sensy oraz ich konsekwen- cje22. Interpretacja dorobku Czapczyńskiego uzasadnia przekonanie o: a) ewolu- cyjnym charakterze procesów nauczania literatury i języka polskiego (ciągłość idei); b) potrzebie wzbogacenia świadomości metodologicznej badaczy zaintere- sowanych tą problematyką; c) wymogu modelowania rzeczywistości kształcenia w odniesieniu do tendencji współczesnych i dokonań przeszłości. Tak zakreślony obszar rozważań ułatwia zaakcentowanie konieczności po- szukiwania antidotum na zauroczenie różnymi modami – studia historyczne obejmują długie interwały czasu i wskazują pewne trwałe struktury, z których wyrasta najnowsza teoria i praktyka edukacyjna. 22 Por. J. Kmita, Epistemologiczne przesłanki teoretycznej integracji badań pedagogicz- nych, [w:] Studia z teorii kultury i metodologii badań nad kulturą, red. id., Poznań 1982, s. 17–36; J. Marchewa, Nauczanie literatury w szkole średniej w latach 1918–1939. Koncep- cje i podręczniki, Warszawa 1990. 22 Słowo wstępne Część  II dysertacji, Pasje literaturoznawcze, przybliża osiągnięcia naukowe Czapczyńskiego. Skomponowana została z dwóch rozdziałów: Kult życia i pracy w twórczości Marii Dąbrowskiej oraz Maria Konopnicka – znana i nieznana. Za- łożenia hermeneutyki Diltheya i  polskich przedstawicieli nurtu ekspresyjnego w badaniach literackich pozwalają dostrzec w projektach literaturoznawcy pro- ces nadawania i  różnicowania sensów oraz przywracania tekstów do obiegu, poza którym nie mogą one funkcjonować. Postawa taka uzasadnia umieszczenie w kręgu zainteresowań kwestii dotyczących: 1) modeli kulturowych, za jakimi opowiadało się omawiane przez Czapczyńskiego dzieło; 2) zachowań badacza jako podmiotu, potwierdzającego percepcyjne doświadczenie w akcie czytania; 3) przyczyn badawczej atrakcyjności lektury (prawdy stają się dostępne pod wa- runkiem odniesienia ich do rzeczywistości komentatora); 4) rodzajów społecz- nych uwarunkowań rozumienia, od których uzależniona była prezentowana in- terpretacja; 5) zawartych w tekście wartości ujmowanych w szerszym kontekście społecznym. W przywołanej perspektywie można było sportretować Czapczyńskiego jako wrażliwego i uważnego historyka literatury. Analizując studia poświęcone doko- naniom Dąbrowskiej, wyeksponowano zagadnienia związane z koncepcją osobo- wości twórczej, społeczną rolą i zadaniami artystki oraz stosunkiem jej pisarstwa do życia. Nie pominięto milczeniem związków między ówczesną sytuacją Polski a  wyznawanym przez pisarkę światopoglądem. Tak naszkicowana płaszczyzna rozważań pomogła zarysować horyzont aksjologiczny bohatera dysertacji. Wiele miejsca poświęcono nakreśleniu dominant kompozycyjnych Ludzi stamtąd, Nocy i dni, Stanisława i Bogumiła, Geniusza sierocego oraz utworów z adresem dziecię- cym. Zwrócono także uwagę na – właściwą dla łódzkiego polonisty – tendencję czytania dzieł w perspektywie aktualizującej. Ze sztuki słowa Czapczyński czynił bowiem zawsze ważnego partnera dialogu o sensie istnienia człowieka. Widział w niej także istotny głos w podejmowanych przez rodaków próbach uchwycenia zasadniczych konstytuant świata. Prezentując monografię spuścizny Konopnickiej, nakreślono przyjętą przez literaturoznawcę strategię biograficzną, uwypuklono jego wkład w proces porząd- kowania biogramu intelektualistki. Hermeneutyczny model percepcji jej dorobku posłużył wskazaniu wspólnych i różnych wątków pomiędzy snutą przez bohatera dysertacji myślą a komentarzami innych interpretatorów. Szczególnie wyróżniono ustalenia pomijane we wcześniejszych publikacjach. Omówiono również poglądy łódzkiego polonisty dotyczące roli i zadań artysty w życiu narodu. Uwydatniono prekursorski charakter sądów o nowelach, Obrazkach, Prometeuszu i Syzyfie, Imagi- nie oraz Panu Balcerze w Brazylii. Docenione zostały także spostrzeżenia związane z obecnością motywów heliolatrycznych i religijnych w liryce poetki, jak też uwagi do jej ekfraz. Zaakcentowano ponadto znaczenie twórczości dla dzieci oraz pracy redaktorskiej, translacyjnej i  publicystyki Konopnickiej. Wspomniane strategie pozwoliły ukazać trwałość myśli Czapczyńskiego. Słowo wstępne 23 Część III, Twórczość literacka, obejmująca rozdział Świat zamieniony w sło- wo, mówi o kreacji Czapczyńskiego-literata. Odpowiedzi na aktualne wydarze- nia, zawarte w opowiadaniach, sztukach teatralnych i wierszach, potraktowano jako właściwe temu człowiekowi zaangażowanie w działania ukierunkowane na poprawę rzeczywistości. Zaakcentowane zostały związki między twórczością własną a  działalnością pedagogiczną, ona bowiem w  znacznej mierze przesą- dziła o kształcie części wierszy. Przywołano także zadumę nad sensem ludzkiej egzystencji zapisaną w tomiku Pamiętam… Poezje. W rekonstrukcji krytycznej uwyraźniono autorską predylekcję do preferowania partnerskiego, wyzwolone- go z nadmiernego moralizatorstwa, dialogu z dzieckiem – odbiorcą książeczek, w których przedstawione doświadczenia podporządkowane zostały regułom paj- dialnego poznawania i doznawania bliższego oraz dalszego otoczenia. Postawione problemy badawcze służą poszukiwaniu odpowiedzi na szereg istotnych pytań: Jaką rolę odegrał Czapczyński w edukacji polonistycznej? Kim był w historii literatury? Jakie nowe i trwałe wartości wniósł do obu wspomnia- nych przestrzeni? Jak w konkretnych sytuacjach preferowany przez niego warsz- tat dydaktyczny weryfikował się względem teoretycznego zaplecza macierzystej dyscypliny i ustaleń nauk pedagogicznych? Jaki miał stosunek do tradycji i jak ją ujmował? Jaką postawę zajmował wobec współczesności? Jakiemu celowi podpo- rządkował własną wizję artystyczną? Korpus materiałowy badań stanowią drukowane i niedrukowane wypowie- dzi Tadeusza Czapczyńskiego. Przeprowadzone zostały rozległe poszukiwania ar- chiwalne, których celem było ukazanie doniosłości jego pracy. Oglądowi podda- no: 1) bezpośrednie źródła nieadresowane – dokumenty oświatowe, zarządzenia MWRiOP, instrukcje programowe; 2) źródła pośrednie adresowane do: ówcze- snego odbiorcy (listy, protokoły z rad pedagogicznych kierowanej przez bohate- ra dysertacji szkoły, protokoły hospitacji), historyka (pamiętniki) i potomności w ogóle (ujęcia monograficzne, studia naukowe, propozycje metodyczne itp.)23. Z  uwagą odniesiono się do książkowych i  prasowych publikacji na tema- ty związane z oświatą. Materiał pozyskiwany był podczas licznych kwerend w: Bibliotece Uniwersytetu Łódzkiego, Bibliotece Pedagogicznej im. T. Kotarbiń- skiego w Łodzi, Bibliotece im. J. Piłsudskiego w Łodzi, Bibliotece Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, Bibliotece Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, Bi- bliotece Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Bibliotece im. Zielińskich w Płocku, Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu, Mu- zeum im. Marii Konopnickiej w Żarnowcu, Archiwum Państwowym w Łodzi. Niniejsza książka ma na celu wskazanie, że cechą refleksyjnego spojrzenia na dokonania XXI w. powinna być umiejętność dostrzeżenia nowatorstwa zja- wisk przeszłości (takie znamiona nosiła myśl łódzkiego polonisty) i włączenia 23 Por. J. Topolski, Teoria wiedzy historycznej…, s. 258. 24 Słowo wstępne ich w krąg tradycyjnego rozumienia. One bowiem stanowią sygnały kulturowego zapotrzebowania na podejmowanie takiej, a nie innej tematyki w danym czasie. Można zaryzykować twierdzenie, że przedsięwzięcia Czapczyńskiego stanowiły „horyzont oczekiwań” jego współczesności, a jednocześnie stały się ważnym dro- gowskazem dla przyszłych pokoleń. Autorka ma nadzieję, iż książka ta zachęci do – jakże ważnych w obliczu reformatorskich tendencji ostatniego dziesięcio- lecia XX w. i pierwszych dekad obecnego stulecia – rozważań o pożądanych kie- runkach zmian w systemie oświaty. Posłuży także do namysłu nad znaczeniem lektury, która pozwala na przekraczanie własnych ograniczeń i poszerzanie granic dostępnego empirycznie świata. *** Wyrazy wdzięczności kieruję do Pani Profesor Zofii Budrewicz, która od wielu lat wspiera moje intelektualne zmagania i z wielką wyrozumiałością odnosi się do tworzonych tekstów, ucząc jednocześnie badawczego spokoju, profesjona- lizmu oraz konsekwencji w działaniu. Za wnikliwe wskazówki, inspirujące rady i wiarę w moje możliwości dziękuję Panu Profesorowi Tadeuszowi Budrewiczo- wi. Gorąco dziękuję Pani Profesor Ewie Paczoskiej za umacnianie mnie w poko- nywaniu trudów na niełatwej, ale jakże ciekawej ścieżce badawczej. Słowa po- dziękowań składam Pani Profesor Barbarze Myrdzik za umiejętność słuchania i gotowość do udzielania odpowiedzi na pytania. Serdeczne podziękowania za gruntowne, rzetelne, trafne i cenne spostrze- żenia kieruję pod adresem recenzenta, Pana Profesora Macieja Wróblewskiego. Oddzielne podziękowania należą się Pani Profesor Teresie Świętosławskiej, która była inicjatorką i opiekunem moich pierwszych badań naukowych, wyty- czającym kierunek dalszej drogi. Słowa podziękowań składam Pani Profesor Jo- lancie Fiszbak, za pełną wyrozumiałości postawę wspierającą, oraz Koleżankom i Koledze z Zakładu Dydaktyki Języka i Literatury Polskiej za otwartość wobec niesionych przez życie problemów. Dziękuję Panu Pawłowi Bukowskiemu – Dyrektorowi Muzeum Marii Ko- nopnickiej w Żarnowcu i jego Żonie Barbarze Bukowskiej za staropolską gościn- ność, pomoc przy poszukiwaniach i dar rozmowy, której czaru nie przesłonił czas. Niniejsza praca nie powstałaby bez rozmów z jej pierwszymi czytelnikami: Rodzicami Krystyną i Stanisławem Gajakami i Mężem – Krzysztofem. Dziękuję Im za miłość – bez nich rzeczywistość pozbawiona byłaby sensu, ciepła i bezpie- czeństwa. Krzysztofowi dziękuję za cierpliwość i wiarę w to, że codzienny trud zostanie zakończony książką. Dziękuję również tym wszystkim, którzy towarzy- szyli mi w codziennych rozterkach i swą obecnością umacniali w dążeniu do celu. TADEUSZA CZAPCZYŃSKIEGO ŻYCIE CZYNEM ZNACZONE Nie straciłem lat moich na próżno, nie zmarnowałem na byle co […] ciężką i trudną wypełniłem je pracą, wiem, po co i wiem, na co odbywałem swą żmudną podróż1. Życie Tadeusza Czapczyńskiego zamknęło się w latach 1884–1958. Ale jego czasowa lokalizacja nie przystawała do dat urodzin i śmierci, obiektywnie gra- nicznych, lecz naznaczonych jakąś historyczną prowizorycznością, niezakorze- nieniem, trudno uchwytną zmiennością. Tymczasowość jego egzystencji objęta była bowiem inną ramą, wewnętrzną, istotniejszą: lat 1914–1945. Czas Wielkiej Wojny Czapczyński spędził częściowo w Wiedniu, a częściowo w Stanisławowie. Ze względu na stan zdrowia nie doświadczył żołnierskiej doli, co stanowiło wyrzut sumienia, odnotowany między innymi w tomiku wierszy Pamiętam...2 Okupację hitlerowską przeżył w Krakowie. Tutaj, mimo licznych trudności ekonomicznych i zdrowotnych, starał się zapewnić byt sobie i rodzinie. Koniec koszmaru Zagłady nie oznaczał jednak dla sześćdziesięciojednoletniego Czapczyńskiego braku kło- potów, gdyż duchową konstytucją pedagog nie przystawał do świata powstałego po 1945 r., jako człowiek po części „nie stąd” nie rozumiał jego reguł. W dodatku przez całe życie – podobnie jak wielu innych dydaktyków, m.in.: Konstanty Woj- ciechowski, Kazimierz Wóycicki, Wacław Borowy, Manfred Kridl, Konrad Gór- ski, Julian Krzyżanowski, Janusz Kijas, Stefan Kawyn, Janina Kulczycka-Saloni czy Juliusz Saloni – pracę nauczyciela dopełniał pasją literaturoznawcy. Własny los przedstawił w spisanym na dwa lata przed śmiercią pamiętniku 43 lata pracy pedagogicznej. Podjął w nim odważną rozmowę z samym sobą, po to, by raz jeszcze przywrócić oswojonej i obcej przestrzeni dawne kształty, uka- zać je w  nowym oświetleniu, poddać reinterpretacji, ponownemu namysłowi, 1 T. Czapczyński, Spowiedź, [w:] id., Pamiętam… Poezje, Łódź 1937, s. 9. 2 Mowa m. in. o słowach wiersza: „Choć droga ma ciężka i długa,/ nic z duszy nie zmaże/ największej z życia mego win,/ co boli i parzy,/ blask życia zaciemnia/ że mi obcy był/ o wodzu, żołnierski czyn/ I z trwogą myślę o tym, […] co ja odpowiem,/ kiedy się o to zapyta/ mój syn?!” (ibid., s. 11). 26 Tadeusza Czapczyńskiego życie czynem znaczone (nie)ostatecznej ocenie. Wspomnieniami objął 66 lat swojej biografii, ostatnich osiem pomijając milczeniem, mimo że końcowe zdanie opatrzył datą 11 listopa- da 1956 r. Odnotowanym refleksjom nadał charakter świadectwa i wyznania3, ponieważ zespalał w nich narrację ekstrawertywną z introwertywną. Są one nie- ocenionym źródłem informacji o Czapczyńskim, znakiem jego strategii czytania świata, rejestrem wrażliwości, odsłaniają bowiem sposoby radzenia sobie z trud- nościami, a także skrywane tajemnice wnętrza mężczyzny. Trzeba je więc potrak- tować jako rodzaj dyspozycji do snucia opowiadania scalającego, potencjalnie sensotwórczego, splatającego nici pojedynczych doświadczeń w nie zawsze zwar- tą materię Ja, które własną indywidualną prawdę może odczytać jedynie w twarzy Innego i lustrze dziejowych przemian. Pamiętnik Czapczyńskiego warto postrzegać jako formę referencjalną z  czytelnymi odniesieniami do rzeczywistości4, gdyż autor chwile przywołane z  przeszłości wpisywał w  szeroką panoramę społeczną, polityczną, kulturową – by łączyć to, co osobiste z tym, co stanowiło o istocie wspólnej empirii. Dla po- twierdzenia zarysowanej sugestii przytoczmy słowa badacza autobiografii Philip- pe’a Lejeune’a, który przekonuje, że: „[w]artość wspomnień zależy od tego, czy przedstawiane przeżycia, fakty, pomimo indywidualnego charakteru, zawierają w sobie pierwiastki typowe, względnie czy mają wartość społeczną”5. Próba zrekonstruowania dokonań bohatera dysertacji z rozproszonych frag- mentów i ułomków, oddalonych zdarzeń i przedsięwzięć, naznaczona była świado- mością, że to, co zapisane, jest tylko cząstką tego, co unosi się nad słowami. W wy- znaniach intymistycznych znacznie więcej jest bowiem przestrzeni niezapełnionej (Lejeune’a metafora koronki jako splotu narracji6), a opowieść przybiera różne formy. Raz jest figurą wyobcowania, dotkliwego braku i poczucia nieprzystosowa- nia, innym zaś razem objawia się jako symptom zadowolenia, a nawet szczęścia, powstałego na gruncie zapomnienia, pamięci pozbawionej bólu. Operuje zarów- no tonami melancholii, jak też pobrzmiewa akordami spełnienia. Tadeusz Czapczyński urodził się 14 kwietnia 1884 r. we Lwowie jako syn Zofii Balbiny (z domu Święcickiej7) i Piotra Czapczyńskich. Ojciec pochodził 3 Małgorzata Czermińska wyróżnia jeszcze postawę wyzwania jako element gry z czytelnikiem; por. ead., Autobiograficzny trójkąt. Świadectwo, wyznanie i wyzwanie, Kra- ków 2000, s. 34–44. 4 Por. Ph. Lejeune, Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiografii, red. R. Lubas- -Bartoszyńska, przeł. W. Grajewski, S. Jaworski, A. Labuda, R. Lubas-Bartoszyńska, Kra- ków 2007, s. 32. 5 Ibid. 6 Ibid., s. 78. 7 Z.B. Czapczyńska, córka Jana Stanisława i  Eleonory (z  d.  Nelska) Święcickich z Nowej Wsi koło Lipna, ur. 1.08.1850 r.; por. A.H.T. Święcicki, Historia herbu rodowego Jastrzębiec, czyli saga rodu Święcickich IX–XXI w., Poznań 2010, s. 90 i 97. Tadeusza Czapczyńskiego życie czynem znaczone 27 ze Skaryszewa (koło Radomia) ze zubożałej szlachty mazowieckiej, wymienianej w herbarzach od 1700 r8. Odegrał dużą rolę w formowaniu syna, tym bardziej, że matka Tadeusza umarła młodo. To on objaśniał reguły świata oraz mówił o zasa- dach prowadzenia godnego i dobrego życia. Potomkowi pozostawił przesłanie dotyczące konieczności postrzegania własnego bytu jako materii sztuki, w kate- goriach zadania do zrealizowania. Sam, otwarty na wyzwania czasów, podejmował rozmaite prace pro publico bono, co przyniosło mu zaszczytny mandat radnego9. Wiele wysiłku wymagało także prowadzenie zakładu kuśnierskiego we Lwowie –  początkowo zlokalizowanego na rogu ul. Halickiej i Rynku (PAM, s. 3), później przy ul. Jagiellońskiej 12 – i przepięknego sklepu futrzarskiego, „z ogromnym wy- pchanym niedźwiedziem i poruszającym wciąż głową niewielkim, żółtym lwem” (PAM, s. 2) w oknie wystawowym. Blasku codzienności dodawało życie rodzin- ne. Nie dziwi zatem, że Czapczyński po latach będzie chętnie wracał myślą do „krainy lat dzieciństwa”, kreował obrazy zanurzonej w zieleni drzew ogrodowych przestronnej willi, położonej na podmiejskich terenach w Wulce10, pod nume- rem 8, wyławiał dźwięki gam i partytur wspólnie z bratem granych na fortepianie. Prawdziwą szkołą patriotycznego wychowania dzieci w  domu Czapczyń- skich były opowieści o  heroicznej przeszłości ojca11, który jako „szeregowiec oddziału Langiewicza brał […] udział w 13 potyczkach”12. 2 lipca 1863 r. został poważnie ranny, gdy grupa dowodzona przez Franciszka Ksawerego Horodyń- skiego13, szturmowała garnizon rosyjski w Radziwiłłowie na Wołyniu14. Po klęsce powstania, w obawie przed więzieniem i zsyłką na Syberię, Piotr Czapczyński wyemigrował z Królestwa Polskiego do stolicy Galicji. 8 T. Gajl, Herby szlacheckie Polski porozbiorowej 1772–1918, Gdańsk 2005, s. 156; id., Herbarz Polski. Od średniowiecza do XX wieku, Gdańsk 2007, s. 422. 9 Piotr Czapczyński był radnym Lwowa od 1889 r. do prawdopodobnie 1898 r.; por.: Nowa reprezentacja miasta Lwowa, „Gazeta Lwowska” 1889, nr 38, s. 4; Wybory do Rady Miejskiej, „Gazeta Lwowska” 1896, nr 86, s. 3; Nowa rada miejska, „Gazeta Lwowska” 1896, nr 128, s. 4. 10 Księga Adresowa Królewskiego Stołecznego Miasta Lwowa, Lwów 1897, s. 13, 152 11 J. Białynia-Chołodecki, Cmentarzyska i groby naszych bohaterów z lat 1794–1864 na terenie Wschodniej Małopolski, Lwów 1928, s. 24. 12 H.B., Uczestnicy powstania 1863 r., „Tydzień” (dodatek literacko-naukowy „Kurie- i 197. ra Lwowskiego”) 1903, nr 3, s. 20. 13 F.K. Horodyński (1806–1863), płk; uczestnik powstań: listopadowego, węgier- skiego i styczniowego; zginął 2.07.1863 r. pod Radziwiłłowem. Piotr Czapczyński był jednym z 360 ochotników w jego oddziale (por. S. Zieliński, Bitwy i potyczki 1863–1864. Na podstawie materiałów drukowanych i rękopiśmiennych Muzeum Narodowego w Rapper- swilu, Rapperswil 1913, s. 346–347). 14 Ibid. 28 Tadeusza Czapczyńskiego życie czynem znaczone Legenda ojca wpłynęła na wiele działań Tadeusza Czapczyńskiego, który w różnych obszarach swej aktywności starał się ocalić pamięć o nim. Na kartach pa- miętnika z dumą pisał, że umiłowanie ojczyzny odziedziczył po rodzicach. W cza- sach gimnazjum, jako współzałożyciel tajnego koła dokształcającego15, wielokrotnie organizował szkolne uroczystości, uwrażliwiające na takie wartości, jak: odwaga, braterstwo, poświęcenie, umiłowanie polskości, wierność ideałom, przywiązanie do historycznej tradycji i mowy ojczystej. Memorowały one rocznice wybuchu po- wstania listopadowego i styczniowego oraz urodzin czy śmierci wieszczów, którzy umęczonemu narodowi stwarzali literackie krainy wolności duchowej. Na uwagę zasługuje choćby utrwalona w 43 latach pracy pedagogicznej reminiscencja wyda- rzeń, związanych z upamiętnieniem Konstytucji 3 maja. Wtedy to Czapczyński, ze względu na pełnioną funkcję przewodniczącego klasy, został wezwany do c.k. Rady Szkolnej Krajowej (RSK), „gdzie naprzód zażądano odwołania tej demonstracji, a potem gwarancji, że na nabożeństwie wszystko się skończy” (PAM, s. 5). Szczęśliwa atmosfera domowego ogniska nie trwała jednak długo. Przepełnio- ne bólem – wyrażonym w niezwykle oszczędnej, niemal ascetycznej szacie języko- wej – są wspomnienia o jej tragicznym końcu. Pierwszy etap rodzinnego dramatu wyznaczyło przedwczesne odejście chorej na suchoty matki, finalnym zaś akordem była śmierć – borykającego się z kłopotami finansowymi oraz widmem alkoholi- zmu – ojca, który 3 maja 1899 r. popełnił samobójstwo16. Zaznaczmy w tym miej- scu, że rezygnacja z komentarza empatycznego, przepełnionego subiektywnością oglądu świata, nie oznaczała bynajmniej atrofii uczuciowej bohatera dysertacji, lecz – wręcz przeciwnie – świadczyła o jego wielkiej wrażliwości. Mężczyzna, świado- my, że z traumą tamtych dni nie uporał się nigdy, uznawał – co wielokrotnie po- twierdzał także w autorskich wierszach oraz studiach i szkicach historycznoliterac- kich, w których rekon
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Tadeusz Czapczyński (1884-1958). Pedagog - literaturoznawca - literat
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: