Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00349 008415 11206204 na godz. na dobę w sumie
Teksty ezoteryczne w mediach w świetle krytycznej analizy dyskursu - ebook/pdf
Teksty ezoteryczne w mediach w świetle krytycznej analizy dyskursu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8088-668-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> religia i rozwój duchowy >> ezoteryka
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Autorka podjęła mało eksplorowaną, lecz ważną problematykę. Celem publikacji jest bowiem analiza prasowego i telewizyjnego dyskursu ezoterycznego przeprowadzona na tle kontekstu społeczno-psychologicznego. W pracy zostały postawione pytania o to, dlaczego w XXI w. wzrosło zainteresowanie magią i medycyną niekonwencjonalną, jaki wpływ ma na to sytuacja ekonomiczna kraju i co sprawia, że ludzie wierzą wróżkom i bioenergoterapeutom. Materiał został pozyskany z 31 numerów czasopism, takich jak: „Wróżka”, „Gwiazdy mówią...”, „Nieznany Świat” i „Uzdrawiacz” z lat 2008-2012 oraz z emisji 13 programów telewizyjnych, m.in.: „Wróżki”, „Tajemnice losu” i „Ręce, które leczą”.

Warstwa teoretyczna pracy ujawnia wręcz erudycję Autorki, która przedstawia nie tylko ustalenia terminologiczne, ale ze znawstwem odnosi się do nich, prezentując własne stanowisko. Z kolei zgromadzone w części analitycznej przykłady pełnią nie tylko funkcję egzemplifikacyjną ustaleń teoretycznych, ale i poznawczą jednocześnie, wzbogacają one również wywód, czyniąc go wiarygodniejszym i bardziej interesującym.

Z recenzji prof. dr hab. Małgorzaty Karwatowskiej  UMCS w Lublinie

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Anna Sokół-Klein –Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Katedra Współczesnego Języka Polskiego, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Małgorzata Karwatowska REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Aleksandra Urzędowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR KOREKTA TECHNICZNA Leonora Wojciechowska PROJEKT OKŁADKI Stämp(cid:28)i Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com © Copyright by Anna Sokół-Klein, Łódź 2017 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2017 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07827.16.0.M Ark. wyd. 17,4; ark. druk. 18,5 ISBN 978-83-8088-667-4 e-ISBN 978-83-8088-668-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 SPIS TREŚCI Wstęp ...................................................................................................................... 9 1. Stan badań ....................................................................................................... 13 1.1. Krytyczna analiza dyskursu ........................................................................................ 13 1.1.1. Tekst a dyskurs ..................................................................................................... 13 1.1.2. Analiza dyskursu i krytyczna analiza dyskursu ........................................ 15 1.2. Teksty dotyczące wróżb i magii................................................................................. 19 2. Założenia metodologiczne ......................................................................... 25 2.1. Dyskurs .............................................................................................................................. 25 2.1.1. Dyskurs – przegląd de(cid:25)nicji ............................................................................ 25 2.1.2. Dyskurs – tekst w kontekście ......................................................................... 30 2.1.3. Interakcyjny model dyskursu ......................................................................... 30 2.2. Krytyczna analiza dyskursu ........................................................................................ 31 2.2.1. KAD – przegląd najważniejszych de(cid:25)nicji ................................................. 32 2.2.2. Krytyczna analiza dyskursu jako pole badań interdyscyplinarnych ...... 32 2.2.3. Krytyczne ujęcie w KAD ................................................................................... 36 3. Psychologiczno-społeczny kontekst ezoteryzmu .............................. 39 3.1. Ezoteryzm ......................................................................................................................... 39 3.1.1. De(cid:25)nicja ezoteryzmu ........................................................................................ 39 3.1.2. Źródła ezoteryzmu ............................................................................................. 42 3.1.3. Zainteresowanie ezoteryzmem w XXI wieku – dane statystyczne ... 43 3.1.4. Formy ezoteryzmu a chrześcijaństwo ......................................................... 61 5 Spis treści 4. Klasy(cid:25)kacja i charakterystyka analizowanych czasopism ezoterycznych ................................................................................................ 65 4.1. Podział czasopism ze względu na ich dominantę tematyczną ..................... 66 4.1.1. Czasopisma o wróżbiarskiej dominancie tematycznej ......................... 66 4.1.2. Czasopismo, którego dominantą tematyczną są tajemnicze i niewyjaśnione naukowo zjawiska ............................................................. 68 4.1.3. Czasopismo w całości poświęcone alternatywnym metodom leczenia .................................................................................................................. 69 4.2. Podział czasopism ze względu na szatę gra(cid:25)czną ............................................. 70 4.2.1. Czasopisma o bogatej i atrakcyjnej szacie gra(cid:25)cznej............................ 70 4.2.2. Czasopisma o uboższej szacie gra(cid:25)cznej ................................................... 74 5. Charakterystyka ezoterycznych gatunków prasowych i telewizyjnych ................................................................................................ 81 5.1. Charakterystyka wybranych gatunków gazet ezoterycznych ....................... 81 5.1.1. Horoskop ............................................................................................................... 82 5.1.1.1. Kosmogram a horoskop gazetowy............................................... 83 5.1.1.2. Konstrukcja i tematyka horoskopów ........................................... 85 5.1.2. De(cid:25)nicja, struktura i tematyka listów do redakcji................................... 95 5.1.3. De(cid:25)nicja, struktura i tematyka artykułów poradnikowych ................. 105 5.1.4. De(cid:25)nicja i budowa reklamy o tematyce ezoterycznej .......................... 117 5.1.4.1. Reklama działalności wróżek i uzdrawiaczy .............................. 117 5.1.4.2. Reklama produktów leczniczych .................................................. 121 5.1.4.3. Elementy wizualne reklam o charakterze ezoterycznym ..... 122 5.2. Charakterystyka ezoterycznych gatunków telewizyjnych .............................. 124 5.2.1. „Wróżki” i „Tajemnice losu” – interaktywne programy rozrywkowe ......... 126 5.2.1.1. Konstrukcja programów ................................................................... 127 5.2.1.2. Strona wizualna programów .......................................................... 136 5.2.2. „Ręce, które leczą” ............................................................................................... 139 5.2.2.1. Konstrukcja programu ...................................................................... 142 5.2.2.2. Strona wizualna programu .............................................................. 151 6. Analiza językowa ezoterycznego dyskursu prasowego i telewizyjnego ............................................................................................... 155 6.1. Poradnictwo jako forma władzy ............................................................................... 156 6.1.1. Cechy poradnictwa w mediach ..................................................................... 156 6.1.2. Władza w relacji doradca–radzący się ......................................................... 161 6 Spis treści 6.2. Perswazja a manipulacja ............................................................................................. 164 6.2.1. Perswazja i manipulacja – przegląd ważniejszych de(cid:25)nicji ................ 164 6.2.2. Perswazja i manipulacja jako przykład asymetrycznej relacji nadawczo-odbiorczej ...................................................................................... 172 6.3. Analiza językowa prasowego dyskursu ezoterycznego ................................... 176 6.3.1. Sposoby oddziaływania o charakterze perswazyjno-manipulacyjnym .... 176 6.3.1.1. Argumentacja ...................................................................................... 176 6.3.1.2. Środki leksykalne ................................................................................ 182 6.3.1.3. Środki morfologiczne kształtujące relacje nadawczo- -odbiorcze ............................................................................................. 192 6.3.2. Sposoby oddziaływania o charakterze manipulacyjno-perswazyjnym .... 200 6.3.2.1. Argumentacja ...................................................................................... 200 6.3.2.2. Środki leksykalne ................................................................................ 207 6.3.2.3. Środki stylistyczne .............................................................................. 212 6.4. Analiza językowa ezoterycznego dyskursu telewizyjnego ............................. 223 6.4.1. Sposoby oddziaływania o charakterze perswazyjno-manipulacyjnym .... 224 6.4.1.1. Argumentacja ...................................................................................... 224 6.4.1.2. Środki leksykalne ................................................................................ 226 6.4.1.3. Środki morfologiczne kształtujące relacje nadawczo- -odbiorcze ............................................................................................. 237 6.4.2. Sposoby oddziaływania o charakterze manipulacyjno-perswazyjnym .... 238 6.4.2.1. Psychologiczne sposoby oddziaływania na odbiorcę ........... 238 6.4.2.2. Językowe sposoby oddziaływania na odbiorcę ...................... 243 6.4.2.2.1. Argumentacja.................................................................... 243 6.4.2.2.2. Środki stylistyczne ........................................................... 247 6.4.2.2.2.1. Stylistyczna wartość środków słowotwórczych ........................................ 247 6.4.2.2.2.2. Środki stylistyczno-składniowe ............ 250 6.4.2.2.2.3. Leksykalne środki stylistyczne .............. 267 Zakończenie ......................................................................................................... 271 Wykaz skrótów .................................................................................................... 277 Bibliogra(cid:25)a ............................................................................................................ 279 7 Wstęp Zainteresowanie człowieka przyszłością sięga czasów zamierzchłych. Już Etruskowie słynęli ze swojego zamiłowania do wróżb. Wróżyli z lotu pta- ka, wnętrzności zwierząt o(cid:26)arnych, płomieni czy kształtu chmur. Z kolei wróżbiarskie zainteresowania starożytnych Germanów opisuje w jednym ze swoich dzieł Tacyt (1957, s. 270), a w licznych życiorysach Plotyna można przeczytać, że był on zwolennikiem astrologii i magii (Tatarkiewicz 2004, s.166–171). Wiara we wróżby nie zniknęła i w XXI w., o czym świadczą bada- nia przeprowadzone, między innymi w 2011 roku1, przez CBOS. Z kolei dane GUS-u, opublikowane w tygodniku „Wprost” przez Krzysztofa Trębskiego i Małgorzatę Zdziechowską (2007, nr 32/33), pokazują, że Polacy miesięcznie wydają ponad dwa razy więcej pieniędzy na wróżby, horoskopy i talizmany (4,4 zł) niż na edukację (2 zł). Człowiek coraz częściej ze swoimi problemami zwraca się do wróżki za- miast do psychologa czy księdza. Podobnie jest z medycyną niekonwencjo- nalną. Nagłaśniana przez media korupcja w środowisku lekarskim czy brak poprawy stanu zdrowia po zastosowaniu wielu środków farmakologicznych sprawiają, że coraz więcej osób korzysta z nietradycyjnych metod leczenia. Moda na chodzenie do wróżek i bioenergoterapeutów zyskuje więc na po- pularności, co owocuje powstawaniem wielu sklepów, w których można ku- pić książki i czasopisma o tematyce ezoterycznej. Z kolei Internet, radio czy prasa oferują niezwykle dużą liczbę reklam usług wróżbiarskich i (rzadziej) bioenergoterapeutycznych. Także w telewizji o różnych porach emitowane są programy, za pośrednictwem których można skontaktować się z wróżką czy uzdrawiaczem2. Dlaczego korzystanie z usług wróżek i bioenergoterapeutów (cid:23) Praca została napisana w 2012 roku i uwzględnia analizę czasopism oraz programów telewizyjnych z lat 2008–2012, dlatego w pracy zawarte są raporty badań CBOS-u do roku 2011. Dane statystyczne CBOS-u zostaną przedstawione w trzecim rozdziale książki. (cid:21) Duża liczba programów telewizyjnych typu „Wróżki” czy „Tajemnice losu”, a co za tym idzie komercjalizacja sfery dotyczącej ezoteryki, zaowocowała powstaniem se- rialu („Mamuśki”) bądź skeczów („Wróżbita Wojciech” prezentowany przez kabaret Czesław) parodiujących działalność wróżek i wróżbitów. 9 Wstęp stało się tak popularne w XXI wieku? Czy ma na to wpływ ekonomiczna sytuacja kraju, czy raczej jest to związane z indywidualną kondycją jednost- ki? Czy ufność człowieka w to, co mówią wróżki bądź uzdrawiacze, wyni- ka z umiejętnie stosowanych przez nich technik perswazyjno-manipulacyj- nych, czy może jest rezultatem wiary jednostki w posiadaną przez nich „moc sprawczą”? A może wróżkami i uzdrawiaczami kieruje zwykła chęć pomocy człowiekowi zagubionemu we współczesnej rzeczywistości? Powyższe pyta- nia stały się inspiracją do podjęcia tematu tej pracy, a udzielenie na nie odpo- wiedzi okazało się możliwe dzięki posłużeniu się perspektywą badawczą kry- tycznej analizy dyskursu. Jak zauważa Marek Czyżewski: „W myśl jej [analizy – A.S.K.] założeń, badanie od początku musi mieć wielostronny, możliwie zintegrowany charakter, tzn. łączyć analityczną kompetencję identy(cid:26)kowania struktur konwersacyjnych i tekstowych z wyobraźnią socjologiczną, histo- ryczną i psychologiczną” (Czyżewski 2005, s. 55). Krytyczna analiza dyskur- su, której celem jest zestawienie analizy lingwistycznej tekstu z kontekstem, pozwala więc dostrzec związek pomiędzy czytaniem tekstów ezoterycznych, oglądaniem programów wróżbiarskich i korzystaniem z usług jasnowidzów a ogólną sytuacją ekonomiczno-polityczną kraju oraz indywidualną kondy- cją jednostki. Kolejną przyczyną rozpoczęcia badań naukowych w zakresie analizy tek- stów ezoterycznych był fakt, iż zarówno gazety, jak i programy wróżbiarskie nie doczekały się szerszych opracowań, zaś bibliogra(cid:26)a naukowa dotycząca samego języka wróżb jest niezwykle uboga. Książka składa się ze wstępu, sześciu rozdziałów, zakończenia, bibliogra- (cid:26)i i wykazu skrótów. W stanie badań omówiono najważniejsze publikacje poświęcone relacji tekst–dyskurs, a także artykuły odnoszące się do takich zagadnień, jak analiza dyskursu czy krytyczna analiza dyskursu. Następnie przedstawiono prace, w których językoznawcy skupili się na kwestiach doty- czących magii językowej, sposobów nazywania sił nadprzyrodzonych, ana- lizy językowej zaklęć i horoskopów, a także tekstów znajdujących się w cza- sopismach o charakterze ezoterycznym. Z kolei podrozdział zatytułowany Założenia metodologiczne został poświęcony omówieniu takich zagadnień, jak dyskurs i krytyczna analiza dyskursu. W rozdziale pt. Psychologiczno-społeczny kontekst ezoteryzmu scharak- teryzowano pojęcie, jakim jest ezoteryzm, opisano raporty badań CBOS-u z lat 1997, 2006 i 2011 oraz przedstawiono stanowisko Kościoła katolickiego w sprawie różnorodnych praktyk ezoterycznych. Wszelkie dane statystyczne zostały skonfrontowane z informacjami pojawiającymi się w materiale źró- dłowym. W rozdziale Klasy(cid:29)kacja i charakterystyka analizowanych czasopism ezoterycznych omówiono zmiany, jakie dokonały się na przestrzeni kilkunastu 10 Wstęp lat w tematyce i szacie gra(cid:26)cznej analizowanych czasopism. W rozdziale Cha- rakterystyka ezoterycznych gatunków prasowych i telewizyjnych scharakteryzo- wano te gatunki prasowe (analiza obejmuje aspekt strukturalny, pragmatyczny, poznawczy i stylistyczny), które wskazują na asymetryczną relację nadawczo- -odbiorczą. Należą do nich: horoskop, list do redakcji, artykuł poradnikowy i reklama ezoteryczna. Wśród omówionych programów ezoterycznych znalazł się taki gatunek, jak interaktywny program rozrywkowy („Wróżki” i „Tajemni- ce losu”) oraz złożona z wielu elementów hybryda gatunkowa („Ręce, które le- czą”). W ostatnim rozdziale (Analiza językowa dyskursu prasowego i telewizyj- nego) poddano analizie językowej ponad 300wybranych tekstów (należących do wspomnianych gatunków) z 31numerów takich czasopism, jak: „Wróżka” (6 numerów), „Gwiazdy mówią…” (8 numerów), „Nieznany Świat” (10 nume- rów) i „Uzdrawiacz” (7 numerów) z lat 2008–20123. W przypadku dyskursu telewizyjnego omówiono po 3 odcinki programów „Wróżki” i „Tajemnice losu” oraz 7 odcinków programu „Ręce, które leczą”4. Analiza dyskursu prasowego i telewizyjnego została jednak poprzedzona pewnymi objaśnieniami termi- nologicznymi. Z uwagi na to, że dyskurs ezoteryczny charakteryzuje się asy- metryczną relacją nadawczo-odbiorczą, która między innymi wynika z tego, że kontakt pomiędzy wróżką/bioenergoterapeutą a czytelnikiem/telewidzem głównie oparty jest na sytuacji poradniczej, najpierw skoncentrowano się na krótkim omówieniu poradnictwa występującego w mediach i na wyjaśnieniu specy(cid:26)ki relacji, jaka występuje pomiędzy doradcą a radzącym się. Ponieważ doradzanie związane jest z wywieraniem wpływu na odbiorcę, kolejnym eta- pem było krótkie objaśnienie takich pojęć, jak perswazja i manipulacja, które w kontekście pełnionej przez nadawcę funkcji doradczej są formą dominacji nad czytelnikiem/telewidzem. Asymetryczna relacja jest ważna z punktu wi- dzenia krytycznej analizy dyskursu, często koncentrującej się na opisie tych elementów życia społecznego, w których można zauważyć jakąkolwiek nie- równość (powstałą na skutek dominacji) jednych grup społecznych względem drugich oraz starającej się odkryć, w jaki sposób odzwierciedlone są w dyskur- sie wszelkie relacje władzy. Analiza językowa ezoterycznego dyskursu praso- wego i telewizyjnego zawiera zatem charakterystykę tych środków językowych (cid:18) Liczba wykorzystanych do badań tygodników i miesięczników uzależniona była od ich objętości (najobszerniejsze jest czasopismo „Wróżka”, przez co zawiera najwięcej artykułów poradnikowych czy listów do redakcji, dlatego sześć egzemplarzy wystar- czyło do analizy obecnego tam dyskursu). Wrozdziale zatytułowanym Klasy(cid:29)kacja i charakterystyka analizowanych czasopism ezoterycznych analizie zostały poddane czasopisma od numeru, który ukazał się jako pierwszy (czyli w latach 90. XX wieku). (cid:17) Liczba analizowanych programów również uzależniona jest od długości ich trwania. Program „Ręce, które leczą” trwa pół godziny, podczas gdy pozostałe są godzinne. 11 Wstęp (perswazyjno-manipulacyjnych i manipulacyjno-perswazyjnych), które świad- czą o nierównorzędnej relacji nadawczo-odbiorczej. Zakończenie pracy stanowią najważniejsze wnioski, jakie nasunęły się po analizie dyskursu ezoterycznego oraz krótkie re(cid:16)eksje wynikające z dość kontrowersyjnej tematyki tej pracy. Książka ta nie powstałaby, gdyby nie wsparcie wielu osób. Pragnę w tym miejscu serdecznie podziękować przede wszystkim Pani Profesor Barbarze Kudrze, promotorce mojej pracy, która zawsze służyła wiedzą i pomocą. Dziękuję za wszystkie wskazówki, cenne uwagi oraz za dużą życzliwość. Dziękuję Pani Profesor Ewie Szkudlarek-Śmiechowicz za pracę włożoną w szczegółowe przeczytanie rozprawy i za wszystkie komentarze wzbogaca- jące merytoryczną warstwę książki. Z całego serca dziękuję również Pani Profesor Małgorzacie Karwatowskiej za mnóstwo cennych uwag oraz za wszystkie komentarze, dzięki którym pra- ca jest jeszcze lepsza. Dziękuję za pomoc i niezwykłą życzliwość. Szczególne podziękowania kieruję do mojej Rodziny i Przyjaciół. Dzię- kuję mojemu kochanemu Mężowi za wyrozumiałość, cierpliwość, ciepło i nieopisane wsparcie. Dziękuję mojej cudownej i niezastąpionej Mamie, na pomoc której zawsze mogę liczyć. Dziękuję moim Przyjaciołom, szczególnie Oli, za wsparcie i wszystkie rozmowy dotyczące niekiedy trudnej tematyki pracy. 12 1. Stan badań 1.1. Krytyczna analiza dyskursu 1.1.1. Tekst a dyskurs Opis literatury dotyczącej krytycznej analizy dyskursu wypada rozpocząć od przedstawienia wybranych prac wyjaśniających różnice między tekstem a dyskursem, gdyż prawie do końca XX wieku oba te pojęcia bywały przez niektórych badaczy stosowane wymiennie. Rozważania dotyczące tekstu sięgają starożytnej retoryki. Już główne założenia sztuki oratorskiej (inventio, dispositio, elocutio, memoratio) sta- nowiły podwaliny dyskursu perswazyjnego (por. Duszak 1998, s. 22–23; de Beaugrande, Dressler 1990, s. 33). Znaczący wpływ na rozwój języko- znawstwa tekstowego miał jednak europejski strukturalizm, szczególnie lata 60. XXwieku, w których powstało wiele prac dotyczących gramatyk tekstu będących rozwinięciem istniejących gramatyk zdania1. Badania nad gramatyką tekstu, między innymi przeprowadzone przez Janosa Pe- tö(cid:26)ego i Teuna van Dijka, wskazały jednak na znaczące różnice między wspomnianymi gramatykami, czego dowodem jest wydana w 1972 roku książka Teuna van Dijka, zatytułowana Some Aspects of Texts Grammars (1972), w której autor analizuje teksty literackie i poetyckie. Wynikiem wspomnianych badań „było podważenie twierdzenia, że zjawiska tekstowe można tłumaczyć, uzupełniając istniejące reguły gramatyczne na poziomie zdania” (Duszak 1998, s.30). Rozwijająca się w latach 80. ubiegłego wieku lingwistyka tekstualna (jako alternatywa do gramatyki tekstu) zakładająca, iż „językoznawstwo tekstowe (…) oznacza raczej każdą pracę językoznaw- czą, której podstawowym przedmiotem badań jest tekst” (de Beaugrande, (cid:23) Dokładne źródła strukturalistyczne mające udział w rozwoju lingwistyki tekstu po- daje Anna Duszak (1998, s. 24–27). 13 Stan badań Dressler 1990, s. 33), rozumie tekst jako zdarzenie komunikacyjne. Za- kłada to relacyjny charakter różnych dziedzin językowych, dzięki czemu możliwy jest opis odmiennych zjawisk lingwistycznych (morfologicznych, składniowych itd.) jako istotnych z punktu widzenia semantyki czy prag- matyki. Z kolei lata 90. XXwieku to zmiana orientacji z tekstowej na dys- kursową (por. Gajda 2005, s. 13), co skutkuje patrzeniem na tekst jako na twór niezależny od sytuacji i na dyskurs jako na obiekt osadzony w szeroko rozumianym kontekście. Efektem tej zmiany jest bardzo bogata literatura próbująca zde(cid:26)niować, czym są tekst i dyskurs. Publikacje naukowe, w któ- rych badacze nakreślają różnice między tymi pojęciami, stały się szczegól- nie popularne w ostatnim dziesięcioleciu. Scharakteryzowane zostaną te, które są najistotniejsze dla tej pracy. Ważną publikacją, ukazującą bogaty stan badań dotyczący tekstu i (wmniej- szym stopniu) dyskursu, jest artykuł Jerzego Bartmińskiego zatytułowany Tekst jako przedmiot tekstologii lingwistycznej (1998). Autor krótko charakteryzuje założenia tekstologii niemieckiej, a także teorii tekstu badanej przede wszyst- kim przez Marię Renatę Mayenową (1971, 1974a, 1974b, 1976, 1978) i Teresę Dobrzyńską (1974, 1983, 1986, 1990, 1992, 1993, 1996). Przedstawiając wiele koncepcji dotyczących głównie tekstu, badacz formułuje własną de(cid:26)nicję tego pojęcia2. W badaniach nad dyskursem Jerzy Bartmiński podkreśla istotną rolę Deborah Shi(cid:15)rin (1994)3 oraz Teuna van Dijka (1972, 1973, 1980, 1990)4 oraz konstruuje krótką de(cid:26)nicję dyskursu5. Warto tu również przytoczyć niezwykle ważną pozycję, jaką jest Tekstologia Jerzego i Stanisławy Bartmińskich (2009), w której autorzy (między innymi) charakteryzują główne kierunki i szkoły ba- dań nad tekstem, opisują sytuację tekstologii polskiej oraz dokładnie de(cid:26)niują, czym jest tekst i dyskurs. (cid:21) Dla Jerzego Bartmińskiego tekst to „ponadzdaniowa jednostka językowa, makroznak, mający określone nacechowanie gatunkowe i stylowe (kwali(cid:29)kator tekstu), poddający się całościowej interpretacji semantycznej i komunikatywnej, wykazujący integralność strukturalną oraz spójność semantyczną i podlegający wewnętrznemu podziałowi se- mantycznemu – a w przypadku tekstów dłuższych – także logicznemu i kompozycyjne- mu”. Dla badacza tekst nie jest zatem tylko „konstrukcją jednostek językowych (wyra- zów, zdań), lecz produktem języka (…) o złożonej, polifonicznej strukturze” (1998, s. 17). (cid:18) Autorka w swoich badaniach nad dyskursem skupia się na relacji między strukturą a funkcją języka, tekstem a kontekstem oraz dyskursem językowym a komunikacją społeczną. (cid:17) Holenderski językoznawca podkreśla interdyscyplinarne podejście do rozważań nad (cid:14) Dla Jerzego Bartmińskiego dyskurs to „ciąg wypowiedzi (użycia tekstów w aktach mowy) składających się na proces komunikacji językowej” (1998, s. 19). dyskursem. 14 Krytyczna analiza dyskursu Istotnym opracowaniem okazał się także artykuł Macieja Kawki (1998). Autor, przytaczając de(cid:26)nicje terminu dyskurs (za badaczami wielu nauk hu- manistycznych), zauważa też, iż „de(cid:26)nicja tekstu nie została dotychczas sfor- mułowana dostatecznie precyzyjnie” (1998, s. 35)6. Z kolei Grażyna Sawicka (2000) zwraca uwagę na dużą heterogeniczność w de(cid:26)niowaniu tekstu często utożsamianego z takimi pojęciami, jak: dyskurs, wypowiedź czy akt mowy. Autorka formułuje zewnętrzne wyznaczniki tekstów i dyskursów. Istotny dla rozważań metodologicznych niniejszej pracy jest artykuł Stani- sława Gajdy (2005). Autor dostrzega i charakteryzuje obecne w badaniach nad tekstem tendencje związane ze zmianą orientacji tekstowej na dyskursową7. Na uwagę zasługuje także piąta i dwunasta seria publikacji Język a ko- munikacja. W pierwszej z wymienionych – Aspekty współczesnych dyskursów (2004) – zamieszczone zostały publikacje dotyczące różnorodnego spojrze- nia na dyskurs. Warto wspomnieć o artykule Rafała Leonowicza (2004), któ- ry porównuje amerykańskie, niemieckie i angielskie rozważania nad tekstem i dyskursem oraz zestawia je z koncepcjami francuskiej szkoły8, w świetle której de(cid:26)niuje, czym są tekst i dyskurs. Następna ze wspomnianych serii – Oblicza komunikacji 1 (2006) – to zespół publikacji związanych z teore- tycznymi zagadnieniami tekstu, dyskursu i komunikacji oraz dotyczących kwestii dyskursu politycznego i reklamowego. Pomocna przy nakreśleniu re- lacji między tekstem a dyskursem stała się praca Bożeny Taras (2006), która opisuje dyskurs w kategoriach pragmalingwistycznych, oraz Michała Otroc- kiego (2006), który de(cid:26)niując dyskurs, przede wszystkim powołuje się na za- łożenia Normana Fairclougha. Niezbędną lekturą dotyczącą badań z zakresu tekstu i dyskursu jest rów- nież książka Janiny Labochy (2008; por. też 1996, s. 49–53). Szczególnie waż- ne okazały się rozdziały poświęcone nie tyle lingwistycznym teoriom tekstu, co tekstowi w komunikacji językowej oraz dyskursowi jako kategorii teksto- logicznej. 1.1.2. Analiza dyskursu i krytyczna analiza dyskursu Termin lingwistyka krytyczna, jako poprzednik krytycznej analizy dyskur- su, zaczął być używany pod koniec lat 70. XX wieku przez angielskich języ- koznawców z University of East Anglia, którzy zakładali istnienie związku między strukturą językową a społeczną (por. Krakowiak 2004, s. 113). Roger (cid:13) Należy pamiętać, iż tekst pochodzi z 1998 roku. (cid:12) Por. też wnioski na ten temat: E. Szkudlarek-Śmiechowicz (2010, s. 7–8). (cid:11) O francuskiej teorii dyskursu pisała też H. Grzmil-Tylutki (2010). 15 Stan badań Fowler podkreślał, iż dziedzina ta analizuje „najdrobniejsze detale struktu- ry języka w świetle społecznej i historycznej sytuacji tekstu (…)” (cyt. za: Duszak 1998, s. 65). Częste jednak stosowanie przez językoznawców terminu analiza dyskursu na nazwanie analizy tekstów mówionych i pisanych osa- dzonych w kontekście spowodowało zmianę terminu lingwistyka na dyskurs. Obecnie termin analiza dyskursu używany jest w takich naukach, jak: języko- znawstwo, literaturoznawstwo, socjologia, (cid:26)lozo(cid:26)a, psychologia, historia czy antropologia. W związku z powyższym literatura związana z tym pojęciem jest niezwykle obszerna. Wymienię zatem te publikacje, które z perspektywy metodologii były najistotniejsze dla pracy. Kluczową lekturą dla zamieszczonych w niniejszej publikacji rozważań okazała się książka Anny Duszak (1998). Przedstawiając bardzo bogatą litera- turę anglojęzyczną, autorka dokładnie opisuje rozwój badań nad tekstem i dys- kursem oraz wskazuje na takie źródła wpływów, jak: retoryka, strukturalizm oraz etnometodologia. Kolejne rozdziały wyjaśniają przyczynę gramatycznego podejścia do tekstu w pierwszej fazie pojmowania lingwistyki tekstu, omawiają wewnętrzną strukturę tekstu, opisują intertekstualne rozwarstwienie dyskursu, a także dotyczą pragmatyki komunikacyjnej i komunikacji międzykulturowej. Kolejnym ważnym opracowaniem jest praca zbiorowa pod redakcją jed- nego z prekursorów krytycznej analizy dyskursu – Teuna van Dijka (2001; por. też: 1985, 1989, 1990, 1990a, 1990b i in.). Autorzy poszczególnych roz- działów książki, oprócz odpowiedzi na pytania, czym jest dyskurs (istotne jest ujęcie samego Teuna van Dijka de(cid:26)niującego dyskurs jako działanie i in- terakcję w społeczeństwie), skupiają się na zagadnieniach związanych z opi- sem zjawisk gramatycznych pod kątem ich funkcjonalności w dyskursie, po- ruszają problem semantyki, stylów i pragmatyki dyskursu. Istotną publikacją okazał się także artykuł Anny Duszak zatytułowany Dokąd zmierza tzw. lingwistyka tekstu? (2002). Rozważania dotyczące ana- lizy dyskursu zostały poprzedzone re(cid:16)eksjami metodologicznymi na temat relacji tekst–dyskurs, a także krótką charakterystyką rozwoju lingwistyki tek- stu. Autorka wnioskuje, iż zarówno oba pojęcia (tekst i dyskurs), jak i obie dziedziny językoznawcze (lingwistyka tekstu oraz analiza dyskursu) nie są względem siebie antonimiczne. W dalszej części pracy badaczka omawia re- lacje wiążące analizę dyskursu z pragmatyką językową. Wiele tekstów traktujących o analizie dyskursu zostało napisanych przez socjologów. Na uwagę zasługuje artykuł Aleksandry Grzymały-Kazłowskiej (2004). Autorka, charakteryzując lingwistyczne, krytyczne i socjologiczne nurty w analizie dyskursu, skupia się na ostatnim z wymienionych kierunku oraz dokonuje jego oceny na tle pozostałych nurtów. Badaczka podkreśla, co ciekawe, dominację ujęcia lingwistycznego. 16 Krytyczna analiza dyskursu Kolejną istotną pozycją jest praca Cezarego Trutkowskiego (2004). Au- tor artykułu zwraca uwagę na relację między społecznymi reprezentacjami a dyskursem, podkreślając istotę wykorzystania analizy dyskursu w bada- niach socjologicznych. W podobnej konwencji utrzymany jest tekst Lecha M. Nijakowskiego (2004). Badacz, skupiając swoją uwagę na dyskursie pu- blicznym, wylicza zalety wykorzystywania analizy dyskursu w socjologii na- rodowości. Jedną z nich jest stwierdzenie, iż „analiza dyskursu pozwala na badanie wpływu różnego typu mediów na sposoby konstrukcji tożsamości grupowej i promowanie nowych elementów kanonu kulturowego różnych grup” (2004, s. 93). Opublikowana w 2008 roku książka pod tytułem Analiza dyskursu w so- cjologii i dla socjologii (2008) to zbiór prac ukazujących analizę dyskursu jako jedną z metod badawczych w socjologii. Szczególnie istotne dla niniejszej pracy okazały się rozdziały dotyczące relacji analizy dyskursu i socjologii (teksty Marka Czyżewskiego, Pawła Tomanka, Tomasza Krakowiaka, Roma- na Barczewskiego i Piotra Górskiego). Najnowszą lekturą dotyczącą analizy dyskursu jest podręcznik zatytuło- wany Jakościowa analiza dyskursu w naukach społecznych (2011). Książka omawia takie zagadnienia terminologiczne, jak: tekst, dyskurs, analiza dys- kursu i kontekst oraz przedstawia metody analizy różnorodnych gatunków w mediach (m.in. czaty, SMS-y, e-maile – charakterystyczne dla tzw. nowych mediów, a także (cid:26)lmy dokumentalne, debaty polityczne i przemówienia). Autorzy tej pracy zbiorowej pokazują, że zastosowanie analizy dyskursu do badań wymienionych gatunków przynosi niezwykle ciekawe rezultaty. Krytyczna analiza dyskursu9 jako samodzielna metoda badawcza10 wyod- rębniła się w Europie Zachodniej pod koniec lat 80. XX wieku. Jak wspo- minają Anna Duszak i Norman Fairclough, „KAD postrzegać można jako rodzinę różnych podejść krytycznych do skomplikowanej relacji między językiem, czy dyskursem, a innymi elementami («momentami») procesów społecznych” (2008, s. 8). KAD, jako interdyscyplinarne podejście badawcze, zakłada więc współpracę z wieloma działami nauk społecznych. Wymienio- ne w stanie badań lektury dotyczące re(cid:16)eksji teoretycznych KAD zawierają zarówno ujęcie językoznawcze11, jak i socjologiczne12. (cid:10) Dalej: KAD. (cid:23)(cid:9) Wielu badaczy de(cid:26)niuje KAD nie jako metodę badawczą, lecz jako krytyczną posta- wę itd. Szerzej o tym w kolejnych rozdziałach pracy. (cid:23)(cid:23) Znamienną część prac poświęconych KAD stanowią opracowania anglojęzyczne. Niniejsza praca skupia się głównie na tekstach polskich. (cid:23)(cid:21) Prace naukowe wykorzystujące tę metodologię do opisu konkretnych zjawisk spo- łecznych są głównie obecne w środowisku socjologicznym, np.: Europa w polskich 17 Stan badań W 2004 roku ukazał się artykuł Tomasza Krakowiaka zatytułowany Kry- tyczna analiza dyskursu jako projekt emancypacyjnej nauki społecznej oraz metoda badania społecznych procesów i struktur, w którym badacz, oprócz ogólnej de(cid:26)nicji i charakterystyki rozwoju KAD, omawia cele i obszary pro- blemowe metodologii. Z kolei 2 lata później Barbara Jabłońska w jednej z pu- blikacji (2006) wyjaśniła założenia metodologiczne KAD w świetle myśli Jür- gena Habermasa, Pierre’a Bourdieu oraz Michela Foucaulta, a także krótko przedstawiła zastosowanie KAD w badaniach nad mediami. Kolejna praca tej badaczki (2008; por. też: 2009) podkreśla istotę KAD dla badań socjolo- gicznych oraz koncentruje się na analizie tekstów prasowych dotyczących te- matyki nicejsko-konstytucyjnej z wykorzystaniem stworzonego przez siebie obywatelskiego i nieobywatelskiego modelu dyskursu. Istotnym opracowaniem okazała się publikacja Normana Fairclougha i Ruth Wodak (2006). Badacze opisują teoretyczne źródła KAD, krótko oma- wiają założenia francuskiej szkoły dyskursu, jak również wskazują na wpływ zmian społeczno-kulturowych na dyskurs. Analiza tekstu w dyskursie medialnym (Lisowska-Magdziarz 2006) to z kolei ciekawy i przystępny przewodnik pokazujący, jak można wykorzystać KAD do badań nad dyskursem medialnym. Tekstem omawiającym główne założenia KAD jest także artykuł Mar- cina Froni zatytułowany Dyskurs, religia, rytuał. Kilka tropów śladami kry- tycznej analizy dyskursu (2007). W kontekście krytycznej analizy dyskursu autor umieszcza także swoje rozważania dotyczące społecznej funkcji religii (szczególnie rytuału). W 2008 roku opublikowana została praca zbiorowa pod redakcją Anny Duszak i Normana Fairclougha składająca się z trzech części. We wstępie redaktorzy tomu nakreślają istotę KAD. Kolejny rozdział to prace charak- teryzujące rozwój tej dyscypliny w językoznawstwie i socjologii. Artyku- ły następnego segmentu dotyczą wykorzystania metodologii w mediach i głównie są skoncentrowane wokół dyskursu politycznego, natomiast tek- sty ostatniej części skupione są wokół dyskursów z zakresu polityki spo- łecznej i zarządzania. Tom pokonferencyjny zatytułowany Styl – dyskurs – media (2010) zawiera szereg publikacji dotyczących różnych ujęć dyskursu (część tomu poświęcona dyskursowi jest najważniejsza dla niniejszej pracy). Autorzy charakteryzują od- mienne typy dyskursów obecnych w mediach. Artykułem najbardziej związanym dyskursach (2006), szczególnie zamieszczone tam prace: M. Cackowskiej, M. Men- del, A. Strużyńskiej-Kujałowicz i T. Szkudlarka, a także publikacje J. Gądeckiego (2007) oraz A. Horolets (2006) i in. 18 Teksty dotyczące wróżb i magii tematycznie z pracą jest tekst Anny Duszak13 (2010). Badaczka przedstawia języ- kowe źródła stylu w KAD oraz de(cid:26)niuje owo pojęcie stylu (za Normanem Fa- ircloughem) w ujęciu semiotycznym (w mniejszym stopniu w lingwistycznym) jako „dyskursywny aspekt sposobu bycia, tożsamości” (2010, s. 39). Zainteresowanie naukowców w ostatnich dziesięcioleciach dyskursem za- owocowało powstaniem bardzo dużej liczby artykułów nakreślających różnice pomiędzy tekstem a dyskursem. Przytoczone w stanie badań tytuły publikacji są tylko wybranymi spośród wszystkich, które charakteryzują zjawisko, jakim jest dyskurs. Podobnie jest z analizą dyskursu, która ze względu na to, że stosowa- na jest przez badaczy wielu dziedzin naukowych (językoznawstwo, literaturo- znawstwo, socjologia, (cid:26)lozo(cid:26)a, psychologia, historia, antropologia), doczekała się licznych opracowań. Najmniej publikacji teoretycznych powstało na temat krytycznej analizy dyskursu. Jest to jednak stosunkowo młoda „metoda badaw- cza”14, pomału odkrywana przez kolejnych naukowców. 1.2. Teksty dotyczące wróżb i magii Początków magii i wróżbiarstwa należy upatrywać już w zamierzchłych cza- sach, gdyż ludzie od zawsze pragnęli poznać otaczający ich świat, zrozumieć rządzące nim prawa, a także dowiedzieć się, czy wszelkie niezrozumiałe dla nich zjawiska występujące w przyrodzie mają jakikolwiek wpływ na życie. Człowiek zaczął zatem tworzyć własny system wierzeń, dzięki któremu pra- gnął zyskać władzę nad zagadkowym dla niego światem nadprzyrodzonym. W czasach starożytnych ludzie wróżyli między innymi z przeróżnych zjawisk atmosferycznych, z lotu ptaków (ornitomacja) czy nawet z wątroby zwierząt o(cid:26)arnych (haruspicja), natomiast w XXI wieku istnieje już nieco inna i być może trochę przytłaczająca liczba różnorodnych technik wróżenia. Najpo- pularniejszą jest jednak astrologia badająca wpływ ciał niebieskich na życie człowieka. Prac analizujących aspekty werbalne gazet wróżbiarskich jest stosunkowo niewiele. Częściej pojawiają się publikacje językoznawcze dotyczące: a) magii językowej, myślenia magicznego oraz funkcji magicznej (Putrament 1962; Doroszewski 1974; Marcjanik 1981; Walczak 1983; Burszta1988; Dąbrowska 1995; Żylińska 1997; Tarelko, Kozinowa 2001; Tolstaja 2001; Bartmiński 2001; Nowak, Olejnik 2001), (cid:23)(cid:18) Por. też A. Duszak (2009). (cid:23)(cid:17) Por. przyp. 10 na s. 17. 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Teksty ezoteryczne w mediach w świetle krytycznej analizy dyskursu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: