Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00295 005611 13609433 na godz. na dobę w sumie
Telewizyjna transmisja sportowa w ujęciu genologii lingwistycznej na materiale meczów piłki nożnej - ebook/pdf
Telewizyjna transmisja sportowa w ujęciu genologii lingwistycznej na materiale meczów piłki nożnej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 322
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9927-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> media i dziennikarstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-19%), audiobook).
„Można sport lubić albo nie, można się nim aktywnie rozkoszować bądź tylko biernie fascynować; jedno jest pewne – nie ma dziś sportu bez mediów, ale i nie ma mediów bez sportu”. Jest to pierwsze w Polsce opracowanie monograficzne poświęcone telewizyjnej transmisji sportowej w ujęciu genologicznym. Autorka nie tylko wykorzystała narzędzia lingwistyczne, ale odwołała się także do analiz komunikacyjnych, medialnych, socjologicznych i antropologicznych. Publikacja zawiera wieloaspektową charakterystykę telewizyjnej transmisji sportowej. Przedstawiono w niej najważniejsze wyznaczniki strukturalne, poznawcze, pragmatyczne i stylistyczne tego gatunku. Na materiale ponad stu transmisji z meczów piłki nożnej z lat 2007–2015 różnego szczebla rozgrywek (m.in. mecze reprezentacji, mistrzostwa świata, liga mistrzów, ligi krajowe) pokazano funkcjonowanie tekstu stowarzyszonego z obrazem, który powinien dominować nad warstwą werbalną, jednak coraz częściej tak się nie dzieje. Bogato ilustrowana przykładami praca może stać się pomocą zarówno dla genologów i medioznawców zajmujących się gatunkami w mediach, jak i dla adeptów dziennikarstwa, zwłaszcza sportowego. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Beata Grochala – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny, Instytut Filologii Polskiej Katedra Lingwistyki Stosowanej i Kulturowej, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Urszula Żydek-Bednarczuk REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusława Kwiatkowska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Studio 7A © Copyright by Beata Grochala, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07051.15.0.M Ark. wyd. 16,5; ark. druk. 20,125 ISBN 978-83-7969-926-1 e-ISBN 978-83-7969-927-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp ....................................................................................................................... 9 Metodologia i zakres badań ........................................................................................ 12 Charakterystyka materiału badawczego ................................................................... 15 Rozdział I Zagadnienia teoretyczne ............................................................................... 21 1.1. Gatunek .................................................................................................................. 21 1.1.1. Genologia literacka ...................................................................................... 21 1.1.2. Genologia lingwistyczna ............................................................................. 25 1.1.3. Genologia medialna .................................................................................... 29 1.1.4. Gatunki telewizyjne ..................................................................................... 35 1.2. Transmisja .............................................................................................................. 42 1.2.1. Historia transmisji ....................................................................................... 42 1.2.2. Transmisja jako wydarzenie medialne ...................................................... 45 1.3. Komentarz, relacja, sprawozdanie ...................................................................... 53 Rozdział II Medialny dyskurs publiczny .......................................................................... 69 2.1. Dyskurs medialny .................................................................................................. 71 2.1.1. Dyskurs telewizyjny ..................................................................................... 75 2.2. Charakterystyka medialnego dyskursu sportowego ......................................... 83 5 Spis treści 2.2.1. Przegląd badań nad dyskursem o sporcie ................................................. 85 87 2.2.2. Sport jako rozrywka .................................................................................... Rozdział III Telewizyjna transmisja sportowa a wzorzec gatunkowy ................... 91 3.1. Struktura gatunku ................................................................................................. 92 3.2. Struktura telewizyjnej transmisji sportowej w ujęciu szerokim ........................ 94 3.3. Struktura telewizyjnej transmisji sportowej w ujęciu wąskim .......................... 110 3.4. Relacje między segmentami ................................................................................. 130 3.4.1. Relacje między segmentami transmisji w ujęciu szerokim ...................... 130 3.4.2. Relacje między segmentami transmisji w ujęciu wąskim ........................ 132 Rozdział IV Charakterystyka sytuacji nadawczo-odbiorczej ................................... 137 4.1. Odbiorca masowy ................................................................................................. 140 4.2. Nadawca ................................................................................................................ 144 4.3. Dziennikarz jako nadawca .................................................................................... 147 4.3.1. Dziennikarz gospodarz studia .................................................................... 150 4.3.2. Dziennikarz komentator ............................................................................. 151 4.3.3. Ekspert ......................................................................................................... 155 4.4. Dwugłos dziennikarsko-ekspercki ....................................................................... 156 4.5. Monolog dziennikarski .......................................................................................... 164 4.6. Nadawca a idiolekt ................................................................................................ 167 Rozdział V Gatunki budujące telewizyjną transmisję sportową ............................ 175 5.1. Studyjna rozmowa telewizyjna ............................................................................ 175 5.1.1. Rozmowa przedmeczowa ........................................................................... 176 5.1.2. Rozmowa w przerwie meczu ...................................................................... 186 5.1.3. Rozmowa pomeczowa ................................................................................ 189 5.2. Transmisja w ujęciu wąskim ................................................................................. 202 5.2.1. Wypowiedzi o charakterze relacyjnym ...................................................... 203 5.2.2. Wypowiedzi o charakterze komentatorskim ............................................ 212 6 Spis treści 5.3. Wywiad ................................................................................................................... 227 5.4. Konferencja prasowa ............................................................................................ 230 Rozdział VI Analiza porównawcza transmisji w różnych stacjach telewizyjnych ....................................................................................................... 239 6.1. Studyjna rozmowa telewizyjna ............................................................................. 240 6.1.1. Rozmowa przedmeczowa ........................................................................... 240 6.1.2. Rozmowa w przerwie meczu ....................................................................... 243 6.1.3. Rozmowa pomeczowa................................................................................. 244 6.2. Transmisja w ujęciu wąskim .................................................................................. 246 6.2.1. Formuła inicjalna.......................................................................................... 246 6.2.2. Podanie składów drużyn ............................................................................. 247 6.2.3. Zakończenie pierwszej połowy................................................................... 248 6.2.4. Początek drugiej połowy ............................................................................. 249 6.2.5. Koniec meczu ............................................................................................... 251 6.2.6. Prezentacja strategicznych wydarzeń meczu ........................................... 253 Rozdział VII Telewizyjna transmisja sportowa a relacja internetowa i radiowa .............................................................................................................. 263 7.1. Medium a nazwa gatunku ...................................................................................... 264 7.2. Elementy ramy tekstu ............................................................................................ 266 7.2.1. Początek transmisji – formuła inicjalna ...................................................... 266 7.2.2. Podanie składów drużyn ............................................................................. 268 7.2.3. Początek meczu ........................................................................................... 270 7.2.4. Koniec pierwszej połowy ............................................................................. 271 7.2.5. Początek drugiej połowy ............................................................................. 273 7.2.6. Zakończenie meczu ..................................................................................... 275 7.3. Opis stałych elementów meczu ............................................................................ 278 7.4. Podsumowanie....................................................................................................... 284 Zakończenie .......................................................................................................... 289 The television sports broadcast from the point of view of linguistic genology (based on football game broadcasts) ...... 293 Bibliografia ............................................................................................................ 295 Aneks ........................................................................................................................ 313 Spis meczów .................................................................................................................. 313 Spis tabel ....................................................................................................................... 318 Spis schematów ........................................................................................................... 320 Spis zdjęć ...................................................................................................................... 320 Od Redakcji ........................................................................................................... 321 Wstęp „Można sport lubić albo nie, można się nim aktywnie rozkoszować bądź tylko biernie fascynować; jedno jest pewne – nie ma dziś sportu bez mediów, ale i nie ma mediów bez sportu” (Gwóźdź 2003: 7). Tymi słowami znawca me- diów, Andrzej Gwóźdź, rozpoczyna zbiór tekstów poświęconych wzajemnemu oddziaływaniu telewizji i sportu. Związek tych dwóch dziedzin wydaje się tak ścisły, że jakakolwiek próba ich rozdzielenia od razu skazana jest na poraż- kę. Widać to m.in. w ogromnej popularności sportu w telewizji, powstawa- niu kolejnych stacji sportowych, a wreszcie w pracach poświęconych mediom jako takim. I tak na przykład Wiesław Godzic przywołuje fotografię zawartą w książce Historia telewizji Anthony’ego Smitha. Znajdują się na niej aktorzy i realizatorzy W samo południe sfotografowani podczas przerwy w kręceniu filmu. Co robią? Oglądają telewizję, a dokładniej – relację z mistrzostw świata w baseballu w 1951 r. (Godzic 2004: 15–16). O sporcie w mediach można mówić z różnych perspektyw. Jest to obszar badań dla medioznawców, socjologów sportu, psychologów, antropologów, ale także, czego postaram się dowieść w niniejszej publikacji, dla lingwistów. Ma- ria Wojtak w artykule zatytułowanym Językoznawca na medialnym polu ba- dawczym (Wojtak 2014) wskazuje na kilka możliwych form obecności badaczy języka na niwie medioznawczej, w tym na rolę hegemona bądź suwerena. Ta pierwsza skazana jest dziś na porażkę, a to m.in. za sprawą szybkiego rozwo- ju różnych gałęzi badawczych i ich wzajemnego przenikania się, co wyklucza monocentryzm naukowy. Pozostaje rola suwerena, która „pozwala dokonywać autonomicznych wyborów metodologicznych w obrębie własnej dyscypliny 9 Wstęp oraz ustalać zakresy powiązań z innymi dziedzinami wiedzy. W językoznaw- czych suwerennych badaniach nad mediami do zbioru kategorii interpretacyj- nych, elastycznie łączonych w różne konfiguracje badawcze, należą obecnie kategorie dyskursu, gatunku i ściśle z nimi powiązana kategoria stylu” (Wojtak 2014: 175). I właśnie jednej z tych kategorii poświęcona jest ta książka. Celem niniejszej publikacji jest ukazanie telewizyjnej transmisji sportowej w aspekcie genologicznym. Janina Fras zwraca uwagę, że „kwestie wyodręb- nienia, identyfikacji i typologii wypowiedzi w mediach masowych nie są zbyt często podejmowane i nie doczekały się należytego wyjaśnienia” (Fras 2013: 9). W dalszej części postaram się wyodrębnić, zidentyfikować i opisać fragment strumienia telewizyjnego, jakim jest telewizyjna transmisja sportowa. Jako materiał badawczy wykorzystane zostały transmisje z meczów piłkarskich z lat 2007–2014. Podjęto próbę stworzenia kanonicznego wzorca gatunkowe- go z uwzględnieniem wariantów adaptacyjnych i alternacyjnych. Te ostatnie nie są jednak zbyt częste, bowiem, jak pisze Tomasz Goban-Klas, w telewizji pożądanym standardem nie jest „oryginalność i indywidualność, lecz ruty- na i standaryzacja” (Goban-Klas 2006: 198). O tym, że patrzymy na telewizję przez pryzmat owej gatunkowej powtarzalności, świadczą także słowa W. Go- dzica: „Telewizja jest domeną gatunków. Strumień telewizyjny oglądamy ze względu na gatunki. [...] Jednocześnie, przeglądając ramówkę, mamy kłopoty z zaklasyfikowaniem większości programów do jakiejkolwiek czystej kategorii gatunkowej” (Godzic 2004: 19). Telewizyjna transmisja sportowa nie jest gatunkiem jednorodnym, który, mimo swojej powtarzalności, daje się łatwo ująć w ramy, a status genologiczny poszczególnych jej elementów nie jest oczywisty, choć buduje schierarchizo- waną strukturę. M. Wojtak, jeden z czołowych polskich genologów, każdora- zowo podkreśla, że „genologii przypada [...] nie tylko zadanie porządkowania uniwersum tekstowego, lecz także poszukiwania narzędzi opisu takich form gatunkowych i tekstowych, które układają się w zbiory zarówno na mocy we- wnętrznych przemian (modyfikacji) wzorca, jak i działania reguł dyskursu” (Wojtak 2011a: 53). I właśnie próbę takich badań podjęto w niniejszej książce. Zastosowano w niej metodologię M. Wojtak do jakże odmiennego od pierwo- wzoru (a za taki należy chyba uznać gatunki prasowe oraz modlitewniki, czyli byty genologiczne wyrażające się w formie pisanej) typu gatunku – gatun- ku telewizyjnego. Warto w tym miejscu przywołać koncepcję genologii mul- timedialnej Edwarda Balcerzana, który wskazuje na istnienie więzi między 10 Wstęp „gatunkami odmiennych systemów komunikacyjnych” (Balcerzan 1999: 7). Obserwacja ta znajdzie potwierdzenie w toku dalszych rozważań. Książka składa się z siedmiu rozdziałów. Pierwszy dotyczy zagadnień teo- retycznych związanych z takimi pojęciami, jak gatunek, transmisja, relacja, komentarz i sprawozdanie. Przedstawiono w nim najważniejsze problemy współczesnej genologii medialnej, telewizyjnej i lingwistycznej, odnosząc się także do tradycji literackiej. Rozdział ten zawiera również rozważania lek- sykograficzne nad zakresami kluczowych pojęć związanych bezpośrednio z transmisją telewizyjną, a także przegląd ich definicji słownikowych. Kil- ka słów poświęcono również historii transmisji sportowej, tak w radiu, jak i w telewizji. Ponieważ mamy do czynienia z mediami, w kolejnej części za- prezentowano krótką charakterystykę dyskursu medialnego, ze szczególnym uwzględnieniem dyskursu telewizyjnego. Istotne miejsce zajmuje tu analiza miejsca sportu, a zwłaszcza dyskursu o sporcie w całości strumienia telewi- zyjnego. Rozdział trzeci poświęcony został analizie wzorca gatunkowego. Zastoso- wano tu metodologię M. Wojtak do określenia wzoru gatunku, za jaki uzna- no telewizyjną transmisję sportową. Wyodrębniono dwa rodzaje transmisji – „szeroką”, obejmującą swym zasięgiem nie tylko relację z meczu, ale i elementy ją obudowujące, jak np. rozmowa w studiu oraz „wąską” – stanowiącą bezpo- średnią relację z meczu. W tej części ukazano podobieństwa i różnice między oboma rodzajami transmisji – transmisja w ujęciu wąskim została ukazana jako gatunek w formie kolekcji, natomiast transmisja w ujęciu szerokim jako kolekcja gatunków. Analizując dyskurs medialny, nie można pominąć opisu sytuacji nadaw- czo-odbiorczej, która zwłaszcza w przypadku telewizyjnej transmisji spor- towej jest bardzo złożona. Temu zagadnieniu poświęcono rozdział czwarty, gdzie scharakteryzowano odbiorcę masowego, a także nadawcę – medialnego, oddziennikarskiego, eksperckiego. Kolejna część pracy stanowi rozwinięcie wniosków płynących z rozdziału trzeciego i czwartego. Jest to próba wskazania konkretnych gatunków współ- tworzących transmisję w ujęciu szerokim oraz stałych elementów konstruują- cych transmisję w ujęciu wąskim. Dużo miejsca poświęcono w niej rozmowie w studiu stanowiącej podstawowy element obudowy transmisji w ujęciu wą- skim. Scharakteryzowane w tym rozdziale stałe elementy transmisji w ujęciu wąskim stanowią narzędzie badawcze dla analiz porównawczych będących 11 Wstęp treścią kolejnych partii książki. Podjęto bowiem próbę skonfrontowania transmisji w ujęciu szerokim z tego samego meczu, emitowanej równolegle w dwóch odrębnych kanałach i tworzonej, poza przekazem obrazu meczu, przez innych nadawców. Analogicznego porównania dokonano w stosunku do transmisji tego samego meczu, ale emitowanej w trzech różnych mediach: telewizji, radiu i Internecie. Wysunięto hipotezę, iż analizowany gatunek jest wspólny dla wszystkich trzech mediów, natomiast różnice, które występu- ją między konkretnymi realizacjami, wynikają z ograniczeń medium, a nie struktury gatunku. Całość wieńczy syntetyczne zakończenie zawierające najbardziej istotne wnioski płynące z przeprowadzonych analiz. Metodologia i zakres badań J. Fras wskazuje na następujące podejścia badawcze, które daje się wyodrębnić wśród naukowych oglądów mediów masowych: — analiza lingwistyczna, językowo–stylistyczna, — analiza zawartości, — analiza informacyjno-komunikacyjna, — analiza dyskursywno-komunikacyjna, — analiza ramowa, — analiza genologiczna (Fras 2013: 38). Z punktu widzenia poczynionych tu rozważań za najistotniejsze należy uznać dociekania lingwistyczne oraz genologiczne. Zdecydowanie najdłuższą tradycję w badaniach mediów ma nurt językoznawczy. Już w latach 60. XX w. rozpoczęto analizy prasy, potem dołączono do nich, głównie w ramach ba- dania polszczyzny mówionej, badania nad językiem telewizji. Stosunkowo najmniej uwagi poświęcono językowi radia. Rozwój nowego medium, Inter- netu, spowodował bardzo duże zainteresowanie lingwistów rodzącą się w tym środku przekazu odmian(k)ą polszczyzny. Wśród badaczy języka prasy należy wymienić W. Pisarka (1967), M. Wojtak (2004, 2005, 2008b), M. Kitę (1998, 2013a), języka radia – B. Boniecką i J. Panasiuk (2001), M. Steciąg (2006), G. Stachyrę (2008), telewizji – zespoły działające pod kierunkiem Z. Kurzowej (Badania nad językiem… 1985, Właściwości składniowo-stylistyczne… 1989), 12 Wstęp W. Lubasia (Problemy badawcze… 1981), a także I. Loewe (2007, 2010, 2013), K. Jachimowską (2005), B. Sobczak (2006), zaś Internetu U. Żydek-Bednarczuk (2013b), J. Grzenię (2006). Warto wspomnieć także o tomach poświęconych językowi w mediach – Język w mediach masowych (2000), Tekst w mediach (2002), Dialog a nowe media (2004), Język w mediach elektronicznych (2008), Styl – dyskurs – media (2010). J. Fras (2013) zaznacza, że z tradycji językoznaw- czej wyrasta, wykorzystywana w badaniach mediów, koncepcja gatunków mowy i szerzej – gatunków medialnych. Problematyka gatunków w mediach obecna jest m.in. w pracach M. Wojtak (2004, 2008b), U. Żydek-Bednarczuk (2004a), G. Stachyry (2008), M. Steciąg (2006), a także J. Fras (2012, 2013), W. Godzica (2004), J. Uszyńskiego (2004). Szczególne miejsce zajmują analizy poświęcone obecności sportu w tele- wizji1 – tak w ujęciu językoznawczym, jak i genologicznym. Należy wymienić tu pionierskie prace J. Ożdżyńskiego (1970, 1978, 1979, 1983), W. Cockiewi- cza (1986, 1988, 1990), M. Kity (1979), a także nowsze G. Ożdżyńskiego (1994, 1996, 2006), M. Wiśnickiego (2004, 2006). Warto wspomnieć także o opra- cowaniach medioznawczych i socjologicznych ukazujących sport w telewizji w aspekcie rozrywki, rozgrywki, rywalizacji czy rytualizacji. Do takich zalicza się zbiór prac zatytułowany Media – eros – przemoc… (2003) zawierający pol- skie tłumaczenia esejów poświęconych wspomnianej problematyce autorstwa zagranicznych badaczy. W książce wykorzystano przede wszystkim metodologię genologii lin- gwistycznej w ujęciu M. Wojtak (2004), posiłkowano się również założenia- mi lingwistyki i stylistyki tekstu oraz analizy dyskursu. Zastosowano zasadę procedur analitycznych – punkt wyjścia stanowiły empiryczne badania nad konkretnymi transmisjami, a na ich podstawie dokonano uogólnień zmierza- jących do opracowania teoretycznego telewizyjnej transmisji sportowej w uję- ciu genologicznym. Telewizyjna transmisja sportowa, o czym będzie mowa dalej, to złożony byt medialny. Dla językoznawcy jedynie jej wąski wycinek może stać się obiek- tem badań. Jak pisze I. Loewe „sama gra i rywalizacja są dla badacza jedy- nie pretekstem i pre-tekstem. [...] oba zdarzenia znakowe są jednak od siebie 1 Należy także wspomnieć o badaniach językoznawczych poświęconych innym aspek- tom sportu, m.in. profesjolektowi dziennikarzy sportowych czy językowi sportu jako takiemu (Kawka 2005; Koc 2005; Koper 2003, 2012, 2013; Pelczar 1999; Polok 2007; Tworek 2000). 13 Wstęp uzależnione treściowo i chronologicznie. Najpierw muszą zaistnieć zawody, by mógł do nich powstać komentarz, z nich – relacja, reportaż, á propos nich – wywiad lub informacja o nich” (Loewe 2016). Należy pamiętać, że owym pre- tekstem staje się wydarzenie sportowe, które zasadniczo może istnieć/dziać się bez udziału mediów, o czym świadczy choćby fakt, że nie wszystkie zawody są transmitowane. Oczywiście również środki masowego przekazu mogłyby funkcjonować bez sportu, jednak historia pokazuje, że związek między me- diami a sportem jest omal nierozerwalny i łączy się z obopólnymi korzyściami. Powróćmy jednak do transmisji jako takiej i udziału językoznawcy w jej bada- niu. W szerokim ujęciu już sam mecz może być potraktowany jako tekst kul- tury, czy może raczej tekst kultury popularnej. Według definicji słownikowej teksty kultury popularnej to „teksty przeznaczone dla szerokiego kręgu od- biorców, nastawione na zaspokojenie potrzeb przeciętnego uczestnika kultury [...]. Ukierunkowane są przede wszystkim na rozrywkę, likwidowanie barier społecznych, ekonomicznych, komunikacyjnych. Ich cechy charakterystyczne to powtarzalność określonych tematów i motywów realizowanych stereoty- powo [...]” (Słownik pojęć… 2004: 307–308). Mecz to bez wątpienia rozrywka kierowana do szerokiego kręgu odbiorców. Ciekawie pokazuje to w jednym ze swoich esejów Umberto Eco, który porównuje powieści Fleminga o Jam- sie Bondzie do meczu piłki nożnej, podkreślając ową schematyczność i po- wtarzalność: „od samego początku bowiem znamy boisko, liczbę i osobowość zawodników, reguły gry, fakt, że wszystko rozegra się tak czy owak na tra- wie. Jednakże nie znamy odpowiedzi na jedno pytanie: kto wygra. [...] mamy do czynienia [...] z grą przesądzoną, redundantną, typową dla mechanizmów kultury masowej sprzyjających ucieczce od rzeczywistości” (Eco 1996a: 213). Jednak fakt, że mecz może być postrzegany jako tekst kultury, nie jest dla ję- zykoznawcy wystarczający. Trzeba to wydarzenie sportowe „ubrać w słowa”, opatrzyć, jak nazywa to Eco, „sportową gadaniną”, która zdaniem badacza pełni przede wszystkim funkcję fatyczną (Eco 1996b: 222). I. Loewe w tek- ście poświęconym obecności igrzysk olimpijskich w telewizji podkreśla, że: „Językoznawcę zainteresować może zatem pytanie, w jakie modele gatunko- we nadawca medialny ubiera igrzyska w swoim medium, co te modele cha- rakteryzuje, a co jest cechą ich aktualizacji, czyli tekstów, co cechuje samego nadawcę i jaką dyskursywną perspektywę do nich przykłada tenże nadawca” (Loewe 2016). Tym zagadnieniom w odniesieniu do telewizyjnych transmisji meczów piłkarskich poświęcona jest niniejsza książka. Podjęto w niej próbę 14 Wstęp odpowiedzi na pytanie, czym jest telewizyjna transmisja sportowa, jakie ga- tunki wchodzą w jej skład, które z nich stanowią element obligatoryjny, a któ- re fakultatywny, jaka jest konstrukcja nadawcy i odbiorcy. Charakterystyka materiału badawczego Materiał będący podstawą rozważań podjętych w pracy gromadzony był od 2007 do 2015 r. Stanowią go telewizyjne transmisje meczów piłkarskich róż- nych typów rozgrywek, emitowane w  rozmaitych stacjach telewizyjnych. Wybór transmisji z jednej, konkretnej dyscypliny sportu uwarunkowany był kilkoma względami. Po pierwsze, piłka nożna cały czas jest najpopularniej- szą w Polsce dyscypliną sportu, a bezpośrednie relacje z tej dyscypliny naj- częściej odnajdziemy w ofertach programowych zarówno stacji tematycznych, jak i ogólnych. Po drugie, jak pisał dziennikarz Tomasz Smokowski, „komen- towanie jednej dyscypliny sportu komentowaniu innej jest nierówne. Każda wymaga innego podejścia, zmiany techniki” (Smokowski 2010: 181). W tej mo- notonii dyscypliny uwzględniono transmisje z najróżniejszych meczów roz- grywanych w ramach: mistrzostw świata oraz eliminacji do nich, mistrzostw Europy wraz z eliminacjami, Pucharu Narodów Afryki, towarzyskich meczów międzypaństwowych, ligi mistrzów, Ligi Europy, rozgrywek lig krajowych ze szczególnym uwzględnieniem Bundesligi (rozgrywki niemieckie), Premier Le- ague (rozgrywki angielskie), Primera Division (rozgrywki hiszpańskie), Serie A (rozgrywki włoskie), polskiej ekstraklasy i pierwszej ligi2 oraz rozgrywek pu- charowych w Polsce, Niemczech, Anglii, Hiszpanii i we Włoszech3. Były one 2 Do roku 2005 najwyższe rozgrywki piłkarskie w Polsce nazywano I ligą. Od roku 2005 wprowadzono ekstraklasę, której oficjalna nazwa zmienia się w zależności od spon- sora tytularnego. Dotychczas była to Idea Ekstraklasa, Orange Ekstraklasa, a obecnie T-Mobile Ekstraklasa. 3 Pewne wątpliwości może budzić ortografia podanych nazw. Słowniki ortograficzne i poprawnościowe odnoszą się jedynie do niektórych z nich. I tak mistrzostwa Europy czy mistrzostwa świata to nazwy pospolite, a dopiero określenie konkretnych rozgry- wek staje się nazwą własną (por. Piłkarskie Mistrzostwa Świata w Stanach Zjednoczo- nych – Nowy słownik ortograficzny…, 2000). Większe rozbieżności w zapisie pojawiają się przy lidze mistrzów i Lidze Europy/Europejskiej. Pierwsze określenie, liga mistrzów, jest, moim zdaniem, nazwą pospolitą, analogicznie do mistrzostw świata. Potwierdza- ją tę tezę dwa argumenty. Po pierwsze, nie jest to pełna nazwa rozgrywek piłkarskich – oficjalne określenie to Liga Mistrzów UEFA. Po drugie, liga mistrzów nie jest nazwą 15 Wstęp emitowane zarówno w kanałach ogólnych, takich jak TVP 1, TVP 2, TVP Re- gionalna4, Polsat, jak i w kanałach sportowych: TVP Sport, nc+5, Eurosport, Polsat Sport. W sumie nagrano ponad sto transmisji6, które wraz z segmenta- mi obudowującymi trwały łącznie ponad 250 godzin. Z tego materiału wybra- no 20 transmisji bazowych (czyli 20 ), tzn. takich, które stanowiły podstawę badań. Aby próba badawcza była jak najbardziej miarodajna, pośród owych 20 transmisji znalazły się mecze różnego typu rozgrywek, emitowane w rozmai- tych kanałach, komentowane przez różnych dziennikarzy i ekspertów. Wybór ten był zatem celowy. Bazowe transmisje to: (0)7 Real Madryt – CSKA Moskwa, 14.03.2012, liga mistrzów, Polsat, ko- mentuje Mateusz Borek8; (1) Real Madryt – CSKA Moskwa, 14.03.2012, liga mistrzów, n sport, ko- mentują: Wojciech Jagoda, Grzegorz Kaliniowski; (2) Pogoń Szczecin – Widzew Łódź, 19.10.2009, Orange Ekstraklasa, TVP Regionalna, komentuje Michał Zawacki; (3) Atletico Madryt – Fulham Londyn, 12.05.2010, Liga Europy, TV 4, ko- mentują: Roman Kołtoń, Bożydar Iwanow; (4) Malaga – Borussia Dortmund, 03.04.2013, liga mistrzów, TVP 1, ko- mentują: Dariusz Szpakowski, Andrzej Juskowiak; jednostkową, zarezerwowaną dla rozgrywek piłkarskich. Mamy bowiem ligę mistrzów siatkarek, piłkarzy ręcznych itp. Inaczej z Ligą Europy/Europejską. Jest to nazwa stosun- kowo nowa – pojawiła się w 2009 r. w miejsce Pucharu UEFA. W tej chwili dotyczy wy- łącznie rozgrywek piłki nożnej, jest zatem nazwą własną. Podstawę stanowi angielskie określenie UEFA Europa League, co w języku polskim oddawane jest jako Liga Europy lub Liga Europejska. W opracowaniach poprawnościowych możemy przeczytać, że naj- lepsze określenie to Liga Europy, na drugim zaś miejscu umieszczona jest Liga Europej- ska (http://sjp.pwn.pl/poradnia/szukaj/liga-europy.html). Nazwy rozgrywek piłkarskich w poszczególnych krajach, np. Bundesliga, traktowane są jako nazwy własne (http://sjp. pwn.pl/poradnia/haslo/Bundesliga-i-mistrzostwa-Europy;9879.html). 4 Pod tą nazwą pasmo regionalne Telewizji Polskiej nadawało w latach 1994–2002, a na- stępnie od 2013 r. W latach 2002–2007 funkcjonowało pod nazwą TVP 3, zaś w latach 2007–2013 jako TVP Info. 5 Kanał nc+ powstał z połączenia kanału n oraz Canal+ sport (na skutek połączenia się platformy n oraz Canal+). 6 Wykaz wszystkich meczów znajduje się na końcu pracy. 7 Numer ten stosowany jest jako lokalizacja przykładu. 8 Każdorazowo najpierw podane są nazwy grających drużyn, potem data meczu, typ rozgrywek, nazwa stacji transmitującej mecz oraz nazwiska komentatorów. 16 Wstęp (5) FC Barcelona – Inter Mediolan, 28.04.2010, liga mistrzów, n sport, ko- mentują: Wojciech Jagoda, Grzegorz Kalinowski; (6) Dania – Polska, 17.01.2010, Puchar Króla Tajlandii, TVP 2, komentuje Tomasz Jasina; (7) Polska – Grecja, 12.08.2009, mecz towarzyski, TVP 1, komentują: Da- riusz Szpakowski, Andrzej Juskowiak; (8) Polska – Armenia, 06.06.2007, eliminacje mistrzostw Europy, TVP 1, komentują: Dariusz Szpakowski, Grzegorz Mielcarski; (9) Borussia Dortmund – Bayern Monachium, 26.05.2013, liga mistrzów, TVP 1, komentują: Dariusz Szpakowski, Andrzej Juskowiak; (10) Polska – Czechy, 16.06.2012, mistrzostwa Europy, TVP 1, komentują: Dariusz Szpakowski, Andrzej Juskowiak; (11) Levante – Barcelona, 22.01.2014, Puchar Króla, TVP Sport, komentuje Tomasz Jasina; (12) Borussia Dortmund – Real Madryt, 24.04.2013, liga mistrzów, n sport, komentują: Sergiusz Ryczel, Sławomir Chałaśkiewicz; (13) Hiszpania – Portugalia, 27.06.2012, mistrzostwa Europy, TVP 1, ko- mentują: Maciej Iwański, Rafał Ulatowski; (14) FC Barcelona – Real Madryt, 17.04.2014, Puchar Króla, TVP 1, komen- tuje Jacek Laskowski; (15) Brazylia – Niemcy, 08.07.2014, mistrzostwa świata, TVP 1, komentują: Dariusz Szpakowski, Grzegorz Mielcarski; (16) Real Madryt – FC Barcelona, 02.05.2009, liga hiszpańska, Canal Plus, komentują: Jacek Laskowski, Leszek Orłowski; (17) Polska – Finlandia, 29.05.2010, mecz towarzyski, TVP 1, komentuje Maciej Iwański; mentuje Rafał Dębiński; (18) Gabon – Mali, 05.02.2012, Puchar Narodów Afryki, Eurosport, ko- (19) AC Milan – Manchester United, 16.02.2010, liga mistrzów, n sport, ko- mentują: Adam Marchliński, Wojciech Jagoda. Poza transmisjami telewizyjnymi do badań wykorzystano również ma- teriał internetowy oraz radiowy. Była to transmisja z meczu Polska – Cze- chy rozegranego w ramach mistrzostw Europy 16 czerwca 2012 r., wyemi- towana na antenie Programu Pierwszego Polskiego Radia (komentatorzy: Tomasz Zimoch i Marek Solecki) oraz opublikowana na stronach portalu Onet.pl. 17 Wstęp Dwadzieścia transmisji zostało spisanych, co zajęło około 2000 stron ma- szynopisu9. Pozostałe transmisje traktowane były jako materiał porównaw- czo-weryfikacyjny, tzn. szukano w nich egzemplifikacji konkretnych zjawisk albo na ich podstawie weryfikowano hipotezy badawcze. Wówczas spisywano już tylko odpowiednie fragmenty, a nie całe transmisje. Dokonany dla po- trzeb badawczych zapis tekstów mówionych, bo z takimi mamy do czynienia, uwzględnia cechy ważne dla wiernego odtworzenia całego zdarzenia komu- nikacyjnego. Transmisja jest przekazem polisemiotycznym, ale dla badań lin- gwistycznych najważniejszy jest przekaz werbalny. Dlatego przetransponowa- no transmisje na zapis liniowy, analityczny, co powoduje pewne uproszczenia. Starano się jednak wiernie zaprezentować te elementy, które oddają dynamikę sytuacji oraz charakter mikrosytuacji poprzez znaki interpunkcyjne. W pracy stosowane są następujące znaki: pauza długa sygnalizująca zamknięcie wypowiedzenia; . : (–) pauza średnia; , pauza krótka; … wypowiedzenie otwarte; ? ! Zapis nie podlega korekcie poprawnościowej, co skutkuje licznymi błędami znajdującymi się w analizowanym materiale. Wprowadzenie zabiegów norma- tywnych spowodowałoby zatuszowanie autentyzmu, na który składa się m.in. spontaniczność i emocjonalność wypowiedzi, co ewokuje błędy. intonacja wznosząca; intonacja opadająca (por. Jachimowska 2005: 11–12). Należy pamiętać, że transmisja telewizyjna w sposób oczywisty nie jest tożsama z tekstem mówionym. Co więcej, słowo jest tu elementem wtórnym wobec obrazu sytuacji boiskowej. W organizacji transmisji współuczestniczy wiele osób, wśród których szczególną uwagę należy zwrócić na operatorów kamer, realizatorów obrazu, dźwięku. Jak pisze I. Loewe: „Mecz, walka, bieg, ślizg, puchar świata itp. są zdarzeniami znakowymi, spektaklami, skoro gro- madzą kibiców, dla semiotyków (jak Roland Barthes) i medioznawców (jak Ben Buchmair). Ich fenomen może być przedmiotem badań tych nauk. Przed- miotem oglądu i opisu lingwisty są teksty stowarzyszone z zawodami powsta- jące na użytek telewizji, a dokładniej masowego widza” (Loewe 2016). 9 Jedna transmisja zajmuje około osiemdziesięciu stron komputeropisu. 18 ROZdZIAł I Zagadnienia teoretyczne 1.1. Gatunek Kluczowe pojęcie dla rozważań poczynionych w niniejszej książce to gatunek. Jest to słowo obecne tak w nauce, jak i w języku potocznym, codziennym. Słownik ję- zyka polskiego wskazuje na niemieckie pochodzenie tego leksemu (die Gattung) i definiuje jako: ‘1. rodzaj, typ, odmiana czegoś; 2. jakość, wartość; 3. podstawowa jednostka w systematyce organizmów, obejmująca osobniki, których cechy dzie- dziczne są jednakowe lub różnią się w niewielkim stopniu’ (USJP). Ernst Mayr, analizując przede wszystkim literaturę filozoficzną, wyodrębnia trzy naukowe po- dejścia do gatunku: esencjonalistyczne, nominalistyczne i biologiczne (Mayr 1974: 26–30). Najbardziej rozpowszechnione jest ujęcie biologiczne – używał go już Ary- stoteles, nazywając w ten sposób pewną wyodrębnioną grupę zwierząt. Pierwsza definicja naukowa pojawiła się w XVII w., a jej autorem był John Ray, który uznał, że gatunek to grupa osobników pochodzących od podobnych do siebie rodziców (por. Rajski 1997: 57)1. Na gruncie humanistyki pojęcie gatunku przez lata stanowi- ło domenę badań literackich. Dopiero w drugiej połowie XX w. rozpoczęła się eks- pansja genologii na inne dziedziny, zwłaszcza na lingwistykę i medioznawstwo. 1.1.1. Genologia literacka Według Słownika terminów literackich gatunek literacki to „zespół intersu- biektywnie istniejących reguł, określających budowę poszczególnych dzieł li- terackich i różnorako przez nie aktualizowany. Jeden z głównych elementów 1 Podobnie definiuje się gatunek także dziś: „jest to populacja, której osobniki zdolne są do swobodnego krzyżowania w warunkach naturalnych” (Wilson 1999: 49). 21 Zagadnienia teoretyczne systematyzacji materiału literackiego, mający jako kategorię nadrzędną rodzaj literacki, podrzędną – odmianę gatunkową” (Słownik terminów… 1998). Lite- ratura była pierwszą dziedziną, która zaadaptowała pojęcie gatunku jeszcze w starożytności, a to za sprawą Platona i Arystotelesa. Platon dokonał podzia- łu sztuk ze względu na kryterium mimetyczności, co uznawane jest za począt- ki genologii. Wyróżnił sztuki użytkujące, naśladujące i wytwarzające (Platon 2006: 316), a jego myśl znalazła kontynuację w poglądach Arystotelesa. Już w pierwszym zdaniu Poetyki ten starożytny filozof zaznacza, że: „Przedmio- tem tego wykładu niech będzie sama sztuka poetycka, jej istota i rodzaje oraz właściwości każdego z nich, sposób, w jaki należy układać fabułę, aby utwór poetycki był piękny, jego składniki ilościowe i jakościowe, a także wszystkie inne sprawy, które wchodzą w zakres tej dyscypliny badawczej” (Arystoteles 1989: 3). Dalsze wywody dotyczą m.in. wyróżnienia dwóch typów wypowie- dzi językowej – epickiego i dramatycznego – oraz teorii gatunków poetyckich wyodrębnionych, za Platonem, na podstawie przedmiotu naśladowania. Kon- cepcja Arystotelesa, odpowiednio doprecyzowana, obowiązywała hegemo- nistycznie w polskiej myśli genologicznej do XX w.2 Dopiero prace Stefanii Skwarczyńskiej rzuciły nowe światło na problemy genologii jako nauki. Postu- lowała ona, aby obiektem badań genologicznych uczynić fakty genologiczne, w skład których wchodzą: nazwy genologiczne, pojęcia genologiczne, przed- mioty genologiczne (rodzaje, gatunki i odmiany gatunkowe). Widać tu wyraź- nie przenikanie się koncepcji typologicznej i nominalistycznej gatunku. Skoro bowiem przedmioty genologiczne są nierozłączne z konkretnym materiałem wypowiedzi językowej, to mówimy o bytach jednostkowych, ale objętych wspólną nazwą, oznaczającą gatunek niejako wyekscerpowany z cech wspól- nych jednostek, budujących pewne uniwersum. Jednocześnie nie można zapo- minać o proweniencji biologicznej gatunku. Jak pisze Romuald Cudak: „Gatu- nek możemy rozpatrywać w swym rozwoju w analogii do biologicznego życia, zatem podobnie jak organizm rodzi się, rośnie, osiąga doskonałość i umiera” (Cudak 2007: 24). Od czasu publikacji prac S. Skwarczyńskiej minęło wiele lat, ale problem przez nią przedstawiony wydaje się cały czas aktualny i nieroz- wiązany – w myśli genologicznej także dziś panuje chaos. Można zastanawiać 2 Zarys historii literaturoznawczej myśli genologicznej można znaleźć w  artykule R. Cudaka Rzut oka na polską genologię literacką (Cudak 2007). Tam również obszer- na bibliografia na ten temat. 22 Gatunek się, czy pojęcie gatunku jest zatem w ogóle potrzebne – wszak w niektórych postmodernistycznych koncepcjach teoretycznoliterackich postuluje się odej- ście od gatunku (por. m.in. Barthes 1998: 188)3. Wydaje się jednak, że dla ga- tunku nie ma alternatywy, tzn. ludzkość nie wymyśliła dotychczas niczego, co lepiej porządkowałoby rzeczywistość, a z kolei owa potrzeba klasyfikacji i kategoryzacji stanowi cechę homo sapiens4. Zdaniem Ireneusza Opackiego w genologii literackiej wskazać można dwa biegunowo różne stanowiska teoretyczne. Pierwsze wywodzi się od Arystote- lesa i „polega na klasyfikacji utworów w pewne oddzielne grupy na podstawie ich cech konstytutywnych, które są również cechami stałymi, niezmiennymi historycznie” (Opacki 1999: 9). W trakcie rozwoju badań genologicznych kon- cepcja ta wielokrotnie podlegała przemianom. „Z jednej strony została posze- rzona «ilościowo», doprowadzając nie tylko do wyodrębnienia trzech podsta- wowych rodzajów literackich, ale i szerokiego zespołu podporządkowanych im gatunków. Z drugiej strony – uległa przemianom «jakościowym» wsku- tek prób wprowadzenia coraz to innych kryteriów rozróżniania [...]. Cechą wspólną jest oparcie się na stałych, niezmiennych pojęciach, przypisywanie rodzajom i gatunkom – bez względu na to, czy będą to sposoby prezentowa- nia rzeczywistości, czy kręgi tematyczne, czy wzorce merytoryczne” (Opacki 1999: 9–10). Drugie stanowisko, młodsze i mniej popularne, stanowi przeciw- wagę do klasycznej genologii literackiej. Najistotniejsza jest tu bowiem nie niezmienność cech gatunkowych, ale historyczna ciągłość gatunków, w któ- rej dopuszcza się zmianę cech w trakcie ewolucji (por. Opacki 1999: 11). Ta dwubiegunowość skutkuje, zdaniem I. Opackiego, impasem w genologii lite- rackiej. Opiera się ona „na systematyce tradycyjnej z wyraźnym akcentowa- niem jej niewystarczalności dla usystematyzowania pełnego zakresu zjawisk literackich [...], [co powoduje], że stosowane dotychczas podziały na gatunki i rodzaje literackie są kryteriami niewspółrzędnymi (Opacki 1999: 13). 3 Roma Sendyka, opisując współczesną sytuację genologii literackiej, wskazuje na jej roz- piętość od „zera gatunkowości” po „genologiczną nieskończoność” (Sendyka 2006: 267). 4 Dostrzegają to zarówno psychologowie, jak i językoznawcy. Pierwsi zwracają uwagę na fakt, że podstawowym elementem wiedzy o świecie jest schemat poznawczy, który zawiera wiedzę uogólnioną, wyabstrahowaną z konkretnych doświadczeń, opartą na prototypach, czyli egzemplarzach najbardziej typowych, najlepiej spełniających sche- mat (Wojciszke 2006: 57–58). Drudzy podkreślają, że „znaczeniowa struktura słowa ujmowana jest w kategoriach podobieństw i różnic” (Tokarski 2001: 350). 23 Zagadnienia teoretyczne We współczesnej humanistyce gatunek „staje się społecznie nacechowa- nym subkodem kultury, mającym swą «ideologię», siłę oddziaływania i zakres «władzy»” (Sendyka 2006: 277), dlatego, jak twierdzi Edward Wilson, „o ile elektron jest rzeczywiście elektronem, jon jonem [...], to gatunek jest rzeczą dla siebie, która zaledwie dzieli pewne właściwości z większością innych ga- tunków przez pewien czas” (Wilson 1999: 57). Kryzys genologii literackiej, o jakim możemy przeczytać m.in. u I. Opackiego (1999), a także w szkicu Sta- nisława Balbusa opatrzonym znamiennym tytułem Zagłada gatunków5 (1999), w rzeczywistości okazał się kryzysem dotychczasowego sposobu pojmowania „czystego gatunku”, nieprzystającego często do współczesnej literatury, którą w dużej mierze cechuje sylwiczność (por. Nycz 1984), hybrydowość (por. Gro- chowski 2000). Wymaga to przedefiniowania gatunku, czego podjął się m.in. E. Balcerzan, definiując go jako: „powtarzalną kombinację chwytów – decydu- jących o kompozycji (morfologii) tekstu, komunikacyjnie ukierunkowanych i zdeterminowanych przez materiał oraz technikę przekazu” (Balcerzan 1999: 10). Szczególnie istotne wydają się w tym ujęciu dwa elementy. Pierwszy to zmienność gatunku w zależności od medium, drugi to materiał, którym, we- dług E. Balcerzana, są zarówno szeroko pojmowane teksty artystyczne (sym- fonia, sonet, horror, instalacja plastyczna), jak i nieartystyczne (mapa, pod- ręcznik, regulamin musztry, toast, konferencja prasowa, nabożeństwo6 itd.). Takie podejście „otwiera” furtkę dla genologii lingwistycznej, która przedmio- tem swoich rozważań uczyniła przede wszystkim teksty użytkowe. Pokazuje również, że gatunek nie ma charakteru stałego, ewoluuje w zależności od me- dium, a także sytuacji komunikacyjnej. Podejście E. Balcerzana wydaje się najbliższe i najbardziej spójne z kon- cepcją gatunku reprezentowaną w tej książce. Zwraca się bowiem uwagę na zależność od medium, a także na odmienność sytuacji komunikacyjnej jako 5 Jak zaznacza autor, tytuł ten to cytat – jest to jednocześnie tytuł wiersza Witolda Wo- roszylskiego. 6 Skoro nabożeństwo (a nie tylko tekst liturgiczny) jest ujęte w ramy gatunku, to także mecz mógłby zostać potraktowany jako byt genologiczny, który cechuje powtarzalna kombinacja chwytów. I choć dla naszych rozważań istotniejsza jest telewizyjna trans- misja sportowa jako tekst kultury, to ujęcie w ramy genologiczne samego widowiska sportowego pokazuje na nieustanne uwikłanie człowieka w świat gatunków. Potwier- dza również tezę E. Balcerzana, że „z każdego tekstu mogą zostać wygenerowane re- guły gatunku” (Balcerzan 1999: 10). 24 Gatunek determinanty gatunku. Co więcej, przedmiotem badań uczyniono rzeczy- wistość nieartystyczną, choć cechującą się ludycznością, jaką są telewizyjne transmisje sportowe. 1.1.2. Genologia lingwistyczna Wspomniana już S. Skwarczyńska pisała o konieczności włączenia do badań ge- nologicznych psychologów, socjologów i językoznawców (Skwarczyńska 1987: 110). Sama nawiązała do koncepcji komunikacji językowej Jacobsona, wskazu- jąc, iż budulcem poszczególnych struktur gatunkowych są: nadawca, odbior- ca i stosunek pomiędzy nimi; sytuacja nadawczo-odbiorcza; funkcja gatunku; przedmiot gatunku; tworzywo przekazu, środki przedstawienia i wyrazu oraz kod (Skwarczyńska 1987: 104–105). Prace S. Skwarczyńskiej, jakże rewolucyjne w podejściu do gatunku, ukazały się przed opublikowaniem w Polsce poglą- dów Michała Bachtina, które ściśle korespondują z koncepcją polskiej badacz- ki. Zdaniem M. Bachtina gatunek mowy7 (użycie przydawki wyodrębniającej przeciwstawia w pewien sposób tę koncepcję dotychczasowym rozważaniom o gatunkach literackich) to: „konkretne, względnie trwałe pod względem te- matycznym, kompozycyjnym i stylistycznym typy wypowiedzi” (Bachtin 1986: 354) wypracowane w danym obszarze użycia języka. Każdorazowo tworzone są przez trzy elementy: zawartość tematyczną, styl i budowę kompozycyjną. M. Bachtin wyodrębnił pierwotne (proste) i wtórne (złożone) gatunki mowy, przy czym nie są to byty odosobnione – gatunki złożone budowane są z „roz- maitych form gatunków pierwotnych” (Bachtin 1986: 351). Na kanwie teorii M. Bachtina powstała koncepcja gatunku innej polskiej badaczki, Anny Wierzbickiej, która wywarła duży wpływ na kształtowanie się genologii lingwistycznej. Stworzyła ona semantyczną koncepcję gatunku (nazywanego przez A. Wierzbicką początkowo genrem mowy, co jest jedynie odmienną, bo zapożyczoną z innego języka – francuskiego za pośrednictwem 7 Pojawia się tu kolejny problem, tym razem nazewniczy. Równolegle funkcjonują dwie tradycje nazewnicze – nawiązująca do koncepcji biologicznej nazwa „gatunek”, po- wiązana z niemieckim die Gattung, o rdzeniu ghedh ‘łączenie się’ oraz wywodząca się od łacińskiego genus nazwa „genr”, funkcjonująca m.in. w języku angielskim, francu- skim i rosyjskim (Sendyka 2006: 250). Stąd publikacja M. Bachtina nosi tytuł Genry mowy, jednak wydaje się, że w tej chwili w genologii lingwistycznej zdecydowanie po- pularniejszym określeniem jest gatunek. 25 Zagadnienia teoretyczne rosyjskiego – nazwą tego samego zjawiska), w której definicję gatunku stano- wią schematy prostych zdań (Wierzbicka 1983 i 1999). Dzięki takiemu opiso- wi możliwe jest prowadzenie na szeroką skalę genologicznych badań porów- nawczych. Zasługą A. Wierzbickiej jest również ukazanie różnic kulturowych między gatunkami, wskazanie na ich specyfikę związaną z językiem, w któ- rym powstają. Za ojca polskiej genologii lingwistycznej należy uznać Antoniego Furdala, który w 1982 r. postulował wprowadzenie do językoznawstwa nowej gałęzi ba- dawczej „zajmującej się opisem i klasyfikacją komunikatów językowych” (Fur- dal 2008: 113). Niestety, jego poglądy nie zyskały wówczas zwolenników. Wśród polskich badaczy zajmujących się dziś koncepcją gatunku na grun- cie lingwistyki wymienić należy Aleksandra Wilkonia, Stanisława Gajdę, Je- rzego Bartmińskiego, Marię Wojtak, Bożenę Witosz. A. Wilkoń, który podjął próbę twórczej krytyki poglądów M. Bachtina, zwraca uwagę na dwanaście czynników, które pozwalają wyodrębnić dany typ gatunku. Są to: — funkcja semantyczno-językowa, pozwalająca na zróżnicowanie gatunkowe nawet identycznych tekstów; — związek z sytuacją i miejscem wygłoszenia; — właściwości strukturalne (kompozycyjne) tekstu, związane z jego funkcją semantyczną; — właściwości weryfikacyjno-kompozycyjne; — powtarzalność, a więc i rozpowszechnienie się znajomości prototypowego tekstu gatunkowego; — długość tekstu; — stabilność cech gatunkowych; — możliwość kształtowania wielu wariantów danego gatunku; — związek z cechami stylowymi; — związek z innymi gatunkami; — związek danego gatunku z określoną kulturą; — historyczny aspekt gatunku (Wilkoń 2002: 199–200). Na tej podstawie definiuje gatunek jako „typ tekstów blisko spokrewnionych, mających tę samą (lub podobną) funkcję, dystrybucję semantyczną i formalną określonych cech językowych oraz związek z kulturą i pragmatyką komunikacji 26 Gatunek danej wspólnoty etnicznej” (Wilkoń 2002: 200). Tak zdefiniowane byty geno- logiczne badacz dzieli na sześć grup, uwzględniając stopień konwencjonalizacji. Wyodrębnia: 1) gatunki skodyfikowane, stosujące ściśle określone formy, np. akt urodzenia; 2) gatunki utrwalone, spełniające ważne funkcje społeczne, np. regu- lamin szkolny, modlitwa Ojcze nasz; 3) gatunki skonwencjonalizowane, tworzą- ce literackie, naukowe wzorce wypowiedzi, dopuszczające wiele indywidualnych realizacji, np. sonet; 4) gatunki częściowo skonwencjonalizowane, posiadające „cechy wymienne” oraz fakultatywne, np. powieść dwudziestowieczna; 5) ga- tunki nieskonwencjonalizowane, oparte na jednej właściwości semantycznej czy formalnej, np. plotka; 6) gatunki nowe, niewykrystalizowane, płynne (por. Wilkoń 2002: 201–204). Ciekawie przedstawia się również typologia gatunków zaproponowana przez A. Wilkonia. Dzieli on całą rzeczywistość genologiczną na dwie rozłączne grupy – gatunki literackie i nieliterackie. Dalej, wśród nielite- rackich, wyodrębnia: 1) gatunki mówione; 2) gatunki mowy oficjalnej; 3) teksty publiczne; 4) gatunki mowy kulturalnej; 5) gatunki mediów; 6) gatunki nauko- we; 7) gatunki religijne. Podział ten nie jest doskonały – niejasne są bowiem kryteria, na podstawie których gatunek należy uznać za mowę oficjalną, a nie kulturalną. Zastanawia także wymienność terminów gatunek i tekst, które przynależą do różnych poziomów badawczych (uabstrakcyjnionego i konkret- nego). Na uwagę zasługuje wyodrębnienie gatunków mediów, choć A. Wilkoń nie poświęca im zbyt wiele uwagi. Warto odnotować, że do stosowanego m.in. przez Zbigniewa Bauera podziału na rodzaj informacyjny i publicystyczny (Bau- er 2000: 146), dodaje rodzaj rozrywkowy, do którego zalicza talk show. Z kolei S. Gajda, pozostając pod wyraźnym wpływem S. Skwarczyńskiej, definiuje gatunek jako „względnie stały schemat konstrukcyjny odtwarzany przy produkcji nowych tekstów i wykorzystywany dla osiągnięcia określo- nych celów komunikacyjnych w typowych sytuacjach aktu komunikacyjnego” (Gajda 1982: 166–167). Charakteryzując gatunki należące do stylu naukowego, wskazuje na bardzo wiele cech pól strukturalnych, dzięki którym odróżnia od siebie poszczególne typy tekstów8. Mocno akcentuje także konieczność uwzględnienia w teorii gatunku „komunikacyjno-kulturowego kontekstu wy- powiedzi” (Gajda 1982: 259). 8 Najlepiej widać to zjawisko na matrycy dołączonej do pracy, na której badacz przypi- suje wszystkim gatunkom cechę (+) lub jej brak (–) (Gajda 1982). Analogiczną matrycę odnajdziemy także w pracy A. Wilkonia (2002: 203), który za Anną Duszak (1998: 201) przywołuje typologię niemieckiej badaczki Barbary Sandig (1978). 27 Zagadnienia teoretyczne Nieco inne podejście do gatunku, bo oparte przede wszystkim na analizie tekstów folkloru, prezentuje J. Bartmiński. Jego zdaniem gatunki folkloru są ważne w rozważaniach nad genologią, ponieważ stanowią wytwór „natural- ny”. Badacz jako cechy definicyjne gatunku wyodrębnił: „1. uwikłanie tekstu w sytuację w opozycji do jego autonomiczności [...]; 2. obligatoryjność fabuły przeciwstawioną jej brakowi lub fakultatywności; 3. przekaz w formie mówio- nej lub śpiewanej; 4. obecność lub brak kodu somatycznego; 5. formę wierszo- waną lub prozatorską; 6. intencję przekazu; 7. prawdziwość lub fikcyjność tre- ści; 8. poetykę; 9. temat” (Bartmiński, Niebrzegowska-Bartmińska 2009: 140). Należy także podkreślić, że J. Bartmiński uwydatnia konieczność uwikłania gatunkowego każdego tekstu. Jak pisze „ciąg słów (zdań) nienacechowanych gatunkowo, niemających rozpoznawalnej intencji, nie jest tekstem” (Bartmiń- ski, Niebrzegowska-Bartmińska 2009: 129). B. Witosz zwraca uwagę na związki i rozbieżności między tekstem, stylem a gatunkiem. Podkreśla, że „kategorię gatunku buduje sieć parametrów wza- jemnie się warunkujących, obejmujących plan kognitywny, funkcjonalny, sy- tuacyjno-interakcyjny, strukturalny, aksjologiczny oraz intertekstualny” (Wi- tosz 2005: 109). Gatunek jest dla niej kategorią nieostrą, typologiczną, mającą charakter teoretyczny, a nie empiryczny. Jest pojęciem z poziomu idealizacji, ze- społem cech przypisywanym pewnym typom tekstów (Witosz 2005: 117). Dla M. Wojtak gatunek to „zbiór abstrakcyjny (model, wzorzec) mający jednak różnorodne konkretne realizacje w formie wypowiedzi [...], zbiór kon- wencji, które podpowiadają członkom określonej wspólnoty komunikatywnej, jaki kształt nadać konkretnym interakcjom” (Wojtak 2004: 16). Wśród kom- ponentów wzorca gatunkowego badaczka wyodrębnia cztery aspekty opisu: strukturalny, związany z określoną kompozycją tekstu; pragmatyczny, zwią- zany z sytuacją komunikacyjną oraz relacją nadawczo-odbiorczą; poznawczy, odwołujący się do tematyki wypowiedzi i stylistyczny, łączący się z użytymi środkami stylistycznymi (Wojtak 2004: 16–17). Do ciekawych zalicza się również wspomniana już wcześniej koncepcja E. Balcerzana, którą trudno jednoznacznie zaklasyfikować bądź do genologii literackiej, bądź do genologii lingwistycznej. Badacz ten opublikował w 1999 r. artykuł zatytułowany W stronę genologii multimedialnej, postulując koniecz- ność stworzenia nowej, pozaliterackiej gałęzi genologii, która stanowiłaby „dział semiotyki analizujący i systematyzujący genologiczne konsekwencje ist- nienia wielu różnych przekaźników w przestrzeni kultury” (Balcerzan 1999: 28 Gatunek 10–11). Z zaprezentowanej wcześniej definicji gatunku E. Balcerzana dla ge- nologii lingwistycznej istotne jest wskazanie, co warto podkreślić raz jeszcze, na trzy elementy, które determinują gatunek: powtarzalność, ukierunkowanie komunikacyjne oraz uzależnienie od techniki przekazu. Badacz zaznacza, że z jednej strony, bez mechanizmów powtarzania nie ma gatunków, z drugiej zaś, z każdego tekstu mogą zostać wygenerowane reguły gatunku. 1.1.3. Genologia medialna W obrębie humanistyki do najstarszych należą oczywiście badania nad ga- tunkami literackimi, dużo później pojawiły się prace poświęcone gatunkom mowy (Wierzbicka 1999) czy gatunkom odpowiadającym poszczególnym sty- lom – można wskazać m.in. na opracowania poświęcone gatunkom urzędo- wym (Malinowska 2001; Dunin-Dudkowska 2010 i 2014), naukowym (Gajda 1982), religijnym (Makuchowska 1998), a także dziennikarskim (Wojtak 2004). Problematykę gatunków dziennikarskich9 można włączyć w szerszą perspek- tywę badawczą, jaką są gatunki medialne (gatunki w mediach). Podział ten nie jest rozłączny i nie ma znamion klasyfikacji, różne są bowiem kryteria wy- odrębnienia – w przypadku gatunków dziennikarskich kryterium wyodręb- nienia jest styl publicystyczno-dziennikarski (zwany także dziennikarskim), zaś w przypadku gatunków medialnych – kanał komunikacji10. J. Fras bardzo zdecydowanie, i słusznie, postuluje wyodrębnienie genologii medialnej jako subdyscypliny nauki o mediach zajmującej się „badaniem typów 9 W Popularnej encyklopedii mass mediów (1999) pojawia się jedynie definicja gatunków dziennikarskich (nie ma definicji gatunku jako takiego ani też gatunku medialnego): „typy wypowiedzi dziennikarskiej, mające specyficzne cechy konstrukcyjne; można je podzielić na gatunki informacyjne pełniące przede wszystkim funkcję powiadamia- nia oraz gatunki publicystyczne pełniące funkcję interpretacyjną i perswazyjną (opi- niotwórczą)” (Popularna encyklopedia… 1999: 157). Warto też wspomnieć, że w Słow- niku terminologii medialnej (2006) hasło gatunek nie występuje w ogóle. 10 Należy zaznaczyć, że mowa tu o mediach w znaczeniu wąskim, obejmującym prasę, radio, telewizję, Internet i inne media cyfrowe. Przy szerokim ujęciu mediów, w któ- rym traktuje się medium jako dowolny przekaźnik informacji, wszystkie gatunki są medialne, dlatego niektórzy badacze wolą określenie mniej wieloznaczne – gatunki w mediach, choć i ono nie jest dość precyzyjne, w mediach bowiem mogą de facto występować wszystkie gatunki, a nie tylko te specyficzne. O różnym rozumieniu me- diów pisał m.in. Walery Pisarek (2008). Przedstawił on klasyfikację Thomasa Mocka, według którego medium może być rozumiane jako środek percepcji, porozumiewa- nia się, rozpowszechniania i komunikacji (Mock 2006, cyt. za: Pisarek 2008: 79). 29 Zagadnienia teoretyczne i gatunków wypowiedzi (inaczej: typów i gatunków przekazu, komunikatów, tekstów, publikacji, tekstów kultury) w mediach masowych oraz ich zbiorów (pól, systemów gatunkowych). W planie metodologicznym szczególnie istotne jest de- finiowanie podstawowych pojęć badawczych oraz proponowanie procedur ana- litycznych, zgodnych z aktualnym stanem wiedzy o mediach masowych” (Fras 2013: 59). Postulat J. Fras wyraźnego wyodrębnienia genologii medialnej znajduje pełne uzasadnienie, jeśli przyjrzymy się sieci gatunków występujących w mediach. Są wśród nich zarówno te, które klasycznie zalicza się do dziennikarskich (czy publicystycznych), jak np. reportaż, felieton, ale również cała gama bytów geno- logicznych wykształconych w toku rozwoju poszczególnych mediów, jak telewi- zyjny talk show, internetowy czat. Warto przy tym zauważyć, że część gatunków, zwłaszcza internetowych, nie musi przynależeć tylko do odmiany dziennikarskiej. Dlatego wskazanie na genologię medialną jako samodzielną dyscyplinę, w obrę- bie której istnieją subdyscypliny wyodrębnione ze względu na medium masowe (najogólniej byłaby to genologia prasowa, radiowa, telewizyjna i internetowa), sta- nowi krok w stronę uporządkowania „medialnego krajobrazu genologicznego”11. Kolejnym zadaniem jest odpowiedź na pytanie, czym, w ujęciu medialnym, jest gatunek. W badaniach medioznawczych odnaleźć można wiele definicji gatunku. Przyjrzyjmy się najważniejszym. Jeremy Butler określa gatunek jako: „1. praw- dopodobną reakcję publiczności na program; 2. styl – czyli technikę ukształ- towania dźwięku i obrazu; 3. wątek tematyczny i narracyjną strukturę” (Butler 1994: 296–297, cyt. za: Godzic 2004: 24). Z kolei Denis McQuail za gatunek uważa „każdą kategorię treści mającą następujące cechy: jej zbiorowa charak- terystyka jest mniej lub bardziej czytelna zarówno dla producentów (media), jak i dla konsumentów (widownia); jej charakterystyka (albo definicja) nawią- zuje do celów (informacja, rozrywka i ich odmiany), formy (długość, tempo, struktura, język itd.) i znaczenia (odniesienie do rzeczywistości); charakte- rystyka ta ustaliła się z czasem i polega na przestrzeganiu znanej konwencji; zachowane są określone formy kulturowe, chociaż w ramach wyjściowego gatunku one także mogą się zmieniać i rozwijać; określony gatunek będzie miał przewidywalną strukturę narracji lub akcję, czerpał ze znajomego za- sobu obrazów lub posługiwał się repertuarem wariantów wątków podstawo- wych” (McQuail 2007: 365). Polski badacz mediów, T. Goban-Klas, uważa, że 11 Jest to parafraza tytułu książki Jerzego Uszyńskiego (2004). 30 Gatunek „gatunki są nie tyle zawarte w przekazach, co w oczekiwaniach publiczności i znanych jej konwencjach. Mogą się odnosić do: narracji, kodów audiowizu- alnych (ikonografii), motywów ideologicznych” (Goban-Klas 2006: 199). Autorzy monografii poświęconej gatunkom dziennikarskim (Wolny-Zmo- rzyński, Kaliszewski, Furman 2006) uważają, że samo pojęcie gatunku, jak również rodzaju, na gruncie dziennikarskim funkcjonuje tak jak w genologii li- terackiej i nie ma potrzeby tworzenia odrębnych definicji. Budując własną klasy- fikację gatunków dziennikarskich, wprowadzają jednak nowy element, a miano- wicie odmianę rodzajową12, co jest wynikiem konstatacji, „iż miejsce publikacji, kanał informacji i nośnik wpływają istotnie na poetykę gatunku” (Wolny-Zmo- rzyński, Kaliszewski, Furman 2006: 32). Wyróżnione odmiany rodzajowe, odpo- wiadające typowemu podziałowi mediów masowych, to odmiany: prasowa, ra- diowa, telewizyjna, internetowa. Uwzględniając ten szczebel klasyfikacji, autorzy proponują podział gatunków dziennikarskich przedstawiony w tabeli 113. Zaprezentowane w tabeli 1 zestawienie jest dość kontrowersyjne. Wątpliwości budzi zaklasyfikowanie niektórych typów tekstów jako gatunków. Warto wska- zać tu choćby na hipertekst uznany za gatunek informacyjno-publicystyczny. Wy- daje się, że hipertekstowość to raczej pewna właściwość tekstów zamieszczanych w Internecie (umożliwiająca ciągłe uspójnianie tekstu przez czytelnika), a nie samodzielny gatunek. Zastanawia także brak wśród rodzajów dziennikarskich rozrywki, czy raczej gatunków rozrywkowych, jak np. teleturniej w odmianie te- lewizyjnej czy słuchowisko w odmianie radiowej. Co ciekawe, typologia ta stano- wi uzupełnioną i zmodyfikowaną wersję analogicznej, stworzonej w 2000 r. Jak twierdzą autorzy, powodem zmian jest przede wszystkim rozwój mediów. Można jednak wysnuć wniosek, że nie wszystkie aspekty tego, jakże dynamicznego, roz- woju zostały uwzględnione. Uwaga ta dotyczy zwłaszcza gatunków internetowych. Mówić tu należy tak o chaosie, jak i nieadekwatności podziału. Poza wspomnia- nym hipertekstem także wyodrębnienie innych gatunków budzi wątpliwości. Po- lemizować można choćby z uznaniem za gatunek infotainmentu, który uważany jest za typ wypowiedzi łączący w sobie informację i rozrywkę, przejawiający się w różnych gatunkach medialnych14 (por. Słownik terminologii… 2006). 12 Co ciekawe, także to pojęcie nie jest definiowane przez autorów. 13 Klasyfikacja ta łączy zatem „klasyczny” podział na gatunki dziennikarskie i gatunki medialne. 14 W Słowniku terminologii medialnej (2006) wskazano m.in. na talk show, teleturniej jako gatunki, w których dominuje infotainment. 31 Zagadnienia teoretyczne Tabela 1. Gatunki dziennikarskie według K. Wolnego-Zmorzyńskiego, A. Kaliszewskiego i W. Furmana Odmiana rodzajowa Prasowa Radiowa Telewizyjna e i k s r a k i n n e i z d e j a z d o R Informacyjne wzmianka (flesz, news); notatka (informacja, infotainment); infografia; infografika; zapowiedź; fait diversa; sprawozdanie; raport; korespondencja; życiorys (sylwetka, postać, główka); przegląd prasy; reportaż fabularny; fotoreportaż (pictorial); featu
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Telewizyjna transmisja sportowa w ujęciu genologii lingwistycznej na materiale meczów piłki nożnej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: