Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00089 008629 11204027 na godz. na dobę w sumie
Teatr radio-logiczny Tymoteusza Karpowicza - ebook/pdf
Teatr radio-logiczny Tymoteusza Karpowicza - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2185-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> sztuka >> kino i teatr
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja przedstawia twórczość Tymoteusza Karpowicza (1921-2005), polskiego poety, prozaika i dramaturga, zwłaszcza na niwie teatralnej. Karpowicz uznawany jest niekiedy za ostatniego wielkiego modernistę, a publikacja Eweliny Godlewskiej-Byliniak nadaje sens temu twierdzeniu. Autorka próbuje przyjrzeć się z bliska światu tego interesującego artysty. Jest to świat istniejący dzięki radiu, świat głosu, głosów, dźwięków czy szumów tworzących zmienną, płynną wielorzeczywistość. Publikacja jest adresowana do studentów i wykładowców akademickich polonistyki, dziennikarstwa i komunikacji społecznej oraz wielu kierunków humanistycznych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wstęp Radio Tymoteusza Karpowicza Szum, trzask, szum, znowu trzaski. Pojawia się jakiś niewy- raźny głos, by za chwilę rozpłynąć się w fali trzeszczących dźwię- ków. Głośniejszy stuk i w chwilowej ciszy słychać wyraźniej głos. Inny głos. Inne głosy. Różne języki. Przebijają się, z natarczywością dobijają się do głośników, ale zaledwie dosięgną granicy ucha, już są zagłuszane. Dominuje nad nimi jeden, nieco drżący, trochę za- chrypnięty głos. Choć należy do starego człowieka, gdzieś na dnie pobrzmiewa w nim figlarny śmiech małego chłopca rozradowane- go dowcipem, który właśnie obmyślił. Mędrzec błaznem podszyty. Wszystkich wyprowadził w pole. Z wyraźną nutką tryumfu wyzna- je, że wszystko, co dotychczas powiedział, było kłamstwem. Ten dominujący głos należy do Tymoteusza Karpowicza; te inne – to głosy z radia, którym Karpowicz bawi się pod koniec wywiadu, jaki przeprowadzili z nim w jego domu w Oak Park Mirosław Spy- chalski i Jarosław Szoda. Z zarejestrowanych wówczas materiałów powstał film dokumentalny i mała książeczka Mówi Karpowicz. Jej ostatniego rozdziału zatytułowanego Połączenie ze światem rzeczy- wistym, który dotyczy opisanej powyżej sytuacji, można wysłuchać w postaci nagrania1. Warto go wysłuchać, żeby w pełni zrozumieć, o czym mówi Karpowicz. A mówi między innymi tak: I jeszcze jedno wyznanie: bezustannie podejmuję próby przebijania się do świata, od którego rzekomo uciekam. Do tego, żeby się z tym światem bezustannie łączyć, łączyć jak najszerzej, służy mi na przykład moje radio. Jest dość skomplikowane, ale dzięki temu pozwala mi na – że tak powiem – 1 Tymoteusz Karpowicz, 45, biuroliterackie.pl, 25.04.2007 [dostęp 12.03.2012]. Dostępny w internecie: http://biuroliterackie.pl/przystan/czytaj. php?site=100 co=mp3_237 . 7 hasanie po przestrzeni ludzkiego myślenia, po przestrzeni ludzkiego bytu. Utajone, schowane – prawie nikt nie wie o tym, że ja mam to radio tutaj. To jest miejsce, jedno z tych miejsc, w którym znów buduję połączenie ze światem rzeczywistym. [...] Nie muszę kręcić, szuka się samo. Pracuje jak jakaś istota z pogranicza bytu i niebytu. To jest moje wielkie kłamstwo: że uciekłem. Przepraszam was za nie. Tymczasem kocham tę rzeczywistość i dlatego takie głupie sztuczki wymyślam. [dziewczyna w radio: Thank you...] Thank you! One się trudzą jak leśmianowska dziewczyna w Balla- dzie bezludnej, żeby się przebić i coś mi powiedzieć, a elektronika mówi: „nie, zostawcie teraz Karpowicza w spokoju, bo on chce się wyłączyć”. [śmiech] I’m very sorry. Przepraszam. To jest cudowne, nie? [...] Nie zdziw- cie się, że ktoś zaraz powie forty-four – czterdzieści i cztery2. Na nagraniu, czego nie ma już w książce, słychać jeszcze dobiega- jące z głośnika wciąż zmieniającego pasma radia wyraźne forty -five. Przywołuję to wydarzenie i przytaczam słowa Karpowicza tak obszernie, gdyż mówiąc o radiu, a przez to o obrazie świata i pod- miotu, jaki radio pozwala kreować, w doskonały sposób opisują one twórczość Karpowicza, a zwłaszcza jego teatr. Teatr, jak go tu rozu- miem – radio-logiczny. Warto przyjrzeć się bliżej temu światu. Karpowicz nazywa świat, z którym łączy się za pomocą radia, światem rzeczywistym, rzeczywistością samą. Cóż to za świat, z którym można się połączyć, do którego można się odnieść i któ- ry do nas się odnosi, o czymś nam donosi? Otóż świat ten, tak jak prezentuje go Karpowicz, nie istnieje poza gestem owej prezentacji i swoistym rodzajem reprezentacji przysługującej temu medium, ja- kim jest radio. Jest to świat głosu, głosów, dźwięków, szumów two- rzących zmienną, płynną wielo-rzeczywistość. Świat języka, mowy, która dociera w strzępach, fragmentach. Zdaje się na coś odpowia- dać, o coś pytać, zarysowywać pewną topografię przestrzeni, wpro- wadzać na scenę jakieś postaci, po to tylko, by za chwilę je wymazać i unieważnić w przekształceniu, w przesunięciu, w zmianie pasma. Nie jest to jakiś określony, stabilny zewnętrzny świat, świat na ze- wnątrz w stosunku do jakiegoś zamkniętego wnętrza, w którym się pozostaje, ale raczej zewnętrze par excellence w rozumieniu Michela Foucaulta. W eseju zatytułowanym Myśl zewnętrza Foucault zesta- wia dwie sytuacje, dwie postawy określające rozumienie podmiotu: 2 Mirosław Spychalski, Jarosław Szoda, Mówi Karpowicz, Biuro Literac- kie, Wrocław 2005, s. 75–76. 8 myślenie o myśli i mówienie o mowie. Pierwsza – związana z nurtem zachodniej filozofii wywodzącym się od Kartezjusza – prowadzi do niepodważalnej pewności „ja” i jego istnienia, które łączy z poję- ciem centralności i najgłębszej wewnętrzności. Druga – podważając oczywistość „jestem”, destabilizuje podmiot, każe myśleć o innym typie podmiotowości, podmiotowości rozproszonej, wielorakiej, po- zbawionej lokalizacji. W przeciwieństwie do podmiotu, który „my- śli”, podmiot, który mówi, „jest już nie tyle władcą dyskursu (tym, kto go podtrzymuje, kto w nim twierdzi, osądza i niekiedy przed- stawia siebie w stosownej formie gramatycznej), ile raczej własnym nieistnieniem w pustce, z której bez wytchnienia wydobywa się nie- ograniczony wylew języka”3. Takiego nieograniczonego wylewu ję- zyka, głosu zewnętrza każe nam doświadczyć Karpowicz, obracając pokrętło swego radia. Jednocześnie, sytuując się w pozycji demiurga władającego magiczną gałką, sugeruje, że uruchomiwszy strumień owego płynnego, migotliwego świata odzywającego się z zewnętrza, w każdej chwili może go przerwać. Wystarczy jeden ruch ręki: „nie, zostawcie teraz Karpowicza w spokoju, bo on chce się wyłączyć”. Co się dzieje z ową rzeczywistością, gdy jej nie słychać? Jakie jest doświadczenie tego, który słucha, i tego, który w ciszy pozostaje sam w ciemnym pokoju? Podmiot słuchający. Gdzieś w połowie drogi między „myślę” i „mówię”, z jakiejś otchłanniejącej szczeli- ny między nimi dobywa się „słyszę” – dzielące tamte, a zarazem, w jakiś paradoksalny sposób, unieważniające klasyczne opozycje. „Słyszę”: między najgłębszą wewnętrznością a schizofrenicznym zewnętrzem. Rzeczywistość, o której mówi Karpowicz, rzeczywistość języka, głosu, mowy, nie milknie nigdy. Karpowicz powiedział kiedyś poetyc- ko, nawiązując do jednego z najważniejszych dla niego filozofów, do Heideggera, że świat się świeci4. Zapewne mógłby dodać za nim, że 3 Michel Foucault, Myśl zewnętrza, przeł. Bogdan Banasiak, w: tegoż, Po- wiedziane, napisane. Szaleństwo i literatura, Warszawa 1999, s. 174. 4 Karpowicz przywołuje tę formułę Heideggera, opowiadając o swojej fa- scynacji teorią przestrzeni Banacha: „Przypomina mi się to przepiękne i głębokie powiedzenie Martina Heideggera, który w podstawowym swoim dziele pisze: Welt is nie, sondern weltet – świat nie jest, świat się ‹‹świeci›› – to znaczy świat się ciągle staje, przestrzeń nie jest niczym innym jak tylko ciągłym stawaniem się, pewną nieustaną akcją. I jeśli cyfra jest odpowiednikiem stawania się, to za- 9 świat gada. Gadanina świata wzmacniana przez owo medium „z po- granicza bytu i niebytu” jest formą przejawiania się bycia. Karpowicz włącza radio, „by słyszącego doprowadzić do udziału w otwartym byciu ku temu, co w mowie omawiane”5. Do udziału właśnie, a nie zrozumienia, do zapytywania raczej, a nie poczucia pewności sensu. Zapytywanie to kontynuowane jest w samotności, po wyłączeniu od- biornika. Karpowicz kłamie nawet wtedy, gdy mówi, że kłamie – właś- nie wtedy kłamie najbardziej, bo bawi się tym kłamstwem. Kłamie, gdy jednym gestem włączenia radia chce unieważnić całą wcześniej- szą opowieść o samotności człowieka w świecie i o własnej samotni, o potrójnych Okopach Świętej Trójcy, jak ją nazywa. Kolejne wały owych okopów tworzących Karpowiczowski kosmos to opleciony wi- noroślą płot i ogród – malinowy, leśmianowski chruśniak; następne jest okno jego pracowni, latem niemal szczelnie zakryte bluszczo- wymi liśćmi, które łączy, a zarazem oddziela przyrodniczą bujność od rządzącego się niepojętą logiką ładu niezwykłej biblioteki wypeł- nionej tysiącem książek, teczek, wycinków, kolorowych fiszek – wał ludzkiej myśli; trzecim jest sam Karpowicz, jego psychika. Karpowicz siedzący przy biurku, wyizolowany, oddzielony dwoma poprzednimi murami. Jest to dla niego borgesowski Alef – „najlepsze na świecie, najbardziej sprzyjające miejsce dla jakiejś jednostki, gdzie może ona zrealizować wszystkie swoje możliwości”6. Ale Karpowicz zaraz do- daje: „Oczywiście, ja nie znam wszystkich moich możliwości, dlatego pewnie szukam pomocy tego miejsca, że coś aleatorycznie wyrzuci”7. Innym razem mówi, że tego trzeciego wału „nie można już przedsta- wić za pomocą fizycznego, optycznego obrazu. Tam toczą się główne walki, a straty, ofiary są najwyższe”8. chodzi tu jakaś absolutna wspólnota z tym, co Banach zaproponował jako rozu- mienie przestrzeni, i zapisem Heideggera. Jest to dla mnie jak dotąd najgłębsze ujęcie tej problematyki i wskazanie na moment, który powinni osiągnąć wszyscy twórcy pragnący powiedzieć coś po raz pierwszy: moment, w którym świat jawi się jako dzianie się”, cyt. za: Mirosław Spychalski, Jarosław Szoda, Mówi Karpo- wicz, dz. cyt., s. 56. 5 Martin Heidegger, Bycie i czas, przeł. Bogdan Baran, Warszawa 2004, 6 Mirosław Spychalski, Jarosław Szoda, Mówi Karpowicz, dz. cyt., s. 29. 7 Tamże. 8 Tamże, s. 39. s. 215. 10 Ten trzeci wał, psychika, jest bliski owej rzeczywistości, o któ- rej mówi Karpowicz w pierwszej przytoczonej wypowiedzi – rze- czywistości języka, mowy. Można by tu przywołać słynną formułę Lacana o językowej naturze nieświadomości. Nieświadomość jest jak język. Dlatego Karpowicz mówi, że ów trzeci wał trudno przed- stawić obrazowo. Widzimy jednak, że – jakby mimochodem – prze- cież go przedstawia. Wyjawia, że pod jego biurkiem-Alefem ukryte jest radio. Radio zaczyna gadać. Łączy się z zewnętrzem. To jeden z synonimów nieświadomości: to, co najbardziej ukryte, jest jed- nocześnie najbardziej zewnętrzne, to, co „pod” i „w”, jest zarazem „poza”. Jeśli dochodzi do głosu, destabilizuje jedność podmiotu kie- rującego się jasnymi opozycjami. Radio daje temu głos. Radio – ale- atoryczna maszyna psychiczna. Analogiczną do Karpowiczowskiego radia maszyną jest telefon – tak jak rozumie go Avital Ronell w książce The Telephone Book: Technology, Schizophrenia, Electric Speech9. Telefon jest wynalaz- kiem technologicznym, ale gdy Ronell stawia problem technologicz- ności, pyta o to, co „myśli” w technologii i co jest technologicznego w myśleniu. Interesuje ją „odsłanianie obecności technologii w dys- kursie, jako dyskursu lub jako milczenia ukrytego wewnątrz dyskur- su. [...] Telefon zaznacza miejsce nieobecności. Kojarzony z nieciąg- łością, alarmem, milczeniem, pobudza zasadnicze pytania o siebie i innego, o stałość umiejscowienia, system przekazu i przeznacze- nie mowy”10. Szczególnie dużo miejsca poświęca Ronell śledzeniu metafory telefonu w dyskursie psychoanalitycznym i filozoficznym, a także w literaturze. Niczym zmyślny operator w jakiejś ogrom- nej centrali telefonicznej, dokonuje zaskakujących często połączeń między poszczególnymi autorami: Derridą, Freudem, Heideggerem, Laingiem, Traklem, Kafką, Joyce’em, Deleuze’em, by wymienić kilku tylko, a z tych połączeń splata sieć wielogłosowego dyskursu XX wieku. Jest to dyskurs schizofreniczny. Jego doskonałym detek- torem i realizatorem jest telefon. Telefoniczność, telefonowanie jest modusem istnienia podzielonego „ja”, które próbuje skomunikować się z samym sobą, z innym w sobie, z Innym. 9 Zob. Avital Ronell, The Telephone Book: Technology, Schizophrenia, Electric Speech, Lincoln 1989. 10 Tamże, druga strona obwoluty. 11 I radio, i telefon pojawiają się w dramatach Karpowicza: zarów- no dosłownie, jako przedmioty, jak i w sensie metaforycznym, zapre- zentowanym powyżej – jako swoiste maszyny psychiczne, maszyny nieświadomości. Obok nich występują inne urządzenia mechanicz- ne, które spełniają podobną funkcję: dzwoniące wciąż natarczywie budziki, które nie wiadomo dlaczego dzwonią i po co budzą (Noc jest tylko wygnanym dniem11); zepsuta szafa grająca, która za każ- dym razem odtwarza nie ten utwór, którego się oczekiwało (Czterech nocnych stróżów); megafon na stacji kolejowej, przez który słychać naglący komunikat: „Przyjdź jak najprędzej”, ale nie wiadomo, kto jest jego nadawcą, oraz abstrakcyjna rzeźba z wbudowanym mecha- nizmem grającym (Przyjdź jak najprędzej); taśma magnetofonowa z nagranym dźwiękiem bijącego serca (Czterech nocnych stróżów). Poza tym mamy pobrzękujące wciąż piszczałki, trąbki, gwizdki komiwojażera, szczególnie ten jeden gwizdek, który nie chce prze- stać gwizdać, gdy ustała już gadanina tego dziwnego świato-krążcy (Mam piękną kolekcję noży, czyli pogrzeb przyjaciela). Ciągle zmie- niający się głos zza drzwi: ni kobiecy, ni męski, ni młody, ni stary, ni ciepły, ni chłodny, a raczej i taki, i taki, raz taki, raz inny (Jego mała dziewczynka). Powracające wciąż jak refren piosenki, wyli- czanki, kołysanki (Wszędzie są studnie, Dziwny pasażer, Charon od świtu do świtu, Przerwa w podróży). Wreszcie niesamowite urzą- dzenie szalonych naukowców: SDP – Sonarny Detektor Prawdy, za pomocą którego starają się oni zbadać i określić świat, a który sam jest niczym wnętrze mikrofonu czy radia. W odautorskich didaska- liach czytamy: „Organiczna, syntetyczna jedność: teren: laborato- rium-mieszkanie. [...] Sieć przewodów wychodząca z głębi sceny, na proscenium i dalej oplatająca, jak wielkich rozmiarów pajęczyna część widowni (lub całą). [...] Schody i pomosty wyprowadzające na sieć przewodów. Proscenijna część pomieszczenia tworzy strukturę przedmiotowo-roślinną”12. Jest to Laboratorium Psychoakustyczne 11 Dramaty Karpowicza, jeśli nie podano inaczej, pochodzą z tomu: Tymo- teusz Karpowicz, Dramaty zebrane, Wrocław 1975. 12 Tymoteusz Karpowicz, Dźwiękowy zapis doliny, maszynopis po- wielony, Biblioteka Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w War- szawie, s. 1. 12 (Dźwiękowy zapis doliny). Całą tę wyliczankę doskonale podsumo- wuje powtarzający się hymn profesorów z tego dramatu: Vivat biały szum szum, biały szum przeżywający boom w przepołowionym uchu świata i vivat nasza chuda ze swoim perskim okiem amplituda co przypomina podpis bata albo wiązankę kłów – Vivat biały szum, szum biały szum przeżywający boom dający ciszy mata – zza cienia słów13. Mechanizmy Karpowicza, mechanizmy pojawiające się w jego teks tach i jego teksty jako mechanizmy, to nie tylko maszyny ale- atoryczne. To zarazem maszyny powtarzające. Karpowicz-poeta, Karpowicz-twórca słuchowisk radiowych, Karpowicz-dramatopi- sarz, wreszcie Karpowicz-filozof zderza wciąż przypadek z powtó- rzeniem, aleatoryczność z symetrycznością. Radio, to niezwykłe radio Karpowicza będące idealną metaforą teatru wpisanego w jego dramaty, zyskuje w tym teatrze jeszcze jedną właściwość: staje się gramofonem. Logika tego radio-gramofonu jest fascynująca. Pozwa- la mówić w sposób zaskakujący o podmiotowości, pamięci, śmierci, o samym powtórzeniu i przypadku. Każe słyszeć głosy i odgłosy, pogłosy i echa, wciąż zmieniające się i wciąż powracające. Karpowicz pisał wiele tekstów specjalnie dla radia. Ale jego te- atr to nie tylko czy nie po prostu teatr radiowy. Logika radia, radio- gramofonu rządzi wszystkimi jego tekstami dla teatru. Każe w inny sposób myśleć o słuchowisku. O słuchowisku jako teatrze i teatrze jako słuchowisku. 13 Tamże, s. 15. 13 Wokół głosu Interpretacja wybranych utworów i wątków twórczości drama- turgicznej Tymoteusza Karpowicza, budowana wokół zagadnień wiążących się, w moim przekonaniu, z poszukiwaną przeze mnie radio-logicznością jego teatru, skupia się na problematyce związanej z szeroko rozumianą kategorią głosu. Kolejne rozdziały mają charak- ter interpretacji wybranych utworów, która staje się punktem wyj- ścia dla szerszej refleksji na temat głosowości. Teksty: Noc jest tylko wygnanym dniem, Przyjdź jak najprędzej, Jego mała dziewczynka oraz Dźwiękowy zapis doliny pozwalają na ukazanie złożoności tej problematyki u Karpowicza, a także na wskazanie wielu aspektów rozważań na temat głosu podejmowanych przez filozofię, psycho- analizę, antropologię, które idealnie łączą się z ujęciem Karpowi- czowskim lub wchodzą z nim w dialog. Głównym przedmiotem ba- dania i namysłu jest zatem twórczość dramaturgiczna Karpowicza, a dokładniej te właśnie wybrane utwory, które potraktowane jako teksty o głosie, stają się przyczynkiem do tezy, że logika rządząca teatrem, którego kształt i model jest w tę twórczość wpisany, jest logiką radiową. Tak wyznaczone pole badawcze i zakres rozważań pozwala na pominięcie rozstrzygnięć dotyczących przynależności gatunkowej poszczególnych utworów. Kwestia głosu jawi się jako ważna i istotna dla interpretacji niezależnie od tego, czy dany utwór był pisany pierwotnie jako słuchowisko czy jako utwór sceniczny. Radio-logiczność twórczości dramaturgicznej Karpowicza i jego rozumienia teatru wynika z podejmowanej przez niego problema- tyki i sposobu jej ujęcia, z centralnego miejsca, jakie niejednokrot- nie stanowi dla niej głos, a nie – a przynajmniej nie tylko – z cech gatunkowych, stanowiących o dużym potencjale akustycznym tych utworów, który sprawia, że nadają się one do realizacji radiowej. Skupienie uwagi na tekstach i głosie jako problemie w dużej mie- rze teoretycznym wiąże się także z pominięciem recepcji scenicznej dzieła Karpowicza i szczegółowej interpretacji istniejących realiza- cji słuchowiskowych14. 14 Wykaz zrealizowanych słuchowisk i wybranych inscenizacji znajduje się na końcu pracy. Warto tutaj zauważyć, że Karpowicz – dziś niemal zapomniany jako dramatopisarz i właściwie nieobecny w polskim teatrze – mimo że swego 14 Kolejne interpretacje każdorazowo wychodzą od elementu, który stawia opór, wybija z poczucia oczywistości, każe stawiać pytania, skupia na sobie uwagę, a jednocześnie odsyła poza siebie, do innych czasu wystawiany, nigdy właściwie nie zyskał dużej popularności jako twórca teatralny. Stąd powtarzające się w niektórych rozmowach i wypowiedziach na temat tej twórczości, uznawanej za równie ważną i wyjątkową jak jego twórczość poetycka, pytania o taki stan rzeczy. „Dlaczego nie można teraz znaleźć reżyse- ra, który z «serdecznym uporem» przywracałby Karpowicza teatrowi?” – pyta Joanna Roszak Edwarda Balcerzana, który nieco bezradnie odpowiada: „Dramat przeżywa dramat – w skali globalnej. Sztuki Karpowicza czekają na lepsze cza- sy” (Joanna Roszak, W cztery strony na raz. Portrety Karpowicza, Wrocław 2010, s. 13, 14). Pytanie o teatr Karpowicza, o jego wagę, zadaje też Jarosław Borowiec Andrzejowi Falkiewiczowi i Krystynie Miłobędzkiej. Falkiewicz odpowiada: „To istotna część jego twórczości. Było w tym jego myślenie i jego przekora. […] On w swoim teatrze jak gdyby szuka utrudnień dla teatru, dla aktorów. Jest to niestety taktyka zła, jeśli idzie o częstotliwość jego wystawień”. A Miłobędzka dodaje: „Ja w czytaniu jego tekstów miałam więcej niż z ich oglądania na scenie. Może jeszcze nie znalazł swojego reżysera. Może kiedyś się taki znajdzie?” (Ja- rosław Borowiec, Szare światło. Rozmowy z Krystyną Miłobędzką i Andrzejem Falkiewiczem, Wrocław 2009, s. 133, 134). Pojawiają się stwierdzenia, że jest to rodzaj teatru niemożliwego. Ważnych informacji dostarcza rozmowa przeprowa- dzona przez Joannę Roszak z Kazimierzem Braunem, zamieszczona w wymie- nionym tomie jej rozmów o Karpowiczu. Braun, który w latach 1975–1984 kie- rował Teatrem Współczesnym we Wrocławiu, podejmował próby przywrócenia Karpowicza teatrowi polskiemu po długiej jego nieobecności, jednak recepcja zrealizowanych przez niego dwóch przedstawień była słaba. Wiąże on to z faktem emigracji Karpowicza, który stał się powoli wielkim nieobecnym. Braun przypo- mina też, że w latach sześćdziesiątych Karpowicz miał jednak „swojego” reży- sera. We wrocławskim Teatrze Współczesnym pięć jego sztuk (ostatnią w 1972 roku) wystawił Andrzej Witkowski. Jednak był to jeden z nielicznych wyjątków. Powtarza się pytanie o sceniczność tych dramatów, na co Braun odpowiada: „Są to dramaty sceniczne. […] Myślę, że zwłaszcza obecnie, gdy posługujemy się w teatrze coraz częściej i swobodniej środkami elektronicznymi, przed insce- nizacjami sztuk Karpowicza otwierają się nowe możliwości” (Iść jeszcze dalej. Rozmowa z Kazimierzem Braunem, w: Joanna Roszak, W cztery strony na raz..., dz. cyt., s. 27). Myślę, że warto wyjść poza pytania o sceniczność dramatów Kar- powicza, o to, czy są one dramatami czy słuchowiskami, i założyć, że wykraczają one poza te rozróżnienia, że są być może czymś pośrednim, innym, że są utwo- rami radio-logicznymi, co każe szukać innych, nowych sposobów ich realizacji. Na przykład takich, które wykorzystują możliwości technologiczne i urządzenia elektroniczne pozwalające wprowadzić w przestrzeń teatru wieloprzestrzenie Karpowiczowskich światów wypełnionych głosami. 15 elementów, innych utworów, innych języków, a przede wszystkim do zagadnień krążących wokół głosu. Porzucone pod łóżkiem pestki wi- śni: „Dlaczego pestki znalazły się na podłodze? Bo ktoś miał prag- nienie na coś. Jeszcze nie wiemy na co. I być może nigdy się tego nie dowiemy [...]. Zaczęło się od tego, że były zęby, gardło i pragnienie człowieka”15; budzik, wciąż dzwoniące budziki, sygnaturki kościelne przypominające dźwiękiem budziki; dobiegający ciągle z oddali głos śpiewający Ave Maria; śpiew: „zaskoczył mnie ten śpiew. Natych- miast opuścił swoje źródło, zatarł ślady pochodzenia, rozpanoszył się we wszystkich miejscach naraz, wydostawał z tysiąca tajemniczych krtani”16; „Proszę mówić «a» / A...a... / Wyraźniej, silniej, duszko zło- ta. / A...a... / [...]. Zapomnienie nie jest abstrakcją. [...] Może zagnieź- dzić się w jamie ustnej. Pełno w niej języka, śliny, śluzu, głosu – co za cudowny schowek w takiej śliskiej rupieciarni. [...] Proszę mówić «a», ciągle mówić «a»”17. „A”. To tylko kilka punktów wybranych z jed- nego utworu. Każdy z tych punktów to właściwie punctum, by posłu- żyć się rozpowszechnionym przez Rolanda Barthes’a terminem. Tu akustyczne częściej niż wizualne. Więc może raczej japońska szpilka przyozdobiona maleńką grzechotką przywoływana przez tego same- go autora w eseju o Brechcie?18. Wciągać w otwartą przez owo punctum interpretację echa i po- głosy z innych utworów Karpowicza; nasłuchiwać głosów, które szepczą w tym, co daje Karpowicz do słyszenia, żeby odszukiwać ich źródła w mowie filozofii, psychoanalizy, literatury; śledzić, jak owe głosy – tam odnajdywane – nakładają się na siebie, zwielo- krotniają, nadbudowują jeden na drugim i przebijają przez siebie, tworząc polifoniczny chór; wydobywać z tego chóru poszczególne głosy, poszczególne języki, które – często dziwaczne i niepokojące same w sobie – zmuszają do tego, by się przez nie przebijać, prze- dzierać, by usłyszeć to, co nie poddaje się w nich łatwemu słuchaniu; 15 Tymoteusz Karpowicz, Noc jest tylko wygnanym dniem, w: tegoż, Dra- maty zebrane, dz. cyt., s. 730. 16 Tamże, s. 725. 17 Tamże, s. 710–711. 18 Zob. Roland Barthes, Brecht i dyskurs: przyczynek do badań nad dys- kursywnością, przeł. Krzysztof Kłosiński, w: tegoż, Lektury, Warszawa 2001, s. 168–169. 16 wydobywać te głosy i języki, szukać ich, badać je, by zderzając je na nowo, zderzając z tym, co mówi Karpowicz, o czym mówi i jak mówi, włączyć jego głos – fascynujący głos – w dwudziestowieczny śpiew o języku, mowie, słuchaniu, nieświadomości i jej synonimach, o pragnieniu, powtórzeniu, śmierci. O głosie. O źródle. O podziele- niu źródła. O innym i Innym. Twórczość Karpowicza jest jego ory- ginalną, złożoną, poetycką propozycją myślenia o tych problemach. Myślenia, a nie znajdowania gotowych odpowiedzi. Myślenia, któ- re skłania do ponownego ich przemyślenia, do przemyślenia tego, co u innych na ten temat brzęczy. Myślenia, które jak w soczewce skupia dwudziestowieczne zmagania z metafizyką i transcendencją, z których dopiero wyłaniają się poszczególne wymienione przeze mnie przed chwilą problemy. Ponowne przemyślenie tych zagad- nień, przemyślenie za Karpowiczem i tymi, którzy włączają się w tę samą opowieść, a których głosy on swą twórczością wyostrza, wy- daje się godne ryzyka i trudu. Wybrany problem, motyw, wątek, czasem pojawiający się mar- ginalnie w danym utworze lub nie do końca jawny w jego warstwie zewnętrznej, ma być tu punktem wyjścia ustawiającym perspekty- wę interpretacyjną. Podstawowym materiałem są cztery wymienio- ne utwory, jednak ich interpretacja osadzona jest w szerszej lekturze twórczości dramaturgicznej Karpowicza, obejmującej czternaście sztuk pomieszczonych w tomie Dramaty zebrane, wydanym w roku 1975 przez Ossolineum, oraz (jako że ten tom wbrew nazwie nie zawiera wszystkich tekstów teatralnych Karpowicza) dramaty dotąd niewydane, istniejące w maszynopisach (trzy znajdują się w Bibliote- ce Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie: Dźwiękowy zapis doliny, Niewidzialny chłopiec, Zobaczycie oni się dziś zabiją). Konteksty interpretacyjne pochodzą głównie z obszaru filozofii i psychoanalizy traktowanej, w zgodzie z przewartościowa- niem dokonanym na gruncie współczesnej myśli francuskiej, jako jeden z najistotniejszych dwudziestowiecznych nurtów filozoficz- nych. Kieruję się tutaj rozpoznaniem Andrzeja Falkiewicza, który we wprowadzeniu do dramatów Karpowicza, wskazując problemy, jakie stawia ta twórczość swym odbiorcom i badaczom, wymienia również pytanie dla filozofa: kim jest człowiek współczesny? Zresz- tą i inne pytania mogą tu mieć charakter filozoficzny: jaka skład- nia świata kryje się za składnią języka Karpowicza? W jaki sposób 17 istnieje u Karpowicza scena? W jaki sposób istnieją bohaterowie?19 Poszukiwanie własnych odpowiedzi na te i inne pytania, sytuujące je na gruncie problemów związanych z językiem, mówieniem, słu- chaniem, powtórzeniem, głosem, głosem innego i Innego, pamięcią i śmiercią wreszcie, które w twórczości Karpowicza ściśle się spla- tają, tkając sieć szeroko tu rozumianej logiki radiowej, jest zarazem próbą refleksji – na marginesie – nad tym, w jaki sposób Karpowi- czowska „fantastyczna antropologia czystych bytów pojęciowych”, jak nazywa ją Edward Balcerzan20, i jego wizja świata, są w szer- szym znaczeniu antropologią i filozofią kultury. Jednym z głównych przewodników podejmowanych tu rozwa- żań jest Martin Heidegger – z kilku powodów. Po pierwsze, sam Karpowicz wymienia go jako jednego z najważniejszych dla siebie filozofów, a Bycie i czas niejednokrotnie powraca w jego wypowie- dziach21. Po drugie, myśl tego filozofa przenika do wielu dzieł Kar- powicza, choć nigdy nie wprost, raczej jako inspiracja, którą poddaje się twórczemu przetworzeniu, parafraza, ślad lektury niż jako goto- we rozwiązania. Po trzecie, rozważania Heideggera dotyczące języ- ka obecne już w Byciu i czasie (tam ściśle związane z rozumieniem bycia jestestwa), a rozwijane w jego późnych pismach pomieszczo- nych w zbiorze pod tytułem W drodze do języka (rozumienie języka na gruncie poezji), należą do najciekawszych rozpoznań dotyczą- cych mowy, głosu, słyszenia i słuchania, milczenia, ciekawszych tym bardziej, że pisząc o języku, Heidegger widzi konieczność prze- kroczenia zastanego języka: stąd u niego taka liczba neologizmów, 19 Zob. Andrzej Falkiewicz, Świat Tymoteusza Karpowicza, w: Tymoteusz Karpowicz, Dramaty zebrane, dz. cyt. 20 Edward Balcerzan, Kto się boi „Odwróconego światła”, w: Podziemne wniebowstąpienie. Szkice o twórczości Tymoteusza Karpowicza, red. Bartosz Małczyński, Kuba Mikurda, Joanna Mueller, Wrocław 2006, s. 111. 21 Wspomina o tym na przykład Krystyna Miłobędzka w rozmowie z Joan- ną Roszak: „[J.R.:] Karpowicz nie lubił Gombrowicza i Gałczyńskiego. A kogo cenił? K.M.: Adorna, Heideggera, Wittgensteina. W listach zdawał nam szcze- gółowe relacje z kwerend. Zresztą, załatwialiśmy mu książki, sprowadzaliśmy, kupowaliśmy. Gdy Tymek przyjechał do Polski w XXI wieku, miał spotkanie we Wrocławiu, czytał parę tekstów, mówił o swoich lekturach. Ale to spotkanie chyba nie zostało nagrane. Przytomni ludzie powinni takie rzeczy dokumen- tować. Opowiadał o Heideggerze, o wizycie u grobu Rilkego”. Joanna Roszak, W cztery strony na raz..., dz. cyt., s. 85–86. 18 metafor, zbitek pojęciowych, które są trudne dla czytelników, ale fascynują jako przejaw niezwykłej pracy myśli. Podobny stosunek do języka odnajdujemy w poezji Karpowicza, ale tu interesuje mnie szczególnie praca z pojęciami Heideggerowskimi w zderzeniu z te- atralnymi tekstami Karpowicza, dlatego że Karpowicz podejmuje podobne problemy, a poza tym rozpoznania te wnoszą wiele do ro- zumienia tego, czym może być słuchowisko. Słuchowisko w teatrze radio-logicznym Karpowicza. Równie ważny dla Karpowicza, jeśli nie ważniejszy, jest Leśmian, któremu poświęcił on swój doktorat22. Opisując świat Le- śmianowskiej wyobraźni, świat wiecznego przepływu, zmienności, stawania się, świat, który należy pojmować w kategoriach doświad- czenia, a nie rozumienia, świat, w którym liczy się uchwycenie jed- norazowości w wielokrotności, Karpowicz zarazem wyznacza ob- szar własnej twórczości, często rządzącej się zasadami podobnymi do rozpoznanych u Leśmiana, choć prowadzącymi do odmiennych rozwiązań. Leśmianowskie echa wielokrotnie powracają zarów- no w jego poezji, jak i w dramatach. W dziewczynce za drzwiami, której tylko głos słychać, rozpoznać można daleką krewną postaci kobiecych zaludniających poezję Leśmiana. Co ważniejsze jednak – rozpoznanie Leśmianowskiego świata streszczające się w Heidegge- rowskiej formule: świat nie jest, świat się staje, stosuje się doskonale do rozumienia języka Karpowicza. Niezwykle inspirujące w zderzeniu z lekturą Karpowicza oka- zują się też elementy teorii Jacques’a Lacana, którego rozważania o innym i Innym, wypracowane na gruncie psychoanalizy, pomagają oświetlić to zagadnienie u Karpowicza. Ważny jest fakt, że myślenie o relacji z innym i Innym łączy się tu z rozumieniem języka i głosu, a zarazem prowadzi do rozważań o kształcie podmiotu, który w do- świadczeniu języka i głosu się kształtuje; o rodzaju pragnienia, jaki głos wzbudza, o głosie samym jako przedmiocie pragnienia. U Kar- powicza tego typu refleksja powraca wielokrotnie, w takim właśnie zazębieniu różnorodnych zagadnień. Równie ważne są nawiązania do współczesnych teorii dotyczą- cych radia i radiofonii, które pozwalają przewartościować obowią- 22 Tymoteusz Karpowicz, Poezja niemożliwa. Modele Leśmianowskiej wy- obraźni, Wrocław 1975. 19 zujące i najbardziej rozpowszechnione rozumienie słuchowiska jako gatunku literackiego i pokazać, że lektura tekstów Karpowicza jako tekstów o głosie pozwala również na inne rozumienie radia i teatru, który w jego przypadku nie jest po prostu teatrem radiowym czy teatrem wyobraźni, lecz tym, co proponuję nazwać teatrem radio- -logicznym. Teatrem, który kwestię głosu i radiowości czyni proble- mem natury filozoficznej. I każe stawiać pytania o głos jako obiekt pragnienia; o wezwanie, zew, będące aspektem głosu sumienia; o źródło głosu i jego akuzmatyczność; o ciało i ziarno głosu i – z dru- giej strony – o jego bezcielesność; o sferę akustyczną doświadczenia i rzeczywistości; wreszcie o relację między głosem i technologią. To tylko niektóre, dominujące wątki i problemy, które w interpretacji uruchomione zostają przez teksty Karpowicza.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Teatr radio-logiczny Tymoteusza Karpowicza
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: