Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00203 006195 13848411 na godz. na dobę w sumie
Techniki i strategie tłumaczenia neologizmów autorskich - ebook/pdf
Techniki i strategie tłumaczenia neologizmów autorskich - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 272
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788323532026 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> nauka języków obcych
Porównaj ceny (książka, ebook (-21%), audiobook).
Książka poświęcona przekładom neologizmów autorskich z języka polskiego na angielski w fantastyce i fantastyce naukowej. Zaprezentowana klasyfikacja technik i strategii tłumaczenia neologizmów jest rezultatem analizy ok. 1100 neologizmów autorskich różnych typów i ich ekwiwalentów zaczerpniętych z wybranych utworów Andrzeja Sapkowskiego, Jacka Dukaja i Stanisława Lema. Wychodząc od podstawowych zagadnień językoznawstwa ogólnego, Autorka przeanalizowała najbardziej kłopotliwe pod względem translatorskim neologizmy autorskie, za pomocą których kreowana jest fantastyczna rzeczywistość w utworach literackich oraz przedstawiła strategie, jakie stosują profesjonalni tłumacze w procesie przekładu, a na które składa się m.in. dobór odpowiednich technik translatorskich. Zaprezentowana klasyfikacja skonfrontowana została z wyborem już istniejących klasyfikacji technik przekładowych. Książka jest adresowana głównie do teoretyków przekładu literackiego oraz doktorantów i studentów kierunków filologicznych. The issue of authorial neologisms in Polish-English translation and presents a set of techniques and strategies for translating fantasy and SF neologisms. The classification resulted from an analysis of approx. 1100 authorial neologisms of various types and their equivalents taken from the selected works of A. Sapkowski, J. Dukaj and S. Lem. Keywords: neologism, translation, fantasy, science fiction, techniques, strategies
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

ROZDZIAŁ 2 PRZEGLĄD STRATEGII I TECHNIK PRZEKŁADOWYCH 2.1. Podstawowe pojęcia Przegląd strategii i technik tłumaczeniowych należy poprzedzić komentarzem objaśniającym, w jaki sposób te dwa pojęcia różnią się od siebie. Piotr Kwieciński (2001: 115) zwraca uwagę, że poza ter- minami „strategia” i „technika” w literaturze przedmiotu dość często pojawiają się określenia: „procedura” (ang. procedure), „metoda” (ang. method), „taktyka” (ang. tactic), „plan”, „proces” (ang. pro- cess), „zasada” (ang. principle). Choć mają one wspólny mianow- nik – wszystkie odnoszą się do sposobu tłumaczenia – i często sto- suje się je zamiennie (Kwieciński 2001: 115), to należy pamiętać, że nie są one synonimami. Zdaniem P. Kwiecińskiego „strategie” i „procedury” tłumaczeniowe uwidoczniają się w tekście, podlegają normom i są intersubiektywnie weryfikowalne. Różnica między nimi ma polegać na tym, że strategia jest decyzją dotyczącą całego tekstu, a konkretnie „stopnia dostosowania się do pojęć, norm i konwencji kultury wyjściowej lub docelowej” [tłum. H.S.], podczas gdy proce- dura dotyczy konkretnych problemów występujących w obrębie tek- stu na różnych jego poziomach, np. na poziomie leksykalnym (Kwie- ciński 2001: 115–120). Z kolei Krzysztof Hejwowski (2009/2004: 50 Rozdział 2. Przegląd strategii i technik przekładowych 76), który posługuje się terminami „technika” i „strategia”, stwierdza, że strategia jest nie tylko sposobem tłumaczenia dotyczącym całego tekstu, lecz także jego znaczących fragmentów. Zdaniem tego uczo- nego strategia przyjęta przez tłumacza może się przełożyć na wyko- rzystanie konkretnych technik, przy czym pojęcie techniki rozumie się tu jako wybór rozwiązania „konkretnego problemu napotkanego w trakcie procesu tłumaczenia” (Hejwowski 2009/2004: 76). 2.2. Przegląd strategii tłumaczeniowych Według Friedricha Schleiermachera (1813) przed tłumaczem, którego zadaniem jest zbliżyć do siebie dwie odrębne jednostki (au- tora oryginału i czytelnika przekładu), rysują się zasadniczo dwie możliwości – tłumacz może zbliżyć czytelnika do autora lub zbliżyć autora do czytelnika. Pierwszą możliwość (egzotyzującą) nazywa- my współcześnie „przekładem wyobcowanym” (ang. foreignisa- tion), w odniesieniu do drugiej (udomawiającej) posługujemy się terminem „przekład oswojony” (ang. domestication). Należy przy tym zaznaczyć, że wspomniane nazewnictwo zawdzięczamy Law- rence’owi Venutiemu (1995), który spopularyzował oba terminy (Kwieciński 2001: 13). Zastosowanie strategii przekładu oswojo- nego, chroniącej odbiorcę przed podjęciem nadmiernego wysiłku intelektualnego, jest typowe dla kultur dominujących i często spo- tyka się z zarzutem etnocentryzmu, ponieważ pozbawia tekst doce- lowy autentyczności (autor oryginału jest w nim nieobecny, a ce- chy języka, jakim się posługuje, nie zostają uwypuklone) (Kwie- ciński 2001: 39, 40)23. Z tych właśnie przyczyn F. Schleiermacher 23 Tendencję do stosowania strategii przekładu udomowionego – która ukształtowała literaturę brytyjską i amerykańską, jest popularna w przekładzie 2.2. Przegląd strategii tłumaczeniowych 51 opowiada się za strategią przekładu wyobcowanego, która w jego przekonaniu jako jedyna umożliwia odbiorcy prawdziwy kontakt z autorem oryginału (Kwieciński 2001: 40). Odmienne stanowisko zajmuje Eugene A. Nida, kontynuator myśli Cycerona i św. Hieronima (Bukowski 2014: 25), opowiada- jący się za przekładem udomowionym24. Według tego uczonego, który w swoich rozważaniach kładzie największy nacisk na re- cepcję tekstu przez odbiorcę25, przekład może być zorientowany na przekazanie informacji wierne pod względem formy i treści literackim na język angielski i wywodzi się z tradycji tłumaczenia płynnego (nieprzypominającego tłumaczenia, czyniącego tłumacza niewidzialnym) – bardzo ostro krytykuje Lawrence Venuti (1995: 20) jako etnocentryczną i rasis- towską, opowiadając się tym samym za wyobcowaniem przekładu i uwidocz- nieniem tłumacza. 24 Za przekładem udomowionym opowiada się również Ernst-August Gutt (1990), który w oparciu o teorię relewancji wyróżnia dwie strategie tłuma- czeniowe – przekład bezpośredni (który, przypominając oryginał pod wzglę- dem interpretacyjnym, jest mniej zrozumiały dla czytelników docelowych) i przekład pośredni (udomowiony) (Kwieciński 2001: 58). Stanowisko to, jak zauważa Piotr Kwieciński (2001: 58), wynika z przekonania Ernsta-Augusta Gutta o tym, że celem przekładu (rozumianego jako interpretatywne użycie języka) jest osiągnięcie maksymalnej zrozumiałości i spójności tekstu doce- lowego. Z tego samego założenia wychodzą Basil Hatim i Ian Mason (1997: 161), zwolennicy strategii udomowienia (por. Kwieciński 2001: 67, 69), po- strzegający tłumacza jako pośrednika, a przekład jako mediację (podczas któ- rej przedmiotem negocjacji jest znaczenie) i nazywający przekład wyobcowa- ny „minimalną mediacją” (ang. minimal mediation). 25 Preskryptywna teoria Eugene’a A. Nidy powstała na potrzeby tłumacze- nia Biblii. Według jej założeń nadrzędnym celem tłumacza (pośrednika mię- dzy autorem a odbiorcą przekładu) jest realizacja głównego celu autora, który chce zostać zrozumiany (Wille 2002: 63). Nacisk na recepcję tekstu przekładu przez jego odbiorcę kładzie również Juliane House (1977: 194, 196; 1997: 69, 70), która wyróżnia strategię przekładu jawnego (przekład przypomina prze- kład) i utajonego (tłumaczony przez pryzmat kultury docelowej). 52 Rozdział 2. Przegląd strategii i technik przekładowych (ekwiwalencja formalna, ang. formal equivalence) lub na uzyskanie efektu ekwiwalentnego (ekwiwalencja dynamiczna, ang. dynamic equivalence) (Nida 1964). Pierwszą z wymienionych możliwości cechuje ścisłość i poprawność – dążenie do osiągnięcia tego typu ekwiwalencji ma polegać na zachowywaniu aspektów formal- nych tekstu wyjściowego (np. tłumaczenie zdania zdaniem) i wy- rażaniu w języku docelowym treści informacji, tak aby były one możliwie jak najbliższe treściom informacji wyrażonych w języku wyjściowym, co może się wiązać z koniecznością zamieszczania przypisów (ang. gloss translation), pozwalających czytelnikowi przekładu „wczuć się” w rolę czytelnika oryginału i poznać jego „zwyczaje, tok rozumowania i sposób wyrażania myśli” (Nida 1964: 159). Mimo tej ostatniej zalety, przesądzającej, zdaniem F. Schleiermachera, na rzecz przekładu wyobcowanego, E.A. Nida (1969/1982: 22) opowiada się za strategią nastawioną na osiągnię- cie ekwiwalencji dynamicznej, będącej jego zdaniem zjawiskiem pożądanym i jedynym poprawnym sposobem tłumaczenia26. Jej za- stosowanie ma polegać na odtworzeniu w języku docelowym nie tyle informacji wyrażonej uprzednio w języku wyjściowym, ile „dynamicznego związku”, jaki istniał między informacją wyrażo- ną w języku wyjściowym a jej odbiorcą (Nida 1964: 159). Celem 26 Ekwiwalencja dynamiczna jest podobna do tzw. procedur okrężnych (ang. oblique procedure) w ujęciu Jeana-Paula Vinaya i Jeana Darbelneta, które znaj- dują zastosowanie, jeśli informacja sformułowana uprzednio w języku wyjścio- wym składa się z elementów (kategorii lub pojęć) różniących się od tych istnie- jących w języku docelowym; użycie metod okrężnych ma umożliwić sformu- łowanie tekstu docelowego w taki sposób, aby wywoływał on podobne reakcje u czytelnika docelowego, co tekst oryginału u czytelnika wyjściowego (Vinay i Darbelnet 2000: 84). W związku z tym przekład wyobcowany nie jest jedyną strategią pozwalającą czytelnikowi tekstu docelowego „wczuć się” w sytuację czytelnika tekstu wyjściowego. Metodom okrężnym Jean-Paul Vinay i Jean Dar- belnet przeciwstawiają procedury bezpośrednie (ang. direct procedure). 2.2. Przegląd strategii tłumaczeniowych 53 takiego przekładu jest maksymalna naturalność przekazu, którą osiąga się poprzez wykorzystanie schematów znanych czytelniko- wi docelowemu (występujących w kulturze, do której przynależy), bez zmuszania go do zgłębiania wiedzy dotyczącej obcego obszaru kulturowego (Nida 1964: 159). Eugene A. Nida zaznacza ponadto, że ekwiwalencja dynamiczna jest pojęciem stopniowalnym (1964: 159, 160), a między nią i ekwiwalencją formalną da się wyróżnić „szereg stopni pośrednich, które reprezentują różne dopuszczalne poziomy tłumaczenia” (Nida 2009/1964: 57). Podobną obserwację czyni Peter Newmark (1991: 10) w odnie- sieniu do wyróżnionych przez siebie metod tłumaczenia (przekład semantyczny i komunikatywny), stwierdzając, że nie wykluczają się one wzajemnie, ale uzupełniają (przekład może być semantyczny lub komunikatywny w mniejszym lub większym stopniu). Pierw- sza z tych metod (przekład semantyczny) przypomina tłumaczenie wierne27, lecz cechuje ją większa elastyczność, ponieważ uwzględ- nia ona aspekty estetyczne tekstu wyjściowego, pozwalając tłu- maczowi na większą swobodę i kreatywność (Newmark 1988: 46) i jako taka najczęściej znajduje zastosowanie w tłumaczeniu tek- stów ekspresywnych (Newmark 1981: 41). Przekład komunikatyw- ny jest z kolei nastawiony na możliwie najwierniejsze przekazanie znaczenia kontekstowego, tak aby tekst docelowy był dla czytelnika zrozumiały i akceptowalny (Newmark 1988: 47), i dotyczy na ogół tekstów o charakterze informacyjnym (Newmark 1981: 41). Poza przekładem semantycznym i komunikacyjnym P. Newmark (1988: 45–47) wyróżnia jeszcze sześć innych metod tłumaczenia. Należą 27 Przekład wierny w rozumieniu Petera Newmarka (1988: 46) jest zorien- towany na oddanie treści mimo ograniczeń wynikających z gramatyki języka docelowego, a jego celem jest wierne przekazanie intencji autora oryginału i uwypuklenie języka, jakim się posługuje. 54 Rozdział 2. Przegląd strategii i technik przekładowych do nich: tłumaczenie słowo w słowo (ang. word-for-word transla- tion)28, przekład wierny (ang. faithful translation), przekład dosłow- ny (ang. literal translation)29, adaptacja (ang. adaptation)30, prze- kład idiomatyczny (ang. idiomatic translation)31 i wolny przekład (ang. free translation)32, które można połączyć w pary (tłumaczenie słowo w słowo i adaptacja; tłumaczenie dosłowne i wolny przekład; przekład wierny i przekład idiomatyczny) zależnie od tego, na który język (wyjściowy czy docelowy) są zorientowane (Newmark 1988: 45). Uczony zaznacza przy tym, że spośród wszystkich tych metod jedynie przekład semantyczny i komunikatywny, które uważa za naj- ważniejsze z wymyślonych przez siebie pojęć (Newmark 1991: 10), realizują podstawowe cele tłumaczenia, tj. precyzję (ang. accuracy) i oszczędność (ang. economy) (Newmark 1988: 47). Podobnego zdania, co E.A. Nida i P. Newmark, w dyskusji mają- cej na celu rozstrzygnięcie, która z dwóch strategii jest bardziej po- żądana (czy też bardziej poprawna) i znalezienie „złotego środka”, 28 Metoda słowo w słowo polega na tłumaczeniu wyrazów pojedynczo przy użyciu najbardziej typowych odpowiedników, z zachowaniem szyku wyjściowego, ale bez uwzględnienia kontekstu, w jakim występują (Newmark 1988: 45, 46). 29 W przekładzie dosłownym konstrukcje gramatyczne języka zastępuje się ich najbliższymi odpowiednikami istniejącymi w języku docelowym, a wy- razy samodzielne (ang. lexical words) tłumaczy się pojedynczo w oderwaniu od kontekstu (Newmark 1988: 46). 30 Adaptacja według Petera Newmarka (1988: 46) dotyczy najczęściej po- ezji i polega na zastąpieniu w tekście docelowym elementów kultury wyjścio- wej elementami kultury docelowej. 31 Przekład idiomatyczny polega na oddaniu treści oryginału przy jedno- czesnej modyfi kacji znaczeń neutralnych sformułowań wyjściowych poprzez zastępowanie ich idiomami i kolokwializmami (Newmark 1988: 47). 32 Wolny przekład jest nastawiony na przekazanie treści kosztem oryginal- nej formy – przykładem takiego tłumaczenia może być parafraza wewnątrzję- zykowa dłuższa niż wypowiedź oryginalna (Newmark 1988: 46). 2.2. Przegląd strategii tłumaczeniowych 55 jest również Kate Sturge (1997). Uczona, rozróżniając strategię wy- obcowania (ang. estrangement) i strategię normalizacji (ang. nor- malisation), stwierdza, że tłumacz decydujący się na tę pierwszą na- dal może normalizować wybrane elementy tekstu wyjściowego (od- twarzając je w tekście docelowym zgodnie z regułami kultury do- celowej33) i stworzyć w ten sposób – by posłużyć się nomenklaturą K. Hejwowskiego (2015) – „iluzję przekładu” wiernego orygina- łowi (Sturge 1997: 30). Kate Sturge (1997: 30) zauważa ponadto, że wrażenie obcości wywoływane przez tekst docelowy podlega- jący strategii normalizacji (dostosowywaniu do realiów kultury docelowej zrozumiałych dla czytelnika docelowego) traci na sile (Kwieciński 2001: 84), natomiast tekst docelowy powstały w ra- mach strategii wyobcowania wychodzi naprzeciw oczekiwaniom czytelników docelowych, którzy spodziewają się napotkać w nim nietypowe elementy kultury wyjściowej. Na zagadnienie kultu- ry oraz jej realiów i norm zwraca również uwagę Christiane Nord (1992), traktująca przekład jako formę interakcji komunikacyjnej. Uczona ta wyróżnia dwie strategie przekładowe – przekład doku- mentujący i przekład instrumentalny (Nord 2009: 190). Pierwsza z nich (egzotyzująca) jest nastawiona na „wytworzenie w języku docelowym dokumentu interakcji komunikacyjnej, w której nadaw- ca kultury wyjściowej komunikuje się z czytelnikami poprzez tekst 33 Dyskusję na temat tych reguł (norm) zawdzięczamy Gideonowi To- ury’emu (1980), który wprowadził do translatoryki pojęcie akceptowalności i adekwatności. Pierwsze z wymienionych pojęć (akceptowalność) jest we- dług tego uczonego tendencją przekładową możliwą do zaobserwowania, kiedy proces tłumaczenia jest nastawiony na normy kultury docelowej. Jego rezultatem jest tekst akceptowalny (udomowiony), który czyta się nie jak ory- ginał, lecz jako tekst przypominający oryginał (Dąmbska-Prokop 2000b: 34). Tendencją odwrotną jest adekwatność, o której można mówić, kiedy przekład jest nastawiony na normy kultury wyjściowej (Dąmbska-Prokop 2000a: 31; 2000b: 34). 56 Rozdział 2. Przegląd strategii i technik przekładowych wyjściowy skonstruowany zgodnie z zasadami kultury wyjściowej” (Nord 1997: 52)34. Pojęciu przekładu dokumentacyjnego przeciw- stawia się pojęcie przekładu instrumentalnego (udomowiającego), którego celem jest „wytworzenie w języku docelowym instrumentu umożliwiającego nowy rodzaj interakcji komunikacyjnej, zacho- dzącej między autorem tekstu wyjściowego i odbiorcą tekstu doce- lowego” (Nord 1997: 47) [tłum. H.S.]35. Zdaniem Itamara Even-Zohara (2009/1978: 202) o wyborze mię- dzy strategią przekładu udomowionego i wyobcowanego ma decy- dować pozycja tłumaczonej literatury w polisystemie36 – centralna 34 Przekład dokumentujący może być (Nord 1997: 47, 48): a) naprzemien- ny (ang. interlinear translation), polegający na odtworzeniu systemu języ- kowego języka docelowego (por. Nida 1964: 166); b) dosłowny (ang. literal translation); c) fi lologiczny (ang. philological translation), polegający na tłu- maczeniu dosłownym opatrzonym przypisami objaśniającymi czytelnikowi docelowemu zagadnienia związane z kulturą i językiem wyjściowym („gloss translation”, por. Nida 1964: 159); d) egzotyzujący (ang. exoticising transla- tion), polegający na zachowaniu elementów kultury wyjściowej, wywołujący u czytelnika docelowego tekstu (literackiego) wrażenie obcości i czyniący go obserwatorem komunikacji zachodzącej między autorem tekstu wyjściowego i odbiorcą, którzy należą do jednego kręgu kulturowego. 35 Christiane Nord (2005: 81) [tłum. H.S.] wyróżnia trzy następujące ro- dzaje przekładu instrumentalnego: a) równofunkcyjny (ang. equifunctional translation), w którym funkcja tekstu docelowego jest tożsama z funkcją tekstu wyjściowego; b) różnofunkcyjny (ang. heterofunctional translation), w którym funkcja tekstu docelowego różni się od funkcji tekstu wyjściowego; c) homologiczny (ang. homologous translation), który polega na „odtworze- niu w docelowym kontekście literackim funkcji, jaką tekst wyjściowy pełnił w wyjściowym kontekście literackim” mającym na celu „wywołanie podob- nego efektu”. 36 Według tego uczonego przekłady tekstów literackich tworzą system funkcjonujący aktywnie w obrębie każdego polisystemu literatury narodowej (Even-Zohar 2009/1978: 197, 198). Dobór tych tekstów, które wykorzystują pewien swoisty repertuar modeli literackich, zależy od kosystemów kultury docelowej (Even-Zohar 2009/1978: 197). 2.2. Przegląd strategii tłumaczeniowych 57 lub peryferyjna – którą zajmuje ona w danym okresie. W pierwszym przypadku (pozycja centralna) literatura tłumaczona kreuje jądro polisystemu i „stanowi (…) integralną część [jego] nowatorskich sił” (Even-Zohar 2009/1978: 198). Opisana sytuacja może zaistnieć, jeśli: polisystem dopiero powstaje (literatura jest młoda i kształtuje się dzięki literaturze obcej); polisystem zajmuje pozycję peryferyj- ną w makropolisystemie i/lub składające się nań teksty literackie nie należą do dzieł wybitnych; w polisystemie istnieje „próżnia lite- racka” (Even-Zohar 2009/1978: 199). Wówczas tłumacz przekłada dzieło w sposób adekwatny (tj. z zachowaniem „dominujących rela- cji tekstowych oryginału” i z przekroczeniem norm oraz konwencji ustalonych przez literaturę docelową), gdyż tłumaczony przez niego tekst odgrywa rolę w kreowaniu modeli literackich polisystemu lite- ratury docelowej (Even-Zohar 2009/1978: 202, 203). Jeśli natomiast literatura tłumaczona zajmuje pozycję peryferyjną w obrębie dane- go polisystemu, dostosowuje się ona do aktualnie obowiązujących norm i konwencji literatury docelowej, nie wpływając na procesy zachodzące w jego obrębie (Even-Zohar 2009/1978: 200, 203)37. Ita- mar Even-Zohar (2009/1978: 200) zwraca również uwagę na fakt, że „literatury peryferyjne bardzo często są tożsame z literaturami mniejszych narodów” i jako takie polegają w dużym stopniu na tek- stach „importowanych” z polisystemów dominujących38. 37 Uczony zaznacza też, że system literatury tłumaczonej składa się z warstw, z których jedne zajmują pozycję centralną, a inne peryferyjną, ilu- strując to przykładem polisystemu międzywojennej literatury hebrajskiej (zob. Even-Zohar 2009/1978: 201). 38 Zdaniem tego uczonego nowe wzorce zaczerpnięte z literatury obcej mogą z czasem zostać zaakceptowane, wzbogacając tym samym polisystem literatury tłumaczonej (Even-Zohar 2009/1978: 203).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Techniki i strategie tłumaczenia neologizmów autorskich
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: