Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00394 007935 19973068 na godz. na dobę w sumie
Tam i z powrotem. Rzecz o lalkarskich kontaktach polsko-czechosłowackich i polsko-czesko-słowackich na Śląsku - ebook/pdf
Tam i z powrotem. Rzecz o lalkarskich kontaktach polsko-czechosłowackich i polsko-czesko-słowackich na Śląsku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 376
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2161-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> sztuki teatralne i teatrologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-16%), audiobook).
Książka dotyczy bezprecedensowej obecności czeskich i słowackich twórców w polskim teatrze lalek XX i XXI wieku. Podstawowe pytania oscylują wokół zagadnień przenikania wpływów i inspiracji między teatrami lalkowymi Czech, Słowacji i Polski, a także pytań czy i w jakim stopniu tak znacząca obecność w polskim teatrze lalek twórców czeskich i słowackich jest uwarunkowana słabnącą kondycją polskiego teatru, otwarciem granic, wspólnotą kulturowych odniesień wobec zjednoczonej Europy, czy może jest ona wynikiem stałych fluktuacji kulturowych będących efektem bliskości geograficznej i historycznej naszych narodów.

Recenzje książki ukazały się na stronach:

- czasopisma internetowego „Sprawy Nauki” nr 10 (203) październik 2015 (recenzja dostępna pod adresem: www.sprawynauki.edu.pl, 27 września 2015 r.),

- Sekcji polskiej Międzynarodowego Stowarzyszenia Krytyków Teatralnych AICT/IATC (recenzja dostępna pod adresem: www.aict.art.pl, 06 października 2015 r.).

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Ewa Tomaszewska E w a T o m a s z e w s k a dr Ewa TOMASZEWSKA – ur. w 1961 roku w Katowicach, ukończyła studia na Wydziale Architektury Politechniki Krakowskiej oraz na Wydziale Reżyserii Teatru Lalek w PWST im. A. Zelwerowicza w Warszawie Wydziały Lalkarskie w Białymstoku. Uczestniczyła w warsztatach teatralnych prowadzonych przez Petera Schumanna, Henka Boerwinkel’a i Richarda Bradshow’a. Reżyserowała sztuki w teatrach dla dzieci. Od 1990 pracuje w Zakładzie Edukacji Kulturalnej na Wydziale Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego. Jest autorką ponad pięćdziesięciu publikacji dotyczących teatru w tym książek: Jan Dorman, poeta teatru (Katowice 2010) i Jan Dorman – własną drogą (Katowice 2012). Więcej o książce: Rzecz o lalkarskich kontaktach polsko-czechosłowackich i polsko-czesko-słowackich na Śląsku CENA 32 ZŁ (+ VAT) ISSN 0208-6336 ISBN 978-83-8012-161-4 4 TAM I Z POWROTEM Mojemu Profesorowi Henrykowi Jurkowskiemu NR 3217 Ewa Tomaszewska TAM I Z POWROTEM Rzecz o lalkarskich kontaktach polsko-czechosłowackich oraz polsko-czesko-słowackich na Śląsku Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2014 Redaktor serii: Publikacje Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji Urszula Szuścik Recenzent Janusz Degler, Marek Waszkiel Spis treści Podziękowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zanim zacznie się opowieść… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 11 29 CZĘŚĆ 1 Od zakończenia II wojny światowej do przemian lat 80. XX w. . . . . . . . . . 49 1. Tradycja i socrealizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Pierwsze jaskółki zmian w teatrze lalek w Czechosłowacji . . . . . . . . . . . . 3. Festiwale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Pierwsze kontakty z Czechosłowacją Jana Dormana . . . . . . . . . . . . . . . 5. Edukacja teatralna lalkarzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Literatura teatralna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.1. Literatura Czechosłowacji w polskich teatrach lalek . . . . . . . . . . . . 6.2. Polskie inscenizacje czeskich sztuk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.3. Polska literatura dramatyczna dla dzieci w Czechosłowacji . . . . . . . . 7. Lata przełomu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1. Polska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.2. Czechosłowacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.3. Praska wiosna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8. Najważniejsze ośrodki nowego teatru lalek w Czechosłowacji . . . . . . . . 8.1. Liberec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 59 68 77 88 95 95 100 103 107 107 112 113 115 115 6 8.2. Hradec Králové . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.2.1. Janosik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.3. Pilzno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.4. Praga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.5. Teatry na Słowacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.6. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. W poszukiwaniu „nowego” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.1. Walka o lalki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.2. Polski teatr lalek lat 80. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10. Czeskie i słowackie teatry na Międzynarodowym Festiwalu Teatrów Lalek w Bielsku-Białej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 122 125 126 128 130 133 133 137 142 CZĘŚĆ 2 Twórcy z Czech i Słowacji w polskich teatrach na Śląsku . . . . . . . . . 1. Początki współpracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Wałbrzych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Polacy z Zaolzia w śląskich teatrach lalek . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Karel Brožek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Król Jeleń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Tematy historyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Teatr w Galerii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Współpracownicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Petr Nosálek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Divadlo loutek Ostrava . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Opole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Współpraca z Martą Guśniowską . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4. Misteria . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5. Teatr romantyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.6. O diabełku Widełku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.7. Ważne tematy dla najmłodszych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.8. Tristan i Izolda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.9. Współpracownicy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.9.1. Scenografowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.9.2. Kompozytorzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 157 157 162 170 172 174 176 181 183 185 188 191 193 199 203 205 207 209 209 213 Spis treści 7 4. Inni twórcy czescy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Josef i Jakub Kroftowie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Miroslav Vildman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3. Jan Polívka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.4. Libor Štumpf . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Marián Pecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1. Inscenizacje bielskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2. Inscenizacje opolskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2.1. Iwona księżniczka Burgunda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6. Inni twórcy słowaccy w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.1. Mistrzowski team Mariána Pecki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2. Ondrej Spišak i František Lipták . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 220 226 227 231 233 234 243 248 254 255 260 264 Aneksy 1. Oryginalne brzmienie cytatów czeskich i słowackich użytych w przypisach w tłumaczeniu Ewy Tomaszewskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Teatry czeskie i słowackie na Międzynarodowym Festiwalu Teatrów Lalek w Bielsku – Białej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. Udział Czechów i Słowaków w imprezach towarzyszących Międzynarodo- wego Festiwalu Teatrów Lalek w Bielsku-Białej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Obecność czeskich i słowackich twórców w repertuarze polskich teatrów lalek na Śląsku w latach 1945–2011 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5. Zestawienia prac teatralnych czeskich i słowackich reżyserów w Polsce . . . 6. Zestawienia prac teatralnych czeskich i słowackich scenografów w Polsce . . 7. Inscenizacje Petra Nosálka z muzyką Pavla Helebranda . . . . . . . . . . . . . 277 282 289 290 305 311 326 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329 343 Shrnutí . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 371 Spis treści Podziękowania Dziękuję wszystkim, którzy pomogli mi przy pisaniu tej książki, a w szcze- gólności Karelowi Brožkowi, Petrowi Nosálkowi, Mariánowi Pecko, Evie Farkašovej, Pavlovi Helebrandowi, Pavlowi Hubičce i Janowi Polívce za czas jaki poświęcili na rozmowy ze mną oraz życzliwość i otwartość. Dzięku- ję także prof. dr. hab. Henrykowi Jurkowskiemu za udostępnienie własnych materiałów dotyczących kontaktów lalkarskich polsko-czesko-słowackich, Małgorzacie Dwornik i Wojciechowi Kobrzyńskiemu za cenne informacje dotyczące obecności czeskich twórców w Wałbrzychu oraz Krystianowi Kobyłce za informacje dotyczące Opolskiego Teatru Lalki i Aktora im. A. Smolki. Osobne podziękowania kieruję do kierowników literackich wszystkich śląskich teatrów lalek oraz Teatru Lalek „Baj Pomorski” w Toruniu i „Lal- ka” w Warszawie, a także do słowackiego teatru lalek „Na Rázcestí” z Bań- skiej Bystrzycy za udostępnienie wszelkich możliwych informacji, materia- łów, zdjęć oraz recenzji dotyczących czeskich i słowackich twórców w ich teatrach. Pragnę szczególnie podziękować Renacie Chudeckiej ze Śląskiego Teatru Lalki i Aktora „Ateneum” w Katowicach, która od samego początku wspierała moją pracę i dodawała mi odwagi. Gorące podziękowania kieruję także do Niny Malíkovej za wsparcie i udo- stępnienie materiałów z  archiwum czasopisma „Loutkář”, które stanowiły dla mnie nieocenioną pomoc w zrozumieniu powojennej historii teatru lalek w Czechach oraz do Idy Hledíkovej, której uwagi i korekty dotyczące teatru lalek na Słowacji pozwoliły mi lepiej zrozumieć opisywaną problematykę. Dziękuję także Alicji Olmovej-Jarnotovej, która pomogła mi przetłu- maczyć i zrozumieć wiele materiałów czeskojęzycznych, dzięki niej mogłam także dotrzeć do wielu z nich. Wreszcie dziękuję wszystkim, którzy wsparli mnie cennymi uwagami i in- Ewa Tomaszewska formacjami dotyczącymi tematu mojej pracy. Wstęp Pierwszy Śląski Festiwal Teatrów Lalkowych w Opolu zorganizowano w 1962 r. dla uczczenia 25-lecia pracy scenicznej Alojzego Smolki i jego teatru. Wkrótce przekształcił się w festiwal ogólnopolski, organizowany co dwa lata, pod patronatem Ministerstwa Kultury i Sztuki. Poświęcony był dramaturgii polskiej, co połączono z konkursem na sztukę dla teatrów lalkowych. Dziś opolski OFTL jest najważniejszą platformą spotkań pol- skich lalkarzy, co zauważył minister kultury, Bogdan Zdrojewski, pisząc w liście otwartym do uczestników i organizatorów XXV edycji festiwalu, że jest on „niezastąpionym barometrem polskiej sztuki lalkarskiej”. Jeśli tak jest, to przyglądając się doborowi najlepszych polskich przed- stawień nie sposób pominąć kwestii obecności w polskich teatrach twór- ców z zagranicy. Na jubileuszowym, XXV Ogólnopolskim Festiwalu Te- atrów Lalek w Opolu, który odbył się w dniach 17–21 listopada 2011 r., w konkursie zaprezentowano 12 przedstawień. Pięć spośród nich zreali- zowali twórcy z zagranicy; trzy widowiska zostały wyreżyserowane przez Mariána Pecko ze Słowacji (Olsztyńskiego Teatru Lalek, Banialuki z Biel- ska-Białej i Opolskiego teatru Lalki i Aktora), jedno – także z Opola – autorstwa Petra Nosálka z Czech i jedno, którego twórcą była Anna Iwa- nowa-Braszyńska z Rosji, przywiózł do Opola Białostocki Teatr Lalek. To niemal połowa prezentowanych widowisk. Gdyby sięgnąć w przeszłość także odkrylibyśmy wiele niepolskich na- zwisk, i to w gronie laureatów przeglądu polskich teatrów lalek. Na po- przednim XXIV OFTL-u nagrody za reżyserię otrzymali dwaj reżyserzy: Słowak, Marián Pecko, za spektakl Iwona, księżniczka Burgunda i Czech, Petr Nosálek za reżyserię spektaklu O  mniejszych braciszkach świętego Franciszka, oba zrealizowane w  Opolskim Teatrze Lalki i  Aktora; Trzy 12 równorzędne nagrody za scenografię otrzymali: Pavol Andraško za de- koracje do Iwony, księżniczki Burgunda, Eva Farkašová za scenografię do przedstawienia O mniejszych braciszkach świętego Franciszka oraz za ko- stiumy i lalki do spektaklu Iwona, księżniczka Burgunda (oboje ze Sło- wacji) i  Marek Zákostelecký z  Czech za scenografię do przedstawienia Kino Palace Teatru Lalka z Warszawy. Był on także laureatem nagrody za scenariusz do tego widowiska. Nagroda za muzykę przypadła Słowakom, Robertowi Mankovecký᾽emu, współtwórcy Iwony…, i Robertovi Jurčo za wykonanie muzyki w spektaklu Murdas. Bajka Kompanii Doomsday. Na- grodę Główną im. Alojzego Smolki przyznano także spektaklowi Iwona, księżniczka Burgunda. Tak więc goście zza południowej granicy górą! Rodzi to jednak wiele pytań z jednej strony dotyczących kondycji pol- skiego teatru lalek, z drugiej skłaniających do zastanowienia się nad fe- nomenem czeskiej i  słowackiej sztuki lalkarskiej tak chętnie i  dobrze przyjmowanej w Polsce. Hanna Baltyn także zauważa to zjawisko, pisząc w ostatnim numerze Teatru Lalek poświęconym 50-leciu POLUNIMA1: „Czesi i Słowacy rządzą. Rządzą u siebie, z niesłychaną pomysłowością łą- cząc tradycje starego lalkarstwa z nowoczesnymi, popkulturowymi (dziś już postmodernistycznymi) pomysłami, używając kluczy interpretacyj- nych typu gender czy śmiało eksplorując na przykład tematy i formy na granicy obscenów. Ale rządzą też w polskim teatrze dla dzieci. To dla mnie zjawisko, które obserwuję od lat – od słabych symptomów rozwinęło się w istną epidemię. (…) Nazwiska takie jak Ondrej Spišák, František Lipták, Petr Nosalék, Josef i Petr Krofta2 są powszechnie znane (przy czym pierw- szy z wymienionych zapuszcza się z powodzeniem w dorosłe rewiry, choć- by jako reżyser sztuk Tadeusza Słobodzianka). Kulminacją była wystawio- na w 2009 r. w Opolskim Teatrze Lalki i Aktora »Iwona…« Gombrowicza. (…) Nie mówię, że to źle, tylko trochę dziwnie. Ale cieszymy się, że polskie dzieci oglądają dobry teatr”3. Fakty te stały się punktem wyjścia dla rozważań dotyczących nie tylko źródeł tej dość niecodziennej obecności czeskich i słowackich twórców w polskim teatrze lalek początku XXI w., ale także znaczenia jakie twór- 1 Polski Ośrodek Międzynarodowej Unii Lalkarskiej. 2 Autorka lub redakcja zrobili błąd – chodziło zapewne o syna Krofty – Jakuba lub Petra Matáska, scenografa. 3 H. Baltyn, Czesi i Słowacy, „Teatr Lalek”, 2011, nr 1–2, s. 22. Wstęp 13 czość tych trzech narodów miała dla przemian konwencji lalkowej w tych krajach oraz dla kierunków i intensywności wzajemnych inspiracji i wpły- wów. Jest to zatem próba zaobserwowania jak czeska i słowacka tradycja odbiła się na polskim teatrze lalek, a także jak polska myśl artystyczna wpłynęła na przemiany form tego gatunku teatralnego za południowymi granicami Polski. Jednocześnie przyjmuje się terytorium Śląska jako prze- strzeń obserwacji. Samo zjawisko przenikania wpływów nie jest niczym szczególnym, ani nowym. Zwłaszcza południowe granice Polski od wieków cechowała pew- na płynność, która związana była z historycznymi i politycznymi uwarun- kowaniami sięgającymi wczesnego średniowiecza. Terytorium historycz- nego Śląska w zasadzie odpowiada dorzeczu Odry. Jednak na przykład Śląsk Lubuski odpadł na rzecz Brandenburgii na tyle wcześnie, że nikt ziemi tej ze Śląskiem nie wiąże i od wieków traktuje się ją jako odrębną krainę geograficzną – ziemię Lubuską. Zatem i tutaj ten teren zostanie pominięty, jako od wieków nieśląski. Jest to tym bardziej zasadne, że po- ruszana problematyka w zasadzie nie cofa się znacząco poza datę zakoń- czenia II wojny światowej. Z kolei ziemie w okolicach działu wodnego między Odrą a Wisłą, na zachodnich granicach Małopolski, pierwotnie przynależące do niej et- nicznie, zostały na przełomie XII i XIII w. zajęte przez Ślązaków i włączo- ne w przestrzeń ich wpływów. Taka sytuacja trwa aż do dziś, dlatego tutaj tereny Podbeskidzia4 potraktowane zostały jako od wieków przynależne do Śląska. Zagłębie również nie w pełni należało do Śląska. Po roku 1348 to właś- nie przez te tereny przebiegała granica między Koroną Polską a Czeską. Można więc uznać, że było to terytorium pograniczne. Jednak od średnio- wiecza ze Śląskiem łączyło go zatrudnienie ludności związane z wydoby- ciem i przetwarzaniem bogactw naturalnych oraz z handlem5. Po trze- cim rozbiorze Polski (1795 r.) Zagłębie zostało włączone do Rosji, jednak od razu po 1918 r. stało się częścią województwa śląskiego i odtąd jest 4 Nazwa Podbeskidzie powstała w zasadzie w latach 80. XX w. w czasie ruchów soli- darnościowych; obejmuje ona tereny dawnego województwa bielskiego, przede wszystkim obecne powiaty bielski i żywiecki. 5 Szczególnie ważne było wydobywanie i  przetwarzanie rud żelaza, cynku i  ołowiu, a przede wszystkim eksploatacja złóż węgla kamiennego, także brunatnego. Wstęp 14 Kategorią „a” objęto tereny ziemi kłodzkiej, Śląska Opawskiego, ziemi bytomsko-siewier- skiej i pasa ziemi od Żar do Nysy Łużyckiej. Do kategorii „b” zaliczono ziemię oświęcim- ską oraz okolice Świebodzina i Krosna. Pozostałe tereny zaliczono do kategorii „c”6. integralną częścią Górnego Śląska. W niniejszej pracy jest zatem także uznawane za część Śląska. „Śląsk miał zawsze swoją odrębność geograficzną, stanowiącą obiek- tywnie o jego istnieniu jako jednej z tzw. naczelnych krain w trzonie Europy. Dzieje pokazały, że jego naturalne hydro- i orograficzne gra- nice są trwalsze niż jakiekolwiek inne, najlepiej nawet zabezpieczone traktatami, linie podziałów politycznych. Śląsk bowiem tworzy wyraź- ną jednostkę fizjograficzną w ramach zlewiska macierzystej rzeki Odry, która w swym górnym i środkowym biegu jest jego osią, a on jej łożem. Mało która z  europejskich krain jest tak ściśle i  wyłącznie związana z systemem swych wód, jak Śląsk z dorzeczem Odry, która zadecydo- wała o jego zasiedleniu i granicach”7. Terytorium to od zarania dziejów zamieszkiwała ludność słowiańska. Jednak Śląsk rozdarty został pomiędzy różnych władców, co już w XII w. 6 http://silesiana.republikasilesia.com/, data pobrania: marzec 2012. 7 Ibidem. Wstęp 15 doprowadziło do podziału tego regionu na dwie części: Dolny i Górny Śląsk8. Terytorium przechodziło z rąk do rąk; znajdowało się pod pano- waniem Królestwa Polskiego i Korony Czeskiej, Piastów śląskich, Bran- denburczyków, potem także okresowo Węgier, wreszcie znalazło się w ob- rębie Państwa Habsburgów, w Prusach i Rosji, a później poszczególne jego części weszły w skład Niemiec, Polski, a także Czechosłowacji. Musiało to wpłynąć na strukturę narodowościową ludności zamieszkującą to tery- torium. Wielonarodowościowy charakter Śląska stał się jego charaktery- styczną cechą. Pomimo niesprzyjających uwarunkowań historycznych Śląsk zacho- wywał zaskakującą wewnętrzną spójność i jednocześnie otwartość, któ- ra wynikała zapewne z faktu bycia terenem mieszania się różnych wpły- wów: polskich, niemieckich, austriackich, czeskich, słowackich, nawet węgierskich i bałkańskich (o czym zaświadczają elementy folkloru np. żywieckiego), co sprzyjało życiu bez uprzedzeń. Nie bez znaczenia była również zamożność mieszkańców oraz wysoki stopień uprzemysło- wienia. Młodzież śląska licznie studiowała na różnych uniwersytetach euro- pejskich: w  Krakowie9, w  Ołomuńcu, w  holenderskiej Lejdzie, a  nawet we Włoszech, a później także na uniwersytecie we Wrocławiu i w Niem- czech10. Wobec nasilającej się od końca XVIII w. polityki germanizacyj- nej, ludność Śląska tworzyła wiele instytucji krzewiących język i kulturę polską, w  tym także seminaria nauczycielskie czy biblioteki11. W  kon- tekście tej pracy interesującym faktem może być utworzenie w  1836 r. Towarzystwa Literacko-Słowiańskiego, na czele którego stanął profesor uniwersytetu wrocławskiego, Jan Ewangelista Purkynie (1787–1869). Był Czechem, a jednak to właśnie dzięki niemu towarzystwo zajęło czołową pozycję w  życiu polskiego środowiska we Wrocławiu12. Polacy również 8 Naturalna granica, zwana przesieką przebiegała od Gór Sowich wzdłuż Nysy Kłodz- kiej i była pasem niekarczowanych lasów. Już we wczesnym średniowieczu Puszcza Prze- siecka rozdzielała obszar zamieszkały przez plemiona Ślężan i Opolan. 9 W XV i XVI w. stanowiła ponad 10 studiujących na Uniwersytecie Jagiellońskim. 10 Za: K. Popiołek, Historia Śląska, Katowice, Wydawnictwo „Śląsk”, 1972. 11 Niezwykle interesujący przykład może stanowić bogata tradycja czytelnicza na Śląsku Cieszyńskim (Józef Pilch, Polskie pierwodruki cieszyńskie, Cieszyn 1990). 12 K. Popiołek, Historia… op. cit. s. 202–203. Wstęp 16 wsparli Czechów poddanym intensywnej germanizacji, a potem podej- mujących starania o przywrócenie języka czeskiego oraz stworzenie lite- ratury, czasopiśmiennictwa, a także teatru narodowego13. Już od połowy XIX w., na Uniwersytecie Karola w Pradze, istniała możliwość studiowa- nia języka i literatury polskiej. Początkowo prowadzono jedynie lektoraty, ale od 1923 r. istniała już niezależna katedra polonistyki14. Warto może także dodać ogromny wpływ polskich romantyków na poetów czeskich tej epoki. Kytice (Bukiet), jeden z ważniejszych czeskich utworów doby romantyzmu, napisany przez Karla Jaromira Erbena był inspirowany mic- kiewiczowskimi Balladami i romansami. „Sto pięćdziesiąt lat nacisku kultury niemieckiej w warunkach likwidacji czeskich instytucji narodowych spowodowało w Czechach niemal całko- witą germanizację warstw posiadających. Pod koniec wieku XVIII naród czeski stanowiły warstwy ludowe, nieliczne grupy szlachty i nieliczna inte- ligencja miejska”.15 Zwłaszcza na tym polu historia Czechów i Polaków na 13 Germanizacja Czech nasiliła się po przegranej przez Czechów w 1620 r. bitwie na Białej Górze, która była starciem między siłami czeskich protestantów a wojskami koali- cyjnymi ligi katolickiej. Zwycięscy Habsburgowie rozpętali w Czechach terror. Planowo zamordowali 600 najważniejszych przedstawicieli czeskiej elity społecznej i kulturalnej. Skonfiskowali także majątki czeskich protestantów stanowiące połowę wszystkich po- siadłości ziemskich i przekazali je zwycięskiej arystokracji niemieckiej. Kościoły prze- kazano niemieckim katolikom oraz rozpoczęto przymusową rekatolicyzację. Tysiące protestantów czeskich uciekło na Śląsk oraz do Polski, gdzie tworzyli husyckie wspól- noty braci czeskich. Wskutek tej migracji Czechy stały się krajem wyludnionym oraz zrujnowanym ekonomicznie. Liczba autochtonicznej ludności czeskiej zmalała do ¼, a język czeski zaniknął pozostając w zasadzie tylko językiem ludu wiejskiego. W XIX w. Josef Jungmann, uznawany za ojca współczesnej czeszczyzny, korzystając z tekstów w ję- zyku czeskim z wieków minionych, czerpiąc z języka mówionego oraz z innych języków słowiańskich, w tym przede wszystkim z polskiego, stworzył podstawy nowoczesnego języka czeskiego. 14 Duże znaczenie przy formowaniu Katedry Polonistyki Uniwersytetu Karola w Pradze miał wybitny polski profesor UJ w Krakowie, a od 1925 r. także praskiego uniwersytetu, znawca i badacz literatury romantycznej – Marian Szyjkowski. Kontynuatorem jego pra- cy był Karel Krejčí, następnie zaś jego student Otakar Bartoš. Obecnie język polski można studiować na kilku polonistykach: w Pradze, Brnie, Ostrawie, Opawie, Ołomuńcu, Hradcu Králove, Pardubicach, Pilźnie i w Ústí nad Labą – za: A. Olmová, Dramat polski na scenach czeskich w latach 1945–2003, praca doktorska. Kraków, Uniwersytet Jagielloński, 2012, s. 209. 15 H. Jurkowski Dzieje Teatru lalek, Od romantyzmu do Wielkiej reformy teatru, Warsza- wa, PIW, 1976, s. 65. Wstęp 17 Śląsku zazębia się i mimo konfliktów, nieporozumień i uprzedzeń okazuje się, że w wielu sprawach narody te rozumiały się i wspierały wzajemnie. Nieco inna sytuacja panowała na Słowacji, która już w XI w. znalazła się pod wpływami Węgier, później weszła do państwa Habsburgów, gdzie także pozostawała pod bezpośrednim zwierzchnictwem Węgrów. W wieku XIX, budząca się świadomość narodowej odrębności Słowaków, wpłynęła na nasi- lający się opór przeciw madziaryzacji. Walka o utrzymanie języka słowackie- go i instytucji narodowych przebiegała ze zmiennym szczęściem. Ta sytuacja, choć w innej perspektywie historyczno-politycznej, jest zrozumiała i bliska zarówno Polakom, jak i Czechom. Ostatecznie Słowacy w obronie własnej tożsamości narodowej zdecydowali się na połączenie z Czechami16. Podczas I wojny światowej, w 1918 r., doszło do utworzenia Czechosłowacji. Mimo wielu wątpliwości, utajonych niechęci i uprzedzeń Słowakom bliżej było do Czechów niż Węgrów, zarówno jeśli chodzi o język, jak i o kulturę pojmowaną w szerokim kontekście historycznym. Już z końcem XIX w. mło- dzież słowacka zaczęła w większej liczbie studiować na Uniwersytecie Karola w Pradze, co rozwinęło kontakty czesko-słowackie. Także teatr, a z pewno- ścią teatr lalek, uformował się na Słowacji pod wpływem Czech i spełniał tam podobne funkcje. Po II wojnie światowej Słowacja została wchłonięta przez Czechów i dopiero w wyniku praskiej wiosny w 1968 r. doszło do zmiany ustroju Czechosłowacji na federacyjny. Niemniej, wszystkie ważniejsze insty- tucje znajdowały się w czeskiej części Czechosłowacji. Należała do nich także jedyna szkoła lalkarska (Loutkářská katedra, Divadelní Fakulta, Akademia Múzickiých Umĕni), która znajdowała się w Pradze i była sercem lalkarskie- go świata, nie tylko zresztą w Czechosłowacji. Studiowali tam bowiem także Polacy. Po rozpadzie Czechosłowacji i utworzeniu Słowacji jako niezależnego państwa, podobny wydział powstał w Bratysławie, ale nadal wielu twórców słowackich (Evá Farkašová, Ondrej Spišák) to absolwenci praskiej DAMU17 i to jej system kształcenia lalkarzy pozostał wzorcowy. 16 Na Słowacji byli zarówno zwolennicy (Ján Kollár), jak i przeciwnicy (Ľudovít Štúr, Milan Hodža) jedności narodowej i językowej z Czechami. 17 „Potem poszła Pani do Pragi. – Innej możliwości studiowania teatru lalkowego u nas nie było” – mówi Evá Farkašová w wywiadzie Divadlo má zostať na ľuďoch, http://divadlo. sme.sk/c/5885180/eva-farkasova-divadlo-ma-zostat-na-ludoch.html (tłum. E. Tomaszew- ska. Wszystkie przytaczane cytaty czeskie i słowackie w brzmieniu oryginalnym zamiesz- czone są w aneksie 1). Wstęp 18 Początkowo słowacki teatr lalek docierał zatem do Polski za pośrednic- twem Czech i dopiero od drugiej połowy lat 90. polski teatr stał się areną artystycznych działań dla słowackich twórców, realizujących swoje prace także dzięki bezpośrednim kontaktom z polskimi teatrami lalek i polski- mi lalkarzami. Scenograf, Hana Cigánová, dotarła do Polski wraz z Cze- chem, Karelem Brožkiem na początku lat 90., z kolei Marián Pecko wraz ze swoim zespołem zaczął współpracę z polskimi scenami dzięki kontaktom z Białostockim Teatrem Lalek jakie nawiązał na Ogólnopolskim Festiwalu Teatrów Lalek w Opolu w 1989 r. Przez ostatnie 20 lat obecność Słowaków w polskim teatrze stała się istotna i niewątpliwie wpłynęła na jego kształt. Wcześniej trudno byłoby rozdzielić wpływy Czechosłowackiego środowi- ska na czeskie i słowackie. Wydaje się więc, że należy traktować je wspólnie. Warto może dodać, że Słowacy dotarli do Polski za pośrednictwem teatrów położonych daleko od granicy – najpierw teatru Marcinek z  Poznania, a potem teatru Lalka z Warszawy i Białostockiego Teatru Lalek. Dopiero po sukcesach słowackich inscenizacji na północy Polski artyści ci trafili do ślą- skich teatrów i pozostali tam do dziś częstymi gośćmi, realizującymi ważne przedstawienia. Sytuacja polityczna po II wojnie światowej wpłynęła na rozbicie spójno- ści Śląska. Wysiedlono ludność pochodzenia niemieckiego, która w pew- nych rejonach (Wałbrzyskie, Jeleniogórskie, częściowo także Opolszczy- zna) i dużych miastach stanowiła znaczną większość mieszkańców. Na ich miejsce przybyli repatrianci ze wschodu, a także z Francji (region Wał- brzycha), którzy przywieźli ze sobą własne obyczaje uformowane nieco innymi uwarunkowaniami historycznymi. Milczeniem pomijano kon- flikty, jakie wybuchały między ludnością śląską a  napływową, których reminiscencje trwają do dziś18. Ilustracją tego zjawiska może być wypo- 18 Świadectwem tego fałszywego obrazu Śląska tkwiącego nadal w  podświadomości wielu Polaków są słowa prezesa partii Prawo i Sprawiedliwość zawarte w Raporcie o stanie Rzeczpospolitej: „śląskość jest po prostu pewnym sposobem odcięcia się od polskości i przy- puszczalnie przyjęciem po prostu zakamuflowanej opcji niemieckiej”. (http://www.mmsile- sia.pl/366168/2011/4/5/co-powiedzial-jaroslaw-kaczynski-o-slasku-zapytalismy-mieszkan cow-slazacy-sa-oburzeni?category=news page=2). Warto może dodać, że w ostatnim Spi- sie Powszechnym z 2011 aż 809 tys. ludzi zgłosiło narodowość śląską, a badania dr Elżbiety Anny Sekuły ze Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej w Warszawie dowodzą, że osoby te w większości czują się Polakami (http://katowice.naszemiasto.pl/artykul/1134219,wybrali- narodowosc-slaska-ale-czuja-sie-takze-polakami,id,t.html). Niemniej na terenach Śląska Wstęp 19 wiedź Jana Potiszila, repatrianta z Francji, który związał się z teatrem la- lek w Opolu. Wypowiedź dotyczy sztuki Zielony mosteczek Jerzego Zabo- rowskiego: „Jednym słowem sztuka ta zawiera prawdy umiejętnie podane i dlatego nas tak interesuje, że mamy tu, na Opolszczyźnie, specyficzne warunki. Większość to mieszkańcy miejscowego pochodzenia, pozosta- wieni prawie że samopas. Jeśli chodzi o repolonizację i wychowanie naro- dowo-społeczne, którego wynikiem jest patriotyzm, przez który się uzy- skuje przywiązanie do Rządu, do klasy robotniczej, a przez to samo do marksizmu-leninizmu, pozostawiają one na tutejszym terenie wiele do ży- czenia”19. Czy to nie dziwne, że mówi się o repolonizacji ludności śląskiej i jednocześnie wskazuje konieczność edukacji ideologicznej? Pokazuje to nieznajomość ani historii, ani tradycji, ani uwarunkowań śląskich20. Problemy dotyczyły zresztą nie tylko ludności napływowej, która w rdzennych mieszkańcach Śląska widziała Niemców. Korzenie politycz- ne, choć po części i  narodowościowe, miał konflikt między ludnością Zagłębia a  ludnością Górnego Śląska. Równie trudna sytuacja, mimo że o zupełnie innym podłożu historyczno-politycznym, istniała na Ślą- sku Cieszyńskim. Wiązała się z problemami ludności polskiej, która po wyznaczeniu południowych granic Polski, pozostała w Czechosłowacji21, czego częstym efektem było podzielenie rodzin granicą państwową. W  wyniku tych wszystkich perturbacji22 Śląsk podzielił się na trzy części: Dolny Śląsk (wraz z regionem Sudetów) zamieszkały w przewa- żyła i nadal istnieje grupa ludności, która nie uważa się ani za Niemców, ani za Polaków lecz za Ślązaków, analogicznie jak na Kaszubach. 19 Za: H. Jurkowski, Wrocławski Teatr Lalek, W: Lalki i my, wydawnictwo jubileuszowe Wrocławskiego Teatru Lalek, Wrocław 2002, s.10. 20 W wyniku wysiłków germanizacyjnych Niemców od połowy XIX w. „wśród ludności polskiej ponad 90 stanowili chłopi i robotnicy” (K. Popiołek, Historia… op. cit., s. 225). Należy także dodać, że śląscy inżynierowie oraz inteligencja, zaraz po wyzwoleniu zostali aresztowani i  zesłani w  głąb ZSRR. Dopiero działania Aleksandra Zawadzkiego oraz Jerzego Ziętka doprowadziły do zwolnienia wielu z nich. 21 Warto tu może dodać, że region morawsko-śląski dzieli się na dwie części: Śląsk Cie- szyński i Opawski. Ten pierwszy w większości zamieszkiwała ludność polska, zaś zgerma- nizowany Śląsk Opawski od XIX w. stanowił odrębny region. Stąd powojenne konflikty i problemy narodowościowe dotyczyły tylko wschodniej części, zwanej Zaolziem. 22 Obecnie powstaje wiele przedstawień teatralnych podnoszących złożoną proble- matykę śląską, z których warto przywołać Cholonka wg powieści Janoscha Teatru Korez z Katowic (adapt.: Robert Talarczyk; reż.: Mirosław Neinert, Robert Talarczyk; scen.: Ewa Wstęp 20 żającej większości przez ludność napływową, Górny Śląsk z  Zagłębiem i Opolszczyzną, w większym lub mniejszym stopniu nadal zamieszkała przez rdzenną ludność oraz Śląsk Cieszyński połączony z Podbeskidziem, a rozdzielony granicą z Zaolziem. Nie miało to bezpośredniego wpływu na kształt i funkcjonowanie teatrów lalek powstałych na tych terenach. Jednak próby nawiązania kontaktów z  Czechosłowacją najwcześniej pojawiają się w tych teatrach, które powstały na terenach zasiedlonych przez ludność miejscową. Opierała się ona na własnej tradycji, być może na wcześniejszych układach towarzyskich, ale przede wszystkim nie była skoncentrowana na tworzeniu wszystkiego od zera, a raczej na powrocie do zwykłego życia. Przesiedleńcy na Dolnym Śląsku znaleźli się w spe- cyficznej sytuacji: „Polacy ze Lwowa, Tarnopola, Łucka, Pińska, profeso- rowie uniwersytetów, lekarze, prawnicy, nauczyciele przybywali do Wro- cławia, by odtworzyć tutaj dawne więzi, instytucje, pole działania, które dotychczas były ich domeną w innym, odebranym im świecie. Dynamika i żywotność ludzi nauki i kultury, którzy pragnęli jak najszybciej w no- wych warunkach stworzyć wrażenie stanu normalności, była wręcz za- dziwiająca. Skończył się horror wojny, więc proponowali, by na nowym miejscu żyć w sposób normalny, w otoczeniu instytucji, które są znakiem wspólnoty i kultury”23. Teatr lalek w Opolu miał największe tradycje sięgające okresu przed- wojennego co, w świetle historii polskich teatrów lalek, było raczej wy- jątkowe. Teatr ten, który zaczął tworzyć Alojzy Smolka od listopada 1948 r., stanowił kontynuację jego artystycznej i pedagogicznej działal- ności sprzed wojny. Był on snycerzem z Raciborza24, który w paździer- niku 1937 r. wraz z innymi działaczami instytucji polskich, utworzył na niemieckim Śląsku Polski Teatr Kukiełkowy przy I Dzielnicy Związku Polaków w Niemczech. Do 1939 r. zespół ten zrealizował 6 premier i dał Satalecka; opr. muz.: Stanisław Szydło; prem. 16.10.2004) czy wzbudzającą kontrowersje Miłość w Königshütte Ingmara Villqista zrealizowana w Teatrze Polskim w Bielsku-Białej (adapt.: Robert Talarczyk; kostiumy: Ilona Binarsh, muz. Krzysztof Maciejowski; prem. 31.03.2012). Również sprawy pogranicza pojawiły się w inscenizacji jednoaktówek Hel- muta Kajzara Chlew i Paternoster, których premiera w reż. Janusza Klimszy, odbyła się w ostrawskim teatrze Komorní Scéna „Aréna” 17.03.2012. 23 H. Jurkowski, Wrocławski Teatr…, op. cit., s. 5. 24 Miasta leżącego obecnie na pograniczu polsko-czeskim, a  wówczas, po podziale Śląska w wyniku powstań i plebiscytu, będącego w granicach Niemiec. Wstęp 21 około 200 przedstawień, które opierały się na repertuarze warszawskie- go Baja. Po wojnie Smolka utworzył scenę lalkową przy Teatrze Ziemi Opolskiej dzięki wsparciu Ireny i Tadeusza Byrskich, współkierujących sceną opolską. Opolski teatr lalek był zatem spadkobiercą tradycji „Ba- jowej”. Bielska Banialuka powstała tuż po zakończeniu II wojny światowej – pierwsza premiera sztuki O Marysi sierotce i złotookiej sroczce miejsco- wego literata Zygmunta Lubertowicza odbyła się 7 grudnia 1947 r. Jej założyciele, Jerzy Zitzman i Zenobiusz Zwolski, należeli jednak do innej grupy lalkarskich pionierów. Obaj to artyści plastycy, Zitzman był także, za sprawą ojca, spadkobiercą tradycji szopek satyryczno-artystycznych25. Był także kolegą Tadeusza Kantora, z którym (i ze Zwolskim) realizował na krakowskiej ASP awangardowy spektakl Śmierć Tintagilesa Maeterlinc- ka. Ze splotu tych tradycji stworzony został bielski teatr lalek, który dość wcześnie zaczął szukać kontaktów z teatrami z Czechosłowacji, zwłasz- cza z niedalekim, bo oddalonym o ok. 80 km teatrem lalek z Ostrawy. Należy pamiętać, że było to centrum Zaolzia w większości zamieszkałe przez Polaków. Nic więc dziwnego, że właśnie tam skierował swe działania Zitzman. Jednak dopiero w roku 1957 po raz pierwszy doszło do skutku tournée po tym terenie, był to jednocześnie pierwszy tego typu kontakt polskiego teatru lalek z zaolziańską i czeską publicznością. Już w 1948 r. o takie kontakty zabiegał także Jan Dorman, założyciel Eksperymentalnego Teatru Dziecka w Sosnowcu. Bezskutecznie. Później, gdy teatr dziecięcy zastąpiony został teatrem zawodowym w  Będzinie (1951), Dorman nadal szukał możliwości kontaktu z  Czechosłowacją, co udało mu się dopiero w 1963 r., kiedy to Teatr Dzieci Zagłębia wy- stąpił w Brnie. Zainteresowanie Dormana Czechosłowacją, poza zwykłą ciekawością, związane było prawdopodobnie z chęcią poznania tradycyj- nego teatru lalkowego, który w Czechosłowacji miał ogromną tradycję. 25 „Ojciec, kiedy studiował na ASP, a było to w końcu XIX w., mieszkał wspólnie z Wła- dysławem Orkanem, przyjaźnił się z Wyspiańskim, był na weselu w Bronowicach, bywał w  »Zielonym Baloniku« i  podobno robił jakieś lalki do szopki »Zielonego Balonika«. (…) I później w latach dwudziestych, kiedy zaczął poważnie chorować, gdzieś mu się to przypomniało. (…) Ojciec nie grał nigdy lalkami, ale wiedział jak to się robi i zrobił tę szopkę ze szparami w podłodze, z odwracanymi dekoracjami. Cieszył się, że ja się tym ba- wię”. (rozmowa Marka Waszkiela z Jerzym Zitzmanem Pomysły mam i nie ustanę, w: Biel- skie festiwale lalkowe, Bielsko-Biała 1992, s. 30). Wstęp 22 Być może chęć nauki przyświecała także Smolce, bowiem obaj – Dorman i Smolka – bardzo potrzebowali wsparcia warsztatowego. Tak czy inaczej, wszystkie trzy teatry przekonały się, że bezpośrednia współpraca polsko- -czechosłowacka pozostawała początkowo w sferze propagandowych ha- seł, bez możliwości ich praktycznej realizacji. W pozostałych śląskich teatrach lalek aktywne poszukiwanie kontak- tów z sąsiadami z południa nie zaistniało. Wszyscy, skoncentrowani na własnych problemach organizacyjnych i artystycznych, nie myśleli nawet o tego rodzaju fanaberiach. W Katowicach lalkowy teatr Ateneum utwo- rzony został przez lwowiaka, Juliusza Glatty, genialnego amatora plasty- ka i aktora „po kursach”, z doświadczeniem teatralnym z Krakowa, gdzie pracował w Krakowskim Polskim Teatrze Kukiełek Mariana Mikuty. Nie wykazywał on specjalnego zainteresowania poszukiwaniem kontaktów poza własnym środowiskiem. Katowickie Ateneum, podobnie jak teatry w Wałbrzychu i we Wrocławiu, dopiero po 1980 r. nawiązało kontakty z Czechosłowacją, a właściwie z twórcami z Zaolzia. Niemniej, właśnie w Katowicach, w roku 2007 Czech, Karel Brožek, objął kierownictwo arty- styczne Teatru Ateneum. To pierwszy taki przypadek, ale jak się okazuje, nie ostatni. Po jego odejściu, w 2012 r. funkcję konsultanta artystycznego pełnił Petr Nosalék. Do współpracy Wałbrzyskiego Teatru Lalek z Drakiem z Hradca Králo- vé doszło za sprawą nakazu ówczesnych władz, a nie z własnej inicjatywy środowiska lalkarskiego. Z kolei we Wrocławskim Teatrze Lalek kontakty takie rozwinęły się dopiero po 2000 r. prawdopodobnie pod wpływem umów o  współpracy między wyższymi szkołami teatralnymi we Wro- cławiu i  w  Pradze, ale do dziś są raczej sporadyczne. Jednak w  roku 2012 czesko-polska współpraca Wrocławskiego Teatru Lalek wkroczyła w nową erę – kierownikiem artystycznym teatru został bowiem Czech, Jakub Krofta. To nieco zaskakujące i  godne zastanowienia. Teatr lalek we Wrocławiu stworzył własny oryginalny styl oparty na ekspresji pla- stycznej realizowanej w przedstawieniach adresowanych do starszych wi- dzów, a wypracowany przez team artystyczny Wiesława Hejno i Jadwigi Mydlarskiej-Kowal. Reprezentowali oni nurt teatru artystycznego, który można by nazwać polską specjalnością. W ten sposób dokonania teatru weszły do historii polskiego teatru lalek. W 2012 r. zabrakło jednak Po- laka, który mógłby kontynuować tradycję WTL. Władze samorządowe Wstęp 23 właściwą osobę znalazły poza granicami Polski, w Czechach, co powinno budzić poważne refleksje. Najmłodszy spośród śląskich teatrów lalek, Zdrojowy Teatr Animacji w Jeleniej Górze, otworzył się na współpracę z Czechami w zasadzie do- piero na fali idei zjednoczonej Europy. Dopiero przełom XX i XXI w. przyniósł zatem rzeczywistą i jednocześ- nie zaskakująco intensywną współpracę między polskimi, czeskimi i sło- wackimi teatrami. Szczególne miejsce zajmują tu wspomniane trzy śląskie teatry: bielska Banialuka, Teatr Dzieci Zagłębia z Będzina oraz Opolski Teatr Lalki i Aktora; pierwszy, ze względu na organizację Międzynaro- dowego Festiwalu Teatrów Lalek, który stał się jedną z najważniejszych platform międzynarodowej wymiany artystycznej, drugi ze względu na oryginalność artystycznych dokonań Jana Dormana i ich wpływ na my- ślenie o teatrze lalek u naszych południowych sąsiadów, trzeci ze względu na organizowany w Opolu najważniejszy przegląd polskich teatrów lalek, jak soczewka skupiający wszystkie najnowsze prądy i idee lalkarskie. Należy jednak podkreślić, że mimo wskazanych zasług śląskich scen dla kontaktów polsko-czesko-słowackich, nie tylko one zbudowały przy- chylną atmosferę dla takiej współpracy poszukując i tworząc wiele możli- wości wymiany twórczej. Pierwszym, najważniejszym i najaktywniejszym w tym względzie teatrem był poznański Marcinek. Już w 1959 r. udało się Joannie Piekarskiej, ówczesnej dyrektor poznańskich lalek, nawiązać dwustronne kontakty z teatrem Krajská loutková scéna z Liberca26. We wrześniu czeski teatr przyjechał na gościnne występy do Poznania, a już w  październiku zorganizowano wyjazd Marcinka na gościnne występy do Liberca, a także do Pragi. Zagrano Bajki i ballady Mickiewicza oraz Przygody Koziołka Matołka Makuszyńskiego. W ten sposób rozpoczęła się długa i ciekawa współpraca Marcinka z teatrami z Czechosłowacji, która nabrała rozpędu i nowej jakości dzięki Leokadii Serafinowicz, która objęła kierownictwo tej sceny w roku 1960. Później, na przełomie XX i  XXI w., pojawią się jeszcze inne ważne ośrodki współpracy, zwłaszcza ze słowackimi twórcami teatru lalek27. Są to: Warszawa, Białystok, Toruń i Olsztyn, traktowane jako centra po- 26 Za: M. Waszkiel, Dzieje teatru lalek w  Polsce 1944–2000, Warszawa, Akademia Teatralna w Warszawie, 2012, s. 332. 27 Bábkové divadlo na Rázcestí z Bańskiej Bystrzycy; Bábkové divadlo z Koszyc. Wstęp 24 wiązane wzajemnymi wpływami i tradycją. Ich znaczenie dla obecności artystów zza południowych granic jest ogromne i odciska się na polskim teatrze także dzisiaj. Mówić tu należy nie tylko o lalkach28, ale także o te- atrze dramatycznym. Szczególne znaczenie ma tu nazwisko Ondřeja Spišáka, Słowaka, który swoje miejsce odnalazł w  Warszawie. Rozpo- czął tam niezwykle owocną współpracę z polskim autorem, Tadeuszem Słobodziankiem w ramach Laboratorium Dramatu29. Jego inscenizacje sztuk: Prorok Ilia, Merlin. Inna historia, Malambo, a zwłaszcza Nasza kla- sa wzbudziły nie tylko zainteresowanie, ale ważne dyskusje wykraczające poza problematykę teatru i dotykające bolesnych i ważnych tematów na- cjonalizmu i okrucieństwa, utraty wiary czy poszukiwania sensu życia. Może warto byłoby zastanowić się dlaczego właśnie Słowak umiał w spo- sób prosty, ale i dosadny zinterpretować teksty Słobodzianka oraz zana- lizować pewne polskie cechy i zmusić polskich widzów i polską krytykę do przemyślenia pryncypiów, które dotąd traktowano jako nienaruszalne prawdy. Z  drugiej strony, Agnieszka Holland, polska reżyserka filmowa, zre- alizowała niezwykły i ważny film Gorejący krzew (Hořìcì Keř, premiera w Czechach 2012, w Polsce 2013), oparty na wydarzeniach 1968 r. i sa- 28 Zresztą Czesi i Słowacy w Polsce nie reprezentują tylko teatru lalek, co widać już na przykładzie twórczości Ondřeja Spišáka. Młoda absolwentka brneńskiej reżyserii, Eva Rysová, wyreżyserowała kilka przedstawień w Krakowie i Lublinie. Słowak, Boris Kudli- čka, scenograf po bratysławskiej VŠMU, od 1995 do 2013 zrealizował w polskich teatrach operowych i dramatycznych 58 scenografii, współpracując z wieloma polskimi reżyserami (Maciejem Prusem, Mariuszem Trelińskim, Andrzejem Sewerynem, Andrzejem Rozhi- nem, Emilem Wesołowskim, Tomaszem Koniną, Markiem Weissem-Grzesińskim). 29 Laboratorium Dramatu to projekt o  charakterze eksperymentalno-edukacyjnym powstały w 2003 r. w Warszawie przy Teatrze Narodowym, następnie działający pod egidą Towarzystwa Autorów Teatralnych, zrzeszający dramaturgów młodego i  śred- niego pokolenia; potem „Sztuka Dialogu” – Fundacji Tadeusza Słobodzianka na rzecz Rozwoju Teatru i  Dramatu, obecnie funkcjonujący w  Teatrze Na Woli im. Tadeusza Łomnickiego. Jego celem jest rozwijanie i  propagowanie dramaturgii jako podstawy współczesnego teatru. Spełnia funkcję zarówno teatru, placówki badawczej, jak i ośrod- ka edukacji, który wykorzystuje dramat jako medium do budowania społecznego dia- logu. Metoda Laboratorium Dramatu polega na współpracy dramaturgów, reżyserów, scenografów, aktorów i  teoretyków w  procesie kształtowania utworu dramatycznego oraz na nieustannej konfrontacji pracy nad tekstem dramatycznym z praktyką teatru na zasadzie open source. Wstęp 25 mospaleniu Jana Palacha. Mariusz Szczygieł mówi: „Uważam, że Hol- land nakręciła w Czechach film o Czechach, jakiego Czesi nie byli i nie są w stanie stworzyć”.30 Problem dotyczy zatem obu stron – Polacy, podobnie jak Czesi, potrzebują spojrzenia z zewnątrz. Jednak ta sfera artystycznych wpływów i oddziaływań polsko-czesko-słowackich wykracza poza krąg zainteresowań tego opracowania, choć nie unika się całkiem odniesień do tych faktów. Warto dodać jeszcze jeden punkt na mapie kontaktów polsko-czesko- -słowackich – Teatr Lalek Arlekin w Łodzi. Po pierwsze dlatego, że od 1999 r. odbywa się tam Międzynarodowy Festiwal Solistów Lalkarzy, któ- ry – jak każdy festiwal – jest świetną platformą spotkań teatralnych31, a po drugie dlatego, że dyrektor łódzkiej sceny, Waldemar Wolański, bardzo chętnie współpracuje z różnymi twórcami z zagranicy. Właśnie tym szla- kiem trafiła do Polski Simona Chalupová-Pěničková32, która w Arlekinie zrealizowała dwa przedstawienia: Arlekin w tarapatach (2005) i Stworze- nie świata (2007), a potem także współpracowała z Olsztyńskim Teatrem Lalek (Kandyd – próba generalna – 2007) oraz z krakowską Groteską (Bal- lady i romanse, czyli cztery opowieści o miłości wg Mickiewicza – 2008). Wszystkie jej inscenizacje oparte były na narracji wizualnej, na łączeniu różnych technik lalkowych z maską, grą cieniem i grą w żywym planie, a nawet animacjami komputerowymi i filmem. Stąd jej współpraca z wy- bitnymi czeskimi scenografami: Pavlem Kalfusem, reprezentantem star- szego pokolenia czy młodym Lukášem Kuchinką. Jeśli więc obraz kontaktów polsko-czesko-słowackich ma być pełny, za- powiedziane w tytule ograniczenie przestrzenne nie może być traktowane zbyt rygorystycznie. Śląsk bowiem nie pełnił funkcji tygla przemian, a ra- czej katalizatora ułatwiającego przepływ informacji. Jako pierwszy otwarł podwoje swoich teatrów dla czeskich i słowackich twórców wzbogacając 30 www.mariuszszczygiel.com.pl/687,blog/-gorejacy-krzew-agnieszki-holland 31 W 2001 wyróżnienie zdobył Ivan Martinka (Słowacja) za spektakl Szalom alejchem – pokój z wami; w 2003 r. nagrodzono Jarmilę Vlčkovą (Czechy) za spektakl O leniwej Li- dunie i trzech prządkach; w 2007 r. nagrodę otrzymała Mária Samajová (Słowacja) za spek- takl Anička Ruzicka a Tonko Modrinka; w 2011 r. dwa równorzędne wyróżnienia otrzyma- li: Petronela Dušová (Słowacja) za widowisko Rycerz Bajaja i Dominik Tesař (Czechy) za Starą powieść. 32 Simona Chalupová-Pěničková, od 2011 jest dyrektorem Muzeum Kultur Lalkowych w Chrudimiu. Wstęp 26 własną ofertę artystyczną i nawiązując dobrosąsiedzkie kontakty mimo administracyjnych i politycznych trudności. Tu też ich obecność jest naj- bardziej widoczna. Także analizując odwrotny kierunek zainteresowań – czechosłowac- kiego, a potem czeskiego i słowackiego środowiska lalkarskiego polskim teatrem lalek, trzeba podkreślić, że nigdy nie ograniczały się one do jed- nego teatru czy jednego środowiska lalkarzy. Czescy i słowaccy twórcy i  krytycy obserwowali wszystkie ciekawe artystyczne wydarzenia jakie w polskim teatrze lalek i teatrze w ogóle miały miejsce od czasu zakoń- czenia II wojny światowej. Ich aktywność w tym względzie jest impo- nująca. Niemal każdy znaczący polski twórca był dostrzeżony, a każda ważniejsza inscenizacja znalazła krytyczny komentarz na łamach prasy. Polskę odwiedzali najważniejsi twórcy i  krytycy Czechosłowacji: Erik Kolár, Jan Málik, Miroslav Česal, Milan Čečuk, Martin Jančuška, Jan Dvořak, Josef Krofta, Miroslav Vildman czy obecnie: Ida Hledíková ze Słowacji czy Nina Malíková z Czech. Nazwiska można by mnożyć, co świadczy o  dużym zainteresowaniu polskim teatrem u  naszych połu- dniowych sąsiadów. Do lat 90. było ono uwarunkowane sytuacją polityczną – żelazna kur- tyna z trudem uchylała się dla zainteresowanych najnowszymi prądami w  sztuce. Polska w  owym czasie wydawała się stosunkowo najbardziej otwarta i jednocześnie płodna w dziedzinie teatru. Nazwiska Grotowskie- go, Kantora, Szajny czy Tomaszewskiego jawiły się jako kamienie milowe awangardy teatralnej XX w. I czechosłowaccy twórcy widzieli to dosko- nale, znali ich dokonania, analizowali je i w końcu adaptowali do swo- jej sztuki. Proces ten dotyczył w równym stopniu teatru lalek, jak teatru w ogóle, jednak wydaje się, że właśnie lalkowe sceny, przez swoją większą niezależność, mogły wcześniej i w większym stopniu wprowadzać inno- wacje artystyczne. I tu zatem nie da się ograniczyć terytorialnie wpływów i inspiracji. To teatry całej Polski były areną artystycznych doznań i  doświadczeń Czechów i Słowaków. Dlatego przedstawioną analizę należy traktować w  sposób otwarty. Jest ona wprawdzie zapisem tylko wybranych zja- wisk, ale wydaje się, że dość dobrze obrazują one sytuację. Zwłaszcza część druga książki, poświęcona opisowi aktualnie działającym Cze- chom i Słowakom na śląskich scenach lalkowych, jest dość kompletnym Wstęp 27 opracowaniem. Istotna dla polskiego teatru twórczość Ondreja Spišáka jest warta szerszego opracowania, ale pominąwszy jego udział w Mię- dzynarodowym Festiwalu Teatrów Lalek w Bielsku-Białej, nie pracował on nigdy na terenach Polski południowej i pozostaje twórcą związanym z warszawskim środowiskiem teatralnym. Mimo to w niniejszym opra- cowaniu pojawią się także odniesienia do jego twórczości, choć trakto- wane nieco hasłowo. Zebrany materiał został podzielony na dwie części. Pierwsza, o charak- terze historyczno-opisowym, ma na celu pokazanie na czym się zasadzały i jak się tworzyły pierwsze lalkarskie kontakty polsko-czechosłowackie. Z  punktu widzenia historii teatru lalek, jest to zatem wybór pewnych zjawisk dokonany pod kątem ich wpływu i wzajemnych oddziaływań na lalkarzy oraz na formy lalkowych przedstawień obu państw i trzech naro- dów, ze szczególnym naciskiem na formowanie się polskiego środowiska lalkarskiego i polskiego stylu. Jest tu próba porównania rozwoju tej for- my teatru po obu stronach południowej granicy i wzajemnego zaintere- sowania dokonaniami artystycznymi, a także próba analizy przenikania wzajemnych inspiracji i wpływów przez dość szczelnie zamkniętą granicę polsko-czechosłowacką. Część druga, dotycząca czasów nam bliższych, aż do współczesności, ma charakter opisowo-dokumentacyjny i jest próbą zapisu dokonań cze- skich i słowackich artystów na śląskich scenach lalkowych. Ta współpraca zaistniała na Śląsku po raz pierwszy w dość niesprzyjających okoliczno- ściach przełomu lat 70. i 80. XX w., a rozwinęła się niesłychanie szybko po roku 1993 i uzyskała nową jakość w XXI w. Obie części różnią się formalnie, ale i jakość, i sposób istnienia opi- sywanych zjawisk są różne. Najpierw kontakty polsko-czechosłowackie polegały na wzajemnej obserwacji i inspirowaniu się; później, na reali- zacji przedstawień w koprodukcji czesko-słowacko-polskiej. Książka jest zatem opisem wędrówki, jaką odbyła autorka, przez ponad stuletni okres początkowo powoli zawiązujących się kontaktów między polskimi i cze- chosłowackimi lalkarzami do coraz silniejszych związków, jakie tworzą się w ostatnich latach na Śląsku i w całej Polsce. Owa droga znajduje swo- je podsumowanie w zakończeniu, w którym sformułowane są wnioski wynikające z przeprowadzonych obserwacji i osobiste przemyślenia do- Wstęp 28 tyczące przenikania artystycznych wpływów powstałych w wyniku zacie- śniających się kontaktów lalkarskich polsko-czesko-słowackich, których jedną z najistotniejszych przestrzeni są sceny lalkowe Śląska. Wstęp Indeks nazwisk A Adamczyk Kazimierz 295 Adámek Jiří 287 Adamski Krzysztof 258, 313 Afanasjew Alina i Jerzy 196, 294, 296, 306, 307, 327 Aicher Anton 42 Aigner Paweł 224, 258, 274, 313, 318, 319, 320, 321, 323, 324 Altman Robert 297 Amundsen Roald 274 Anděra Ondřej 287 Anderle Anton 128, 142, 152, 284, 289 Anderle Bohuslav 128 Anderle Jaroslav 128 Anderle Michal Václav 128 Andersen Jan Christian 162, 238, 240, 282, 286, 287, 294, 296, 302, 310, 311, 312, 313, 315, 320, 327 Andraško Pavol 12, 238, 240, 241, 242, 245, 249, 253, 259, 260, 266, 273, 292, 293, 300, 311, 312, 313, 314, 315, 316 Anouillh Jean 175, 176 Antoniuk Jarosław 313, 314, 315, 319 Antończak Aleksander 139, 291 Arcimboldo Giacomo 212 Arp Hans 285 Augustyniak Karolina 229, 230, 332 Augusta Oldřich 119 Aulitisová Katerína 130, 286, 288, 309, 316, 328 B Babrajová Šárka 184, 185, 289 Bača Dalibor 287. 304 Bach Jan Sebastian 214 Bachratá Libuša 223, 225, 304 Bačová Jana (Bačová-Kroftová) 287, 304 Bahdaj Adam 91 Bajer Michał 228, 321 Balb Łukasz 291, 301, 302 Baltyn Hanna 11, 238, 239, 240, 332 Barańczak Stanisław 293 Bardijewska Liliana 148, 149, 189, 221, 261, 292, 323, 332 Barrie James Matthew 313 Bártek J. 283 Bartoš Jiří 291 Bartoš Jaroslav 30, 59, 329 Bartoš Otakar 16, 99 Bass Eric 142, 316 Baťa Jan Antonín 209 Batěk Oscar 104, 115, 136, 279 Bauman Zygmunt 240 Baum Lyman Frank 292, 298, 309, 315 Beckett Samuel 85 Bédier Joseph 208 344 Bednář Kamil 104 Békés Pál 318 Beneš Edvard 51 Benke Barbara 291, 301 Beran Radek 286 Bernhard Thomas 310 Berdyszak Jan 65, 134, 153 Bettelheim Bruno 45, 329 Bezděk Zděnek 71, 98, 104, 105, 136, 289, 295, 297, 298 Białostocki Igor 265 Białoszewski Miron 108, 329 Bielunas Jerzy 322, 323 Bienfait Albert 40 Bień Lidia 293, 295 Bigos Agnieszka 190, 333 Binarsch Ilona 20, 302, 303 Bitka Zbigniew 330 Blaha Jiři 282 Błok Aleksander 86 Boccaccio Giovanni 138, 292, 295, 307, 317 Bodnár Norbert 100, 255, 297 Boerwinkel Henk 142 Bogosian Eric 312 Bogusławski Wojciech 138 Böhme Jakub 197–198 Boima-Wychowska Stefania 32 Bolesław Chrobry 194 Bonsels Waldemar 314 Boráros Szilárd 210, 223, 287 Borna Jan 284 Borzym Juliusz 295, 298 Bosch Hieronim 212 Boswell Laurence 318 Bottu Jana 283 Bradshaw Richard 142 Brajerová Gabriela 284 Brann Paul 32, 42 Brannyová Jolana 146, 285 Braun Joanna 297 Brazauskas Algirdas 195 Brecht Bertolt 57, 69, 85 Bressler (Pressler) Gerhard 30 Breza Tadeusz 97 Brinarsch Ilona 300 Brožek Karel 18, 22, 60, 63, 69, 91, 93, 94, 111, 113, 122–124, 126, 129, 131, 150, 151, 153, 168, 170– 181, 235, 254, 270, 272, 273, 283, 296, 297, 305, 339 Brook Peter 220 Brůček Josef 287 Bruckner Vít 286 Brunon z Kwerfurtu 194 Bryll Ernest 98, 105, 106, 260, 293, 294, 298, 304, 323 Brzechwa Jan 86, 105, 165, 254, 261, 292, 296, 297, 299, 313, 314 Buchanan Joy 92 Buczek Marta 300 Budnik Rafał 210 Bujarski Zbigniew 122, 283 Bukowski R. 301 Bukowski S. 301 Bułakowska Jadwiga 291, 301, 302 Bunsch Ali 293, 301 Buras Jacek St. 304 Burian Emil František 83, 104 Butrym Włodzimierz 321 Byrska Irena 21 Byrski Bogusław „Beniu”, 303 Byrski Tadeusz 21 C Cader Władysława 290 Caldi Massimilian 297 Calderon de la Barca Pedro 313 Calvino Italo 145, 287 Indeks nazwisk Čapek Karel 98, 186, 214, 222, 290, 295, 298, 303, 326 Capko Števo 224, 304 Carroll Lewis 229, 302, 323 Čečuk Milan 26, 333 Čermaková Armila 298 Černik Oldřich 113 Černík Pavel 146, 285 Černy Václav 46 Cervantes Miguel de 86, 285 Česal Miroslav 26, 59, 70, 89, 333 Chabowski Radosław 228, 321 Chadaj Anna 302 Chalupová-Pěničková Simona 25, 119, Chodurski Jerzy 303, 304 Choiński Bogusław 108 Chojecki Janusz 293 Chojnacki Lech 203, 292, 302 Chołubowska Katarzyna 291 Choromański Michał 97 Chowaniec Elżbieta 304 Chowaniok Rudolf 164–165, 293, 294, 216 296 Całkowa Julia 303 Camus Albert 111, 127 Čapek Josef 98, 290, 298, 310, 315, 316 Chudecka Renata 194, 206, 215, 294, 296, 297, 306, 307, 308, 316, 317, 319, 333 Chwastek Joanna 180 Cieplak Piotr 249 Cierniak Jędrzej 33 Ciesiołkiewicz Wojciech 295 Cigánová Hana (Cigánová-Mojžíšová) 18, 171, 254, 255, 286, 296 Ciller Jožo (Jozef) 157, 283, 298 Cinkowski Grzegorz 296 345 Cinybulk Vojtěch 71 Claudel Paul 175 Collodi Carlo 292, 296, 306, 311, 315, 317, 320, 325, 326 Cón Karel 301, 302 Craig Edward Gordon 152 Csala Zbigniew 298 Čtvrtek Václav 98, 165, 291, 293, 294, 298, 304 Czajkowski Dariusz 315 Czajkowski Piotr 283, 296 Czajlik Józef 322 Czapla-Oślizło Aleksandra 178, 333 Czarnocka Ewa 295 Czech K. 329 Czechow Antoni 322, 323, 324 Czechowski Robert 228, 321, 322, 323, 324 Czerny Anna Ludmiła 297 D D’Arc Joanna 175 Dajewski Tomasz 294 Dali Salvadore 212 Daly Timothy 324 Damrych Łukasz 303 Damm-Wendler Urszula 72 Defoe Daniel 261 Degórska Izabela 302 Dejczer Stanisław 318 Delongová Jíndra 84, 339 Dębolaska-Pędziwiatr Jadwiga 180 Dickens Karol 92, 235, 249, 291, 292, 299, 309, 310, 311, 312, 327 Dienstl-Dąbrowa Marian 32 Divis Alain 212 Dmitruczuk Anita 192, 207, 243, 333, 338 Dobraczyński Edward 301 Indeks nazwisk 346 Dobromilski Włodzimierz 293, 301, Dobrovský Josef 37 Dobrzański Jerzy 293, 295 Dobrzycka Eleonora 33 Dolenská Kateřina 55, 74, 271, 333 Doležal Jaroslav 99, 159, 160, 161, 301, 303 302 Dombrovská Pavla 287 Dorin Philippe 312 Dorman Jacek 273 Dorman Jan 21, 22, 23, 57, 79–87, 93, 97, 101, 102, 112, 114, 116–118, 120, 121, 127, 134, 135, 137, 139, 153, 166, 177, 185, 267, 273, 278, 293, 301, 329, 333, 339 Dorosławski Robert 324 Dorst Tankered 299, 304, 306, 307, 308, 309, 312, 316, 317, 318, 320, 326 Dostojewski Fiodor 92 Doszla Edward 99, 298, 301 Doubrava Stanislav 330 Dowlasz Bogdan 294 Drábek David 323 Drawicz Andrzej 109 Drda Jan 95, 97, 98, 290, 294, 295, 296, 307, 308, 317, 318, 327 Drobniuch Robert 322 Držd’áková Jana 180 Dubanowicz W. 301 Dubrovský Milan 122, 283, 284 Dubská Alice 29, 30, 37, 38, 39, 64, 137, 329 Dubský Josef 40 Duda Henryk 290 Duda Łukasz 231 Dudzik Wojciech 212, 213, 329 Dumas Aleksander 126, 299, 306, 327 283 Dürrenmatt Friedrich 282, 322 Dusilová Lenka 287 Dušová Petronela 25 Dvořáčková Vlasta 99 Dvořak Jan 26, 61, 119, 122, 150, 159, Dvořak Jan V. 215, 306 Dvořák Tomáš 285, 287, 289 Dvorský Ladislav 73, 98, 100, 116, 291, 293, 297, 299, 301, 302, 303, 306, 316, 326, 327 Dworakowski Konrad 228, 321, 325 Dwornik Jarosław 301, 302 Dwornik
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Tam i z powrotem. Rzecz o lalkarskich kontaktach polsko-czechosłowackich i polsko-czesko-słowackich na Śląsku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: