Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00275 008727 11205022 na godz. na dobę w sumie
Ten pierwszy raz - ebook/pdf
Ten pierwszy raz - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2091-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Autorka przygląda się społecznej funkcji dziewictwa i defloracji i dowodzi, że są one elementem procesu wytwarzania płci i cielesności, konstytuują podmiotowość kobiecą i doświadczenie bycia kobietą. Analizowane są zarówno pogłębione wywiady z kobietami, jak i dzieła literackie, filmy, audycje radiowe, kampanie reklamowe czy artykuły prasowe. Pozwala to pokazać siatkę dyskursów koncentrujących się wokół problemów seksualności, cielesności, fizjologii i anatomii kobiecego ciała, a także sprecyzować, w jaki sposób zagadnienie dziewictwa i defloracji służy społeczeństwu jako narzędzie kontroli kobiet.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

TenPierwszyRaz-okładka.qxp_WUW 27/11/15 22:12 Page 1 Anna Zawadzka przygląda się kulturze dominującej, analizując społeczną funkcję dziewictwa i defloracji. Dowodzi, że są one elementem procesu wytwarzania płci i cielesności, konstytuują podmiotowość kobiecą i doświadczenie bycia kobietą. Autorka buduje narrację „rozkwitającą”, próbując uchwycić dziewictwo w polu różnorakich krzyżujących się, wykluczających dyskursów. Rozszyfrowuje ukryte mechanizmy tworzenia normy, poddając refleksji ją samą. Pozwala to sprecyzować, w jaki sposób zagadnienie dziewictwa i defloracji służy społeczeństwu jako narzędzie kontroli kobiet. prof. Krystyna Kłosińska Socjolożka z równą swobodą analizuje wywiady pogłębione, co literackie światy przedstawione. To pozwala jej zdjąć tabu z dziewictwa i „pierwszego razu”. Czytelnik odnosi wrażenie, jak- by do niemego filmu dodano napisy, które pozwalają nagle zrozumieć jego złożoność i ambiwalencję. prof. Joanna Tokarska-Bakir www.wuw.pl WUW ISBN: 978-83-235-2083-2 IS PAN ISBN: 978-83-64031-22-9 9 788323 520832 9 788364 031229 Instytut Slawistyki PAN Fundacja Slawistyczna ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== A N N A Z A W A D Z K A T E N P I E R W S Z Y R A Z ANNA ZAWADZKA TEN PIERWSZYRAZ Konstruowanie heteroseksualności TenPierwszyRaz_tytułowe.qxp_WUW 23/11/15 13:02 Page 1 TEN PIERWSZYRAZ  Konstruowanie  heteroseksualności ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== TenPierwszyRaz_tytułowe.qxp_WUW 23/11/15 13:02 Page 2 współwydawca Instytut Slawistyki PAN Fundacja Slawistyczna ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== TenPierwszyRaz_tytułowe.qxp_WUW 23/11/15 13:02 Page 3 ANNA ZAWADZKA TEN PIERWSZYRAZ  Konstruowanie  heteroseksualności Warszawa 2015 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzentki Krystyna Kłosin´ska Beata Kowalska Redaktor prowadza˛ca Kaja Kojder Redakcja Iwona Zarzycka Korekta Jakub Ozimek Indeks Barbara Grunwald-Hajdasz Projekt okładki i stron tytułowych Elz˙bieta Chojna Ilustracja na okładce Przywrotnik (Alchemilla Vulgaris). Wedle wierzen´ ros´lina przywracaja˛ca dziewictwo, „Flora Batava” 1830, vol. 7 Skład i łamanie LogoScript ISBN 978-83-64031-22-9 (IS PAN) ISBN 978-83-235-2083-2 (WUW) ISBN 978-83-235-2091-7 (PDF) # Copyright by Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2015 # Copyright by Instytut Slawistyki PAN Fundacja Slawistyczna, Warszawa 2015 # Copyright by Anna Zawadzka, Warszawa 2015 Wydanie publikacji dofinansowane przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyz˙szego Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 00-497 Warszawa, ul. Nowy S´wiat 4 www.wuw.pl e-mail: wuw@uw.edu.pl Wydanie 1 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis tres´ci Podzie˛kowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Rozdział 1. Przeciw spontanicznos´ci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rytuał: krytyka krytyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podmiot kontroluja˛cy, podmiot kontrolowany . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Dos´wiadczenie dos´wiadczenia” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Bezwładnos´c´ poje˛c´” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Przyczyny i skutki: zapoznanie kolejnos´ci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Teleologia badan´ społecznych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Materiał badawczy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Socjografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Plan pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cze˛s´c´ I Rozdział 2. Dyskursy eksperckie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wolnos´c´ od seksu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wolnos´c´ do seksu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uczeni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rodzina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Love/hate . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Patchwork . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 13 16 18 20 23 27 28 30 32 39 40 53 62 77 84 96 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 6 Spis tres´ci Rozdział 3. Mie˛dzy „s´wie˛ta˛” a „dziwka˛”. Okupacja znaczen´ . . . . . . . . Teoria grup odniesienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wzory i warunki wpływu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Co´rka kilku matek” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „S´wie˛ta” i „dziwka” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kontrolna funkcja mowy nienawis´ci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Czystos´c´ i brud . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podwo´jne wia˛zanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Problematyzowanie normy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pod obserwacja˛ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zysk z utraty. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 4. Opowies´c´ zmilczona, opowies´c´ z milczenia. . . . . . . . . . . . Czyj wstyd, czyje ukrycie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Brak je˛zyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 5. Matka i co´rka. Reprodukcja niewiedzy . . . . . . . . . . . . . . . „There’s no relations, either” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Reprodukcja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ambiwalencja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Wtedy to zobaczyłam” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marzenie o silnej matce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Co´rka, kto´ra nie chce byc´ matka˛ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cze˛s´c´ II Rozdział 6. Rytuał bez przewodnika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Ziemia sie˛ (nie) zatrze˛sła” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (Nie)odpowiedni moment . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (Nie)gotowos´c´ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rytuał przejs´cia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Odseparowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marginalizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wła˛czenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Liminalnos´c´. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstyd i kontrola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 100 104 106 108 112 113 114 119 125 127 129 133 139 152 153 157 164 167 170 182 187 187 191 197 200 200 202 204 207 213 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis tres´ci (Nie)odpowiedni partner . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rytuał i tradycja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 7. Ciało i pie˛tno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Samoniepoznanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Biały fartuch” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Kobiece pogaduszki” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Plama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Demaskacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ciało jako zdrajca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Ssawka, pijawka, bagno, smoła i klej” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Podmiot penetruja˛cy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Penetracja jako wcielenie dominacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Logika szczytu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Penetracja jako akt dominacji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wniknie˛cie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Warunki przyjemnos´ci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Znaczenie praktyk cielesnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cze˛s´c´ III Rozdział 8. Nieszcze˛s´cia reprodukcyjne. Kas´ka Kariatyda . . . . . . . . . . Kas´ka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sekwencja zdarzen´. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kobieta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zwierze˛ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ofiara . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Małz˙en´stwo. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fatum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Alegoria. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 9. O´ smy dzien´ tygodnia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Miec´ to za soba˛. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marzenie o ciszy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bratnia dusza zapija sie˛ na s´mierc´ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Furia zamiast ofiary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 217 222 226 227 230 235 237 244 246 251 254 267 270 274 285 286 289 293 296 298 305 307 311 317 319 321 325 326 328 329 330 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8 Spis tres´ci Milczenie jako agresja mie˛dzy kobietami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pieta Piotra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „Dziwka” jako maska. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sroka-złodziejka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tydzien´ ma siedem dni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cze˛s´c´ IV Rozdział 10. Negowanie heteronormy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kontekst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Strategie odmowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gender bending . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Celibat jako praktyka emancypacyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lesbianizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332 334 336 338 341 347 350 352 354 361 367 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 377 Indeks oso´b . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 386 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Podzie˛kowania Dzie˛kuje˛ prof. Joannie Tokarskiej-Bakir, pod intelektualna˛ opieka˛ kto´rej miałam moz˙liwos´c´ pracowac´ od 2004 roku. Dzie˛kuje˛ prof. Krystynie Kłosin´skiej za wnikliwa˛ lekture˛ mojej pracy i cenne uwagi. Profesor Annie Engelking, w latach 2011–2015 dyrektor Instytutu Slawistyki PAN, w kto´rym pracuje˛, dzie˛kuje˛ za stworzenie warunko´w materialnych i czasowych umoz˙li- wiaja˛cych mi jej napisanie. Dzie˛kuje˛ dr Dorocie Les´niewskiej za ogromna˛ pomoc w jej opublikowaniu. Dzie˛kuje˛ Magdalenie Tomczyk i Marcinowi Tomczykowi za bycie ze mna˛ na dobre i na złe. Dzie˛kuje˛ Zofii Majtczak i Agacie Bujalskiej, dzie˛ki kto´rym usiadłam za biurkiem i napisałam te˛ prace˛. Dzie˛kuje˛ Katarzynie Szaniawskiej za bezcenne porady, jak przetrwac´ w s´wiecie wydawniczym. Dzie˛kuje˛ nauczycielom ze szkoły Yoga Republic. Dzie˛kuje˛ Magdalenie Grabowskiej z Instytutu Filozofii i Socjologii PAN za z˙yczliwos´c´ i pomoc. Dzie˛kuje˛ moim Respondentkom, kto´re udzieliły mi nierzadko wielogo- dzinnych wywiado´w o dziewictwie i „pierwszym razie”. Imion i nazwisk tych oso´b nie wymieniam, bo winna im jestem anonimowos´c´. Kaz˙dy wywiad, kto´ry zrobiłam, przekonywał mnie, z˙e ta praca ma sens. Kaz˙dy sprawiał, z˙e czułam sie˛ obdarowana zaufaniem i zobowia˛zana, by go nie zmarnowac´. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== R o z d z i a ł 1 Przeciw spontanicznos´ci Przestrzegaja˛c przed dewaluacja˛ poje˛cia dos´wiadczenie, Roger D. Abrahams proponuje, by nazywac´ tym mianem jedynie te wydarzenia, od kto´rych oczekujemy, z˙e jakos´ nas zmienia˛1, a ich intensywnos´c´ be˛dzie z´ro´dłem naszego przekształcenia2. W kre˛gu kultury polskiej do takich wydarzen´ z pewnos´cia˛nalez˙y utrata dziewictwa. Wydarzenie to najcze˛s´ciej wpisane jest w kontekst seksualny, co w poła˛czeniu z załoz˙eniem o jego intensywnos´ci sprawia, z˙e postrzegane jest w kategoriach spontanicznego przez˙ycia, o przebiegu kto´rego decyduja˛ rzekomo naturalne intuicje, predyspozycje i skłonnos´ci. Nic bardziej mylnego – dowodzi Jeffrey Weeks. Uwaz˙any za two´rce˛ antropologii seksualnos´ci jako osobnej dyscypliny, Weeks zastosował poje˛cia esencjalizmu i konstruktywizmu do badan´ nad seksualnos´cia˛, wyszedł bowiem z załoz˙enia, z˙e wbrew obiegowym opiniom „seksualnos´c´ nie jest czyms´ danym – jest wynikiem negocjacji i konflikto´w”3. Weeks nie był jednak pierwszy. Gdy mowa o seksualnos´ci jako histo- rycznie i społecznie uwarunkowanym konstrukcie, a takz˙e o problematyzacji aktywnos´ci seksualnych, nie sposo´b przecenic´ pracy Michela Foucaulta, kto´ry w Historii seksualnos´ci s´ledzi cia˛głos´c´ norm seksualnych towarzysza˛ca˛ cia˛głos´ci koncepcji podmiotowos´ci od staroz˙ytnos´ci do XX wieku, a takz˙e przemiany w sposobie sprawowania społecznej kontroli nad dochowywaniem tych 1 Hans Georg Gadamer odro´z˙nia przez˙ycie od dos´wiadczenia włas´nie za pomoca˛ kategorii zmiany: w jego uje˛ciu dos´wiadczenie to takie przez˙ycie, kto´re ma moc transformacji podmiotu przez˙ywaja˛cego. Zob. Hans Georg Gadamer, Prawda i metoda. Zarys hermeneutyki filozoficznej, rozdz. Poje˛cie dos´wiadczenia i istota dos´wiadczenia hermeneutycz- nego, tłum. Bogdan Baran. Inter Esse, Krako´w 1993. 2 Roger D. Abrahams, Dos´wiadczenie zwyczajne i niezwykłe, w: Antropologia dos´wiadczenia, red. Victor W. Turner, Edward M. Bruner, tłum. Ewa Klekot, Agnieszka Szurek. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellon´skiego, Krako´w 2011, s. 72. 3 Jeffrey Weeks, Wynalezienie seksualnos´ci, w: Antropologia seksualnos´ci, red. Agnieszka Kos´cian´ska, tłum. Michał Petryk. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warsza- wa 2012, s. 71. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 12 Przeciw spontanicznos´ci norm4. Z kolei Sander L. Gilman za pomoca˛ narze˛dzi historiograficznych, antropologicznych i psychoanalitycznych bada dyskurs religijny i naukowy na temat seksualnos´ci od Os´wiecenia do XX wieku, by zdekonstruowac´, jaka˛ seksualnos´c´ dyskursy te wytwarzaja˛, jak wspo´łpracuja˛ one ze soba˛ oraz w jaki sposo´b przyczyniaja˛ sie˛ do powstawania i reprodukcji stereotypo´w na temat płci i seksualnos´ci5. W podobnym duchu – bo przeciw ideologii spontanicz- nos´ci, kto´ra miałaby towarzyszyc´ kształtowaniu seksualnos´ci i praktykom seksualnym – opowiada sie˛ Steven Seidman. Postulowana przez niego socjo- logia seksualnos´ci opiera sie˛ na traktowaniu seksu nie jako domeny autono- micznej, wiecznie zbuntowanej wobec tego, co społeczne. Seks i seksualnos´c´ nie sa˛ jego zdaniem „przeciwko społeczen´stwu”, lecz je wspo´łtworza˛. Nie sa˛ pierwotna˛ siła˛ z˙yciowa˛, lecz siła˛ społeczna˛, kto´ra wynika ze społecznie na- dawanych znaczen´, toz˙samos´ci, definicji i regulacji, a takz˙e z przestrzeni oporu. Nie sa˛ stałym elementem biologicznie zdeterminowanych zachowan´, lecz zmiennym efektem proceso´w historycznych, politycznych i społecznych. Nie stanowia˛ zniewolonej energii, lecz sa˛ przedmiotem kształtowania, skomplikowanego mechanizmu produkcji6. Judith Butler dowodzi, z˙e efektem tej produkcji jest nie tylko okres´lony kształt seksualnos´ci, lecz przede wszystkim podmiot upłciowiony, poniewaz˙ seksualnos´c´ to jeden z elemento´w „aparatu słuz˙a˛cego wytwarzaniu i ustalaniu biologicznych płci”7. Przedmiotem mojej analizy nie sa˛ poszczego´lne zacho- wania z dziedziny seksualnos´ci, kto´re normom kulturowym sie˛ podporza˛d- kowuja˛, poniewaz˙ „zachowanie dostosowuje sie˛ do społecznie przyje˛tej konwencji obyczajowej. Mo´wimy wo´wczas o istnieniu wzoru zachowania, kto´rego aktualizacjami sa˛ konkretne zachowania członko´w społecznos´ci”8. Dziewictwo i defloracje˛ traktuje˛ jako swoisty subkonstrukt kulturowy, kto´ry w dialektycznym procesie zarazem wytwarza kulturowe konstrukty ciała, płci i seksualnos´ci i sam jest przez nie wytwarzany. Za sprawa˛ jego tabuizacji, kto´rej – jak spro´buje˛ pokazac´ – aktualne formy dyskursywizacji paradoksalnie sprzyjaja˛, oraz za sprawa˛ zapoznania procesu jego produkcji w dziewictwie krzyz˙uja˛ sie˛ kulturowe napie˛cia. Napie˛cia te traktuje˛ jako waz˙ne z´ro´dło wiedzy o kulturze, w obre˛bie kto´rej powstaja˛, trwaja˛ i podlegaja˛ reprodukcji. 4 Zob. Michel Foucault, Historia seksualnos´ci, tłum. Bogdan Banasiak, Tadeusz Komendant, Krzysztof Matuszewski. Czytelnik, Warszawa 1995. 5 Sander Gilman, Difference and Pathology. Stereotypes of Race, Sexuality and Madness. Routledge, London–New York 1986. 6 Steven Seidman, Społeczne tworzenie seksualnos´ci, tłum. Paweł Tomanek. Wydaw- nictwo Naukowe PWN, Warszawa 2012. 7 Judith Butler, Uwikłani w płec´, tłum. Karolina Krasuska. Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2008, s. 52. 8 Ryszard Tomicki, Norma, wzo´r i wartos´c´ w z˙yciu seksualnym tradycyjnych społecznos´ci wiejskich w Polsce. „Etnografia Polska” 1977, tom XXI, zeszyt 1, s. 43. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rytuał: krytyka krytyki 13 W istocie to włas´nie kultura, kto´ra wytwarza i reprodukuje kategorie dziewictwa i defloracji, oraz społeczne funkcje tych kategorii sa˛przedmiotem mojego poznania. W niniejszej pracy za pomoca˛ analizy wybranego aspektu kulturowo skonstruowanej kobiecos´ci, jakim jest dziewictwo, pro´buje˛ tak „uja˛c´ kulturowa˛ płec´, by udało sie˛ zawrzec´ w niej stosunki władzy, kto´re stwarzaja˛ pozory, z˙e biologiczna płec´ ma charakter przeddyskursywny, i włas´nie w ten sposo´b zamazuja˛ s´lady jej dyskursywnego wytwarzania”9. Interesuje mnie zatem proces wytwarzania płci za pomoca˛ dyskursywnej produkcji dziewictwa. Rytuał: krytyka krytyki Gdy Robert Merton opisuje strategie działania jednostki w s´wiecie normatywnie ustrukturyzowanym, podobnie jak Weeks i Seidman krytykuje traktowanie s´wiata społecznego jako mechanizmu kontroli pope˛do´w10. Z takiego uje˛cia – powodowanego m.in. powierzchowna˛ recepcja˛ teorii Zyg- munta Freuda – wynika bowiem, z˙e nonkonformizm lez˙y w ludzkiej naturze, hamowanej i opresjonowanej przez porza˛dek społeczny. W najlepszym razie nazwac´ to moz˙na mys´leniem z˙yczeniowym, choc´ byc´ moz˙e nalez˙ałoby raczej mo´wic´ o ideologii stoja˛cej za takim załoz˙eniem. Tymczasem przekonaniu o spontanicznym i nieustrukturyzowanym cha- rakterze dos´wiadczania dawały i nadal daja˛ wyraz nauki społeczne. Teoria˛ bazuja˛ca˛ na tym przekonaniu, kto´ra˛ poddaje˛ w niniejszej pracy krytyce, jest teoria societas/communitas Victora Turnera i jego koncepcja liminalnos´ci jako „płodnego chaosu”, „magazynu moz˙liwos´ci”, czasu, w kto´rym nie działa „przy- czyna i skutek, racjonalnos´c´ i zdrowy rozsa˛dek”, „bezludnego obszaru pomie˛dzy ustrukturowana˛ przeszłos´cia˛ i ustrukturowana˛ przyszłos´cia˛”11. Jak pokazuje krytyczna lektura teorii Victora Turnera, ideologia spontanicz- jest szczego´lnie silna w odniesieniu do dos´wiadczen´ seksualnych, nos´ci poniewaz˙ sprzyja jej przekonanie, jakoby zaangaz˙owane w to dos´wiadczenie ciało i płec´ były dane, to znaczy pozostawały poza obszarem mechanizmo´w władzy, nie podlegały społecznym procesom oznakowania i negocjacji. Uwaz˙ane za aspekt seksualnos´ci, dziewictwo traktowane jest jako element cielesny, a ciało i nadana mu płec´ – jako domena natury „radykalnie pozbawiona wszelkich znamion konstruktu”, gdy tymczasem „kulturowa płec´ nie powinna byc´ dla nas jedynie kulturowa˛inskrypcja˛sensu na danej nam juz˙ 9 Judith Butler, Uwikłani..., s. 53. 10 Robert K. Merton, Teoria socjologiczna i struktura społeczna, tłum. Ewa Morawska, Jerzy Wertenstein-Z˙uławski. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002. 11 Victor W. Turner, Dewey, Dilthey i gra społeczna: szkic z zakresu antropologii dos´wiad- czenia, w: Antropologia dos´wiadczenia, red. Victor W. Turner, Edward M. Bruner, tłum. Ewa Klekot, Agnieszka Szurek. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellon´skiego, Krako´w 2011, s. 52. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 14 Przeciw spontanicznos´ci wczes´niej biologicznej płci (...), aparatu słuz˙a˛cego wytwarzaniu i ustalaniu biologicznych płci”12. lecz powinna takz˙e odsyłac´ do samego Innym sposobem obrony spontanicznos´ci w obre˛bie nauk społecznych jest budowanie opozycji mie˛dzy dos´wiadczeniem a rytuałem na niekorzys´c´ tego ostatniego. Rytuał jest stale przeciwstawiany „poz˙ytkowi praktycznemu” i kwitowany przymiotnikami „bezduszny”, „martwy”, „komiczny” czy „pusty”. W słownikowych ilustracjach niemal zawsze mo´wi sie˛ tu o „przewadze formy nad tres´cia˛” (...). Mo´wimy o nim: „pusty”, „mechaniczny”, jak gdyby norme˛ działania religijnego stanowiło inten- sywne przez˙ycie religijne, pozwalaja˛ce wszakz˙e – ta sprzecznos´c´ wcale nas nie zraz˙a – zachowac´ intelektualna˛ kontrole˛ nad jego przebiegiem13. Opisuja˛c sposoby uz˙ywania poje˛cia dos´wiadczenie, Martin Jay zwraca uwage˛, z˙e cze˛sto uz˙ywane jest ono na okres´lenie tego, co indywidualne, charakterys- tyczne dla jednostki lub jednej grupy, niewypowiadalne, wykraczaja˛ce poza teoretyczne konstrukcje i je˛zyk14. Etymologia poje˛cia experience naprowadza Victora Turnera na naste˛puja˛ce znaczenia: indoeuropejskie per – usiłowac´, ryzykowac´, odwaz˙ac´ sie˛; indoeuropejskie peril – zagroz˙enie, drama – gra społeczna, sztuka teatralna; german´skie fare – przechodzic´ przez; fear – le˛kac´ sie˛ niebezpieczen´stwa; gr. perao – przechodzic´ przez; gr. pirate – pirat; gr. experiment – eksperyment15. W je˛zyku polskim „dos´wiadczac´” to: poddac´ pro´bie; doznac´, zaznac´; dowies´c´, udowodnic´, okazac´; os´wiadczyc´, dac´ s´wiadectwo; „ekspery- mentowac´”16. [Dos´wiadczenie to] „poddawanie pro´bie” (...) naraz˙enia na ryzyko (przez˙ycia potencjalnie przykrego, juz˙ choc´by dlatego, z˙e nieznanego), wystawiania na kontakt ze s´wiatem, kto´ry zawsze stwarza moz˙liwos´c´ spotkania z tym, co inne, nieprzewidy- walne, niebezpieczne, dotkliwe (co „fizycznie” dotyka mnie, pozostawiaja˛c trwałe skutki); kontaktu z czyms´ obcym i byc´ moz˙e niepoje˛tym, co nie musi doprowadzic´ do zrozumienia i poje˛ciowo-je˛zykowego uchwycenia w doste˛pnych podmiotowi kategoriach. Doznanie wskazuje włas´nie na faze˛ psycho-cielesnej „rejestracji” efektu zetknie˛cia ze s´wiatem. Rozumienie s´wiata wynika z naszej fizycznej ła˛cznos´ci z oto- czeniem, w kto´rym z˙yjemy. Tak i tu, zmysłowe doznanie wyprzedza i umoz˙liwia opracowanie poje˛ciowe i je˛zykowe, lecz nie przesa˛dza o jego koniecznos´ci17. 12 Judith Butler, Uwikłani..., s. 52. 13 Joanna Tokarska-Bakir, Zanik dos´wiadczenia. Diagnoza antropologiczna. „Teksty Drugie” 2006, nr 3(99), s. 34–45. Na temat przeciwstawienia dos´wiadczenia i rytuału zob. takz˙e miesie˛cznik „Znak” 1996, nr 5, pod tytułem Rytuał i autentycznos´c´. 14 Martin Jay, Pies´ni dos´wiadczenia. Nowoczesne amerykan´skie i europejskie wariacje na uniwersalny temat, tłum. Agnieszka Rejniak-Majewska. Universitas, Krako´w 2008, s. 20–21. 15 Victor W. Turner, Dewey, Dilthey i gra społeczna..., s. 47. 16 Ryszard Nycz, O nowoczesnos´ci jako dos´wiadczeniu, w: Nowoczesnos´c´ jako dos´wiadczenie, red. Ryszard Nycz, Anna Zeidler-Janiszewska. Universitas, Krako´w 2006, s. 12–15. 17 Ibidem, s. 12–13. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Rytuał: krytyka krytyki 15 Nieche˛c´ do rytuału bierze sie˛ z przekonania, jakoby był on zaprzeczeniem tak rozumianego dos´wiadczenia: zabo´jca˛ autentycznos´ci, konstruktorem fałszywej toz˙samos´ci, maskarada˛. Ale przytoczona wyz˙ej definicja pomija kwestie˛ indywidualnych konsekwencji braku kontroli nad tym, co sie˛ jednostce podczas dos´wiadczenia przydarza. Tymczasem rytuał rozumiec´ moz˙na włas´nie jako pro´be˛ integracji w obszar toz˙samos´ci tych elemento´w rzeczywistos´ci, kto´re kontroli nie podlegaja˛ lub kto´rych oddziaływania na nas nie jestes´my w stanie oszacowac´. Sytuacja taka dotyczy szczego´lnie defloracji, co doskonale oddaje jej zwyczajowa nazwa: „pierwszy raz”. Mary Douglas dowodzi, z˙e czasami rytuał oferuje jedyna˛ moz˙liwos´c´ doste˛pu do dos´wiadczenia i z˙e bez rytualizacji niekto´re dos´wiadczenia nie byłyby w ogo´le moz˙liwe18. Z dwo´ch powodo´w: dlatego, z˙e nie byłyby zauwaz˙one jako cos´, czego nalez˙y do- s´wiadczyc´, a tym dos´wiadczyc´ bardziej w sposo´b szczego´lny; albo dlatego, z˙e sa˛ zbyt niebezpieczne, by pozwolic´ im pozostac´ w sferze nieprzewidywalnos´ci. Powo´d pierwszy wynika z tego, z˙e ram, w jakich jednostka przez˙ywa i postrzega s´wiat – takz˙e w jego wymiarze, kto´ry zwyklis´my traktowac´ jako prywatny – dostarcza jej kontekst historyczno-społeczny. W zalez˙nos´ci od niego jedne wydarzenia, zjawiska i stany nabieraja˛ znaczen´, inne znaczenia traca˛, jedne podlegaja˛ obyczajowym lub prawnym regulacjom, inne regulacji sie˛ wymykaja˛. Dotyczy to wydarzen´, zjawisk i stano´w, kto´re przydarzaja˛ sie˛ ciału lub poprzez ciało, gdyz˙ „ciało jest zawsze wpisane jednoczes´nie (choc´ konfliktowo) zaro´wno w ekonomie˛ przyjemnos´ci jak i władzy”19. Zdaniem Martina Jaya i w ekonomie˛ dyskursu, dominacji badacze, tacy jak Michel Foucault, Roland Barthes czy Georges Bataille, udo- wodnili, z˙e sprzecznos´c´ mie˛dzy bezpos´rednim doznaniem a jego urefleksyj- nieniem i instrumentalizacja˛ jest pozorna, podobnie jak pozorna jest opozycja mie˛dzy dos´wiadczeniem jako czyms´ osobistym, indywidualnym i niemoz˙liwym do zakomunikowania, a dos´wiadczeniem zaprogramowanym przez wspo´lnote˛, przewidywalnym, zaplanowanym20. Te˛ fałszywa˛ sprzecz- nos´c´ podtrzymuje analizowany przez Jaya je˛zyk, kto´ry odro´z˙nia Erlebnis (przez˙ycie bezpos´rednie, przedrefleksyjne, osobiste) od Erfahrung (dos´wiad- czenie wypowiadalne i wypowiadane, domknie˛te w spo´jnej opowies´ci, wple- cione bezkolizyjnie w konstrukcje˛ podmiotu dos´wiadczaja˛cego, o jasno okres´lonym pocza˛tku i kon´cu). Traktowane ortodoksyjnie, rozro´z˙nienie to moz˙na rozumiec´ jako jeszcze jeden wyraz przekonania o kluczowej roli i pragnienia, 18 Mary Douglas, Czystos´c´ i zmaza, tłum. Marta Bucholc. PIW, Warszawa 2007. 19 Homi K. Bhabha, Miejsca kultury, tłum. Tomasz Dobrogoszcz. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellon´skiego, Krako´w 2010, s. 54. O społecznym znaczeniu ciała i o roli cielesnos´ci we wdraz˙aniu tego, co społeczne, zob. takz˙e: Chris Shilling, Socjologia ciała, tłum. Marta Skowron´ska. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010. 20 Zob. Martin Jay, Pies´ni dos´wiadczenia..., s. 509–563. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 16 Przeciw spontanicznos´ci spontanicznego, niezapos´redniczonego przez kulture˛ „przyswajania” rzeczy- wistos´ci przez jednostke˛. Tymczasem [r]elacja mie˛dzy przez˙yciem a jego przejawami zawsze jest skomplikowana i stanowi jeden z waz˙nych obszaro´w badawczych antropologii dos´wiadczenia. Relacja ta ma ewidentnie charakter dialogiczny i dialektyczny, poniewaz˙ przez˙ycie organizuje ekspresje˛ w tym sensie, z˙e rozumiemy innych ludzi i ich ekspresje na gruncie naszych własnych przez˙yc´ i samego rozumienia. Jednak takz˙e ekspresje organizuja˛ przez˙ycie w ten sposo´b, z˙e dominuja˛ce narracje epoki, waz˙ne obrze˛dy i s´wie˛ta, a takz˙e klasyczne dzieła sztuki okres´laja˛ wewne˛trzne przez˙ycie i rzucaja˛ na nie s´wiatło21. Podmiot kontroluja˛cy, podmiot kontrolowany Drugi powo´d zwia˛zany jest z potrzeba˛ lub koniecznos´cia˛ kontroli. Rytuał rozumiec´ moz˙na włas´nie jako kontrole˛ dos´wiadczenia. Wszystkie kultury ludzkie – wiedział to dobrze Z˙yd Emil Durkheim – stosowały rytuał jako s´rodek wytwarzania i kontroli dos´wiadczenia. Wszystkie kultury ludzkie – dodawał Zygmunt Freud, ska˛dina˛d takz˙e wychowany w atmosferze z˙ydowskiego rytualizmu – odwoływały sie˛ w magii i religii do zagadkowej skutecznos´ci rytmo´w i powto´rzen´, niweluja˛cych stany egzystencjalnego niepokoju. Freud podkres´lał, z˙e bez tego „opium” człowiek i jego społeczen´stwo nie zdołaliby przetrwac´ poste˛pu, kto´ry produkuja˛22. Forma˛ kontroli, jaka˛ oferuje rytuał, jest jego powtarzalnos´c´. To, co ła˛czy dos´wiadczenia zwykłe i niezwykłe to „całos´ciowe potraktowanie sceny oraz wzmoz˙ona s´wiadomos´c´, a takz˙e moz˙liwos´c´ powto´rzenia w takiej samej for- mie albo przekazania w inny sposo´b jego istoty”23. Powtarzalnos´c´ zapewnia cia˛głos´c´ na dwo´ch poziomach: indywidualnym i zbiorowym. Jednostce daje ona moz˙liwos´c´ zachowania poczucia toz˙samos´ci „ja” przed dos´wiadczeniem i „ja” po dos´wiadczeniu. System oparty na typowos´ci wydarzenia i uczucia wytwarza ła˛cznos´c´ mie˛dzy przeszłos´cia˛ i teraz´niejszos´cia˛, poniewaz˙ samo rozpoznanie typowos´ci opiera sie˛ na spostrzez˙eniu, z˙e inni przeszli juz˙ przez takie lub podobne dos´wiadczenie wczes´niej. Tutaj zatem pojawia sie˛ dos´wiadczenie dos´wiadczenia, czyli spostrzez˙enie, z˙e nawet jes´li cos´ zachodzi w naszym własnym z˙yciu, to do pewnego stopnia stanowi to nowe odegranie rzeczy, kto´re juz˙ sie˛ przydarzyły innym. Taki sposo´b postrzegania siebie okazuje sie˛ szczego´lnie waz˙ny, kiedy dos´wiadczenie jest nie tylko typowe, lecz takz˙e 21 Edward M. Bruner, Przez˙ycie i jego ekspresje, w: Antropologia dos´wiadczenia, red. Victor W. Turner, Edward M. Bruner, tłum. Ewa Klekot, Agnieszka Szurek. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellon´skiego, Krako´w 2011, s. 14. 22 Joanna Tokarska-Bakir, Zanik dos´wiadczenia..., s. 40. 23 Roger D. Abrahams, Dos´wiadczenie zwyczajne i..., s. 73. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Podmiot kontroluja˛cy, podmiot kontrolowany 17 intensywne i potencjalnie destrukcyjne. Umieje˛tnos´c´ rozpoznawania typowos´ci w takiej włas´nie sytuacji staje sie˛ s´rodkiem, dzie˛ki kto´remu człowiek zdaje sobie sprawe˛, jak powinien odbierac´ i interpretowac´ to, co sie˛ dzieje24. Wspo´lnocie, w obre˛bie kto´rej rytuał sie˛ odbywa, zapewnia cia˛głos´c´ kultu- rowa˛. Im wyz˙szy stopien´ s´wiadomego przygotowania i stylizacji, tym bardziej dos´wiad- czenie moz˙na przez˙ywac´ wspo´lnie, lecz zarazem tym wie˛ksze ryzyko, z˙e aranz˙acja i przygotowanie wydarzenia zostana˛odebrane jako ograniczenie, a nie wyzwolenie25. W potrzebie cia˛głos´ci Odo Marquard widzi przyczyne˛ zapotrzebowania na rutyne˛, czyli tego, co za Ervingiem Goffmanem moz˙emy nazwac´ rytuałami codziennych praktyk26. Marquard twierdzi, z˙e włas´nie ze wzgle˛du na tempo zmian, jako cywilizacja bardziej niz˙ kiedykolwiek potrzebujemy dzis´ wyczucia uzuso´w (Unsaucen), utartych praktyk. Sa˛ one jedynym sposobem walki z zanikiem dos´wiadczenia i koniunktura˛ iluzji: „jako moeurs, jako obyczaje, jako zwyczajowe zachowania i tradycje włas´nie nowoczes´nie staja˛sie˛ [one] niezbywalne; im bardziej bowiem (...) wszystko stale sie˛ zmienia, tym bardziej potrzeba z˙yciowej rutyny, kto´ra jest sterowana przez uzus jako to, co robimy tak włas´nie, bo zawsze tak to robiono. Im trudniejsza jest sytuacja z˙yciowa, tym wyz˙sze jest zapotrzebowanie na rutyne˛ (...) bez nich [tj. uzuso´w], w epoce załamania cia˛głos´ci, nie moglibys´my zaspokoic´ naszej potrzeby cia˛głos´ci, oraz, w wieku obcos´ci s´wiata, naszej potrzeby zakorzenienia. Nie wytrzymalibys´my przemian rzeczywistos´ci. Im mniej cia˛głos´ci przez utarte zwyczaje, tym wie˛cej ucieczki w iluzje˛”27. Nie sa˛dze˛, by w pewnych przez˙yciach jednostki immanentnie zawarte było „załamanie cia˛głos´ci” i „obcos´c´ s´wiata”, a wie˛c i moc transgresji. Przeciw- interesuje mnie społeczno-kulturowa produkcja tych przez˙yc´. Ich nie: scenariuszy oraz ich przekształcen´ w biograficzne punkty zwrotne. Uwaz˙am, z˙e proces owej produkcji jest pierwotny wobec przez˙yc´ jednostki. Dlatego w niniejszej pracy zastanawiam sie˛ nad poje˛ciem „utraty”, kto´re zwyczajowo towarzyszy poje˛ciu dziewictwa i dlatego wiele miejsca pos´wie˛cam narzuca- nym przez rozmaite dyskursy definicjom i znaczeniom granicy mie˛dzy z˙yciem-bez-seksu a z˙yciem seksualnym. Zaleta˛ fenomenologii jest, z˙e skupiaja˛c sie˛ na dos´wiadczaniu s´wiata jako spontanicznie zrozumiałym, dobrze opisuje ona dokse˛. To znaczy opisuje 24 Ibidem, s. 70–71. 25 Ibidem, s. 73. 26 Zob. Erving Goffman, Rytuał interakcyjny, tłum. Alina Szulz˙ycka. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006. 27 Odo Marquard, Apologia przypadkowos´ci. Studia filozoficzne, tłum. Krystyna Krzemie- niowa. Oficyna Naukowa, Warszawa 1994, s. 97. Cyt. za: Joanna Tokarska-Bakir, Zanik dos´wiadczenia..., s. 37. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 18 Przeciw spontanicznos´ci ona postrzeganie s´wiata w kategoriach nadzwyczajnej zgodnos´ci, natural- nos´ci, oczywistos´ci i zdrowego rozsa˛dku. Jednak tam, gdzie fenomenolodzy widzieliby „naturalne nastawienie”, ja, za Pierr’em Bourdieu, widze˛ społecz- nie skonstruowany stosunek do s´wiata. Louis Althusser twierdzi, z˙e to nie rzeczywistos´c´, lecz sposo´b przez˙ywania rzeczywistos´ci, czyli stosunek do niej, interpretacja własnych przez˙yc´, podlega szczego´lnym zabiegom ideologii. „Ideologia – pisze Althusser – jest urojonym «przedstawieniem» stosunku jednostek do ich realnych warunko´w bytowych”28. Lista Ideologicznych Apa- rato´w Pan´stwa, kto´re wymienia filozof, w duz˙ym stopniu pokrywa sie˛ z lista˛ dyskurso´w, kto´re produkuja˛ normy na temat dziewictwa i defloracji. Sa˛ to aparaty: rodzinny, szkolny, religijny, prawny, polityczny, zwia˛zkowy, informacyjny i kulturalny. Ideologiczne Aparaty Pan´stwa rozmieszczaja˛ sie˛ w s´wiecie prywatnym. Wytwarzaja˛ pozo´r wielos´ci, zro´z˙nicowania i rozpro- szenia. Ideologia przez nie transmitowana naturalizuje sama˛siebie i pozbawia sie˛ historii: przedstawia głoszone przez siebie tres´ci jako twierdzenia neu- tralne i prawdziwe bez wzgle˛du na kontekst historyczny. I wreszcie ideologie Althusser nazywa materialnymi, bo realizuja˛ sie˛ one przez praktyki, w tym takz˙e praktyki cielesne. Celem tak rozumianej jest narzucanie oczywistos´ci oraz wytworzenie okres´lonych podmioto´w. Mo´wia˛c je˛zykiem Bourdieu, celem jest wdroz˙enie uznania bez poznania29, dzie˛ki kto´remu bez wzgle˛du na to, co wydarzy sie˛ w naszym z˙yciu, w procesie jego narratywizacji be˛dziemy zmuszeni znalez´c´ punkty zwrotne lub przynajmniej od tych punkto´w zwrotnych be˛dziemy sie˛ odbijac´ i do nich powracac´. Nie zanegu- jemy ich, a wraz z nimi kultury, kto´ra wytwarza wiedze˛ o nich, lecz najwyz˙ej zanegujemy własna˛ typowos´c´, zwyczajnos´c´, normalnos´c´. ideologii W efekcie nie tylko to, jak dos´wiadczamy, ale takz˙e to, czego dos´wiad- czamy i co w ogo´le dostrzegamy jako dos´wiadczenie, jest skutkiem społecz- nych napie˛c´ mie˛dzy ideologia˛ a formami oporu wobec niej. Lub, mo´wia˛c je˛zykiem wypracowanym przez antropologie˛, jest to efektem kategorii po- strzegania narzucaja˛cych okres´lona˛ percepcje˛ i s´wiata, i swoich w nim prze- z˙yc´, i siebie. „Dos´wiadczenie dos´wiadczenia” Wytworzone przez etyke˛ autentycznos´ci30 napie˛cie mie˛dzy prawda˛ a cere- monia˛, dos´wiadczeniem a rytuałem pote˛guje problem relacji rozumianej jako 28 Louis Althusser, Ideologie i aparaty ideologiczne pan´stwa, tłum. Andrzej Staron´. „Nowa Krytyka”, 20 kwietnia 2010, http://www.nowakrytyka.pl/spip.php?article374 (data doste˛pu: 9.07.2014). 29 Althusser uz˙ywa analogicznego sformułowania: uznanie/niepoznanie. 30 Zob. Charles Taylor, Etyka autentycznos´ci, tłum. Andrzej Pawelec. Wydawnictwo Znak, Warszawa 2002 oraz Charles Taylor, Z´ro´dła podmiotowos´ci. Narodziny toz˙samos´ci nowoczesnej, tłum. Adam Lipszyc. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== „Dos´wiadczenie dos´wiadczenia” 19 „danie wyrazu”. Zdaniem Jaya nawet najbardziej osobiste przez˙ycie wpisane jest w doste˛pne kultury je˛zykowe, a zatem w jakims´ sensie osobiste nigdy do kon´ca nie jest31. Potrzebe˛ ekspresji dos´wiadczenia nalez˙y traktowac´ jako jego element, gdyz˙ włas´nie w procesie tej ekspresji materializuja˛ sie˛ i stabilizuja˛ jego poz˙a˛dane znaczenia, a niepoz˙a˛dane zanikaja˛. Znaczenia te – oraz to, kto´re z nich sa˛ prawomocne, a kto´re nie – powinny byc´ nieodła˛cznym ele- mentem badania dos´wiadczenia: Z punktu widzenia Diltheya dos´wiadczenie skłania do ekspresji lub komunikacji z innymi. Jestes´my istotami społecznymi i chcemy opowiadac´ o tym, czego nas dos´wiadczenie nauczyło. Sztuka opiera sie˛ włas´nie na tej potrzebie wyznan´ czy wypowiedzi. Nalez˙y przekazac´ wywalczone w pocie czoła znaczenia: wypowiedziec´ je, namalowac´, zatan´czyc´, odegrac´ na scenie – wprowadzic´ w obieg32. Ekspresji dos´wiadczenia nie nalez˙y traktowac´ jako przeszkody w doste˛pie do niego takz˙e dlatego, z˙e – jak twierdzi Edward Bruner – ekspresja sama w sobie jest forma˛ „dos´wiadczenia dos´wiadczenia”: To włas´nie podczas wykonywania pewnej ekspresji na nowo przez˙ywamy, do- s´wiadczamy, odtwarzamy, opowiadamy, odbudowujemy i przerabiamy własna˛ kulture˛. Wykonanie nie polega na uwolnieniu znaczenia, kto´re wczes´niej istniało w teks´cie. Samo wykonanie ma charakter konstytutywny. Znaczenie jest zawsze w teraz´niejszos´ci, tu i teraz33. Dlatego Clifford Geertz twierdzi, z˙e [j]ednym z zadan´, przed jakimi staje etnograf (moim zdaniem – najwaz˙niejszym) jest włas´nie zwro´cenie uwagi przede wszystkim na s´rodki wyrazu. Nie moz˙emy przez˙yc´ z˙ycia innych ludzi i z´le jest pro´bowac´ to czynic´. Moz˙emy tylko słuchac´, co oni sami mo´wia˛ o swoim z˙yciu poprzez słowa, obrazy i działania34. Wiara w spontanicznos´c´ dos´wiadczenia, do kto´rej moz˙na dotrzec´ za po- moca˛ neutralizacji s´rodko´w jego wyrazu, jest jedna˛ z form „naiwnego obiektywizmu”, o kto´rym pisał Jo´zef Niz˙nik35. Tymczasem badaja˛c dos´wiad- czenie, tylko i az˙ „interpretujemy ludzi, kto´rzy interpretuja˛ siebie samych”36. Dlatego badanie takie wymaga cia˛głego namysłu, „jak od form kulturowych przejs´c´ do przez˙ywanego z˙ycia i z powrotem uja˛c´ je w formy, tak by nie 31 Martin Jay, Pies´ni dos´wiadczenia..., s. 26–29. 32 Victor W. Turner, Dewey, Dilthey i gra społeczna..., s. 47. 33 Edward M. Bruner, Przez˙ycie i jego ekspresje..., s. 19. 34 Cliford Geertz, Zdobywaja˛c dos´wiadczenia, autoryzuja˛c siebie, w: Antropologia dos´wiad- czenia, red. Victor W. Turner, Edward M. Bruner, tłum. Ewa Klekot, Agnieszka Szurek. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellon´skiego, Krako´w 2011, s. 393. 35 Jo´zef Niz˙nik, Przedmiot poznania w naukach społecznych. PWN, Warszawa 1979, s. 20–52. 36 Edward M. Bruner, Przez˙ycie i jego ekspresje..., s. 18. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 20 Przeciw spontanicznos´ci zatrzec´ jednego ani drugiego, ale by obie dziedziny przynajmniej w jakims´ stopniu wzajemnie sie˛ wyjas´niały”37. Analiza sposobu, w jaki osoby opo- wiadaja˛ o swoim dos´wiadczeniu, bez traktowania tego sposobu jako danej obarczonej skaza˛, kulturowej naleciałos´ci na czyms´ przez kulture˛ nietknie˛- tym, oporu materii koniecznego do wyeliminowania; analiza uwzgle˛dniaja˛ca dialektyke˛ dos´wiadczenia i jego ekspresji; wreszcie analiza wzoro´w kulturo- wych widocznych włas´nie w oferowanych przez te˛ kulture˛ werbalnych i poza- werbalnych sposobach konceptualizacji własnego dos´wiadczenia, a przez to zapanowania nad nim – to takz˙e jest celem niniejszej pracy. „Bezwładnos´c´ poje˛c´” Ekspresja dos´wiadczenia odbywa sie˛ najcze˛s´ciej, choc´ nie zawsze, w je˛zyku – mo´wionym lub pisanym, potocznym lub oficjalnym, dopasowanym do dyskursu, kto´remu słuz˙y lub kto´remu sie˛ przeciwstawia. Dlatego analiza dyskurso´w na temat dziewictwa i defloracji stanowi gros tej pracy. Przeprowadzam ja˛, gdy relacjonuje˛ dyskursy eksperckie, zwłaszcza dyskurs medyczny. Przygla˛dam mu sie˛ uwaz˙nie z dwo´ch powodo´w. Pierwszy opisał Pierre Bourdieu: „w przejs´ciu mie˛dzy dos´wiadczeniem a jego wyrazem inter- weniuja˛ zawodowi two´rcy dyskursu; to w tym miejscu zawia˛zuja˛ sie˛ relacje mie˛dzy zawodowcami a laikami, znacza˛cymi a znaczonymi”38. Drugi wyraził Steven Seidman: „o ile kiedys´ gło´wnymi czynnikami kontroli społecznej były pan´stwo i rodzina, o tyle dzisiaj gło´wna˛ role˛ w regulowaniu zachowan´ seksualnych odgrywaja˛ instytucje medyczne i naukowe, system sa˛downictwa karnego i mass media”39. Przede wszystkim jednak dekonstruuje˛ potoczne wypowiedzi na temat dziewictwa i defloracji, a takz˙e szerzej – płci i seksualnos´ci, by wnioskowac´ z nich o kulturze, z kto´rej pochodza˛. Wychodze˛ bowiem z załoz˙enia, z˙e [j]e˛zyk dominuja˛cy niszczy, dyskredytuja˛c go, spontaniczny dyskurs polityczny zdominowanych: pozostawia mu jedynie milczenie ba˛dz´ je˛zyk zapoz˙yczony, kto´rego logika nie jest juz˙ logika˛ klas ludowych, choc´ nie jest jeszcze logika˛ je˛zyka naukowego, jest to je˛zyk kadłubowy, w kto´rym „wielkie słowa” wyste˛puja˛ tylko w celu zaznaczenia godnos´ci intencji ekspresywnej. Je˛zyk ten, poniewaz˙ nie umie przekazac´ nic, co byłoby prawdziwe, rzeczywiste, „odczute” – wywłaszcza posłu- guja˛ca˛ sie˛ nim osobe˛ z dos´wiadczenia, kto´re miał wyraz˙ac´. Narzuca korzystanie z rzeczniko´w, kto´rzy sami skazani sa˛ na je˛zyk dominuja˛cy – co wystarcza, aby wprowadzic´ dystans pomie˛dzy mandatariuszy, a co gorsza wobec ich problemo´w i dos´wiadczania tych problemo´w – lub przynajmniej na je˛zyk zrutynizowany i na- rzucaja˛cy rutyne˛, kto´ry opro´cz swoich funkcji wspornika pamie˛ci i boi bezpieczen´- 37 Cliford Geertz, Zdobywaja˛c dos´wiadczenia..., s. 395. 38 Pierre Bourdieu, Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sa˛dzenia, tłum. Piotr Biłos. Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2005, s. 567. 39 Steven Seidman, Społeczne konstruowanie..., s. 77. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== „Bezwładnos´c´ poje˛c´” 21 stwa stanowi jedyny system obronny dla tych, kto´rzy nie sa˛w stanie ani doła˛czyc´ do jej „skasowac´”. Jest to je˛zyk zawieszony w pro´z˙ni, niczym automat gry, ani wytwarzaja˛cy łan´cuszki kanonicznych okres´len´ i haseł, wywłaszczaja˛cy po raz wto´ry mandatariuszy z ich dos´wiadczenia40. Wywłaszczenie z dos´wiadczenia – wie˛c nazywania, etykietowania i klasyfikacji – o kto´rym Bourdieu pisze w konteks´cie klasowym, a kto´re takz˙e w dziedzinie seksualnos´ci i cielesnos´ci odbywa sie˛ za pos´rednictwem je˛zyka, nastre˛czyło mi trudnos´ci metodologicznych na etapie przygotowy- wania kwestionariusza badan´. Zalez˙ało mi bowiem, by nie narzucac´ moim rozmo´wczyniom z˙adnego słownika, jakim posłuz˙yc´ sie˛ one moga˛ do opisania swoich przez˙yc´, dos´wiadczen´, wiedzy i toz˙samos´ci. Zarazem jednak trudno było mi zadawac´ pytania z dziedziny seksualnos´ci, nie uz˙ywaja˛c pewnych termino´w ze wzgle˛du na ich silnie normatywny i wartos´ciuja˛cy charakter, a jednoczes´nie sprawic´, by pytania te były zrozumiałe. Nieche˛c´ wobec uz˙ywania popularnych termino´w na okres´lenie statuso´w społecznych, stano´w emocjonalnych i praktyk seksualnych nie wynikała z le˛ku, z˙e niosa˛ one ze soba˛ skojarzenia z tzw. kontrowersyjnymi tematami. Osoby, kto´re zgodziły sie˛ ze mna˛ porozmawiac´, wiedziały, czego dotyczyc´ be˛dzie rozmowa, swoista „selekcja” respondentek naste˛powała wie˛c w momencie propozycji wywiadu na dany temat, a nie podczas niego. Nieche˛c´ ta wynikała z faktu, z˙e interesowało mnie, jakimi słowami – bez ich uprzedniego wywołania przeze mnie – moje rozmo´wczynie opisza˛ zjawiska, na kto´re kultura nalepia etykietki: „prawdziwy seks”, „pierwszy raz”, „utrata”, „wartos´c´”, „stara panna” itd. Jo´zef Niz˙nik twierdzi, z˙e je˛zyk po- toczny, do kto´rego nalez˙a˛ wymienione sformułowania, odgrywa szczego´lna˛ i niezbywalna˛role˛ w socjologii, poniewaz˙ poprzez niego s´wiat rzeczywisty jest doste˛pny i badaczkom, i badanym41. Uchylenie wpływu je˛zyka potocznego na poznanie nie jest zatem moz˙liwe. Chciałam jednak unikna˛c´ tego, co Niz˙nik nazywa „bezwładnos´cia˛poje˛c´”. Bezwładnos´c´ ta sprawia, z˙e w zjawisku raz nazwanym trudno dostrzec nowe aspekty, bo słowo odnosi do przeszłos´ci, do swojego dotychczasowego znaczenia, a tym samym potrafi ograniczac´ moz˙liwos´ci poznawcze. Słowa funkcjonuja˛ w kontekstach, kto´- rych nie da sie˛ wyeliminowac´ ani poddac´ kontroli. Konteksty te narzucaja˛ sie˛ nam, gdy sło´w uz˙ywamy. Cze˛sto nie sa˛ one us´wiadomione i ujawnione, niemniej potrafia˛ zdefiniowac´ przekazywana˛ tres´c´42. Bezwładnos´c´ poje˛c´ nie dotyczy tylko je˛zyka potocznego. Ma ona moc reprodukcji zastanych znaczen´ takz˙e w obre˛bie nauki. Powielany bezreflek- syjnie i spontanicznie sposo´b nazywania zjawisk najcze˛s´ciej odtworzy jedynie to, co w kulturze dominuja˛ce, a z kaz˙dym powto´rzeniem wzoru kultury wzo´r 40 Pierre Bourdieu, Dystynkcja. Społeczna krytyka..., s. 567–568. 41 Jo´zef Niz˙nik, Przedmiot poznania..., s. 20–52. 42 Ibidem. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 22 Przeciw spontanicznos´ci ten zostaje wzmocniony. Umocnienie nabiera szczego´lnej siły, gdy wypo- wiedz´, kto´ra wzo´r o´w powiela, posiada range˛ ekspercka˛. Tak pisał o tym Zygmunt Bauman: Uz˙ycie je˛zyka socjologicznego pocia˛ga za soba˛ akceptacje˛ obrazu s´wiata stworzo- nego przez ten je˛zyk i zakłada milcza˛ca˛ zgode˛ na takie kształtowanie wypowiedzi, aby wszelkie zawarte w niej odniesienia do rzeczywistos´ci odsyłały włas´nie do tego modelu s´wiata. Stworzony przez socjologie˛ obraz s´wiata rekonstruuje porza˛dek działania normotwo´rczych sił społecznych43. Pro´bowałam takz˙e unikna˛c´ narzucania moim rozmo´wczyniom definicji ich statusu i ich toz˙samos´ci, poniewaz˙ uwaz˙am, z˙e jest to rodzaj symbolicznej przemocy44, kto´rej szczego´lnie łatwo dopus´cic´ sie˛ w relacji badaja˛ca – badana. Przemoc ta polega na okres´laniu czyjejs´ toz˙samos´ci podług własnej – naj- cze˛s´ciej dominuja˛cej w danej kulturze, a dyskurs naukowy zdecydowanie do dominuja˛cych nalez˙y – normatywnej terminologii, bez wzgle˛du na to, jak ta osoba sama siebie okres´la. I tak na przykład dwie z moich rozmo´wczyn´, choc´ w potocznym rozumieniu spełniaja˛ definicje˛ „dziewicy”, same tym mianem sie˛ nie okres´laja˛, a jedna z nich otwarcie powiedziała, z˙e nazywanie jej w ten sposo´b odbiera jako zachowanie opresyjne. O tej opresji pisała Luce Irigaray: Jak mamy mo´wic´, by wydostac´ sie˛ z ich wie˛zienia, parceli, odro´z˙nien´ i opozycji, w jakich nas zamykaja˛: dziewica/pozbawiona dziewictwa, czysta/nieczysta, nie- winna/nies´wiadoma... Jak oswobodzic´ sie˛ z jarzma tych termino´w, wyzwolic´ sie˛ z ich kategorii, wyzbyc´ nadanych przez nich mian. Uwolnic´, za z˙ycia, od ich koncepcji?45. Choc´ wiele z moich respondentek to osoby o wyz˙szym kapitale kulturo- wym, dzie˛ki kto´rym dysponowały one dystansem do tematu rozmowy – dystansem pozwalaja˛cym poradzic´ sobie ze wstydem, zaz˙enowaniem, wyobcowaniem – je˛zyk, kto´rym sie˛ posługiwały podczas wywiadu, był najcze˛s´ciej „szorstki”: nieparlamentarny, potoczny, intymny, ekspresyjny. Taki je˛zyk respondentki wybierały lub taki je˛zyk „narzucał sie˛” im sam za sprawa˛ swoistego decorum, kto´re dopasowuje mowe˛ do tematu, jaki mowa ta ma poruszyc´. W przytoczonym wyz˙ej pytaniu Irigaray pojawia sie˛ podwo´jnos´c´ roli jest on ta˛ materia˛, kto´ra zarazem zamyka i otwiera; pozbawia je˛zyka: moz˙liwos´ci wyjs´cia poza narzucone kategorie i jednoczes´nie jest jedyna˛droga˛ zbuntowania sie˛ przeciwko nim przez posłuz˙enie sie˛ albo je˛zykiem nowym, 43 Zygmunt Bauman, Nowoczesnos´c´ i Zagłada, tłum. Tomasz Kunz. Wydawnictwo Literackie, Krako´w 2009, s. 432. 44 Zob. Pierre Bourdieu, Me˛ska dominacja, tłum. Lucyna Kopciewicz. Oficyna Naukowa, Warszawa 2004, s. 33–54. 45 Luce Irigaray, Ta płec´ (jedna˛) płcia˛ niebe˛da˛ca, tłum. Sławomir Kro´lak. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellon´skiego, Krako´w 2011, s. 179. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przyczyny i skutki: zapoznanie kolejnos´ci 23 albo innym sposobem słuchania, wywoływania i interpretowania starego. Tylko takie podejs´cie pozwoli, zdaniem Irigaray, unikna˛c´ badaczce pułapki samozwrotnos´ci nauki, czyli powielenia swoich własnych załoz˙en´ poczynio- nych przed rozpocze˛ciem badania, gdyz˙ załoz˙enia te z go´ry definiuja˛ jego przedmiot i jego wynik. Zdaniem Baumana samozwrotnos´c´ te˛ wywołuje włas´nie je˛zyk: [P]roblem z dowiedzeniem błe˛dnos´ci tego, co powszechnie uchodzi za oczywiste i pozostaje niekwestionowanym załoz˙eniem wiedzy socjologicznej, wynika w znacz- nym stopniu z włas´ciwos´ci samego je˛zyka socjologii. Jak kaz˙dy je˛zyk bowiem definiuje on swo´j przedmiot, udaja˛c, z˙e go opisuje46. Powies´ciopisarka Jeanette Winterson zdaje sie˛ pokładac´ wie˛ksza˛ wiare˛ w otwieraja˛ce, a nie zamykaja˛ce włas´ciwos´ci je˛zyka: Opowiadaja˛c jaka˛s´ historie˛, narzucamy kontrole˛, ale w taki sposo´b, z˙eby pozostawic´ luke˛, otwarcie. Dlatego ta historia jest jaka˛s´ wersja˛, ale nigdy ostateczna˛. I byc´ moz˙e mamy nadzieje˛, z˙e milczenie zostanie usłyszane przez kogos´ innego i z˙e opowies´c´ be˛dzie trwac´, z˙e be˛dzie moz˙na opowiedziec´ ja˛ jeszcze inaczej. (...) Pisza˛c, ofiarowujemy nie tylko opowies´c´, ale i milczenie. Słowa sa˛ ta˛ cze˛s´cia˛ milczenia, kto´ra˛ moz˙na wypowiedziec´47. Winterson posługuje sie˛ je˛zykiem poetyckim, tworzy literature˛ pie˛kna˛, nie obowia˛zuje jej wie˛c z˙aden z dyskurso´w nauk społecznych, z˙aden z nich nie narzuca jej pisarstwu swoich reguł. Te zas´ reguły, kto´re narzucaja˛ Winter- son konwencje literackie, autorka traktuje jako wyzwanie, kto´re s´wiadomie podejmuje, gra z nimi i łamie je we wczes´niej sprecyzowanych celach48. Ida˛c za wskazo´wkami Winterson, w niniejszej pracy zwracam uwage˛ po pierwsze na milczenie, po drugie na opisy literackie, poniewaz˙ uwaz˙am, z˙e obie te formy wypowiedzi na temat dziewictwa i defloracji korzystaja˛ z moz˙liwos´ci, jakie dyskursy nauk społecznych oferuja˛ rzadko lub jakich nie oferuja˛ zgoła wcale. Przyczyny i skutki: zapoznanie kolejnos´ci „Sprowadzanie wszystkiego innego do ekonomii Tego Samego”, o´w „teleolo- gicznie konstytutywny projekt”, o kto´rym pisze Irigaray, dotyczy przede wszystkim opisu dos´wiadczenia kobiecego, gdyz˙ zostaje on podporza˛dkowa- 46 Zygmunt Bauman, Nowoczesnos´c´ i..., s. 431. 47 Jeanette Winterson, Po co ci szcze˛s´cie, jes´li moz˙esz byc´ normalna?, tłum. Katarzyna Karłowska. Rebis, Poznan´ 2012, s. 17 48 Wystarczy wspomniec´ ksia˛z˙ke˛ Zapisane na ciele, w kto´rej autorka, korzystaja˛c ze specyfiki je˛zyka angielskiego, s´wiadomie nie zdradza płci gło´wnego bohatera/bohaterki, co nastre˛czyło nie lada kłopoto´w tłumaczce powies´ci na wyja˛tkowo „ugenderowiony” je˛zyk polski. Zob. Jeanette Winterson, Zapisane na ciele, tłum. Hanna Mizerska. Rebis, Poznan´ 2000. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 24 Przeciw spontanicznos´ci ny me˛skocentrycznie skonstruowanej podmiotowos´ci i posługuje sie˛ je˛zykiem przystosowanym do wyraz˙ania dos´wiadczen´ jedynie – fałszywie uniwersali- zowanego49 – podmiotu me˛skiego. W efekcie opis kobiecego dos´wiadczenia – kobiecego to znaczy takiego, kto´re zostaje jednostce narzucone i jest od jednostki oczekiwane ze wzgle˛du na przypisanie jej do jednej płci – nader cze˛sto „sprowadza sie˛ do wymazywania ro´z˙nicy płciowej w samoreprezentuja˛cych sie˛ systemach me˛skiego podmiotu”50. W najwie˛kszym skro´cie fałszywy uniwersalizm polega na tym, z˙e doste˛p do tego, co rzekomo uniwersalne, jest ograniczony za sprawa˛ rozmaitych mechanizmo´w dominacji: klasowej, rasowej, płciowej itd. Co wie˛cej: tres´c´ narzucanych wszystkim uniwersalizmo´w podporza˛dkowana jest temu, co partykularne, bo typowe dla grupy dominuja˛cej. Jednak za sprawa˛ odwro´ce- nia kolejnos´ci przyczyn i skutko´w to zdominowani obarczani sa˛ odpowie- dzialnos´cia˛ za fakt, z˙e tak skonstruowanym uniwersalizmom nie sa˛ w stanie sprostac´. S´wiadczy to jako argument na rzecz ich podporza˛dkowania. Odwro´cenie kolejnos´ci przyczyn i skutko´w to, zdaniem Bourdieu, kluczowy mechanizm podtrzymywania me˛skiej dominacji. Wytwarza on „me˛skos´c´ me˛z˙czyzny” i „kobiecos´c´ kobiety”, kto´re Bourdieu okres´la mianem „artefakto´w społecznych”. Dzieje sie˛ tak dlatego, z˙e „gdy dostosowujemy sie˛ do norm płciowo-kulturowych, inni najcze˛s´ciej interpretuja˛ nasze zachowa- nie jako wyraz głe˛bokiej toz˙samos´ci płciowej”51. Mamy tu wie˛c pomylenie przymusu z wyborem, czynienie wolnos´ci z koniecznos´ci. Mechanizm zapo- znania kolejnos´ci przyczyn i skutko´w wymusza na jednostkach podporza˛d- kowanych jakiejs´ kategorii (np. kobieta), by zachowywały sie˛ zgodnie ze stereotypem, a naste˛pnie to wymuszone zachowanie staje sie˛ dowodem na „prawdziwa˛ nature˛” tych jednostek. Ten sam mechanizm powoduje, z˙e seksualnos´c´ traktujemy najcze˛s´ciej jako pochodna˛ płci, podczas gdy toz˙samos´c´ płciowa jest efektem, a nie przyczyna˛ wdroz˙enia ro´z˙nych zachowan´ seksualnych i ro´z˙nego pragnienia seksualnego w zalez˙nos´ci od tego, czy jednostka została uprzednio zakwalifi- kowana jako me˛z˙czyzna, czy jako kobieta. „Narzucanie pragnieniu kierunku heteroseksualnego wymusza i uruchamia wytwarzanie dwubiegunowych i asy- metrycznych opozycji «kobiecos´ci» i «me˛skos´ci», przy czym rozumiane sa˛ tu one jako atrybuty wyraz˙aja˛ce to, co biologicznie «me˛skie» oraz «z˙en´skie»”52 – pisze Judith Butler. Zdaniem Monique Wittig ideologia esencjalnej ro´z˙nicy płciowej słuz˙y usunie˛ciu z pola widzenia faktu podporza˛dkowania jednego z jej człono´w drugiemu: 49 O fałszywym uniwersalizmie czytaj: Pierre Bourdieu, Medytacje pascalian´skie, tłum. Krzysztof Wakar. Oficyna Naukowa, Warszawa 2006. 50 Luce Irigaray, Ta płec´..., s. 62. 51 Za: Steven Seidman, Społeczne tworzenie..., s. 81. 52 Judith Butler, Uwikłani..., s. 69. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Przyczyny i skutki: zapoznanie kolejnos´ci 25 «Ustanawianie i kontrolowanie ro´z˙nicy to akt władzy, poniewaz˙ jest to przede wszystkim akt normatywny. Kaz˙dy stara sie˛ pokazac´ innego jako odmiennego, ale nie kaz˙demu sie˛ to udaje. Udaje sie˛ tylko tym, kto´rzy sa˛ w społecznie uprzywilejowanym połoz˙eniu»53. (...) Poje˛cie ro´z˙nicy nie ma w sobie nic ontologicznego. Stanowi ono jedynie sposo´b, w jaki panowie (masters) interpretuja˛ historyczna˛ sytuacje˛ podporza˛dkowania. Ro´z˙nica – na kaz˙dym poziomie – słuz˙y zamaskowaniu konflikto´w intereso´w, w tym ro´wniez˙ tych ideologicznych54. Dzie˛ki filozofii społecznej Wittig i Butler łatwiej zrozumiec´ społeczne znaczenie tego aspektu kultury dominuja˛cej, kto´ry Adrienne Rich nazywa „przymusowa˛ heteroseksualnos´cia˛”55. Jest ona dlatego przymusowa, z˙e wy- twarza kształt i znaczenie kaz˙dej z płci, a jednoczes´nie stanowi alibi tego kształ- tu i tego znaczenia. „Kategoria płci sama by znikne˛ła i nawet rozpadła sie˛, jes´li naruszyc´ i zdestabilizowac´ heteroseksualna˛ hegemonie˛”56 – pisze Butler. Poprzez taktyczne wytwarzanie rozła˛cznej i binarnej kategoryzacji płci, ukazuja˛cej płec´ jako „przyczyne˛” seksualnych dos´wiadczen´, zachowan´, pragnienia, udaje sie˛ zataic´ strategiczne cele wytwarzaja˛cego ja˛ aparatu. (...) [P]ozorna „przyczyna” jest „skutkiem”, wytworem danego porza˛dku seksualnos´ci, da˛z˙a˛cego do uregulowania dos´wiadczenia seksualnego57. Dlatego, gdy w niniejszej pracy stosuje˛ poje˛cie heteronormatywnos´ci, odwo- łuje˛ sie˛ do jego dwo´ch znaczen´, gdzie pierwsze wynika z drugiego. Na bardziej powierzchownym poziomie heteronormatywnos´c´ oznacza milcza˛ce, niepod- legaja˛ce refleksji załoz˙enie, z˙e kaz˙da jednostka jest heteroseksualna, na skutek kto´rego heteroseksualnos´c´ nie podlega problematyzacji, natomiast zachowa- nia i toz˙samos´ci inne niz˙ heteroseksualne sa˛ patologizowane. Na poziomie głe˛bszym heteronormatywnos´c´ to tylez˙ arbitralna, co niepodlegaja˛ca refleksji norma opisywanej przeze mnie kultury, za sprawa˛ kto´rej produkcja seksualnos´ci i płci w opisanym wyz˙ej kształcie moz˙e przebiegac´ bez zakło´cen´. Wytworzenie genderowych artefakto´w, skonstruowanych wzgle˛dem siebie komplementarnie i pozostaja˛cych w niesymetrycznej relacji władzy, zasadza sie˛ na „naturalizacji tego, co społeczne”, za sprawa˛ kto´rej „ukonsty- tuowana przez zasady społecznego widzenia ro´z˙nica anatomiczna staje sie˛ podstawa˛ i re˛kojmia˛ naturalnos´ci funduja˛cego ja˛ ogla˛du”58. Ta trwała, strukturalna, wpisana w porza˛dek społeczny i decyduja˛ca o podziale pracy 53 Cyt. za: Claudem Faugeron, Philippe Robert, La Justice et son public, les re´presentations sociales de syste`me pe´nal. Masson, Paris 1978. 54 Monique Wittig, Hetero – umysł 1980, w: Teorie wywrotowe. Antologia przekłado´w, red. Agnieszka Gajewska. Wydawnictwo Poznan´skie, Poznan´ 2012, s. 671. 55 Adrienne Rich, Compulsory Heterosexuality and Lesbian Existence, w: The Lesbian and Gay Studies Reader, red. Henry Abelove, Michele Aina Barale, David M. Halperin. Routledge, London–New York 1993, s. 227–255. 56 Judith Butler, Uwikłani..., s. 70. 57 Ibidem, s. 78. 58 Pierre Bourdieu, Me˛ska dominacja..., s. 19. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 26 Przeciw spontanicznos´ci asymetria okres´lana jest terminem patriarchat. W Encyclopedia of Social Theory Michael Ryan definiuje go jako: „seemingly ubiquitous system of sex- -based oppresion that is incorporated throughout society. It refers to the power differential between men and women in society that allows men to dominate and control women”59. Definicja te jest jednak niepełna. Po pierwsze, moz˙e stwarzac´ mylne wraz˙enie, z˙e władza me˛z˙czyzn nad kobietami to relacja, kto´rej dominuja˛cy i zdominowani sa˛ s´wiadomi, i z˙e jest ona celowa, to znaczy zasadza sie˛ na intencjach jednostek. Tymczasem hierarchicznej strukturze płciowej (po- dobnie jak innym tego typu, np. klasowej lub rasowej) stabilnos´c´, stałos´c´ i wzgle˛dnie harmonijne trwanie zapewnia fakt, z˙e dzie˛ki mechanizmom społecznej i kulturowej reprodukcji, zaro´wno dominuja˛cy, jak i zdominowani wcielaja˛ schematy postrzegania i oceniania be˛da˛ce produktem dominacji, stosowanie owych schemato´w sprowadza sie˛ zas´ do akto´w zapoznania i zarazem uznania wszystkiego, co warunkuje podległos´c´ zdominowanych i władze˛ dominuja˛cych60. Po drugie, owa władza nie ma charakteru jawnego przymusu. Przeciwnie: jest plastyczna˛ i ruchliwa˛ siła˛, kto´ra przybiera wiele ro´z˙nych form i dos´wiadcza sie˛ jej przez rozmaite praktyki i relacje społeczne. (...) Władza nie działa przez oddzielne mechanizmy kontroli. Oddziałuje przez złoz˙one i nakładaja˛ce sie˛ – cze˛sto sprzeczne ze soba˛ – mechanizmy61. Po trzecie, pisza˛c „men and women”, Ryan nie problematyzuje społecznego konstruowania płci, gdy tymczasem proces owego konstruowa- nia jest rudymentarny dla produkcji i reprodukcji me˛skiej dominacji. Dlatego lepsza˛ definicja˛ wydaje sie˛ ta zaproponowana przez Judith Butler. Opisuje ona patriarchat jako „system polityczny”, kto´ry „wytwarzaja˛c upłciowione podmioty, przydziela im ro´z˙ne miejsca na osi dominacji”62. By opisac´ strukturalna˛ i strukturuja˛ca˛ funkcje˛, jaka˛ w procesie produkcji patriarchalnego społeczen´stwa pełnia˛ płec´ i seksualnos´c´ – bo oba te kultu- rowe konstrukty sa˛ zaangaz˙owane w prace˛ wytwarzania i nadawania znaczen´ dziewictwu i defloracji, a dziewictwo i defloracja sa˛ elementem definiowania seksualnej i płciowej toz˙samos´ci jednostek – nie wystarczy skupic´ sie˛ ani wyła˛cznie na aspekcie dominacji i władzy, ani wyła˛cznie na aspekcie gende- rowego podziału ro´l. Dlatego w niniejszej pracy korzystam jednoczes´nie z narze˛dzi i kategorii wypracowanych przez Pierre’a Bourdieu oraz z analiz wypracowanych w łonie gender studies i queer studies. 59 Encyclopedia of Social Theory, red. George Ritzer. Sage Publications, Thousand Oaks, CA 2005. 60 Pierre Bourdieu, Me˛ska..., s. 13–68. 61 Jeffrey Weeks, Wynalezienie..., s. 46. 62 Judith Butler, Uwikłani..., s. 44. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Teleologia badan´ społecznych 27 Teleologia badan´ społecznych W obre˛bie nauki odpowiednikiem zapoznania kolejnos´ci przyczyn i skutko´w jest teleologiczny bła˛d, za sprawa˛ kto´rego choc´ aspiruje ona do opisu rzeczywistos´ci, nierzadko reprodukuje swoje tres´ci bez wzgle˛du na rzeczywistos´c´. Błe˛dem tym, zdaniem Irigaray, naznaczona jest metodologia nauk społecznych. Jego charakter znajduje wyraz w dwuznacznos´ci poje˛cia „metoda”: Czyz˙ bowiem to nie metoda włas´nie, droga poznania, sprowadzała nas zawsze na manowce, wyprowadzała w pole, wprowadzała w bła˛d, zwodza˛c, oszustwem i podste˛pem, z drogi kobiet, po´ki ostatecznie nie przypiecze˛towała wyroku skazuja˛cego je na zapomnienie. Ta druga interpretacja terminu „metoda”: droga okre˛z˙na, oszustwo i podste˛p, stanowi ska˛dina˛d drugi z moz˙liwych jego przekłado´w. By przetrzec´ na powro´t szlak kobietom, zwłaszcza ten, kto´ry wiedzie w je˛zyku i poprzez je˛zyk, nalez˙ałoby zatem przyznac´, z˙e metoda nie jest nigdy tak prosta, jak sie˛ nam wydaje; przes´le
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ten pierwszy raz
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: