Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00204 004730 12219014 na godz. na dobę w sumie
Tanatoturystyka. Od przestrzeni śmierci do przestrzeni turystycznej - ebook/pdf
Tanatoturystyka. Od przestrzeni śmierci do przestrzeni turystycznej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 224
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9218-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> geologia i geografia
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).
Intensywny rozwój światowej turystyki determinuje organizację przestrzeni turystycznych będących rezultatem zmieniających się w czasie potrzeb konsumpcyjnych turysty, które decydują o odkrywaniu nowych obszarów dla turystyki, choć znanych wcześniej, to nie zawsze z nią identyfikowanych. We współczesnej turystyce kulturowej, w ramach której turysta odwiedza miejsca stanowiące lub prezentujące materialne i niematerialne dziedzictwo historyczne i artystyczne, powszechna jest m.in. śmierć.

Podróże turystyczne, w ramach których odwiedzane są przestrzenie śmierci nazwano tanatoturystyką. Tanatoturystykę można uznać za swego rodzaju pomost pomiędzy śmiercią a życiem, pomiędzy umarłymi a żywymi. Turysta jest zachęcany do kontemplacji śmierci mającej wymiar nie tylko religijny, ale również, a może przede wszystkim, społeczny. Śmierć wzbudza zarówno lęk, respekt, jak i zdystansowany uśmiech. Turystyka jest w stanie wygenerować każdy z zamierzonych skutków, w zależności od potrzeb i zasobów, jakimi dysponują i turyści, i organizatorzy atrakcji turystycznych. Popkulturowe i rozrywkowe produkty turystyczne wielokrotnie wykorzystują aspekt śmierci, jej obraz i symbolikę w celu wywołania określonych wrażeń i emocji. Zamki strachu, muzea śmierci, inscenizacje egzekucji i tortur, podróże do stref zagrożenia życia są niewątpliwie przykładem diametralnie innego, w ocenie wielu kontrowersyjnego lub nieprzyzwoitego, wykorzystania przestrzeni śmierci do celów komercyjnych.

Niezależnie, czy w wymiarze kultury wysokiej czy popularnej zawsze przekaz płynący do turysty ma dla niego wymierne znaczenie. Tanatoturystyka, stanowiąca rodzaj turystyki kulturowej, wpływa na poszerzenie świadomości społecznej, odkrywanie dziedzictwa przez przekraczanie granic kulturowych, rozbudzanie rozmaitych potrzeb, identyfikację, wartościowanie oraz interpretację kultur. Kontakt z przestrzenią śmierci może być dla turysty stymulujący, poprzez odkrywanie nieznanego dla niego świata, wielokrotnie niezrozumiałego i rodzącego obawy.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Przedtytulowa-Tanatoturystyk-168x240-v004.ai 6:43 PM Przedtytulowa-Tanatoturystyk-168x240-v004.ai 1 7/24/13 6:43 PM 7/24/13 1 Tanatoturystyka C M Y CM MY CY CMY K Tytulowa-Tanatoturystyk-168x240-v003.ai 10:56 PM Tytulowa-Tanatoturystyk-168x240-v003.ai 1 7/23/13 10:56 PM 7/23/13 1 Sławoj Tanaś C M Y CM MY CY CMY K Od przestrzeni śmierci do przestrzeni turystycznej Sławoj Tanaś – Pracownia Rekreacji i Turystyki Kwalifikowanej Instytut Geografii Miast i Turyzmu, Wydział Nauk Geograficznych Uniwersytet Łódzki, 90-323 Łódź, ul. Kopcińskiego 31 RECENZENT Antoni Jackowski PROJEKT OKŁADKI Marek Mazurek Kościół cmentarny pw. Wszystkich Świętych w Kutnej Horze w Czechach FOTOGRAFIA NA OKŁADCE Sławoj Tanaś ADIUSTACJA, REDAKCJA TECHNICZNA SKŁAD I ŁAMANIE Elżbieta Paradowska RYSUNKI Anna Wosiak Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06271.13.0.H ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-924-7 ISBN (ebook) 978-83-7969-218-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. 42 665 58 63, faks 42 665 58 62 SPIS TREŚCI 1. WSTĘP .................................................................................................................. 7 2. ŚMIERĆ I KULTURA ......................................................................................... 2.1. Zmienność interpretacji śmierci a tanatoturystyka ................................ 2.1.1. Krótka historia śmierci ...................................................................... 2.1.2. Tabu śmierci ........................................................................................ 2.2. Dziedzictwo kulturowe śmierci ................................................................ 2.2.1. Kultura śmierci ................................................................................... 2.2.2. Śmierć a tożsamość kulturowa ........................................................ 2.2.3. Popkulturowy wymiar śmierci ....................................................... 2.2.4. Okrucieństwo i transparencja śmierci ............................................ 3. GEOGRAFIA KULTURY ŚMIERCI ................................................................ 3.1. Geografia kultury a przestrzeń śmierci …............................................... 3.2. Śmierć w geografii podróży kulturowych .............................................. 3.2.1. Podróże pielgrzymkowe ................................................................... 3.2.2. Podróże kulturowe ............................................................................ 3.3. Geografia śmierci ......................................................................................... 3.3.1. Przestrzeń śmierci .............................................................................. 3.3.2. Nekrogeografia – idea geograficznych badań nekropolii .......... 3.3.3. Koncepcja geografii śmierci ............................................................. 4. CZŁOWIEK W PRZESTRZENI TANATOTURYSTYKI .............................. 4.1. Turystyka kulturowa ................................................................................... 4.1.1. Turystyczna percepcja kultury......................................................... 4.1.2. Turystyczny dystans międzypokoleniowy ................................... 4.2. Związki przestrzeni śmierci z przestrzenią turystyczną ...................... 4.2.1. Kulturowa przestrzeń turystyczna ................................................. 4.2.2. Przestrzeń tanatoturystyki ............................................................... 4.2.3. Determinanty rozwoju przestrzeni tanatoturystyki .................... 17 17 18 23 28 30 38 43 48 53 54 56 58 68 79 79 85 92 99 100 103 105 109 116 119 122 4.3. Edukacja w przestrzeni tanatoturystyki ...................................................... 4.3.1. Przestrzeń pamięci ................................................................................ 4.3.2. Edukacja i wychowanie ....................................................................... 4.3.3. Krajoznawstwo w przestrzeni tanatoturystyki ............................. 4.4. Rozwój przestrzeni tanatoturystyki na przykładzie pamięci o aktach terrorystycznych i ludobójstwie .................................................................... 4.4.1. Terror i ludobójstwo jako bariera ruchu turystycznego ............. 4.4.2. Pamięć o terrorze i ludobójstwie jako stymulator ruchu tury- stycznego ............................................................................................. 5. ISTOTA TANATOTURYSTYKI ....................................................................... 5.1. Atrakcyjność turystyczna kultury śmierci ............................................... 5.2. Motywy podróży tanatoturystycznych ................................................... 5.3. Moralne dylematy tanatoturystyki ........................................................... 5.3.1. Turystyczna postawa wobec śmierci .............................................. 5.3.2. Moralny aspekt tanatoturystyki ...................................................... 5.3.3. Znaczenie traumy w tanatoturystyce ............................................. 5.4. Typologia tanatoturystyki .......................................................................... 5.5. Geografia tanatoturystyki ........................................................................... 126 126 133 135 138 141 148 153 157 165 170 171 173 181 185 194 6. WNIOSKI .............................................................................................................. 199 Literatura ............................................................................................................. 203 Summary ............................................................................................................. 221 1. WSTĘP Intensywny rozwój światowej turystyki determinuje organizację przestrzeni turystycznych będących rezultatem zmieniających się w czasie potrzeb kon- sumpcyjnych turysty, które decydują o odkrywaniu nowych obszarów dla turystyki, choć znanych wcześniej, to nie zawsze z nią identyfikowanych. We współczesnej turystyce kulturowej, w ramach której turysta odwiedza miej- sca stanowiące lub prezentujące materialne i niematerialne dziedzictwo his- toryczne i artystyczne, powszechna jest m.in. śmierć. W czasie, kiedy podróże nabrały cech dobrowolności rozpoczęła się era turystyki, rozumianej jako czasowe przemieszczanie się dla przyjemności i osobistego kontaktu ze środowiskiem odwiedzanym (przyrodą, kulturą i społeczeństwem) (PRZECŁAWSKI 1979). Choć początki turystyki upatrywane są w podróżach o charakterze religijnym, edukacyjnym i handlowym, to współcześnie turystyka kojarzy się najczęściej z poznaniem, wypoczynkiem, rozrywką i realizacją własnych zainteresowań. Średniowieczna Europa była przestrzenią pielgrzymowania przede wszystkim do grobów ludzi, którzy odegrali znaczącą rolę w historii chrześ- cijaństwa (JACKOWSKI 2003). Były to m.in. Jerozolima z grobem Jezusa, Rzym z grobem św. Piotra czy Santiago de Compostela z grobem św. Jakuba. Roz- wój uniwersytetów sprzyjał wędrówkom żaków, a rosnące potrzeby kon- sumpcyjne wiązały się z podróżami kupców, dzielących się swoją wiedzą o świecie z mieszkańcami odwiedzanych obszarów. Rozwój środków komu- nikacji i otwartość na świat sprzyjała coraz dalszym i dłuższym podróżom, w trakcie których wędrowcy poznawali inne kultury, a społeczności przez nich odkrywane dowiadywały się o istnieniu nieznanych im cywilizacji. Podane powody pierwszych podróży, spełniających współczesne kry- teria wędrówek turystycznych, można odnieść nie tylko do średniowiecznej Europy, ale również do historii turystyki na całym świecie. Dzięki podróżom sukcesywnie dochodziło do wzajemnego poznawania kultur i przekazywa- nia wiedzy o społecznościach lokalnych, ich tradycjach, obrzędach, wierze- niach i prawach. Nieznany świat kreował potrzebę poznania, w tym pozna- nia zarówno geograficznego, jak i kulturowego. Różnorodność kulturowa napędzała rozwój ekonomiczny świata, a ten z kolei postęp cywilizacyjny 7 prowadzący wielokrotnie do konfliktów i wojen. W ten sposób zaintereso- wanie otaczającym człowieka światem rozwijało jego potrzeby poznawcze. Wraz z upływającym czasem celem podróży turystycznych stała się rów- nież chęć poznania wytworów kultury. Podróże odbywały się i nadal często pozostają w związku ze „śmiercią drugiego” (ARIÈS 1979). Postawy wobec śmierci i zmarłego kształtowane były przez całą historię ludzkości, czego wyrazem jest dziedzictwo kulturowe, przejawiające się obyczajowością, normami postępowania, symboliką oraz twórczością artystyczną, które od zarania były przedmiotem zainteresowania człowieka. Przestrzenie śmierci były od wieków odwiedzane w ramach podróży pielgrzymkowych zarówno w charakterze religijnym, jak i historycznym mających na celu upamiętnienie i kult zmarłych. Przestrzenie śmierci wykorzystywane w procesie edukacji i wychowania współcześnie stanowią walor, który jest podstawą organizacji atrakcji i produktów turystycznych kreowanych pod wpływem popytu ryn- kowego. Turystyka kulturowa w świecie zachodnim rozwija się intensywnie od XIX wieku. Od tego czasu jej początkowo elitarny charakter stopniowo na- brał cech masowości, by w drugiej połowie XX i na początku XXI stulecia wytwory kultur uległy popularyzacji, stając się podstawowym czynnikiem kształtowania turystyki poznawczej. Kultura popularna udostępniła szero- kim masom społeczeństw wiele dziedzin kultury wysokiej, do której do tej pory nie miały one dostępu lub był on ograniczony. W ten sposób także dzie- dzictwo kulturowe śmierci zostało upowszechnione i uznane za walor tury- styczny. Zmieniający się charakter konsumpcji turystycznej zadecydował o odkrywaniu przez turystów nowych przestrzeni, choć wielokrotnie zna- nych wcześniej, to stosunkowo słabo rozpoznanych. Turystyka jest zjawiskiem złożonym i wielopłaszczyznowym, obejmują- cym wiele dziedzin życia poszczególnych osób i zbiorowości ludzkich i moż- na ją rozpatrywać w kilku aspektach (KUREK, red. 2008, s. 17) opisujących również możliwości wykorzystania przestrzeni śmierci na potrzeby tury- styki: – jako zjawisko psychologiczne, odnoszące się do człowieka (potrzeby, motywy, cele, wyobrażenia, zachowania, przeżycia); jako zjawisko kulturowe, ponieważ jest funkcją turystyki, w turystyce dochodzi do interakcji kulturowej; jako zjawisko społeczne, obejmujące relacje interpersonalne, stycz- ności społeczne i wynikające z tego skutki dla stron kontaktu; jako zjawisko przestrzenne, obejmujące zagospodarowanie turystycz- ne i przestrzenny charakter migracji turystycznych determinujących określone zmiany w przestrzeni geograficznej; – – – 8 – jako zjawisko ekonomiczne, w którym dochodzi do kontaktu między wytwórcą a odbiorcą dóbr turystycznych, co powoduje określone skut- ki ekonomiczne. Turysta poszukując doznań odmiennych od tych, które towarzyszą mu w codziennym życiu staje się konsumentem produktów turystycznych korzystającym z walorów przestrzeni geograficznej, z czasem przygotowa- nych w odpowiedni sposób do turystycznego odbioru. Również śmierć w as- pekcie ontologicznym i fenomenologicznym wzbudza ciekawość poznaw- czą, wynikającą m.in. z eschatologicznych zainteresowań człowieka. Podróże turystyczne, w ramach których odwiedzane są przestrzenie śmierci nazwano tanatoturystyką1 (SEATON 1996, TANAŚ 2006a). Tanatotury- stykę można uznać za swego rodzaju pomost pomiędzy śmiercią a życiem, pomiędzy umarłymi a żywymi. Turysta jest zachęcany do kontemplacji śmierci mającej wymiar nie tylko religijny, ale również, a może przede wszystkim, społeczny. Śmierć wzbudza zarówno lęk, respekt, jak i zdystan- sowany uśmiech. Turystyka jest w stanie wygenerować każdy z zamierzo- nych skutków, w zależności od potrzeb i zasobów, jakimi dysponują i tu- ryści, i organizatorzy atrakcji turystycznych. Popkulturowe i rozrywkowe produkty turystyczne wielokrotnie wykorzystują aspekt śmierci, jej obraz i symbolikę w celu wywołania określonych wrażeń i emocji. Zamki strachu, muzea śmierci, inscenizacje egzekucji i tortur, podróże do stref zagrożenia życia są niewątpliwie przykładem diametralnie innego, w ocenie wielu kon- trowersyjnego lub nieprzyzwoitego, wykorzystania przestrzeni śmierci do celów komercyjnych. Niezależnie, czy w wymiarze kultury wysokiej czy popularnej zawsze przekaz płynący do turysty ma dla niego wymierne znaczenie. Tanatotury- styka, stanowiąca rodzaj turystyki kulturowej, wpływa na poszerzenie świa- domości społecznej, odkrywanie dziedzictwa przez przekraczanie granic kulturowych, rozbudzanie rozmaitych potrzeb, identyfikację, wartościowa- nie oraz interpretację kultur. Kontakt z przestrzenią śmierci może być dla turysty stymulujący, poprzez odkrywanie nieznanego dla niego świata, wie- lokrotnie niezrozumiałego i rodzącego obawy. Nieobecność śmierci w pry- watnym życiu, ze względu na redukcję życia religijnego i postępującą seku- laryzację społeczeństw, medykalizację procesu umierania i komercjalizację 1 Autor w artykule Tanatoturystyka – kontrowersyjne oblicze turystyki kulturowej (TANAŚ 2006a) wprowadził termin „tanatoturystyka” (Tanatos + turystyka; analogicznie funkcjonują w języku polskim pojęcia tanatofobia, tanatologia), będący polskim odpowiednikiem angiel- skiego terminu thanatourism (SEATON 1996). Tanatoturystyka to podróże turystyczne do prze- strzeni śmierci; dokładniej zdefiniowana została w rozdziale 5. 9 śmierci obserwowaną w branży pogrzebowej, stoi w opozycji do wszech- obecności drastycznej śmierci w kulturze popularnej i mediach. Paradoksalnie tanatoturystyka odgrywa istotną rolę w relacjach między sacrum a profanum śmierci, jest czynnikiem wywołującym zainteresowanie śmiercią w różnych aspektach jej rozumienia oraz postrzegania − zarówno edukacyjno-wychowawczym, jak i pogłębiającym tabu śmierci, poprzez upowszechnianie fikcyjności śmierci w wytworach kultury popularnej. Ta- natoturystyka pozwala na zrewidowanie podejścia turysty do śmierci, sty- mulując proces tanatopsji2 − z pierwotnego poczucia strachu i odrazy do zrozumienia i przygotowania się na śmierć. Również turystyczne atrakcje, bazujące na fenomenie śmierci, poprzez rozrywkę, edukację, upamiętnienie, mogą zmniejszać obawy przed śmiercią (STONE 2012). Zapoczątkowane w Polsce przez autora badania nad tanatoturystyką, której pierwotnym przedmiotem poznania były cmentarze (TANAŚ 2004, 2008b), mają swoją kontynuację w postaci licznych opracowań problematyki wykorzystania przestrzeni śmierci na potrzeby turystyki, opublikowanych przez autora i cytowanych w literaturze przedmiotu. Tym samym został określony ogólny cel badań, jakim jest zidentyfikowanie i opisanie podróży turystycznych do przestrzeni śmierci nazwanych tanatoturystyką (TANAŚ 2006a), wpisujący się w nurt badawczy nad szerzej rozumianą mroczną tury- styką, określoną w literaturze angielskiej jako dark tourism3 (LENNON, FOLEY 2000, STONE 2006). Opierając się na wielu przykładach autor podjął próbę teoretycznego opracowania mechanizmów wymuszających potrzebę turystycznego podró- żowania do przestrzeni śmierci, rozumianej jako wyodrębniona z przestrze- ni geograficznej przestrzeń determinowana śmiercią (TANAŚ 2006b). Prze- strzeń śmierci to przestrzeń realna o charakterze przedmiotowym i podmio- towym (LISOWSKI 2003, s. 42). Ujęcie heteroteliczne przypisuje przestrzeń 2 Punktem wyjścia do rozważań nad tanatoturystyką jest tanatopsja, czyli kontemplacja śmierci (SEATON 1996). Angielskie thanatopsis – rozmyślanie, kontemplacja śmierci wywodzi się z połączenia greckich słów Tanatos (bóg śmierci) i opsis (widok, wygląd) (The Oxford English Dictonary 1991, BAŃKO 2003). Tanatopsja rozpowszechniona została w społeczeństwie europej- skim przez Kościół chrześcijański, który w sztuce i kulturze bardzo często nawiązywał do wy- obrażenia śmierci. Była religijną i polityczną regułą, formą duchowego przygotowania na śmierć, swego rodzaju memento mori (z łac. „pamiętaj o śmierci”), zachęcając społeczeństwo do lepszego życia (porównaj: TANAŚ 2006a). 3 Po raz pierwszy pojęcie dark tourism (ciemna, mroczna, ponura turystyka) opisali i zde- finiowali M. FOLEY i J. LENNON (1996) jako zjawisko obejmujące podróże do miejsc katastrof, morderstw, masowych śmierci i ludobójstw. Autor w dotychczas publikowanych pracach w odniesieniu do pojęcia dark tourism używał terminu „ciemna turystyka”. Ze względu na cha- rakter podróży turystycznych do miejsc wzbudzających lęk, przerażenie i opór wydaje się, że „mroczna turystyka” w języku polskim trafniej oddaje sens terminu dark tourism. 10 jako zbiór przedmiotów (artefaktów) do określonych podmiotów (ludzi) poznających ją, działających w niej lub kształtujących ją. Uwzględnienie czło- wieka, jako podmiotu działającego w rzeczywistym świecie fizycznym i w określonych realiach przestrzenno-czasowych, wskazuje na analizę prze- strzeni śmierci i przestrzeni turystycznej w kategoriach subiektywnych, we- wnętrznych doświadczeń, określonych potrzeb i wyobrażeń. Przestrzeń śmierci jest identyfikowana przez człowieka dzięki jego pamięci. Jeżeli fakt związany ze śmiercią ulega zatarciu w ludzkiej pamięci w wyniku zapom- nienia, to w przestrzeni geograficznej również traci swoje miejsce. Nie może- my wówczas identyfikować tej przestrzeni jako przestrzeń śmierci. W następstwie podróży turystycznych do przestrzeni śmierci następuje rozwój przestrzeni turystycznej, rozumianej jako część przestrzeni geogra- ficznej i społecznej, w której zachodzą zjawiska turystyczne, niezależnie od wielkości i charakteru ruchu turystycznego (WARSZYŃSKA, JACKOWSKI 1978, LISZEWSKI 1995, LATOSIŃSKA 2006, WŁODARCZYK 2009). Przestrzeń turystycz- na jest identyfikowana przez człowieka dzięki jego działaniu. Innymi słowy, jeżeli w przestrzeni geograficznej nie rejestrujemy ruchu turystycznego, nie możemy mówić o przestrzeni turystycznej. Zmienną opisującą przestrzeń śmierci i przestrzeń turystyczną jest czas. Nawiązując do badań nad przestrzenią turystyczną, wyodrębnioną z prze- strzeni geograficznej (LISZEWSKI 2006, WŁODARCZYK 2009), autor podejmuje badania nad ewolucją przestrzeni śmierci będącą początkowo przestrzenią nieturystyczną, która pod wpływem działalności człowieka oraz przemian kulturowych może zostać zaklasyfikowana jako przestrzeń turystyczna lub stanowić jej część. Jednym z głównych celów badań nad tanatoturystyką jest określenie przestrzennej i kulturowej specyfiki opisywanych podróży w oparciu o założenia geografii kultury (OTOK 1986, ORŁOWSKA, red. 2002, REM- BOWSKA 2002b, MYGA-PIĄTEK 2005) i geografii turyzmu (WARSZYŃSKA, JAC- KOWSKI 1978, KOWALCZYK 2000). Geografia kultury obejmuje badania przestrzennych aspektów kultury, w tym m.in. rozpoznawanie przestrzennych artefaktów jako form interpre- tacji zachowań i znaczeń poszczególnych jednostek lub grup społecznych, interpretację przestrzeni kulturowych, badanie przestrzeni doświadczanych i odczuwanych, tożsamości przestrzennej czy krajobrazu symbolicznego i kulturowego (REMBOWSKA 2002b). Z kolei geografia turyzmu koncentruje się na studiach nad przydatnością przestrzeni geograficznej do potrzeb ru- chu turystycznego, postawami turystów wobec określonych form i sposo- bów uprawiania turystyki, procesami zachodzącymi w przestrzeni geogra- ficznej pod wpływem zjawisk turystycznych i organizacją przestrzenną tury- styki (LISZEWSKI 1981, WARSZYŃSKA 1999). Wobec tego proces przekształca- 11 nia przestrzeni śmierci w przestrzeń turystyczną mieści się zarówno w prob- lematyce badań geografii turyzmu, jak i geografii kultury. Problem badawczy można sformułować w postaci pytania: jakie jest znaczenie śmierci w procesie kształtowania przestrzeni turystycznej? Odpo- wiedź na nie polega m.in. na zidentyfikowaniu i opisaniu procesu poszerza- nia przestrzeni turystycznej o nowe przestrzenie, pierwotnie uznawane za nieturystyczne, ściśle korelując je z problematyką badawczą geografii turyz- mu i geografii kultury. Jest to opis i analiza: – relacji przestrzeni śmierci z przestrzenią turystyczną (funkcji, organi- zacji i użytkowania); – możliwości i sposobów wykorzystania przestrzeni śmierci w turysty- ce kulturowej; – geograficznego zróżnicowania kultury śmierci. Przedmiotem podjętych badań jest istota − geneza, ewolucja i determi- nanty zmian − przestrzeni śmierci stanowiącej cel podróży turystycznych. Przestrzeń śmierci obejmuje materialne i niematerialne elementy gromadzo- ne w ciągu dziejów – związane z upamiętnieniem śmierci w przestrzeni geo- graficznej oraz z działaniami, efektem których jest śmierć – zwane dalej kul- turą śmierci. Wyodrębniona przez człowieka (turystę) z przestrzeni geogra- ficznej przestrzeń śmierci, która pod wpływem ruchu turystycznego podlega zmianom funkcjonalnym, stając się przestrzenią tanatoturystyki, będzie traktowana jako podmiot badań (rys. 1). PRZESTRZEŃ GEOGRAFICZNA PRZESTRZEŃ TURYSTYCZNA PRZESTRZEŃ KULTUROWA PRZESTRZEŃ ŚMIERCI PRZESTRZEŃ TANATOTURYSTYKI Rys. 1. Miejsce przestrzeni tanatoturystyki w przestrzeni geograficznej Źródło: opracowanie własne 12 W centrum zainteresowania autora znalazły się te elementy kultury, któ- re są powiązane z definiowaną przez niego śmiercią w ujęciu geograficz- nym, społecznym, kulturowym i religijnym. Można wyodrębnić kilka mode- lowych postaw człowieka wobec śmierci (JACKOWSKI 1986, SZEWCZYK-KO- WALCZYK 2012): – śmierć jest tylko granicą między bytem doczesnym a wiecznym; aby zasłużyć na lepszy byt lub byt wieczny trzeba żyć godnie; śmierć jest egzaminem (śmierć jest elementem wiary, religii); – śmierć jest końcem jednostkowej egzystencji; życie przekazane jest w potomstwie; człowiek jest częścią rodziny, społeczności, kultury (śmierć jest elementem tożsamości); – śmierć jest końcem życia; zostaje tylko pamięć o człowieku i ślad po jego działalności, dlatego trzeba tak żyć, żeby zasłużyć na pamięć (śmierć jest elementem pamięci, wyrazem patriotyzmu, męczeństwa, chwały); – śmierć jest końcem wszystkiego; trzeba cieszyć się życiem i je kon- sumować; życie jest dobrem najwyższym (śmierć jest odrzucona, iro- nizowana, symbolicznie jest elementem rozrywki). Śmierć na potrzeby niniejszej pracy definiowana jest jako ontologiczny kres życia (CHABANIS 1987, JAWORSKI 1979) zarówno podmiotowego − kogoś, jak i przedmiotowego − czegoś, identyfikowany przez system znaków (sym- boli) oraz artefakty kształtowane i gromadzone w procesie ewolucji i dyfuzji kultur. M. HEIDEGGER (1994) pojmował śmierć jako kres, jako dopełnienie, dzięki któremu możliwa jest egzystencjalna pełnia (SZABAT 2012). Śmierć, w pewnym sensie, według M. HEIDEGGERA (1994) kształtuje sposób bycia. Śmierć jest rozpatrywana przede wszystkim przez pryzmat nagromadzo- nych wartości kulturowych (materialnych i niematerialnych) stanowiących dziedzictwo cywilizacyjne wartościowane przez pamięć o nim, która rodzi się wraz z kresem życia. Główne założenia przyjęte w pracy, pozwalające ująć problem badawczy w określone ramy teoretyczne pozostające w nurcie geografii społeczno-eko- nomicznej, są następujące: – ujęcie geograficzne pracy odwołuje się do szeroko rozumianej huma- nistycznej koncepcji geografii kultury, z wykorzystaniem dialektycz- nej teorii rzeczywistości społeczno-kulturowej łączącej możliwości analizy obiektywnych i subiektywnych przejawów życia społecznego (REMBOWSKA 2002b) oraz geografii turyzmu; – badania nad kulturowymi aspektami życia społecznego są determi- nowane historyczną (czasową) zmiennością i geograficznym (prze- strzennym) zróżnicowaniem; 13 – przestrzeń śmierci jest wewnętrznie zróżnicowana i dynamiczna; – przestrzeń turystyczna jest przestrzenią relacyjną (turysta−prze- strzeń), rozumianą jako indywidualna przestrzeń turystyczna (prze- strzeń turystyczna człowieka) będąca sumą przestrzeni, w których ak- tywność turystyczną przejawia jednostka lub grupa ludzi. W okreś- lonych sytuacjach przestrzeń turystyczna będzie również związana z konkretnym terytorium – przestrzeń turystyczna obszaru, mająca wyznaczone granice (WŁODARCZYK 2009). Mając na uwadze problem badawczy, przedmiot badań i założenia przy- jęto następującą hipotezę: śmierć definiowana w kategoriach biologicznych i kulturowych a w szczególności wyodrębnioną z niej przestrzeń turystyczną. Dodatkowo autor stawia tezy pomocnicze: jest czynnikiem kształtującym przestrzeń geograficzną, – sposób organizacji przestrzeni śmierci wynikający z przyjętych norm kulturowych jest czynnikiem kształtującym zainteresowanie człowie- ka wobec niej; – przestrzeń śmierci ma walory religijne, edukacyjne, wychowawcze, socjalizacyjne i emocjonalne; – rozwój kultury popularnej spowodował wzrost postmodernistycz- nego zainteresowania przestrzenią śmierci, w konsekwencji czego na- stąpił rozwój produktów turystycznych wykorzystujących składowe tej przestrzeni; – geograficzne zróżnicowanie przestrzeni śmierci i jej interpretacji jest czynnikiem determinującym tanatoturystykę. identyfikacja przestrzeni tanatoturystyki; Celem pracy jest weryfikacja postawionych tez, a zatem: – – określenie istoty i klasyfikacja tanatoturystyki; – identyfikacja i charakterystyka czasoprzestrzenna kultury śmierci i poznawczego zainteresowania nią człowieka podróżującego; identyfikacja i charakterystyka procesów prowadzących do ewolucji przestrzeni śmierci z nieturystycznej w turystyczną; – – próba określenia geograficznej koncepcji badań przestrzeni śmierci. W naukach zajmujących się przyczynami i skutkami ruchu turystycz- nego nurt badawczy obejmujący studia nad wykorzystaniem przestrzeni śmierci w turystyce jest stosunkowo młody, a badania identyfikujące tanato- turystykę są prowadzone na pewno od połowy lat dziewięćdziesiątych XX wieku. W Polsce brak jest opublikowanych kompleksowych badań nad opi- sywanymi zagadnieniami z zakresu geografii turyzmu, poza pracami obej- mującymi badania turystycznego wykorzystania przestrzeni cmentarzy (TANAŚ 2008b). 14 W celu zgłębienia postawionego problemu badawczego należy sięgnąć do literatury z zakresu m.in. geografii człowieka (JĘDRZEJCZYK 1997, 2006, LISOWSKI 2003), geografii turyzmu (LISZEWSKI 1981, KOWALCZYK 2000), geo- grafii czasu (MAZURKIEWICZ 1994, HEIDEGGER 2004, KACZMAREK 2005), geografii kultury (REMBOWSKA 2002b) i geografii religii (JACKOWSKI 2003). W wymienionych subdyscyplinach geografii przestrzeń śmierci (TANAŚ 2006b) może być badana i analizowana w wymiarze relacji człowieka z prze- strzenią geograficzną. Przestrzenie napiętnowane śmiercią w badaniach tanatologicznych, antropologicznych, historycznych i socjologicznych mają swoje miejsce od dawna, ale studia nad przestrzenią śmierci, będącą częścią przestrzeni kultu- rowej (HOWETT 1977, KONG 1999, TANAŚ 2006a,b, 2011a) i stanowiącą przed- miot badań w ramach geografii kultury, mają korzenie w geografii w latach sześćdziesiątych XX wieku. Został wówczas zapoczątkowany nurt badań nad układem przestrzennym cmentarzy amerykańskiej szkoły nekrogeo- grafii (KNIFFEN 1967, FRANCAVIGLIA 1971, HECKEL 1972, NAKAGAWA 1987, TREMLETT 2007, HUPKOVA 2008). Autor sięgnął do licznych publikacji, cytowanych w dalszej części pracy, z zakresu studiów nad mroczną turystyką (dark tourism) i tanatoturystyką (thanatourism), w ramach których pojawiło się wiele publikacji cząstkowych. W literaturze przedmiotu odnaleźć można wyniki dociekań naukowych nad turystycznymi motywami i doświadczeniami związanymi z mroczną tury- styką i tanatoturystyką (m.in. DANN 1998, LENON, FOLEY 2000, SEATON, LENON 2004, SHARPLEY 2005). Problematykę zarządzania atrakcjami tanatotu- rystycznymi i rozważania natury etycznej odnajdziemy w pracach A. SEA- TONA (2009), R. SHARPLEY’A (2009) i P.R. STONE’A (2009a). Turystyczna „kon- sumpcja” kultury śmierci, w perspektywie wyjaśnień tanatologicznych, pod- jęta została w publikacjach analizujących dark tourism (STONE 2005, 2008, 2011, 2012, SHARPLEY, STONE, red. 2009, SHARPLEY 2012). Badania te opierają się na tanatologicznym paradygmacie relacji między socjokulturowymi aspektami śmierci i śmiertelności, logicznych odpowiedziach na nieuniknio- ność ludzkiej śmierci i na potencjalnej roli turystyki w budowaniu relacji między światem żywych a światem umarłych. Próby konceptualizacji mrocz- nej turystyki i tanatoturystyki prowadzili jednak nieliczni (m.in. SEATON 1996, 2010, STONE 2006, 2010, SHARPLEY, STONE, red. 2009). W Polsce badania nad zjawiskami mrocznej turystyki i tanatoturystyki są jak do tej pory spotykane stosunkowo rzadko. Prace obejmują najczęściej identyfikację tanatoturystyki i lokalne aspekty podróży do przestrzeni śmier- ci (TANAŚ 2006a, 2008b, 2012, MUSZEL 2007). Próby opisu mrocznej turystyki podejmowane były m.in. przez D. CHYLIŃSKĄ (2009) – przykład Dolnego 15 Śląska, H. GRZESIAK (2011) – przykład Egiptu, I. MICHALSKĄ-DUDEK i R. PRZE- OREK-SMYKA (2012) – przykład Smoleńska, A. KOMSTĘ (2013) – przykład Pol- ski. Walory turystyki wojennej i militarnej na wybranych przykładach opisy- wali m.in. A. KOWALCZYK (2003, 2009a, b), T. JĘDRYSIAK i A.M. VON ROHR- SCHEIDT (2011) oraz D. CHYLIŃSKA i G. KOSMALA (2011) – podając przykład potencjału historycznego wojen śląskich. Z kolei cmentarz, jako obiekt zain- teresowań turystycznych był przedmiotem badań S. TANASIA (2004, 2008b). Również przestrzeń sepulkralną jako walor turystyczny lub atrakcja tury- styczna analizowano m.in. w pracach A. STASIAKA, S. TANASIA (2005), S. TA- NASIA (2007), A. WARTECKIEJ-WARZYŃSKIEJ (2010). Podróże poznawcze od- bywane na cmentarze w ramach tzw. turystyki genealogicznej analizował R.T. PRINKE (2009). Zagadnienia podejmujące problematykę wykorzystania miejsc śmierci w turystyce kulturowej i dylematy etyczne z tym związane opisywały K. BUCZKOWSKA i E. MALCHROWICZ-MOŚKO (2012). Realizacji przyjętych celów badawczych podporządkowano układ pracy, który obejmuje trzy zasadnicze zagadnienia: śmierć, geografię i turystykę, a człowiek i przestrzeń stanowią koncepcyjny fundament badań. Książka składa się z sześciu rozdziałów. W rozdziale pierwszym autor wyjaśnia kon- cepcję, cele pracy i założenia, wraz z krótką dyskusją terminologiczną oraz analizą wybranej literatury. Rozdziały drugi i trzeci obejmują zagadnienia związane z kulturowymi i geograficznymi aspektami śmierci. W rozdziale czwartym przedstawiona została rola człowieka w kształtowaniu przestrzeni tanatoturystyki. Rozdział piąty poświęcono wyjaśnieniu istoty tanatotury- styki. Rozdział szósty jest podsumowaniem rozważań na temat wykorzysta- nia przestrzeni śmierci w turystyce. Książka jest kolejnym etapem na drodze naukowej autora, który swoje zainteresowanie badawcze przestrzeniami śmierci rozpoczął od analizy wa- lorów turystycznych cmentarzy wojennych (TANAŚ 2004), następnie podjął próbę konceptualizacji przestrzeni turystycznej cmentarzy (TANAŚ 2008b). Oddana do rąk Czytelnika książka jest próbą podsumowania wieloletnich badań nad wykorzystaniem przestrzeni śmierci w turystyce kulturowej z perspektywy geografii kultury i geografii turyzmu. 16 2. ŚMIERĆ I KULTURA Człowiek od najdawniejszych czasów, posługując się rozmaitymi wierze- niami i wartościami, kształtował postawy, oczekiwania i obawy związane ze śmiercią. Nieznane i niepokojące zjawisko stymulowało wyobraźnię czło- wieka, pobudzało do działań zarówno w nauce, jak i sztuce. Świadomość śmierci miała wpływ na kształtowanie reguł społecznego postępowania. Śmierć stała się formą represji wobec nieprzestrzegających norm religijnych, moralnych i prawnych. Znaczącą rolę w kształtowaniu współczesnych postaw wobec śmierci i umieralności odegrały średniowieczne i późniejsze epidemie oraz wojny, w szczególności mające miejsce w XX wieku. Ludzie powojennej cywilizacji chcieli usunąć ze swej świadomości brutalną i gwałtowną śmierć (OSTROW- SKA 1991, s. 27), czego efektem jest m.in. współczesna niechęć do rozmowy o śmierci. Pomimo unikania myśli o niej w sferze ogólnospołecznej ciągle wyzwala w człowieku emocje i reakcje, pobudza do refleksji i kształtuje określone postawy i zachowania. Rozmyślanie o śmierci, „oswajanie” jej nie może być wulgarne, naiwne bądź nieszczere. Myśl o śmierci powinna uczyć pokory wobec życia włas- nego i życia innych. Z brakiem „oswojonej” śmierci łączy się w dużej mierze poczucie braku sensu życia, jego akceptacji oraz poczucia przynależności do świata w wymiarze społecznym (KAZIMIERCZAK 2012). Zmieniające się w historii i zróżnicowane geograficznie postawy wobec śmierci wykształciły materialne i duchowe dziedzictwo, wzbudzające u człowieka zarówno wie- loaspektowe zainteresowanie, jak i niechęć wynikającą z obaw przed śmier- cią, czego konsekwencją jest dystans i nieufność, jaką generuje kultura śmierci. 2.1. ZMIENNOŚĆ INTERPRETACJI ŚMIERCI A TANATOTURYSTYKA W zależności od obszaru geograficznego, w którym zamieszkuje człowiek oraz postępu cywilizacyjnego zmieniały się poglądy i sposoby postępowania wobec śmierci, w szczególności w przypadku śmierci drugiego człowieka są 17
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Tanatoturystyka. Od przestrzeni śmierci do przestrzeni turystycznej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: