Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00108 007067 18472699 na godz. na dobę w sumie
Teatr. Krótkie Wprowadzenie 20 - ebook/pdf
Teatr. Krótkie Wprowadzenie 20 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 156
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-399-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> kultura, sztuka, media >> teatr
Porównaj ceny (książka, ebook (-18%), audiobook).

> KRÓTKIE WPROWADZENIE

- książki, które zmieniają sposób myślenia!

 

Teatr to przystępne omówienie najważniejszych zagadnień związanych z tą szczególną ludzką działalnością, która przybiera wiele form – począwszy od prezentacji tekstu literackiego do całkowicie improwizowanych działań. Co różni teatralne tradycje Zachodu i Wschodu? Co łączy teatr z religią, a co z literaturą? Jak powstał teatr lalkowy? Czym jest teatr postkolonialny?

 

*

 

Interdyscyplinarna seria KRÓTKIE WPROWADZENIE piórem uznanych ekspertów skupionych wokół Uniwersytetu Oksfordzkiego przybliża aktualną wiedzę na temat współczesnego świata i pomaga go zrozumieć. W atrakcyjny sposób prezentuje najważniejsze zagadnienia XXI w. – od kultury, religii, historii przez nauki przyrodnicze po technikę. To publikacje popularnonaukowe, które w formule przystępnej, dalekiej od akademickiego wykładu, prezentują wybrane kwestie.

Książki idealne zarówno jako wprowadzenie do nowych tematów, jak i uzupełnienie wiedzy o tym, co nas pasjonuje. Najnowsze fakty, analizy ekspertów, błyskotliwe interpretacje.

Opiekę merytoryczną nad polską edycją serii sprawują naukowcy z Uniwersytetu Łódzkiego: prof. Krystyna Kujawińska Courtney, prof. Ewa Gajewska, prof. Aneta Pawłowska, prof. Jerzy Gajdka, prof. Piotr Stalmaszczyk.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

TEATR 3 KA TYTULOWA.indd 1 05.03.2020 13:41 3 KA TYTULOWA.indd 2 05.03.2020 13:41 Marvin Carlson TEATR Tłumaczenie Krystyna Kujawińska Courtney i Anna Jędrzejewska Łódź 2020 3 KA TYTULOWA.indd 3 05.03.2020 13:41 Tytuł oryginału: Theatre: A Very Short Introduction Rada Naukowa serii Krótkie Wprowadzenie Jerzy Gajdka, Ewa Gajewska, Krystyna Kujawińska Courtney Aneta Pawłowska, Piotr Stalmaszczyk Redaktorzy inicjujący serii Krótkie Wprowadzenie Urszula Dzieciątkowska, Agnieszka Kałowska Tłumaczenie Krystyna Kujawińska Courtney, Anna Jędrzejewska Redakcja Monika Wąsik, Katarzyna Gorzkowska Skład i łamanie Munda – Maciej Torz Projekt typograficzny serii Tomasz Przybył Projekt okładki krzysztof de mianiuk Theatre: A Very Short Introduction was originally published in English in 2014. This translation is published by arrangement with Oxford University Press. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego is solely responsible for this translation from the original work and Oxford University Press shall have no liability for any errors, omissions or inaccuracies or ambiguities in such translation or for any losses caused by reliance thereon © Copyright by Marvin Carlson 2014 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 © Copyright for Polish translation by Krystyna Kujawińska Courtney and Anna Jędrzejewska, Łódź 2019 Publikacja sfinansowana ze środków Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07582.16.0.M Ark. wyd. 6,4; ark. druk. 9,75 Paperback ISBN Oxford University Press: 978-0-19-966982-0 ISBN 978-83-8142-398-4 e-ISBN 978-83-8142-399-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Spis ilustracji Wstęp do polskiego wydania 1. Czym jest teatr? 2. Religia i teatr 3. Teatr i dramat 4. Teatr i performans 5. Twórcy teatru Lektury polecane Indeks 7 9 13 41 71 93 117 139 145 Spis ilustracji 1. Teatr grecki w Epidaurus The Art Archive/Gianni Dagli Orti 2. Współczesna opera chińska © Sergiu Turcanu/Alamy 3. Współczesna rekonstrukcja średniowiecznego przedstawienia w Coventry, Anglia AKG/North Wind Picture Archives 4. Sztuka pasyjna wystawiona w Oberammergau w 1860 roku Mary Evans/SZ Photo/Scherl 5. Hipotetyczna renesansowa rekonstrukcja klasycznego przedstawienia sztuki Terencjusza Bibliothèque nationale de France 6. Narrator (tayu) w teatrze bunraku akg-images/Werner Forman 7. Chris Burden, Strzał, 1971 © Chris Burden. Podziękowania dla artysty i Gagosian Gallery 8. Rytuał Theyyam, Kerala, Indie © Hornbil Images/Alamy 9. Performer w kostiumie na ścianach paleolitycznej jaskini Trzech Braci, Francja © Image Asset Management Ltd./Alamy 10. David Belasco ze scenografami i technikami, 1912 Z The Theatre Through its Stage Door Davida Belasco, opublikowa- nego przez Harper and Brothers Publishers, 1919 17 23 44 65 74 79 95 114 119 130 Wstęp do polskiego wydania Chociaż książka ta, jak pozostałe w serii, oferuje zawężo- ny przegląd określonej tematyki, Czytelnik przekona się, mam nadzieję, że dzięki wielu ważnym aspektom w niej poruszonym przedstawia ona o wiele bardziej wielostronny obraz teatru niż ten, który można odnaleźć w innych ogólnych studiach dotyczą- cych tego zagadnienia. Od początku powstania współczesnych studiów poświęco- nych teatrowi nacisk kładziono przede wszystkim na teatr świata zachodniego, począwszy od teatru w Grecji i Rzymie, następnie koncentrując się głównie na średniowiecznym teatrze brytyj- skim i później na teatrze renesansowych Włoch, renesansowej i porenesansowej Francji, Anglii oraz Hiszpanii. Do tej wiedzy dodawano zazwyczaj informacje o osiemnastowiecznym teatrze niemieckim i amerykańskim. W połowie XX wieku pole stu- diów teatralnych rozszerzono o  informacje na temat Europy Wschodniej, zwłaszcza Polski i Rosji, oraz o studia nad klasycz- nym teatrem Japonii, Indii i Chin. Nadal jednak studia te nie obejmowały w zasadzie żadnej reprezentacji zarówno reszty Eu- ropy (z wyjątkiem, oczywiście, Ibsena i Strinberga), jak i reszty świata, włączając większość Azji, całą Amerykę Łacińską, Afry- kę i Bliski Wschód. Chociaż sytuacja ta stopniowo uległa poprawie pod koniec XX wieku, to studia nad teatrem w dalszym ciągu zdominowa- ne są zagadnieniami dotyczącymi Europy Zachodniej (głównie kultur dawnych państw kolonialnych) oraz Stanów Zjednoczo- nych, podczas gdy stosunkowo mało (lub wcale) uwagi otrzymuje Wstęp do polskiego wydania 9 reszta świata. Konstrukcja niniejszej książki ma przeciwdziałać tej ograniczonej uwadze poprzez odwołanie się do przykładów pochodzących z tak geograficznych i kulturowo odległych ob- szarów, na jaki pozwala jej ograniczony rozmiar. Równie istotną część publikacji stanowią zagadnienia zwią- zane z szerokim zakresem form teatralnych, co zazwyczaj w tego typu pracach przeglądowych było pomijane. Od początku swego powstania studia nad teatrem były ściśle związane z literaturą, a historia teatru była zdominowana badaniami poświęconymi wystawieniom najsławniejszych dramatopisarzy, głównie pocho- dzących z Europy Zachodniej, którym te studia dawały zazwy- czaj pierwszeństwo. Mamy tu, oczywiście, Shakespeare’a, a za nim takie postacie, jak Moliére, Lope de Vega, Calderón i Schil- ler. Chociaż później dodano do nich Ibsena, Strinberga, Shawa, Brechta, Czechowa, Williamsa, Millera i innych, w dalszym cią- gu podkreślano tradycje przedstawień wielkich sztuk i wielkich dramatopisarzy. Krótko mówiąc, w dalszym ciągu w centrum uwagi było znaczenie teatru jako części kultury wysokiej. Stosunkowo mało uwagi poświęcono bardziej popularnym i mniej literackim formom teatru, które z kulturowego punk- tu widzenia miały istotne znaczenie. Kilka popularnych form, szczególnie commedia dell’arte, wywoływało zainteresowanie, lecz przede wszystkim dlatego, że wpłynęły one na twórczość tak ważnych postaci literackich, jak Molière, Marivaux, Goldoni czy Gozzi. Ignorowano zazwyczaj ogromną liczbę innych po- pularnych, lecz niezwiązanych z literaturą form. Nawet tradycji teatru lalkowego, która przez wieki odgrywała na świecie bardzo istotną rolę kulturową, poświęcano zazwyczaj mało uwagi lub też pomijano ją w standardowych książkach przedstawiających historię teatru. Mimo ograniczenia rozmiarami tej publikacji, w niniejszej książce próbuję spojrzeć na teatr jako ludzką działalność, która odbywa się w wielu formach, począwszy od prezentacji tekstu literackiego do całkowicie improwizowanych działań, od form preferowanych przez arystokrację do tych, które podobały się bardziej ogólnej czy też szerszej publiczności. Lalkarstwo otrzy- 10 Teatr mało zatem specjalne miejsce w tej pracy. Mam nadzieję, że to wprowadzenie zaoferuje szersze spojrzenie, mniej ograniczone tradycją, na temat tego, czym był i jest teatr w kulturze. Z  tego też powodu z  wielką przyjemnością przedstawiam wstęp do polskiego wydania tej książki. Wydanie to jest przeze mnie szczególnie mile widziane, gdyż chociaż wkład polskiego teatru został ogólnie doceniony dopiero przez ostatnie pokolenia teatrologów, Polska bez wątpienia posiada jedną z najbardziej znaczących i  innowacyjnych tradycji teatralnych w  Europie. Ostatnie badania dostarczyły więcej informacji na temat śre- dniowiecznych przedstawień w Poznaniu i poza nim, a otwarcie Teatru Szekspirowskiego w Gdańsku w 2014 roku, upamiętnia- jącego wizyty aktorów elżbietańskich w tym mieście, ukazuje istotne znaczenie związków Polski z  międzynarodową sceną okresu renesansu. Miałem zaszczyt w 2009 roku oglądać Gdań- ski Festiwal Szekspirowski, gdzie zgromadzenie wielu wybit- nych międzynarodowych naukowców i eksperymentalnych trup teatralnych było wyraźnym dowodem na powszechne uznanie pozycji Polski na międzynarodowej scenie teatru, począwszy od czasów renesansu. Poza Gdańskiem uczestniczyłem w  ważnych międzynaro- dowych wydarzeniach teatralnych w Warszawie, Krakowie, Po- znaniu, Wrocławiu, Lublinie i Łodzi. W każdym z tych miast spotkałem entuzjastyczną wspólnotę naukowców zajmujących się badaniami nad teatrem i teatromanów oraz kwitnące i no- watorskie sceny teatralne. W  rzeczy samej, prawdopodobnie żaden inny kraj w Europie nie może poszczycić się tak impo- nującą historią wkładu w rozwój dwudziestowiecznych teatral- nych eksperymentów i nowatorskich podejść, co Polska. Sztuki Stanisława Witkiewicza, Stanisława Wyspiańskiego, Witolda Gombrowicza, Sławomira Mrożka wywarły istotny wpływ na rozwój współczesnego teatru eksperymentalnego, a  wywiodły one korzenie z prac wielkich dziewiętnastowiecznych polskich dramatopisarzy. Jednakowo ważną rolę na arenie międzynaro- dowej odegrali reżyserzy pracujący w XX wieku, począwszy od Leona Schillera, Erwina Axera, Kazimierza Brauna, Konrada Wstęp do polskiego wydania 11 Świnarskiego, Józefa Szajny, Andrzeja Wajdy, no i oczywiście Tadeusza Kantora i Jerzego Grotowskiego. Grotowski jest, natu- ralnie, powszechnie uznany jako jedna z głównych postaci dwu- dziestowiecznego teatru. W niniejszym przeglądzie światowego teatru pojawia się on dwukrotnie. Wielu polskim przyjaciołom, uniwersytetom, instytutom i te- atrom tego nowatorskiego i tętniącego życiem kraju przesyłam moje najserdeczniejsze życzenia i podziękowania za możliwość przekazania w ich własnym języku moich przemyśleń na temat teatru, który wszyscy kochamy i który ciągle nas zajmuje oraz jest przedmiotem naszego niesłabnącego zainteresowania. Marvin Carlson Rozdział 1 Czym jest teatr? Początki tego, co dzisiaj nazywamy teatrem sięgają czasów, kiedy nie rejestrowano wydarzeń historycznych. Zapoczątkowa- ły go ponadczasowe ludzkie czynności, co związane jest z nie- kończącą się i bezowocną dyskusją na temat tego, która z tych czynności stanowi rzeczywistą podstawę teatru. Prawdopodob- nie najlepsza odpowiedź jest taka, że wszystkie te czynności połączone i  rozwinięte na niezliczone sposoby w  rozmaitych społecznościach i kulturach dają nam we współczesnym świecie rozległy wybór w zakresie tego, co nazywamy teatrem i formą z nim związaną. Naśladowanie Jedną z tych podstawowych czynności jest z pewnością naśla- dowanie. Malarstwo jaskiniowe w okresie paleolitycznym daje nam bez wątpienia dowód tego zainteresowania pochodzący z okresu antycznego – i cokolwiek jest nam wiadome czy też sta- nowi domysł na temat tych pierwszych istot ludzkich, wskazuje na to, że owa fascynacja naśladowaniem nie ograniczała się tylko do graficznej reprezentacji, lecz że wyrażano ją także w codzien- nej praktyce. Postacie nadprzyrodzone, zwierzęta, ikoniczne postacie ludzkie były ukazane przez performerów na tle ich spo- łeczności tak, jak namalowano ich na ścianach paleolitycznych jaskiń. Rozmaite formy opowiadania historii były inną czynno- ścią, która miała miejsce we wszystkich ludzkich kulturach. Do Czym jest teatr? 13 najbardziej znanych starożytnych form opowiadań należą mity kulturowe, opowiadania o  bogach, o  tym, jak powstał świat i człowiek, i na czym polega dynamika ludzkiej interakcji oraz in- terakcji człowieka ze światem. Zazwyczaj osoba, która opowiada te historie, odgrywa szczególną rolę w społeczeństwie – czasami ma ona status artysty, kiedy indziej wieszcza, przewodnika czy szamana. Zawsze istniał ścisły związek pomiędzy imitacją i opo- wiadaniem. Ważną częścią opowiadania było odgrywanie przez opowiadającego rozmaitych ról i wydawanie głosów. Można po- wiedzieć, że teatr zawiera w sobie taki sam materiał jak opowia- danie, ale odegrany jest on w sposób naśladowczy całym ciałem, a nie tylko poprzez modulację pojedynczego głosu. Jednej z najbardziej znanych podstawowych definicji dramatu dostarczył teoretyk Eric Bentley w 1965 roku: „A wciela się w B, podczas gdy C to ogląda”. Kluczowe są dwa użyte w tej definicji czasowniki. Pierwszy podkreśla koncept aktywnego naśladow- nictwa, a drugi rolę widowni. Ta bardzo prosta definicja pozwa- la na dokonanie ważnego rozróżnienia pomiędzy takimi blisko związanymi formami, takimi jak taniec i narracja (z ważnym za- łożeniem, że obie mają miejsce w sferze teatru, gdyż są związane z „naśladowaniem”). W tej definicji przyjmuje się, że A, B i C są ludźmi, co ma miejsce w większości przypadków, chociaż ist- nieją sztuki, w których ludzie naśladują zwierzęta, owady, ptaki, rośliny, a nawet przedmioty nieożywione. Właściwie A także nie musi być człowiekiem – i w znacznej części świata nie jest. Może być przedmiotem nieożywionym poruszanym przez człowieka, czyli, krótko mówiąc, marionet- ką. W kulturze Zachodu teatry lalkowe uważano zazwyczaj za formę podrzędną, przeznaczoną dla dzieci lub za niewyszukaną rozrywkę ludową. W czasach obecnych takiego przekonania nie powinni wygłaszać poważni studenci studiów nad teatrem. Po- gląd ten ulega obecnie zmianie wraz z zyskiwaniem przez teatr poszanowania, widoczności i  światowości w  połączeniu z  ro- snącą świadomością bogatej tradycji teatrów lalkowych wśród publiczności świata zachodniego. Ponadto należy zauważyć, że chociaż definicja Bentleya podaje zasadnicze kwestie związane 14 Teatr z naśladowaniem i widzem, to wyłącza ona ważny komponent, czyli narrację. Z tego względu powinniśmy uzupełnić ją o pogląd Arystotelesa, aby otrzymać taką definicję: „A naśladuje B odgry- wającego akcję, podczas gdy C to ogląda”. Granice teatru Chociaż przedstawienia do pewnego stopnia wydają się uni- wersalne w różnych kulturach świata, poszczególne kombinacje elementów tworzących teatr są ograniczone, gdyż rozwinęły się w odmienny sposób. Zarówno słowo oznaczające teatr, jak i sam koncept teatru mają swoje korzenie w zachodniej kulturze i jej praktykach. Choć niniejsze studium wywodzi się z globalnego podejścia do sztuki, trzeba już na początku stwierdzić, że na- łożono na tę zachodnią tradycję pewne, nierzadko arbitralne, ograniczenia. Na przykład w tradycji zachodniej teatr i opera są zazwyczaj studiowane jako w zasadzie oddzielne formy – studen- ci koncentrują się przede wszystkim na słowie i dopiero później na muzyce, mimo oczywistego nakładania się tych terminów. Taniec, który jest nie tylko ściśle związany z teatrem, ale też czę- sto w niego wbudowany, bywa wielokrotnie pomijany w studiach poświęconych teatrowi. Biorąc po uwagę ograniczony charakter tego studium, będę – choć niechętnie – podążać za tą tradycją, uznawszy, że w wielu częściach świata takie rozróżnienie nie ma miejsca, z  wyjątkiem studiów poświęconych kolonizmowi. Niemniej jednak przedstawię tę problematykę w części poświęconej te- atrowi i performansom. Moja opowieść o tym, jak forma zwana teatrem rozwinęła się w  różnych kulturach świata będzie prowadzona w  sposób chronologiczny. Wiele publikacji poświęconych historii teatru rozpoczyna się opisem egipskiego rytuału, który przedstawiam w następnym rozdziale. Tutaj koncentruję się na teatrze greckim, ponieważ klasyczna kultura grecka z V wieku p.n.e. jest jedną z  najbardziej zasłużonych w  rozprzestrzenianiu formy, którą Czym jest teatr? 15 dzisiaj nazywamy teatrem w Europie i w innych częściach świa- ta. Rozwijano wiele różnych teorii na temat pochodzenia teatru greckiego, ale wszystkie zostały zakwestionowane i po prostu nie wiemy dostatecznie dużo na temat życia kulturalnego w tamtym okresie, aby rozstrzygnąć to w definitywny sposób. W każdym razie w połowie V wieku p.n.e. teatr był już ustaloną formą kul- turową, ze skodyfikowanymi zasadami dla tworzenia jego tek- stu, kostiumami dla aktorów i środkami prezentacji. Forma ta rozwinęła się w  Atenach i  rozszerzyła w  greckich koloniach. Teatr był główną częścią greckich festiwali, a trzy typy drama- tu – tragedia, komedia i dramat satyrowy – były przedstawiane na tych festiwalach w konkursach, które miały uhonorować ich twórców. Chociaż mało wiemy o stylu tych przedstawień, było wiele reprezentacji aktorskich, informujących nas o tym, że nosi- li oni wyszukane kostiumy i maski. Ważnym elementem owych występów był chór, który śpiewał i tańczył. Klasyczna Grecja i Rzym Zarówno w  Grecji, jak i  w  Rzymie teatry były komunal- nymi strukturami na wolnym powietrzu, przeznaczonymi dla ogromnych widowni. Każde mniejsze i większe greckie miasto posiadało przestrzeń komunalną, często usytuowaną na zboczu wzgórza, przeznaczoną na potrzeby teatru – ruiny tych budowli możemy ciągle jeszcze odnaleźć w całej Grecji i jej koloniach. Wykopaliska mówią nam, że miejsca te miały kształt półokrą- gły, z kamiennymi ławkami dla widowni. Schodziły one do pła- skiego okrągłego terenu, czyli orchestry, gdzie występował chór. Za orchestrą znajdowała się budowla przeznaczona dla aktorów, tzw. skene, od którego to słowa pochodzi współczesne określenie scena. Przestrzeń przed skene była pierwotnie na tym samym po- ziomie, co orchestra, a w późniejszym okresie została podniesio- na wyżej. Na budowę współczesnej sceny miało wpływ greckie proskenion, od którego pochodzi współczesne słowo proscenium, nazywające łuk otaczający scenę nowożytną. 16 Teatr 1. Teatr grecki w Epidaurus Chociaż wielki wiek greckiego pisania sztuk ogranicza się do V wieku p.n.e., to teatr nadal odgrywał ważną rolę w życiu Grecji. I tak, wraz z podbojami Aleksandra Wielkiego w na- stępnym wieku tradycja ta rozprzestrzeniła się wokół Morza Śródziemnego aż do Syrii i Iraku. W okresie hellenistycznym nie zmieniła się radykalnie forma teatrów, chociaż z czasem podniesione proscenium stało się uniwersalne i niektóre sceny stały się bardziej wyszukane, zawierające dwa, a nawet trzy pię- tra. Kontynuowano wystawianie sztuk z okresu klasycznego, chociaż zabawne komedie Arystofanesa straciły na popularno- ści na rzecz komedii nowego stylu, w których zmniejszono rolę chóru i  porzucono satyry na temat poszczególnych żyjących osób na rzecz przedstawiania bardziej ogólnych, typowych po- staci. Hellenistyczni badacze wyróżnili komedię starą, średnią i  nową. Arystofanes i  jego współcześni reprezentowali starą odmianę komedii. Zmiany opisane powyżej dotyczyły odmia- ny średniej, a wśród reprezentantów nowej komedii, która po- wstała w końcu IV i na początku III wieku p.n.e., najbardziej znanym był Menander. Czym jest teatr? 17
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Teatr. Krótkie Wprowadzenie 20
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: