Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00130 009713 7505454 na godz. na dobę w sumie
Tajemnica zawodowa i jej ochrona w polskim procesie karnym - ebook/pdf
Tajemnica zawodowa i jej ochrona w polskim procesie karnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 262
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-2558-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
W książce zawarto analizę instytucji tajemnicy zawodowej oraz regulacji dotyczących jej ochrony w procesie karnym. Uwzględniono też odnoszące się do zawodowej dyskrecji orzecznictwo i dogmatykę prawa. Podniesiono kwestie takie jak względny czy bezwzględny charakter tajemnicy zawodów prawniczych, granice ochrony tajemnicy dziennikarskiej, adwokackiej, dotarcie do zawodowych sekretów zawartych w dokumentach i dowodach elektronicznych. Publikacja ta może być interesująca nie tylko dla prawników praktyków, ale dla wszystkich przedstawicieli wolnych zawodów. Będzie dla odbiorcy użyteczna nie tylko w sytuacjach toczącego się postępowania karnego, ale i w codziennym wykonywaniu zawodu.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Tajemnica zawodowa i jej ochrona w polskim procesie karnym Michał Rusinek monografi e Stan prawny na 1 lutego 2007 r. Redakcja: Katarzyna Szoch–Jędrys; Faktoria Wyrazu Sp. z o.o. Wydawca: Justyna Kossak Sk³ad, ³amanie: Sławomir Fritz; Faktoria Wyrazu Sp. z o.o. © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2007 ISBN: 978-83-7526-193-6 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Wydawnictw Książkowych i Czasopism Prawniczych 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 Redakcja Książek 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Druk i oprawa: Drukarnia Skleniarz, ul. J. Lea 118, 30-133 Kraków Spis treści Wykaz skrótów ....................................................................................................... 9 Wprowadzenie ..................................................................................................... 11 Rozdział 1 Tajemnica zawodowa w ogólności .................................................................. 15 1.1. Definicja tajemnicy zawodowej ............................................................. 15 1.2. Teoretyczne uzasadnienie i charakter prawny tajemnicy zawodowej ................................................................................................. 25 1.3. Źródła tajemnicy zawodowej ................................................................. 44 1.3.1. Ustawa ............................................................................................. 44 1.3.2. Etyka ................................................................................................. 49 1.3.3. Problem innych źródeł .................................................................. 51 1.3.3.1. Zobowiązanie ...........................................................................51 1.3.3.2. Dobra osobiste ..........................................................................52 1.4. Treść i zakres obowiązku zawodowej dyskrecji ................................... 53 1.4.1. Treść obowiązku dyskrecji ............................................................. 54 1.4.2. Zakres przedmiotowy ................................................................... 55 1.4.3. Zakres podmiotowy ...................................................................... 58 1.4.4. Zakres temporalny ........................................................................ 61 Rozdział 2 Bezwarunkowe zakazy dowodowe ................................................................. 62 2.1. Istota zakazów bezwarunkowych a tajemnica zawodowa ................ 62 2.2. Zakaz przesłuchania obrońcy i adwokata osoby zatrzymanej.......... 71 2.3. Zakaz przesłuchania duchownego ........................................................ 77 2.4. Zakaz dowodzenia treści oświadczenia złożonego wobec biegłego albo lekarza udzielającego pomocy medycznej ................. 79 5 Spis treści 2.5. Zakaz przesłuchiwania osób obowiązanych do zachowania tajemnicy psychiatrycznej ...................................................................... 84 Rozdział 3 Warunkowe zakazy dowodowe ....................................................................... 88 3.1. Ochrona tajemnicy .................................................................................. 88 3.1.1. Prawo odmowy zeznań ................................................................. 88 3.1.1.1. Charakter uprawnienia z art. 180 § 1 k.p.k. ........................89 3.1.1.2. Podstawa uprawnienia — obowiązek dyskrecji .................92 3.1.1.3. Oświadczenie świadka ...........................................................99 3.1.2. Zakaz dowodowy z art. 180 § 2 k.p.k. ...................................... 106 3.2. Uchylenie obowiązku zachowania tajemnicy .................................... 113 3.2.1. Zwolnienie z tajemnicy na podstawie art. 180 § 1 k.p.k. — zasada ....................................................................................... 113 3.2.1.1. Podstawy zwolnienia z tajemnicy .......................................113 3.2.1.2. Tryb zwolnienia z tajemnicy na podstawie art. 180 § 1 k.p.k. ................................................................................115 3.2.1.3. Zwolnienie na podstawie art. 180 § 1 k.p.k. a ustawy szczególne .............................................................118 3.2.1.3.1. Regulacje pomijające kwestię uchylenia tajemnicy ................................................................119 3.2.1.3.2. Szczególne regulacje dotyczące uchylenia tajemnicy ................................................................120 3.2.1.3.3. Uchylenie tajemnicy z mocy prawa ....................131 3.2.1.3.4. Próba oceny.............................................................132 3.2.2. Uchylenie tajemnicy na podstawie art. 180 § 2 k.p.k. ............ 134 3.2.2.1. Uchylenie zakazu art. 180 § 2 k.p.k. a regulacje zawodowe ..............................................................................134 3.2.2.1.1. Adwokat ..................................................................134 3.2.2.1.2. Radca prawny .........................................................138 3.2.2.1.3. Notariusz .................................................................139 3.2.2.1.4. Lekarz ......................................................................140 3.2.2.1.5. Dziennikarz.............................................................142 3.2.2.2. Przesłanki uchylenia zakazu z art. 180 § 2 k.p.k. .............144 3.2.3. Problematyka art. 180 § 3 k.p.k. — ochrona prawa do anonimatu ............................................................................... 154 3.2.4. Tryb uchylania tajemnicy zawodowej na podstawie art. 180 § 2 k.p.k. ......................................................................... 161 6 Spis treści Rozdział 4 Ochrona dokumentów zawierających tajemnicę zawodową .................. 173 4.1. Uwagi ogólne ........................................................................................... 173 4.2. Dotarcie do dokumentu w procesie .................................................... 176 4.2.1. Przeszukanie i wydanie dokumentu ......................................... 177 4.2.1.1. Ograniczenie dostępu do dokumentów — zasada z art. 225 § 1 k.p.k. .............................................177 4.2.1.2. Ograniczenie dostępu do dokumentów — wyjątki z art. 225 § 2 i 4 k.p.k. .......................................186 4.2.1.2.1. Osoba podejrzana ..................................................186 4.2.1.2.2. Dokumentacja psychiatryczna ............................189 4.2.1.3. Zakaz zajęcia dokumentów — art. 225 § 3 k.p.k. ............191 4.2.1.4. Dopuszczalność czynności poszukiwawczych ................196 4.2.2. Inne sposoby dotarcia do dokumentów .................................. 199 4.2.2.1. Przyjęcie dokumentu ............................................................199 4.2.2.2. Żądanie wydania korespondencji ......................................201 4.2.3. Kontrola i utrwalanie rozmów ................................................... 204 4.2.4. Pozyskanie danych elektronicznych ......................................... 211 4.3. Wykorzystanie dokumentów w procesie ............................................ 213 Rozdział 5 Inne aspekty ochrony tajemnicy zawodowej w procesie karnym ......... 224 5.1. Wyłączenie jawności rozprawy ........................................................... 224 5.2. Tajemnica zawodowa a wyjaśnienia oskarżonego ........................... 227 5.3. Tajemnica zawodowa a opinia biegłego .............................................. 231 5.4. Tajemnica zawodowa a świadek incognito .......................................... 233 5.5. Zmysłowe dowody rzeczowe a tajemnica zawodowa ..................... 234 5.6. Procesowe konsekwencje naruszenia zasad ochrony tajemnicy zawodowej ............................................................................ 236 Podsumowanie ................................................................................................... 243 Bibliografia ......................................................................................................... 247 7 Spis treści 8 Wykaz skrótów k.p.k. — ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks postępowania karnego k.k. — ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. — Kodeks karny d.k.p.k. — ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. — Kodeks postępowania kar- p.a. — ustawa z dnia 26 maja 1982 r. — Prawo o adwokaturze p.b. — ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. — Prawo bankowe p.n. — ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. — Prawo o notariacie p.p. — ustawa z dnia 26 stycznia 1984 r. — Prawo prasowe p.pocz. — ustawa z dnia 12 czerwca 2003 r. — Prawo pocztowe p.telek. — ustawa z dnia 16 lipca 2004 r. — Prawo telekomunikacyjne u.f.i. — ustawa z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych u.g.t. — ustawa z dnia 26 października 2000 r. o giełdach towarowych u.k.e. — ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i eg- nego zekucji u.o.i.f. — ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi u.o.i.n. — ustawa z dnia 22 stycznia 1999 r. o ochronie informacji niejawnych u.o.z.p. — ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego u.p.u. — ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym u.r.p. — ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych u.s.p. — ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. — Prawo o ustroju sądów powszechnych u.p.w.o. — ustawa z dnia 16 listopada 2000 r. o przeciwdziałaniu wprowa- dzaniu do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł oraz o przeciwdziałaniu finansowaniu terroryzmu u.z.l. — ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r., o zawodach lekarza i lekarza den- tysty u.z.p.p. — ustawa z dnia 5 lipca 1996 r. o zawodach pielęgniarki i położnej 9 10 Wprowadzenie O tym jak ważna i ceniona jest dyskrecja w życiu społecznym w nie trzeba chyba nikogo przekonywać. Współczesny świat, z postępującą glo- balizacją i gwałtownym rozwojem technologii, w tym informatycznych, co- raz wyżej ceni sobie informację — zarówno możliwość dostępu do niej, jak i możliwość jej zatajenia. Nadążyć za tym muszą regulacje prawne — nie- przypadkowy jest widoczny w polskim ustawodawstwie rozwój unormo- wań dotyczących ochrony informacji i dostępu do niej. Jeszcze kilkanaście lat temu problematyka tajemnicy zawodowej ogra- niczała się do kilku zawodów tradycyjnie uznawanych za wymagające za- ufania i dyskrecji, takich jak lekarz czy prawnik. Od tego czasu zaszło jednak wiele zmian mających wpływ na obraz omawianej problematyki; przede wszystkim rozwój gospodarki rynkowej, w którym informacja pełni klu- czową rolę. Uwolnienie rynku pociągnęło za sobą dający się wyraźnie za- uważyć wzrost znaczenia wolnych zawodów. W końcu, świadoma swych konstytucyjnych gwarancji jednostka coraz uważniej strzeże wiadomości dotyczących jej osoby, co jest zrozumiałe, zważywszy na rozwój technicz- ny zagrażający w sposób oczywisty niezbędnej intymności. Równolegle do tych zmian pojawiają się nowe potrzeby wymiaru spra- wiedliwości. Rozwój techniczny skutkujący stosowaniem coraz to nowych technik przestępczych, poza tym pojawienie się przestępczości gospodar- czej, w tym zorganizowanej, nie pozwalają organom procesu karnego po- zostać obojętnymi na wzrost znaczenia informacji. Tymczasem problematyka ochrony — i wykorzystywania — wiado- mości objętych tajemnicą zawodową w procesie karnym jest opracowana w niewielkim zakresie; wśród dotychczasowych publikacji brakuje przede wszystkim próby monograficznego ujęcia materii. Dziwi to tym bardziej że w ciągu ostatnich lat, a i wcześniej, nie brak było w polskiej karnistyce 11 Wprowadzenie burzliwych dyskusji na temat procesowych aspektów zawodowej dyskrecji. Niniejsze opracowanie jest więc próbą zebrania dotychczasowego dorobku literatury oraz orzecznictwa i odniesienia się do pojawiających się proble- mów. Problemów tych, co warto zaznaczyć, nie brakuje — wszak już sto lat temu stwierdzono, że niewiele jest materii tak zawiłych jak ta dotycząca tajemnicy zawodowej1. Niniejsza monografia składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy z nich poświęcony jest tajemnicy zawodowej w ogóle — jej definicji, charakterowi prawnemu i celom, jakie realizuje, a także źródłom zawodowego obowiąz- ku dyskrecji, w tym źródłom pozaustawowym. Zasadnicze pytanie, jakie pojawia się w rozdziale 1., to pytanie o możliwość traktowania tajemnicy zawodowej jako instytucji jednolitej i ewentualnie wyodrębnienie jej cech charakterystycznych. Oczywiście poczynione w nim ustalenia w sposób na- turalny rzutować będą na rozważania czynione w dalszych rozdziałach. Kolejne rozdziały dotyczą ochrony tajemnicy zawodowej na gruncie procesu karnego. Rozdział 2. analizuje pośrednią ochronę, jaką zapewniają jej bezwarunkowe zakazy dowodowe — potrzeba ich odrębnego omówie- nia jest konsekwencją właśnie tegoż bezwarunkowego charakteru, który w konfrontacji z relatywną w swej naturze tajemnicą zawodową prowadzi do licznych komplikacji. Rozdział 3. koncentruje się na zasadniczej regulacji dotyczącej ochro- ny tajemnicy zawodowej w procesie karnym, czyli przepisie art. 180 k.p.k. oraz najważniejszych szczególnych wobec niego regulacjach ustaw zawo- dowych. Rozważania skupiają się głównie nad adekwatnością przyjętych przez ustawodawcę rozwiązań do charakteru tajemnicy zawodowej i za- sad konstytucyjnych. W rozdziale 4. omówiona jest problematyka dotarcia do tajemnicy zawodowej zawartej w dokumentach, tj. możliwość ich zajęcia dla potrzeb procesu karnego i dowodowego wykorzystania. Choć problematykę do- kumentów zawierających tajemnicę zawodową można również omawiać z punktu widzenia odnoszących się do nich zakazów bezwarunkowych i warunkowych, to jednak specyfika dowodu z dokumentu i przyjętych przez ustawodawcę mechanizmów ochronnych zmusza do ujęcia jej w od- dzielnym rozdziale. Jego ramami objęto ponadto kwestię kontroli i utrwa- lania rozmów oraz dowodów elektronicznych. 1 M. Planiol cytowany za J. Sawickim, Tajemnica zawodowa lekarza i dziennikarza w prawie karnym, Warszawa 1960, s. 11. 12 Wprowadzenie Ostatni, 5. rozdział autor poświęcił omówieniu kilku ciekawych prob- lemów wykraczających poza ramy wcześniejszych rozdziałów. Praca niniejsza jest poprawioną wersją rozprawy doktorskiej obronio- nej na Wydziale Prawa i Administracji UJ wiosną 2006 r. Jej powstanie au- tor zawdzięcza przede wszystkim osobie promotora — dr hab. Mariannie Korcyl–Wolskiej — za stale okazywaną pomoc, poświęcony czas i cierpli- wość pragnę złożyć Jej gorące podziękowania. Nie mniej serdeczne słowa wdzięczności kieruję do recenzentów: prof. dra hab. Piotra Hofmańskiego i prof. dra hab. Tomasza Grzegorczyka, których uwagi istotnie wpłynęły na ostateczny kształt pracy. Nie wolno też zapomnieć o członkach Katedry Po- stępowania Karnego UJ, którzy w gorących niekiedy dyskusjach, swą kry- tyką wspierali autora w jego badawczych wysiłkach. 13 14 Rozdział 1 Tajemnica zawodowa w ogólności 1.1. Definicja tajemnicy zawodowej Chociaż każdy instynktownie pojmuje, czym jest tajemnica i jakie ele- menty składają się na jej istotę, to jednak niełatwe jest zdefiniowanie tego pojęcia w sposób zarazem precyzyjny i daleki od dowolności. W języku potocznym tajemnicą nazywa się, po pierwsze, sekret absolutny, tj. fakt nie znany nikomu w ogóle, fakt tajemny, zagadkowy, nie poznany2. Taki fakt, kiedy zostanie odkryty traci swój absolutny charakter, a jednocześnie przestaje być tajemnicą. Drugie z potocznych znaczeń tajemnicy to wiado- mość, fakt znany jedynie ograniczonemu kręgowi osób, którego nie należy rozgłaszać, wymagający dyskrecji, niejawny3. Nie wymaga szerszego uza- sadniania twierdzenie, że tajemnica w pierwszym z podanych znaczeń, tj. sekret absolutny, pozostaje poza zakresem zainteresowania systemu pra- wa4, toteż przedmiotem dalszych rozważań będzie wyłącznie tajemnica rozumiana jako fakt niejawny. Jeśli chodzi o prawne rozumienie tajemnicy, trzeba stwierdzić, że pol- ski system prawny — podobnie jak systemy wielu innych krajów5 — nie za- wiera definicji tajemnicy zawodowej ani definicji tajemnicy w ogóle i ograni- cza się do zdefiniowania tylko niektórych, relewantnych prawnie sekretów, 2 Słownik języka polskiego pod redakcją M. Szymczaka, Warszawa 1995. Jako przykład B. Kunicka–Mi- chalska podaje nie poznane dotąd przez ludzkość prawidła rządzące przyrodą (Ochrona tajemnicy zawodowej w polskim prawie karnym, Warszawa 1972, s. 6). 3 Słownik języka polskiego pod redakcją M. Szymczaka, Warszawa 1995. 4 Tak B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 6. 5 B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 6. 15 Rozdział 1. Tajemnica zawodowa w ogólności w szczególności tajemnicy państwowej i służbowej6. Niestety, definicje te z uwagi na swój wyspecjalizowany charakter nie mogą posłużyć jako ma- teriał do uogólnień dotyczących innych rodzajów sekretów. Dlatego też punktem wyjścia do rozważań na temat ogólnej definicji tajemnicy w zna- czeniu prawnym musi być jej potoczne, językowe rozumienie. Jak słusznie się zauważa w literaturze, kluczem do definicji tajemni- cy jest niejawność, która wyznacza zarówno jej granicę, jak i treść7. Takie ujęcie problemu nie pozostawia wątpliwości co do przedmiotu tajemnicy w znaczeniu prawnym — chociaż w literaturze często mówi się o faktach objętych tajemnicą, wydaje się to jednak być pewnym skrótem myślowym. Bardziej precyzyjne jest odnoszenie waloru niejawności do wiadomości o danym fakcie. Fakt jako element rzeczywistości istnieje przecież obiek- tywnie, a element niejawności daje znać o sobie dopiero na etapie poznania określonego faktu, tj. zdobycia przez jednostkę wiadomości o nim. Przed- miotem tajemnicy jest zatem zawsze pewna wiadomość. Niejawność niektórych informacji można najzwięźlej określić jako ograniczenie w dostępie do niej. Determinuje to dwa zasadnicze elementy definicji tajemnicy8. Po pierwsze, o tajemnicy można mówić tylko wtedy, gdy dana wiadomość nie jest dostępna ogółowi, a jedynie ograniczone- mu kręgowi osób9. Wiadomość powszechnie znana jako pozbawiona wa- loru niejawności z pewnością nie może być uznana za objętą tajemnicą10. Nie jest przy tym konieczne, by krąg osób wtajemniczonych określony był przez jakieś jednolite kryterium. W literaturze podkreśla się, że nie sposób wskazać stałej, granicznej liczby osób wtajemniczonych, po przekroczeniu której wiadomość traci charakter niejawnej. I tak, J. Sawicki zaleca rozstrzy- ganie ewentualnych wątpliwości na tle konkretnego przypadku, kierując 6 Zob. art. 2 u.o.i.n. Dla ścisłości należy zaznaczyć, że ustawodawca zawarł definicje pojęcia „ta- jemnicy zawodowej” w trzech ustawach: 1) art. 147 u.o.i.f.; 2) art. 280 ust. 2–3 u.f.i.; 3) art. 2 pkt 10 u.g.t., definicje te nie mówią jednak nic o samym obowiązku zachowania dyskrecji, a ograniczają się do wyznaczenia jego zakresu przedmiotowego; z tego względu są dla niniejszych rozważań nieprzydatne. 7 B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 5, za H. Deschlem (Das Berufsgeheimnis im Strafrecht, Emsdet- ten 1938, s. 33). 8 Po pierwsze, jak już wyżej zaznaczono, poza zakresem konstruowanej definicji leżą sekrety abso- lutne — mowa wyłącznie o wiadomościach znanych bądź to osobie, której wiadomość dotyczy, bądź osobie wtajemniczonej; zob. B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 7. Po drugie, rozważania poniższe oparte są na potocznym, językowym znaczeniu niejawności i oderwane od pojęcia in- formacji niejawnych, o których mowa w u.o.i.n. z dnia 22 stycznia 1999 r. 9 Tak J. Sawicki, Tajemnica..., s. 24. 10 H. Ettinger, Tajemnica zawodowa adwokata, Gazeta Sądowa Warszawska 1908, nr 1, s. 2. 16 1.1. Definicja tajemnicy zawodowej się doświadczeniem, obyczajami i zdrowym rozsądkiem11. Wydaje się jed- nak, że poszukiwanie natury niejawności — a co za tym idzie, także na- tury tajemnicy — w ilościowym ujęciu kręgu osób wtajemniczonych nie jest zabiegiem trafnym. O niejawności jakiejś wiadomości można przecież mówić, choćby nawet stała się ona znana większości ogółu, o ile tylko krąg wtajemniczonych pozostaje wciąż ograniczony. Nasuwa się oczywiste py- tanie: na czym polega to ograniczenie? W tym miejscu daje znać o sobie drugi element składający się na istotę niejawności, czyli zakaz ujawniania wiadomości. To, czy wiadomość może- my uznać za niejawną (czyli objętą tajemnicą), nie zależy zatem od tego, jak liczny jest krąg osób wtajemniczonych, ale od tego, czy ciąży na nich obo- wiązek zachowania tej wiadomości w dyskrecji, czy też mogą one w spo- sób nieskrępowany krąg wtajemniczonych poszerzać. Podsumowując po- czynione powyżej uwagi, można pokusić się o zdefiniowanie tajemnicy w znaczeniu prawnym, jako obowiązku zachowania w dyskrecji określo- nej wiadomości, znanej jedynie ograniczonemu kręgowi osób12. Warto za- uważyć, że wskazane dwa elementy składające się na niejawny charak- ter każdej wiadomości wzajemnie się kreują i uzupełniają. Ograniczony krąg osób wtajemniczonych jest konsekwencją obowiązku dyskrecji, zaś wymóg dyskrecji wynika z konieczności utrzymania ograniczonego kręgu osób wtajemniczonych. Tym, co decyduje o specyfice tajemnicy zawodowej, jest z pewnością jej związek z wykonywaniem określonego zawodu. Sięgając do dorobku literatury przedmiotu, można zauważyć, że w definiowaniu zawodowego charakteru obowiązku dyskrecji poglądy zabierających głos autorów — po- mijając pewne różniące ich niuanse — są dość zbieżne. Powszechnie akceptowane jest określenie tajemnicy zawodowej jako tajemnicy związanej z wykonywaniem określonego zawodu (czynności zawodowych)13. I tu pojawiają się poważne trudności, gdyż pojęcie zawo- 11 J. Sawicki, Tajemnica..., s. 24. 12 Tak wyznaczona definicja tajemnicy w znaczeniu prawnym, wywiedziona z samego jej charak- teru i znaczenia potocznego, posłuży jako element definicji tajemnicy zawodowej. Nie jest ona jednak przydatna na gruncie tajemnic zdefiniowanych ustawowo, przed którymi musi ustąpić — np. w przypadku tajemnicy państwowej i służbowej ustawa nie pozostawia wątpliwości co do tego, że krąg osób wtajemniczonych nie ma wpływu na istnienie obowiązku dyskrecji i jest on wiążący, choćby informacja stała się powszechnie znana. 13 Zob. M. Cieślak, Zagadnienia dowodowe w procesie karnym, Warszawa 1955, s. 271; K. Łojewski, Instytucja odmowy zeznań w polskim prawie karnym, Warszawa 1970, s. 152; B. Kunicka–Michal- ska, Ochrona..., s. 7; P.K. Sowiński, Prawo świadka do odmowy zeznań w procesie karnym, Warszawa 2004, s. 147. 17 Rozdział 1. Tajemnica zawodowa w ogólności du jest niezwykle wieloznaczne zarówno w języku potocznym, jak i na gruncie nauk społecznych14. Prezentowane w literaturze definicje zawodu kładą nacisk na takie elementy, jak: trwałe lub systematyczne wykonywa- nie pewnych czynności, wykonywanie ich w oparciu o określoną wiedzę czy umiejętności, uczynienie ich źródłem utrzymania, podstawą społecz- nego prestiżu15 itp. Nie wdając się w rozważania nad zaletami i wadami poszczególnych ujęć, warto się odwołać do definicji przyjętej przez B. Ku- nicką–Michalską właśnie dla potrzeb rozważań nad karnoprawnymi aspek- tami tajemnicy zawodowej. W ślad za autorką niniejsze opracowanie jako zawód traktuje oparte na wiadomościach i umiejętnościach systematycz- ne wykonywanie układu czynności wyodrębnionych wskutek społeczne- go podziału pracy, stanowiące stałe źródło zarobkowania, mające choćby charakter uboczny16. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na jeszcze jeden element, trak- towany nieraz w literaturze przedmiotu jako składnik definicji tajemnicy zawodowej, a mianowicie na motywację, jaka przy ujawnianiu wiadomo- ści kieruje jednostką, zazwyczaj żywotnie zainteresowaną zachowaniem jej w dyskrecji. Zauważa się, że jednostka, wtajemniczając przedstawiciela zawodu w dotyczące jej okoliczności, działa w sytuacji przymusowej, gdyż bez tego nie jest w stanie uzyskać „prawidłowego i skutecznego świadcze- nia zawodowego. Dokonuje ona wyboru między konkurującymi ze sobą interesami i poświęcając interes, jaki ma w nieujawnianiu określonej sfe- ry swego życia, uzyskuje możliwość ratowania interesu, w tym wypadku nadrzędnego, jakim może być życie, zdrowie, wolność, cześć, uniknięcie straty majątkowej itd.”17 Spostrzeżenie to jest trafne przynajmniej w od- niesieniu do najbardziej charakterystycznych dyskrecji zawodowych, jak np. lekarskiej czy adwokackiej. Wątpliwość może się pojawić w przypadku tych zawodów, z usług których jednostka nie korzysta dobrowolnie, jak np. kuratora sądowego czy rachmistrza spisowego. Jednakże nawet w tych wypadkach jednostka, biorąc udział w czynnościach zawodowych, chro- ni swoją sytuację prawną, wykonuje bowiem obowiązek nałożony na nią pod sankcją przymusu państwowego. O ile zatem uznanie omawianego 14 Zob. S. Kowalewska, Definicje i klasyfikacje zawodów (w:) Socjologia zawodów, A. Sarapata (red.), Warszawa 1965, s. 52 i n.; Z. Kowalewski, Trudności definicji pojęcia „zawodu” (w:) Zawody. Materiały i studia, A. Sarapata (red.), Wrocław–Warszawa–Kraków 1964, s. 5 i n. 15 J. Szczepański, Czynniki kształtujące zawód i strukturę zawodową (w:) Socjologia zawodów, A. Sarapata (red.), Warszawa 1965, s. 15. 16 B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 9. 17 K. Łojewski, Instytucja..., s. 157. 18 1.1. Definicja tajemnicy zawodowej elementu motywacji jednostki za składnik definicji tajemnicy zawodowej wydaje się zbyt daleko idące, o tyle można go uznać za jej cechę charak- terystyczną18. Związek sekretu z wykonywaniem czynności zawodowych nie za- wsze jednak jest kryterium pozwalającym ściśle oddzielić tajemnicę zawo- dową od innych jej rodzajów. W tym miejscu wystarczające jest odwołanie się do najczęściej spotykanej klasyfikacji tajemnic według jej rodzajów, tj. państwowej, służbowej, zawodowej i funkcyjnej19. Jak zauważa się w lite- raturze, powyższy podział nie jest rozłączny — wiadomości objęte tajem- nicą zawodową mogą być jednocześnie przedmiotem innych obowiązków dyskrecji20. Nietrudno wyobrazić sobie sytuację, gdy wiadomość niejawna, w posiadanie której ktoś wszedł w związku z wykonywaniem zawodu, ob- jęta jest jednocześnie tajemnicą państwową bądź służbową21. Krzyżowanie się zakresów wymienionych wyżej typów sekretów wy- nika z tego, że kryteria określające ich granice odwołują się do różnych ele- mentów składających się na obowiązek dyskrecji, są więc niejako położone na innych płaszczyznach. Tajemnicą państwową — zgodnie z art. 2 pkt 1 u.o.i.n. — jest „informacja określona w wykazie rodzajów informacji (...), której nieuprawnione ujawnienie może spowodować istotne zagrożenie dla podstawowych interesów Rzeczypospolitej Polskiej dotyczących porządku publicznego, obronności, bezpieczeństwa, stosunków międzynarodowych lub gospodarczych państwa”22. Podobnych kryteriów używa ustawodawca, konstruując definicję tajemnicy służbowej — jest nią „informacja niejawna niebędąca tajemnicą państwową, uzyskana w związku z czynnościami służ- bowymi albo wykonywaniem prac zleconych, której nieuprawnione ujaw- nienie mogłoby narazić na szkodę interes państwa, interes publiczny lub prawnie chroniony interes obywateli albo jednostki organizacyjnej” (art. 2 pkt 2 u.o.i.n.). Jak widać, definicje tajemnicy państwowej i służbowej odwo- łują się do treści objętych nimi wiadomości, mają zatem charakter przedmio- towy. Tymczasem przyjęta definicja tajemnicy zawodowej kładzie nacisk na sposób pozyskania wiadomości przez osobę wtajemniczoną, a mianowicie 18 Jako element definicji tajemnicy wskazywano także prawdziwość wiadomości nią objętej (J. Sa- wicki, Tajemnica..., s. 27) — nie wydaje się to jednak trafne. 19 Tajemnicę funkcyjną postrzega się nieraz jako rodzaj tajemnicy zawodowej sensu largo; zob. B. Ku- nicka–Michalska, Ochrona..., s. 12. 20 J. Sawicki, Tajemnica..., s. 23; B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 18. 21 J. Sawicki podaje przykład lekarza, który w czasie wywiadu z pacjentem uzyskuje od niego wia- domości dotyczące jego obowiązków służbowych (Tajemnica..., s. 29). 22 Tekst jedn. Dz. U. z 2005 r., Nr 196, poz. 1631 — dalej u.o.i.n. 19 Rozdział 1. Tajemnica zawodowa w ogólności na związek jej ujawnienia z wykonywaniem zawodu — kryterium to ma charakter czysto formalny i treściowa zawartość wiadomości nie ma zna- czenia. Wyznaczenie granicy między tajemnicą zawodową a tajemnicami państwową i służbową jest więc niemożliwe z tego względu, że takowa nie istnieje — reżimy prawne odnoszące się do tajemnicy zawodowej i innego rodzaju tajemnic mogą mieć jednoczesne zastosowanie w odniesieniu do tych samych wiadomości. Inaczej rzecz ma się, jeśli chodzi o tajemnicę funkcyjną, tj. związaną z pełnioną funkcją. Z braku definicji legalnej przyjmuje się, że tajemnica funkcyjna obejmuje wszystkie wiadomości uzyskane w związku z pełnio- ną funkcją23. Jako że jest to — tak jak w przypadku tajemnicy zawodowej — kryterium o charakterze formalnym, konieczne jest wyznaczenie granicy między zakresami tajemnicy zawodowej i funkcyjnej. Wydaje się, że z bra- ku wskazówek natury normatywnej należy jej poszukiwać w językowym odróżnieniu zawodu od funkcji. O przyjętym rozumieniu zawodu była już mowa, natomiast przez funkcję w języku potocznym rozumie się „prace, obowiązki, które ktoś ma wykonać; stanowisko”24. Trudności pojawiające się przy próbach odróżnienia tajemnicy zawo- dowej od tajemnic regulowanych prawnie, tj. państwowej i służbowej, skła- niały doktrynę do określenia przedmiotowej charakterystyki wiadomości niejawnych objętych zawodowym obowiązkiem milczenia. Efektem tego było sformułowanie pojęcia tajemnicy prywatnej25, przy czym było ono przez autorów różnie definiowane. Według J. Sawickiego, chodzi o każ- dą wiadomość, której zachowanie w dyskrecji leży w interesie jednostki (osoby prywatnej), przy czym są to nie tylko wiadomości dotyczące jej ży- cia osobistego i rodzinnego26. Z kolei M. Cieślak określał ją jako obowią- zek zachowania w tajemnicy wiadomości dotyczących prywatnego życia poszczególnych osób27. Można się pokusić o stwierdzenie, że najbardziej charakterystycznym rysem tajemnicy prywatnej było jej przeciwstawienie 23 Z. Kwiatkowski, Zakazy dowodowe w procesie karnym, Katowice 2001, s. 151. 24 Słownik języka polskiego pod redakcją M. Szymczaka, Warszawa 1995. Jak widać, językowe odróż- nienie zawodu od funkcji nie jest łatwe. Trzeba jednak zauważyć, że zawód kojarzy się raczej ze ściśle podmiotową kwalifikacją danej osoby, podczas gdy funkcja określa raczej jej rolę w insty- tucjach społecznych. 25 Należy w tym miejscu zaznaczyć, że pojęcie tajemnicy prywatnej było aż do 1970 r. pojęciem ustawowym — art. 254 k.k. z 1932 r. penalizował ujawnienie „tajemnicy prywatnej” poznanej w związku z wykonywaniem zawodu lub funkcji publicznej. 26 J. Sawicki, Tajemnica..., s. 28. 27 M. Cieślak, Zagadnienia dowodowe..., s. 271. 20 1.1. Definicja tajemnicy zawodowej tajemnicom państwowej i służbowej28, a to właśnie z punktu widzenia treś- ciowej zawartości wiadomości, które chroniła — tajemnica prywatna odno- siła się do informacji mających pozostać poufnymi ze względu na interes prywatny, podczas gdy tajemnice państwowa i służbowa stały na straży interesów natury ogólnej. Niektórzy autorzy definiowali tajemnicę prywatną nie tyle jako obo- wiązek, ile raczej jako uprawnienie do zachowania dyskrecji. Taki pogląd reprezentuje m.in. E. Hansen, zdaniem którego tajemnica prywatna to pod- miotowe uprawnienie do nieujawniania przez jednostkę szczegółów życia prywatnego29. M. Siewierski zauważa, że tajemnica prywatna chroni prawo człowieka do zachowania w sekrecie okoliczności życia prywatnego, których nie ma on obowiązku ujawniać30. Źródeł tego uprawnienia autorzy dopa- trywali się w konstytucyjnym prawie jednostki do prywatności31. Niestety, powyższe próby nie przybliżyły jurysprudencji do sprecyzo- wania przedmiotu tajemnicy zawodowej, czyli treściowego zakresu wiado- mości, jakie ona obejmuje. Główną słabością koncepcji tajemnicy prywatnej była konieczność określenia, co mieści się w sferze życia prywatnego jed- nostki. Sami autorzy zauważali, że nie jest możliwe precyzyjne rozgrani- czenie sfery życia prywatnego od sfery życia publicznego32. Słusznie pod- noszono, że niejednokrotnie jednostka może być osobiście zainteresowana nieujawnianiem wiadomości, które związane są z jej życiem publicznym. Oczywiste stało się zatem, że pojęcie tajemnicy prywatnej nie wyczerpuje treściowej różnorodności wiadomości, jakie mogą być objęte tajemnicą za- wodową. Stąd proponowano — w ślad za literaturą niemiecką — odejście od posługiwania się terminem tajemnicy prywatnej i zastąpienie go „ta- jemnicą cudzą”33. B. Kunicka–Michalska przez tajemnicę cudzą rozumie „sprawy ściśle osobiste jednostki, jak i wiadomości wiążące się z jej dzia- 28 Tak J. Makarewicz, Kodeks karny z komentarzem, Lwów 1938, s. 568 i n.; L. Peiper, Komentarz do kodeksu karnego, Kraków 1933, s. 696. Podobnie J. Sawicki, Tajemnica..., s. 23, także K. Łojewski, Instytucja..., s. 156. 29 E. Hansen, Tajemnica prywatna pacjenta, Archiwum Medycyny Sądowej, Psychiatrii Sądowej i Kry- minalistyki, tom X, Warszawa 1958, s. 8. Por. też J. Żarnecka, Ochrona tajemnicy prywatnej, Nowe Prawo 1976, z. 9, s. 1254 i n. 30 M. Siewierski, Kodeks karny i prawo o wykroczeniach. Komentarz, Warszawa 1965, s. 327. 31 Wywodzono je z prawa do nietykalności osobistej, wyrażonego w art. 74 Konstytucji PRL z dnia 22 lipca 1952 r. (Dz. U. Nr 33, poz. 232). 32 J. Sawicki, Tajemnica..., s. 28; K. Łojewski, Instytucja..., s. 156; B. Kunicka–Michalska, Ochro- na..., s. 16. 33 Tak B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 17–19, za R. Maurach (Deutsches Strafrecht, Besonderer Teil, Karlsruhe 1959, s. 153); podobnie J. Sawicki, Tajemnica..., s. 54. 21 Rozdział 1. Tajemnica zawodowa w ogólności łalnością społeczną lub zawodową”, dodając w dalszym ciągu wywodu kryterium zapoznania się z nimi w związku z wykonywaniem czynności zawodowych34. Odwołując się do dorobku literatury niemieckiej, autorka podkreśla, że o uznaniu tajemnicy za tajemnicę cudzą „decyduje bowiem nie osobisto–prywatny stosunek do faktu [wiadomości niejawnej — M.R.], lecz wartość utrzymania w tajemnicy tego faktu dla osoby prywatnej35. Wydaje się jednak, że również koncepcja tajemnicy cudzej nie spełniła pokładanych w niej oczekiwań. Zakres omawianego pojęcia w zarysowa- nym wyżej kształcie jest trudny do sprecyzowania — przecież każdą nie- mal wiadomość dotyczącą jednostki można zakwalifikować jako związaną bądź z jej życiem osobistym, bądź z zawodowym lub społecznym. Określa- nie kręgu wiadomości, jakie mogą być objęte tajemnicą zawodową przez odwoływanie się do tak szerokiej i nieostrej kategorii, nie rzuca na prob- lem nowego światła. Zawodzi także kryterium osobistego stosunku osoby prywatnej do zachowania wiadomości w dyskrecji. Odwołuje się ono do odczuwanej przez jednostkę potrzeby utajnienia danych wiadomości, uza- sadnionej potrzebą ochrony jej interesów. Takie ujęcie dotyka raczej prob- lemu teoretycznego uzasadnienia funkcjonowania tajemnicy zawodowej — w istocie nie mówi ono niczego o treści tych wiadomości. Jak widać, także koncepcja tajemnicy cudzej nie pozwala na treściowe scharakteryzowanie wiadomości, które są przedmiotem tajemnicy zawodowej. W literaturze powszechnie akceptowane jest ujęcie merytorycznej zawartości tajemnicy zawodowej autorstwa M. Cieślaka. Według niego, tajemnica zawodowa może mieć za przedmiot dwa rodzaje wiadomości. Pierwszy to wiadomości dotyczące prywatnego życia jednostki, czyli tajem- nica prywatna. Druga kategoria to wiadomości niezwiązane z jednostką ko- rzystającą z usługi zawodowej, lecz łączące się z wykonywaniem danego zawodu lub jego organizacją (np. tajniki świadczenia usług zawodowych, wiadomości dotyczące wewnętrznego życia organizacji zawodowych), któ- rą autor nazywa tajemnicą zawodową w ścisłym sensie36. Trzeba zauważyć, że podział ten jest narażony na słuszny zarzut niezupełności. Nietrudno przecież o przykład wiadomości, która ani nie dotyczy życia prywatnego jednostki, ani spraw związanych z samym wykonywaniem zawodu, a jed- nak może być przedmiotem tajemnicy zawodowej. Pojawiają sie tu wska- zywane już wyżej trudności związane z utożsamianiem tajemnicy zawodo- 34 B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 18. 35 Ibidem, s. 18, za R. Maurach (Deutches..., s. 153). 36 M. Cieślak, Zagadnienia..., s. 271–272. 22 1.1. Definicja tajemnicy zawodowej wej z tajemnicą prywatną. Niezaprzeczalną zaletą ujęcia przedstawionego przez M. Cieślaka jest jednak zwrócenie uwagi na aspekt „wewnętrzny” tajemnicy zawodowej, czyli wiadomości, które objęte są tajemnicą zawo- dową, mimo że nie dotyczą osób, na rzecz których wykonywano czynności zawodowe. Niestety, autor nie omawia bliżej tej kategorii, wskazując na jej nikłe znaczenie w warunkach ustroju socjalistycznego37. Dzisiejsze realia życia społecznego i gospodarczego kreowane przez zasady wolnego rynku i konkurencji nie mogą pozostawiać cienia wątpliwości co do ogromnego i wciąż rosnącego znaczenia tego rodzaju sekretów. Z tego względu, roz- ważając pojęcie tajemnicy zawodowej, należy brać pod uwagę także ten jej wewnętrzny aspekt. Powyższe rozważania skłaniają do wniosku, że próby określenia treś- ciowego kręgu wiadomości będących potencjalnym przedmiotem tajem- nicy zawodowej są z góry skazane na niepowodzenie. Jak powiedziano, decydujące znaczenie dla określania jej zakresu przedmiotowego ma zwią- zek z wykonywaniem zawodu, a więc kryterium formalne, nawiązujące do okoliczności uzyskania wiadomości niejawnej. Wiadomości uzyskane w związku z wykonywaniem zawodu mogą dotyczyć życia osobistego czy rodzinnego jednostki, ale równie dobrze sfery jej aktywności społecznej czy publicznej. Wysiłki zmierzające do wyznaczenia zakresu tajemnicy zawo- dowej według kryteriów treści wiadomości są więc bezowocne, a co waż- niejsze, zbędne, gdyż uzupełnianie definicji tajemnicy zawodowej, opartej na kryterium formalnym, elementami nawiązującymi do merytorycznej zawartości wiadomości może prowadzić jedynie do dalszych komplikacji terminologicznych. Niezbędne wydaje sie też określenie kolejnego elementu składają- cego się na definicję tajemnicy zawodowej, a mianowicie istnienie dwóch podmiotów, których dotyczą prawa i obowiązki wynikające z jej istnie- nia. W przypadku tajemnicy zawodowej, oprócz osoby, której dotyczy wia- domość niejawna i która jest zainteresowana utrzymaniem jej niejawnego charakteru, istnieje też przynajmniej jedna osoba, która w związku z wy- konywaniem czynności zawodowych poznała treść wiadomości i z tej racji zobowiązana jest do zachowania jej w sekrecie38. W opracowaniach doty- czących tajemnicy podmioty te są różnie nazywane. W ślad za literatu- rą niemiecką używa się niekiedy pojęcia „pana” bądź „władcy tajemnicy” 37 M. Cieślak, Zagadnienia..., s. 272; podobnie B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 13. 38 Podobnie B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 19. 23 Rozdział 1. Tajemnica zawodowa w ogólności w odniesieniu do osoby, której dotyczy wiadomość nią objęta, oraz „sługi tajemnicy”, dla określenia osoby obowiązanej do dyskrecji39. Podstawą po- wyższego rozróżnienia pojęciowego jest kryterium dysponowania tajem- nicą — „pan” ma możliwość swobodnego decydowania o tym, czy utrzy- mać wiadomość niejawną w dyskrecji, zaś „sługa” takiego uprawnienia nie posiada i winien nie dopuścić do ujawnienia tajemnicy „osobom trzecim”, czyli niewtajemniczonym. Terminologia powyższa z pewnością razi swoim archaicznym brzmieniem, jednakże olbrzymią zasługą jej twórcy jest odwo- łanie się do prawa decydowania o utrzymaniu bądź zniesieniu niejawności informacji objętej tajemnicą. B. Kunicka–Michalska odrzuca tę terminolo- gię ze względu na zastosowane kryterium i używa określeń „osoba, której wiadomość dotyczy”, a dla określenia „sługi” tajemnicy — „przedstawiciel zawodu, który tajemnicę poznał”40. J. Sawicki posługuje się dla określenia osoby zobowiązanej do zacho- wania tajemnicy terminem „depozytariusz tajemnicy”41. Do idei tajemnicy jako swoistego depozytu nawiązuje także K. Łojewski, zdaniem którego, porównując wiadomość niejawną do rzeczy, w stosunku do której osobie zainteresowanej przysługuje prawo własności, „można zaryzykować tezę, że wyjawienie tej tajemnicy przedstawicielowi danego zawodu jest sui ge- neris umową o przechowanie”42. Wydaje się, że sam autor traktował ową analogię jedynie jako sposób obrazowego przedstawienia istoty tajemni- cy, w każdym razie nie idą za tym oryginalne propozycje terminologiczne — osobę, której dotyczy sekret, nazywa „osobą zainteresowaną”, a częściej nawet „dysponentem tajemnicy”. Zarówno analogia do prawa własności rzeczy, jak i użycie terminu „dysponenta”, nie pozostawia wątpliwości, że dla K. Łojewskiego podstawą pojęciowego rozróżnienia podmiotów tajem- nicy jest ich władztwo nad poufnością wiadomości. Propozycje terminologiczne przedstawione przez B. Kunicką–Michal- ską, jak i przez K. Łojewskiego — odmienne wyłącznie z uwagi na różne ujęcie statusu omawianych podmiotów — w pełni zasługują na akcepta- cję. W dalszej części pracy, w zależności od kontekstu rozważań, „pan ta- jemnicy” określany będzie bądź jako „osoba, której dotyczy sekretna wia- 39 B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 19 za: A. Ruckstuhl, DieVerletzung des Schriftgeheimnisses uaf Grund des Art. 179 des Schweizerisches Strafgesetzbuches, Fryburg 1935. 40 Ibidem, s. 20–21. 41 J. Sawicki, Tajemnica..., s. 18. Podobnie P.K. Sowiński, Prawo..., s. 143 i n. 42 K. Łojewski, Instytucja..., s. 158. Także to ujęcie spotkało się z krytyką (B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 20). 24 1.2. Teoretyczne uzasadnienie i charakter prawny tajemnicy zawodowej domość”, bądź jako jej „dysponent”, albo jako „powierzający tajemnicę”. Z kolei „sługę sekretu” nazywać się będzie zwykle „obowiązanym do za- chowania tajemnicy” bądź jej „depozytariuszem”. 1.2. Teoretyczne uzasadnienie i charakter prawny tajemnicy zawodowej Dla podjęcia szczegółowych rozważań nad tajemnicą zawodową i jej ochroną w procesie karnym konieczne jest nie tylko zakreślenie jej poję- cia, ale także teoretycznej podstawy, rozumianej jako racja funkcjonowa- nia tej instytucji w systemie prawa. Te uwagi, mimo swej ogólnej natury, będą w następnych rozdziałach nieocenioną wskazówką przy rozstrzyga- niu konkretnych problemów interpretacyjnych, formułowaniu krytycznych uwag i postulatów. W prawniczej literaturze zagranicznej znaleźć można co najmniej kil- ka teorii uzasadniających istnienie sekretów związanych z wykonywaniem zawodu. Wymienić należy na początek wykształconą w jurysprudencji fran- cuskiej teorię kontraktową (a raczej grupę teorii), zgodnie z którą obowiązek dyskrecji jest konsekwencją umowy zawartej między klientem a przedsta- wicielem danego zawodu43. Teoria ta pozostaje w opozycji do teorii porząd- ku publicznego, w myśl której sekret zawodowy winien być respektowany zarówno dla dobra ogółu, jak i zainteresowanej jednostki, przy czym w razie konfliktu pierwszeństwo przysługuje interesowi publicznemu44. W literaturze niemieckiej o prymat walczyły teoria woli i teoria intere- su45. Zgodnie z pierwszą, obowiązek zachowania danej wiadomości w dys- krecji wynika z woli osoby, której ona dotyczy. Ten subiektywny czynnik ma znaczenie decydujące, choćby chodziło o zachowanie w dyskrecji wiadomo- ści obiektywnie nieistotnych46. Druga z teorii kładła nacisk na interes osoby, której wiadomość dotyczy. Zachowanie pewnych wiadomości w dyskrecji wynika z potrzeby ochrony tego interesu, przy czym był on pojmowany w kategoriach obiektywnych, niezależnych od uczuć i poglądów samej oso- by zainteresowanej47. Z połączenia elementów składowych tych dwóch te- 43 Bliżej zob. B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 22–23 i powołana tam literatura francuska. 44 B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 23–25 i powołana tam literatur francuska 45 J. Sawicki, s. 25; B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 25. 46 J. Sawicki, s. 25; B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 25–26 i powołana tam literatura niemiecka. 47 B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 25–26. 25 Rozdział 1. Tajemnica zawodowa w ogólności orii powstała teoria mieszana, woli i interesu, stosownie do której wymaga się zarówno woli osoby zainteresowanej, jak i jej obiektywnego, uznanego społecznie za uzasadniony, interesu w utrzymaniu tajemnicy48. Rozważania snute na ten temat w polskiej literaturze oparte były na dorobku autorów niemieckich i zazwyczaj ograniczały się do afirmacji bądź teorii woli bądź teorii woli i interesu. Do przedstawicieli tej ostatniej nale- ży zaliczyć S. Glasera i A. Mogilnickiego49 oraz J. Sawickiego. Zdaniem tego ostatniego, „sama wola osoby zainteresowanej w zachowaniu wiadomości w tajemnicy nie wystarcza. Decyduje bowiem obok woli dopiero zaistnienie realnego interesu tej osoby, który uznany jest za społecznie godny ochro- ny przez porządek prawny”50. Cytowany pogląd oparty był na brzmieniu art. 254 k.k. z 1932 r., którego § 3 uchylał przestępność naruszenia tajemni- cy prywatnej, jeśli nastąpiło to z uwagi na uzasadniony interes publiczny lub prywatny. A contrario autor wywiódł z tego przepisu wniosek, że jeśli wiadomość, którą osoba zainteresowana pragnie utrzymać w tajemnicy, nie przedstawia dla niej obiektywnie żadnego interesu, nie jest tajemnicą zawodową korzystającą z prawnej ochrony51. Pogląd J. Sawickiego podał w wątpliwość K. Łojewski, zdaniem które- go tak rozumiany obowiązek zachowania dyskrecji przestałby w zasadzie istnieć, gdyż pozostające pod ochroną tajemnicy zawodowej wiadomości z reguły nie mogą być uznane za społecznie godne ochrony. Autor krytyki zauważa, że względy ładu społecznego i porządku prawnego przemawia- ją prawie zawsze za ich ujawnieniem i jeśli ustawodawca chroni tajemnicę zawodową, to nie z uwagi na wartości społeczne i prawne, ale na — gene- ralizując nieco — indywidualne interesy jednostki52. Kontynuując swój wywód K. Łojewski opowiada się za teorią woli53, zauważając słusznie, że wola jednostki zawsze jest uwarunkowana jej indy- 48 J. Sawicki, Tajemnica..., s. 25; B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 26–27 i powołana tam literatura niemiecka. 49 S. Glaser, A. Mogilnicki, Kodeks karny. Komentarz, Kraków 1934, s. 836. Należy zauważyć, że auto- rzy ci proponują nieco zmodyfikowaną teorię mieszaną, wymagającą bądź to woli, bądź interesu, a nie, jak w klasycznym wariancie, obu tych elementów. 50 J. Sawicki, Tajemnica..., s. 26; zob. też opinię tegoż autora (w:) „Dyskusja w Dziale Prawa Karnego In- stytutu Nauk Prawnych PAN nad pracą Jerzego Sawickiego «Tajemnica zawodowa lekarza i dziennikarza w prawie karnym», Państwo i Prawo 1960, nr 10, s. 658. 51 J. Sawicki, Tajemnica..., s. 26. 52 K. Łojewski, Instytucja..., s. 158–159. Do grona krytycznie oceniających koncepcję J. Sawickiego dołączyła się B. Kunicka–Michalska (zob. Ochrona..., s. 29–30). 53 W literaturze polskiej reprezentował ją wcześniej L. Peiper (zob. Komentarz do kodeksu karnego, Kraków 1936, s. 521). 26 1.2. Teoretyczne uzasadnienie i charakter prawny tajemnicy zawodowej widualnym interesem — choćby dziwacznym i obiektywnie niezrozumia- łym. Prawo nie wnika zatem w sferę motywów zatajenia pewnych wiado- mości przez jednostkę, uznając, że ona sama najlepiej strzec będzie swoich interesów, w żadnym zaś razie nie ocenia ich przez pryzmat ich prawnej i społecznej wartości54. Powyższe stanowisko częściowo skrytykowała B. Kunicka–Michal- ska. Autorka podzieliła uwagi dotyczące niemożności wartościowania ta- jemnicy zawodowej według społecznej lub prawnej wartości interesów jednostki55, zanegowała jednak przyjęcie woli osoby zainteresowanej jako jedynego i decydującego czynnika kreującego obowiązek zachowania ta- jemnicy zawodowej. Zwróciła uwagę na to, że zgodnie z tym stanowiskiem, „wola osoby, której tajemnica dotyczy, nie tylko zobowiązuje przedstawicie- la zawodu do dyskrecji, ale także do ujawnienia tajemnicy, gdy jednostka tego żąda.” A przecież — śledząc tok rozumowania autorki — zgoda oso- by zainteresowanej nie zawsze jest wystarczającą przesłanką zwolnienia z tajemnicy zawodowej56. Wszak „tajemnica zawodowa ma na celu prze- de wszystkim ochronę sfery tajemnicy, do której każdy człowiek ma pra- wo, niemniej drugą ważną okolicznością, dla której tajemnicę chronią licz- ne systemy prawne, jest zapewnienie prestiżu zawodu, a co za tym idzie, stworzenie klimatu zaufania do przedstawicieli danego zawodu nie tylko wśród tych, którzy już im powierzyli własne tajemnice, ale także wśród wszystkich przyszłych «klientów»”57. Ostatecznie autorka nie opowiada się za żadną z przeciwstawnych teorii, stwierdzając, że każda z nich, choć po- mocna przy rozpatrywaniu konkretnego wypadku, jest nieprzydatna jako reguła dotycząca obowiązku zawodowej dyskrecji jako całości58. Podobną opinię wyraził (w kontekście rozważań nad istotą tajemnicy lekarskiej) tak- że M. Safjan, którego zdaniem „interes pacjenta (...) jest tak mocno zwią- zany z interesem publicznym, że przy bliższej analizie przestaje odgrywać na poziomie konkretnych sytuacji rolę kryterium selekcjonującego jej [ta- jemnicy — M.R.] zawartość”59. 54 K. Łojewski, Instytucja..., s. 159. 55 B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 30. 56 Zob. B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 31 i n. 57 B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 32. Podobną opinię wyraził M. Cieślak (Glosa do uchwały SN z dnia 29 listopada 1962 r., VI KO 61/62, Państwo i Prawo 1963, nr 7, s. 171). 58 B. Kunicka–Michalska, Ochrona..., s. 36. 59 M. Safjan, Problemy prawne tajemnicy lekarskiej, Kwartalnik Prawa Prywatnego 1995, z. 1, s. 12. Nie- stety, autor takiej analizy nie przeprowadza. 27
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Tajemnica zawodowa i jej ochrona w polskim procesie karnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: