Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00368 010910 10755420 na godz. na dobę w sumie
Teokracje amerykańskie - ebook/pdf
Teokracje amerykańskie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788379699018 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka zawiera fascynującą analizę mechanizmów władzy w trzech wspólnotach religijnych – purytanów, shakerów i mormonów – które autor, łącząc kompetencje politologa i religioznawcy, przedstawia w całym bogactwie ich wierzeń, rytuałów, życia codziennego i historii. Znaczenie refleksji nad władzą usankcjonowaną religijnie istotnie wykracza przy tym poza kontekst amerykański i pozwala lepiej zrozumieć współczesne teokracje, jak choćby Iran czy Państwo Islamskie. Głównym celem pracy jest wykazanie, że teokracja może się okazać, w pewnych warunkach, optymalnym wyborem systemowym, zapewniającym stabilizację systemu politycznego. Poszczególne pytania badawcze dotyczą m.in. mechanizmów religijnego legitymizowania władzy, warunków stabilności teokracji, znaczenia przymusu w teokratycznych relacjach władzy. Podejście do badanej problematyki jest konsekwentnie politologiczne (nie zaś religioznawcze), tzn. analizowane doktryny i wierzenia religijne traktowane są jako składniki formuł legitymizacyjnych (generujące uzasadnienia dla danych stosunków władzy), z perspektywy jednostki zaś – jako motywatory zachowań społecznych i politycznych. Największe znaczenie, z politologicznego punktu widzenia, ma jednak zarysowana w książce koncepcja teokracji i związane z nią kategorie analityczne, która z pewnością okaże się użyteczna dla badaczy związków między religią a władzą polityczną, a tym samym przyczyni się do rozwoju pasjonującej dziedziny badań, jaką stanowi politologia religii.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Maciej Potz – Uniwersytet Łódzki, Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Katedra Systemów Politycznych, 90-127 Łódź, ul. Składowa 41/43 RECENZENT Andrzej Chodubski REDAKTOR INICJUJĄCY Ewa Bluszcz REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Bogusław Pielat SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/rinderart © Copyright by Maciej Potz, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07050.15.0.M Ark. wyd. 20,3; ark. druk. 24,75 ISBN 978-83-7969-900-1 e-ISBN 978-83-7969-901-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Dla Sylwii oraz Julci, Hani i Kasi SPIS TREŚCI WSTĘP Część I WŁADZA TEOKRATYCZNA Rozdział 1 WŁADZA POLITYCZNA 1.1. Pojęcie władzy 1.1.1. Władza jako relacja społeczna 1.1.2. Treść władzy 1.1.3. Cechy władzy 1.1.4. Trzy wymiary władzy 1.2. Legitymizacja władzy 1.2.1. Obiektywny a subiektywny charakter legitymizacji 1.2.2. Transmitery legitymizacji 1.2.3. Źródła uprawomocnienia władzy 1.3. Władza w teorii wymiany społecznej 1.4. Podsumowanie 1.3.1. Normy w procesie wymiany 1.3.2. Stabilność władzy Rozdział 2 POJĘCIE TEOKRACJI 2.1. Definiowanie teokracji 2.2. Teokratyczny akt władzy 2.3. Teokratyczny system polityczny 11 23 25 26 26 29 33 41 49 52 55 59 63 65 67 68 69 70 76 77 7 Spis treści 2.4. Teokracja a inne systemy polityczne 2.5. Teokracja a religia/Kościół państwowy 2.6. Typologia teokracji 2.7. Podsumowanie Rozdział 3 SAKRALIZACJA WŁADZY 3.1. Boskie pochodzenie władzy 3.2. Religijny status władcy 3.2.1. Bóg jako władca. Teokracja par excellence starożytnego Izraela 3.2.2. Władca jako bóg 3.2.3. Władca jako kapłan 3.2.4. Władca jako boży pomazaniec 3.2.5. Uświęcenie dynastii 3.3. Rytualne nośniki legitymacji 3.4. Podsumowanie Rozdział 4 GENEZA I STABILNOŚĆ WŁADZY TEOKRATYCZNEJ 4.1. Teokracja jako wymiana 4.2. Powstanie teokratycznych relacji władzy 4.3. Stabilność teokracji 4.4. Podsumowanie Część II TEOKRACJE PÓŁNOCNOAMERYKAŃSKIE Rozdział 5 TEOLOGICZNE NOŚNIKI LEGITYMIZACJI 5.1 Doktryna przymierza 8 79 86 90 93 94 97 101 102 110 113 117 124 127 133 135 136 141 149 155 157 159 162 5.2.1. Podstawy doktrynalne 5.2.2. Funkcja polityczna 5.2. Koncepcja ciągłego objawienia 5.3. Millenaryzm 5.3.1. Shakerzy 5.3.2. Mormoni 5.4. Podsumowanie Rozdział 6 PROCEDURY SUKCESJI 6.1. Typologia procedur sukcesji 6.2. Purytanie 6.3. Shakerzy 6.4. Mormoni 6.5. Podsumowanie 6.4.1. Sidney Rigdon vs. Dwunastu Apostołów 6.4.2. James Strang 6.4.3. Smithowie Rozdział 7 REŻIMY POLITYCZNE 7.2.1. Ustrój 7.2.2. Teokratyczny charakter kolonii 7.1. Procesy instytucjonalizacji władzy teokratycznej 7.2. Nowa Anglia: purytańskie republiki świętych 7.3. Shakerzy i mormoni: od władzy charyzmatycznej 7.4. Mormońska teokracja w Utah: królestwo Boże na ziemi 7.5. Podsumowanie do instytucjonalizacji politycznej 7.3.1. Okres charyzmatyczny 7.3.2. Instytucjonalizacja charyzmy 7.4.1. Historia polityczna Utah 1847–1896 7.4.2. Kościół jako ośrodek władzy Spis treści 172 173 177 187 188 191 198 200 201 208 211 218 222 226 228 230 233 234 236 237 239 248 249 252 263 264 269 277 9 Spis treści Rozdział 8 MECHANIZMY KONTROLI POLITYCZNEJ 8.1.1. Purytanie 8.1.2. Shakerzy 8.1.3. Mormoni 8.1. Prawo 8.2. Sankcje 8.2.1. Przemoc 8.2.2. Sankcje psychospołeczne 8.3. Polityka przebudzenia religijnego 8.4. System ekonomiczny 8.4.1. Purytanie 8.4.2. Shakerzy 8.4.3. Mormoni 8.5. Podsumowanie 8.3.1. Shakerzy 8.3.2. Mormoni ZAKOŃCZENIE Aneks 1. Struktura teoretyczna pracy Aneks 2. Koncentracja władzy w teokracji mormońskiej Wykaz skrótów Spis tabel i rysunków Bibliografia Summary Indeks osobowy Od redakcji 10 278 282 284 287 291 295 295 300 306 306 314 318 319 321 325 331 333 337 343 349 351 353 383 385 395 WSTĘP Idee religijne z ogromną niekiedy siłą motywują ludzi do działania indywidu- alnego i zbiorowego. Wiara, która skłoniła purytanów do porzucenia bezpiecz- nego życia w kraju rodzinnym i do stawienia czoła zagrożeniom czyhającym na nieznanej ziemi po drugiej stronie oceanu, shakerów do odizolowania się od świata i przyjęcia ascetycznego trybu życia w komunie, mormonów zaś do nieustannych migracji w poszukiwaniu Nowego Jeruzalem, stanowi olbrzymi zasób społeczny. Jego polityczne wykorzystanie – niekoniecznie wykorzystanie instrumentalne, dla własnej korzyści rządzących, ale raczej spożytkowanie do organizacji zbiorowego wysiłku w celu budowy struktur politycznych, które okazują się mniej lub bardziej funkcjonalne wobec potrzeb wspólnoty – jest najogólniejszym tematem tej pracy. Ameryka Północna nie jest z pewnością obszarem, który silnie kojarzyłby się z teokracją – w powszechnym odczuciu uchodzi raczej za kolebkę de- mokracji. Jak się jednak okaże, proponowane tu rozumienie pojęć teokracji i systemu politycznego pozwala na analizowanie wybranych wspólnot religij- nych – purytanów, shakerów i mormonów – jako teokratycznych systemów politycznych, a wnioski z takiej analizy dadzą się przynajmniej częściowo uogólnić na inne teokracje. * W badaniach nad teokratycznymi systemami politycznymi zależy mi prze- de wszystkim na wykazaniu, że teokracja stanowić może racjonalny, optymalny wybór systemowy, w pewnych warunkach stabilizujący system polityczny. Ową Wstęp racjonalność należy postrzegać instrumentalnie, z perspektywy członków wspólnoty politycznej, jako najlepsze możliwe dopasowanie struktur i relacji politycznych do celów i wartości formułowanych niezależnie od sfery polityki. System polityczny jest bowiem, w tym ujęciu, narzędziem do osiągania celów zakorzenionych w jakimś pierwotniejszym porządku aksjonormatywnym, w danym przypadku o charakterze religijnym. By pokazać, na czym może polegać owa funkcjonalność teokracji i w jakich warunkach jest możliwa, niezbędne będzie udzielenie odpowiedzi na kilka py- tań, m.in.: 1. W jaki sposób doktryny religijne wykorzystywane są do legitymizacji władzy? 2. Czy religijna legitymizacja władzy jest na tyle silna, by można się było 3. w teokracjach obywać bez groźby zastosowania przymusu? Jaka jest geneza i warunki stabilności teokratycznych systemów poli- tycznych? Jakie mechanizmy kontroli politycznej stosowane są w teokracjach? Jakie procedury sukcesji charakterystyczne są dla teokracji? 4. 5. 6. Na czym polega specyfika teokracji? Czy mianowicie religijne źród- ło legitymacji władzy przesądza w jakiś sposób o strukturze systemu politycznego, występujących w nim rodzajach organów władzy i cha- rakterze funkcjonariuszy publicznych, sposobach administrowania, regułach sukcesji, zasadach członkostwa we wspólnocie politycznej? Czy też, przeciwnie, owe instytucjonalne i proceduralne składniki sy- stemu politycznego są względnie niezależne od jego formuły legitymi- zacyjnej i mogą w podobnej formie współistnieć z różnymi źródłami legitymacji? Powyższa struktura problemowa pracy determinuje jednocześnie jej układ. Pierwsze dwa rozdziały traktują o władzy politycznej w ogóle, w tym kluczowej dla moich rozważań kategorii legitymizacji władzy, oraz władzy teokratycznej w szczególności. Kolejny rozdział poświęcony jest sakralizacji władzy – pro- cesom, które prowadzą do powiązania struktur i relacji politycznych z wyob- rażeniami religijnymi i uzasadnienia tych pierwszych za pośrednictwem tych drugich, a także symbolom i rytuałom, które pozwalają na urzeczywistnienie tego powiązania we wspólnocie politycznej. Wreszcie rozdział czwarty stanowi próbę wyjaśnienia powstania i trwania teokratycznych systemów politycznych 12 Wstęp przy zastosowaniu koncepcji władzy wyprowadzonej z teorii wymiany społecz- nej (omówionej wcześniej w rozdziale 1). Łącznie cztery pierwsze rozdziały składają się na teoretyczną część pracy, ilu- strowaną przykładami zaczerpniętymi głównie, choć nie wyłącznie, z tradycji judeochrześcijańskiej. Zarysowana w nich koncepcja teokracji została następnie, w części drugiej, zastosowana do empirycznej analizy północnoamerykańskich teokracji – purytanów, shakerów i mormonów. Obejmuje ona najważniejsze składniki tych systemów politycznych: ich formułę legitymizacyjną (rozdział 5); procedury sukcesji (rozdział 6); reżimy polityczne, tj. instytucjonalny wymiar systemu politycznego (rozdział 7) oraz mechanizmy kontroli politycznej (roz- dział 8). Każdy z tych elementów rozpatrywany jest pod kątem jego teokratycznej specyfiki, to znaczy z zamiarem wyjaśnienia, jakie piętno odciska na nim religij- ne umocowanie relacji władzy. Pozwala to niekiedy wykryć polityczne znaczenie zjawisk, które w innych kontekstach mogą być go pozbawione, np. czysto religij- nych ruchów odnowy duchowej czy stosunków ekonomicznych (rozdział 8). * Mimo że rozprawa łączy wątki z wielu różnych dziedzin, w szczególności zaś religioznawstwa, nie czyni jej to interdyscyplinarną. Ma ona charakter jed- noznacznie politologiczny, wszystkie elementy wiedzy o religii (doktryny reli- gijne, historia i socjologia omawianych grup religijnych) podporządkowane są bowiem badaniu teokracji jako systemu politycznego. Władza usankcjonowa- na religijnie jest tylko szczególnym przypadkiem władzy politycznej, będącej nadrzędną kategorią analizy. Inaczej mówiąc, teokracja jest tutaj nade wszyst- ko fenomenem politycznym, nie zaś religijnym. Jak trafnie zauważa Maria Marczewska-Rytko, problemy wzajemnych zależności między religią i polityką bądź są przedmio- tem dociekań religioznawców i socjologów, bądź pozostają na obrzeżu zain- teresowań politologii, [pomimo że ta] dysponuje specyficznymi narzędziami, w postaci choćby bazy pojęciowej, które to narzędzia pozwalają na nowe spoj- rzenie na rodzące się problemy1. 1 M. Marczewska-Rytko, Religia i polityka w globalizującym się świecie, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2010, s. 79. 13 Wstęp badania teokracji. W niniejszej monografii takie właśnie politologiczne narzędzia posłużą do Moją ambicją jest zarazem ukonstytuowanie politologii religii jako pełno- prawnej subdyscypliny politologii. Postulat ustanowienia politologii religii jako odrębnej dziedziny badań wysunął kilkanaście lat temu Kazimierz Banek, który jednak uważa ją za subdyscyplinę religioznawstwa, nie zaś politologii2. Podobne propozycje czynił m.in. Bogumił Grott, domagając się badania wpły- wu idei i wartości religijnych na sferę polityczną w ramach politologii religii skonstruowanej na wzór socjologii religii3, a ostatnio Piotr Burgoński i Michał Gierycz, wskazujący, że politologia, po ponad stu latach od swego powstania, zaczyna uznawać poli- tyczną doniosłość religii i włączać ją w obszar swojego zainteresowania. Do tego stopnia, iż coraz częściej mówić się zaczyna o nowej subdyscyplinie poli- tologii, a mianowicie politologii religii4. Dodajmy, że redagowany przez nich zbiór stanowi ważny krok w tym kie- runku. Za wyodrębnieniem politologii religii w ramach politologii opowiadają się także Ryszard Michalak i Dariusz Góra-Szopiński5, pierwszy z nich reda- guje ponadto serię wydawniczą poświęconą w całości tej subdyscyplinie. 2 K. Banek, Politologia religii jako dziedzina badań religioznawczych, „Przegląd Reli- gioznawczy” 1999, nr 3/4. Niezależnie od tego, niniejsze studium wpisuje się w kilka punktów programu badawczego zaproponowanego przez Banka (ibidem, s. 81), m.in. p. 3 („Sakralne funkcje króla oraz elity władzy”), p. 7 („Pojęcie narodu wybranego i jego funkcje”), p. 9 („Systemy relacji między organizacją państwową i organizacją re- ligijną”) i p. 10 („Inne możliwości, np. państwa teokratyczne, sakralizacja prawa […]”). 3 B. Grott, Słowo wstępne, [w:] Religia i polityka, red. B. Grott, UJ, Kraków 2000, s. 7–8. 4 P. Burgoński, M. Gierycz, Politologia i religia. Wprowadzenie, [w:] Religia i polity- ka. Zarys problematyki, red. P. Burgoński, M. Gierycz, Elipsa, Warszawa 2014, s. 21. Ubolewanie nad wcześniejszą „ateizacją politologii” (s. 20) jest jednak niewłaściwym postawieniem problemu. Politologia nie powinna być ani ateistyczna, ani teistyczna, bo kwestia istnienia Boga należy do obszaru zainteresowania filozofii religii i teolo- gii, nie zaś nauk społecznych. Politologię religii interesuje oddziaływanie wierzeń religijnych na działalność człowieka w sferze polityki, a nie status prawdziwościowy tych wierzeń. 5 R. Michalak, Wstęp. Politologia religii – postulowana subdyscyplina politologii, [w:] Religijne determinanty polityki, red. R. Michalak, Morpho, Zielona Góra 2014, s. 11– 14 Wstęp Wydaje się, że uprawianie politologii religii wymaga odrzucenia paradyg- matu „państwo–Kościół” w badaniach nad politycznym znaczeniem religii i za- stąpienia go podejściem systemowym, w którym doktryny religijne dostarczają władzy formuł legitymizacyjnych (w teokracjach), we współczesnych zaś spo- łeczeństwach nieteokratycznych grupy religijne są jednymi z wielu podmiotów systemu politycznego, obok organów władzy, ugrupowań politycznych, ruchów społecznych, grup interesu, organizacji pozarządowych itp., rywalizujących o polepszenie własnej pozycji w relacjach władzy i wpływ na procesy decyzyjne w celu urzeczywistniania własnych interesów. Pozwala to, z jednej strony, na stricte politologiczną (a nie prawniczą) analizę funkcjonowania religii w sferze politycznej, z drugiej zaś umożliwia odrzucenie normatywnego balastu zwią- zanego często z dyskusjami na temat relacji „państwo–Kościół”. Polega on bądź na domaganiu się dla jakiejś religii czy Kościoła uprzywilejowanej pozycji, bądź też, z drugiej strony, krytykowaniu Kościołów za nadmierne zaangażowanie polityczne albo wreszcie, w wyrastającej z liberalizmu filozofii politycznej, kwe- stionowaniu pełnoprawnego statusu światopoglądów religijnych na forum pub- licznym. Wszystkie te postulaty i zastrzeżenia są bezprzedmiotowe z perspekty- wy politologii religii, której zadaniem jest badanie politycznej funkcji wierzeń i rytuałów religijnych, politycznego działania grup religijnych, ich zdolności do osiągania własnych celów, wpływu wywieranego przez nie na stan i stabilność systemu politycznego itp., a nie ich normatywne ocenianie. Inną kwestią metodologiczną wymagającą wyjaśnienia jest posługiwanie się pojęciami i narzędziami współczesnej politologii do analizy zjawisk historycz- nych, niekiedy sięgających kilkaset lat wstecz. Nie sądzę, by z punktu widzenia politologii budziło to jakiekolwiek wątpliwości. Historia nie jest bowiem auto- nomiczną dziedziną wiedzy, tylko zbiorem zdarzeń z przeszłości, które mogą być naukowo analizowane – tj. wyjaśniane, a nie tylko opisywane – wyłącznie z perspektywy którejś z dyscyplin naukowych, np. jeśli chodzi o nauki spo- łeczne, socjologii, psychologii społecznej czy właśnie politologii. Dyscypliny te badają pewne aspekty rzeczywistości (np. politologia – stosunki władzy poli- tycznej), w różnym miejscu i czasie, starając się wyjaśnić obserwowane zjawiska, a niekiedy także ustalić pewne prawidłowości. Historiografia, która nie chce 12; D. Góra-Szopiński, Czym może, a czym nie powinna być politologia religii?, [w:] Polityka jako wyraz lub następstwo religijności, red. R. Michalak, Morpho, Zielona Góra 2015, s. 13–34. 15 Wstęp ograniczyć się do kronikarstwa, musi więc z konieczności być socjologią, psy- chologią czy politologią historyczną. Z tego właśnie powodu nie popełnia się anachronizmu, stosując do analizy historycznych systemów politycznych siatkę pojęć wypracowanych stosunko- wo niedawno, w odniesieniu do XIX- czy XX-wiecznych państw, takich jak liberalizm–autorytaryzm–totalitaryzm, czy też nadając nowe znaczenie star- szym pojęciom (demokracja, teokracja), kategorie te dotyczą bowiem kwestii o istotnym znaczeniu dla wszelkich wspólnot politycznych (sposób wyłania- nia i sukcesji władzy, jej zakres, mechanizmy jej uprawomocnienia itp.). Ana- chronizmem byłoby natomiast niedostrzeganie specyficznych okoliczności, mentalności i innych uwarunkowań odróżniających systemy polityczne od- dalone od siebie w czasie i przestrzeni. Przykładowo, można z powodzeniem przytoczyć procesy o czary w XVII-wiecznym Massachusetts jako argument na rzecz autorytarnego charakteru tego systemu politycznego (jego kryterium stanowi bowiem zakres kontroli rządzących w stosunku do poddanych), błę- dem byłoby natomiast nieuświadomienie sobie, że wiara w działanie diabła za pośrednictwem uległych mu ludzi (z reguły kobiet) była naturalną konsekwen- cją ówczesnego religijnego światopoglądu, podzielanego przez wszystkie war- stwy społeczne, zwalczanie zaś czarownic – zrozumiałym poniekąd odruchem obronnym wspólnoty. * Podstawowym dylematem metodologicznym, który trzeba było rozstrzyg- nąć przy pisaniu tej pracy, jest jej teoretyczny zasięg: czy lepiej konstruować twierdzenia o ograniczonej obowiązywalności, dopasowane wyłącznie do trzech analizowanych tu przykładów teokracji (purytańskiej, shakerskiej i mormońskiej), czy też nadać im postać ogólniejszą, wykraczającą poza dobrze przebadane przez autora terytorium empiryczne. W pierwszym scenariuszu uogólnienia są bezpieczniejsze, ale za cenę znikomej wartości eksplanacyjnej, skoro ich ważność rozciąga się na klasę zaledwie trzech przypadków. W dru- gim – który ostatecznie został zrealizowany – próbując szkicować ogólną teorię teokracji i ilustrować ją niekiedy pozaamerykańskimi przykładami, narażam się na konieczność dokonywania wypadów na obszary słabo poznane, których, siłą rzeczy, nie mogłem przebadać równie gruntownie, jak teokracji północno- 16 Wstęp amerykańskich. Pomimo tych ograniczeń, jak się wydaje, ewentualne krytycz- ne skonfrontowanie moich tez z szerszą, czasowo i przestrzennie, rzeczywistoś- cią, dokonane przez odpowiednich specjalistów, przyniesie wiedzy o polityce i religii większą korzyść niż ograniczenie się do czystego opisu albo stworzenie teorii skrojonej pod konkretne przypadki, a tym samym samopotwierdzają- cej się i poznawczo nieatrakcyjnej. Ostatecznie zatem, w warstwie teoretycznej, praca stanowi próbę szerszego spojrzenia na władzę teokratyczną, w warstwie empirycznej natomiast osadzona jest przede wszystkim na gruncie amerykań- skim, z okazjonalnymi odniesieniami do innych przypadków. Inspiracją do nadania teoretycznej strukturze tej rozprawy postaci quasi- -sformalizowanej (tj. serii definicji i twierdzeń) są inne, udane próby tego typu, zwłaszcza Teoria religii Starka i Bainbridge’a. Nie oznacza to oczywiście, że rze- czywistość społeczną da się ująć w jakiś całościowy system dedukcyjny, choć złudzenie to było udziałem największych nawet umysłów6. Z drugiej strony, podejście takie ma oczywiste zalety. Po pierwsze, pozwala usystematyzować materiał, co, po drugie, ułatwia z kolei jego sprawdzenie pod kątem wewnętrz- nej spójności, łatwiej wykryć bowiem sprzeczności czy innego rodzaju błędy w definicjach i twierdzeniach wyłożonych explicite, niż w tych uwikłanych w narrację. Po trzecie, taka prezentacja wywodu ułatwia ewentualną weryfika- cję empiryczną wysuniętych hipotez, przez odniesienie ich do innych, nieomó- wionych tutaj, albo zgoła mi nieznanych, przykładów teokratycznych systemów politycznych. W skład zarysowanej w niniejszym studium teorii teokracji wchodzą po- jęcia pierwotne, definicje i twierdzenia. Te pierwsze to pojęcia używane do budowania definicji i twierdzeń, same jednak niezdefiniowane – bądź to dlate- go, że ich zdefiniowanie wymagałoby odwołania się do innych, niekoniecznie prostszych pojęć (np. system jako „układ” czy „struktura”), które same z kolei domagałyby się zdefiniowania (i tak ad infinitum), bądź też ich standardowe rozumienie w naukach społecznych jest w kontekście moich potrzeb wystar- czające i nie rodzi nieporozumień (np. pojęcie społeczeństwa czy tego, co spo- łeczne). Podejście takie wynika z mojego ogólnego stosunku do definiowania, 6 Do tego grona należy m.in. sztandarowy przedstawiciel racjonalizmu siedemnasto- wiecznego G. W. Leibniz, którego dziełko o elekcji króla polskiego Wzorzec dowodów politycznych jest ciągiem sylogizmów logicznych mających wykazać konieczność wy- boru jednego z kandydatów. 17 Wstęp które uważam za czynność pomocniczą (służącą wzajemnemu zrozumieniu) wobec właściwego celu nauki, jakim jest wyjaśnianie. Problemy definicyjne nie są zatem w ścisłym sensie w ogóle problemami naukowymi, a raczej ję- zykowo-komunikacyjnymi. Warto dodać, że status pierwotnych przysługuje wymienionym tu pojęciom wyłącznie na gruncie tej konkretnej teorii – w in- nych mogą one zostać zdefiniowane, a odpowiadające im obiekty stać się wręcz właściwym przedmiotem badania (np. społeczeństwo w makroteoriach socjo- logicznych). Definicje są arbitralnymi (swobodnie wybranymi przez autora) określeniami badanych obiektów, co nie znaczy, że dobrane są przypadkowo, odzwierciedlają bowiem sposób myślenia autora o rzeczywistości oraz uwzględniają do pewne- go stopnia zwyczajowe znaczenia słów7. Definicje powinny być wewnętrznie i wzajemnie (w ramach systemu) niesprzeczne i nietautologiczne, nie są nato- miast sądami o świecie i jako takie nie podlegają weryfikacji empirycznej. Innego rodzaju wymagania stawiane są w naukach społecznych twier- dzeniom. Nade wszystko, w odróżnieniu od definicji, są to sądy empiryczne, tzn. orzekające o rzeczywistości zewnętrznej. Twierdzenia powinny zatem, po pierwsze, mieć charakter ogólny, tzn. orzekać o pewnej klasie przypad- ków, a nie o przypadkach pojedynczych (np. dotyczą one władzy czy teokracji w ogóle, a nie konkretnych systemów politycznych w danym momencie). Po drugie, powinny być sformułowane w sposób, który umożliwia ich falsyfikację, tzn. podanie obserwacji empirycznych, które świadczą o fałszywości teorii8. 7 Są to więc na ogół definicje projektujące (syntetyczne) o charakterze regulującym, tj. doprecyzowujące potoczne znaczenia definiowanych terminów (K. Ajdukiewicz, Zarys logiki, PZWS, Warszawa 1955, s. 43) lub też sygnalizujące jakiś wybór termi- nologiczny autora. 8 Nie oznacza to jednak automatycznie hołdowania naiwnemu falsyfikacjonizmowi postulującemu całkowite odrzucenie teorii czy twierdzenia, z którym nie zgadza się choćby pojedyncza obserwacja. Przeciwnie, niniejsza praca zawiera przykłady teo- kracji, które pod pewnymi względami nie pasują do sformułowanych twierdzeń (zob. m.in. fragment podrozdz. 4.2 na temat buddyzmu, przyp. 49 z rozdz. 8 na temat anabaptystów). Trafną krytykę popperowskiego falsyfikacjonizmu jako metodolo- gii ahistorycznej i nierealistycznej sformułowali m.in. I. Lakatos (Falsyfikacjonizm i metodologia naukowych programów badawczych, [w:] idem, Pisma z filozofii nauk empirycznych, PWN, Warszawa 1995, s. 73–81), a także, w wersji bardziej radykalnej, T. Kuhn (Struktura rewolucji naukowych, Aletheia, Warszawa 2001: „Gdyby każdy zakończony niepowodzeniem wysiłek pogodzenia teorii z faktami stanowił podsta- 18 Wstęp Po trzecie wreszcie, obowiązują je zasady spójności logicznej: nie mogą być sprzeczne wewnętrznie ani z innymi elementami teorii, a jeśli wynikają z in- nych twierdzeń i definicji, wynikanie to powinno być logicznie poprawne. Należy zaznaczyć, że struktura teoretyczna niniejszej pracy nie tworzy za- m kniętego systemu dedukcyjnego, w którym każde twierdzenie wynikałoby w sposób konieczny z aksjomatów, definicji, innych twierdzeń i przyjętych re- guł dowodzenia. Taka struktura, właściwa dla teorii matematycznych i logicz- nych, zupełnie nie nadaje się do nauk społecznych (ani nawet przyrodniczych), bo jako kryterium prawdziwości ustanawia wyłącznie wewnętrzną spójność logiczną, a nie odpowiadanie rzeczywistości. Jest to raczej zestaw definicji i twierdzeń, które są wprawdzie niesprzeczne, ale owa niesprzeczność nie jest warunkiem wystarczającym ich prawdziwości. Co więcej, pomimo wysiłków autora, by teoria jak najbardziej się „zazębiała”, nie każde twierdzenie wynika z innych twierdzeń (co, analogicznie, nie dowodzi bynajmniej jego fałszywości). Ostatecznym kryterium jest zgodność z faktami społecznymi, w myśl reali- stycznej, czyli tzw. korespondencyjnej teorii prawdy. * Od strony religioznawczej niniejsza praca uzupełnia piśmiennictwo pol- skie przede wszystkim wiedzą o shakerach i mormonach. Publikacji na temat tej pierwszej grupy nie ma prawie wcale, literatura poświęcona mormonom jest natomiast niezbyt obszerna i mocno zróżnicowana zarówno pod wzglę- dem tematyki, jak i poziomu. Znaczącą jej część stanowią teksty o charakterze apologetycznym, pisane z pozycji katolickich, wiele publikacji obarczonych jest też poważnymi błędami9. Znacznie lepiej prezentuje się natomiast literatura poświęcona amerykańskim purytanom – za sprawą autorów takich, jak Ry- szard Małajny, Piotr Stawiński czy Tadeusz Zieliński – i niniejsza monografia uzupełnia ją tylko w pewnym stopniu. Zasadnicze znaczenie pracy ujawnia się jednak dopiero z perspektywy poli- tologicznej. Stanowi ona bowiem systematyczną analizę omawianych wspólnot wę do odrzucenia teorii, wszystkie teorie musiałyby być stale odrzucane”, s. 255–256) i P. Feyerabend (Przeciw metodzie, Siedmioróg, Wrocław 2001, rozdz. 2–5). 9 Uzasadnienie tego stwierdzenia oraz dokładniejsze omówienie literatury przedmio- tu zawarte jest w „Bibliografii” na końcu książki. 19 Wstęp jako teokratycznych systemów politycznych, dokonaną na podstawie zarysowa- nej na wstępie oryginalnej koncepcji teokracji. Koncepcja ta, odchodząca od tradycyjnego rozumienia tego pojęcia relegującego teokracje na ogół do za- mierzchłej przeszłości, wyposaża badacza w pewne ramy percepcyjne, pozwa- lające analizować wszystkie dane empiryczne ze sfery religijnej, społecznej czy ekonomicznej przez pryzmat ich znaczenia dla stosunków władzy politycznej w obrębie omawianych wspólnot. Takie ujęcie tej problematyki – tzn. z perspek- tywy politologii religii – należy do rzadkości w literaturze światowej. Politycz- nym aspektom shakeryzmu poświęca się w ogóle niewiele miejsca, nawet w piś- miennictwie amerykańskim. Tego samego nie da się powiedzieć o mormonach i purytanach, ale publikacje na ich temat osadzone są na ogół w paradygmacie państwo–Kościół, z dominującym wymiarem prawno-instytucjonalnym bądź też wiadomości na temat tworzonych przez nich systemów politycznych uwi- kłane są w narrację historyczną, nie zaś wyeksponowane problemowo. * Większość pojęć użytych w tekście została w odpowiednim miejscu zdefi- niowana, wszystkie zaś definicje i twierdzenia zebrano w aneksie („Struktura teoretyczna pracy”), w tym miejscu ograniczę się więc do kilku tylko kwestii. Pisząc o grupach ludzi wyznających tę samą wiarę posługuję się najczęściej określeniami „grupa religijna” lub „wspólnota religijna”, traktując je jako neu- tralne socjologiczne nazwy pewnego typu grup społecznych. Termin „związek wyznaniowy”, dobrze zakorzeniony w polskim nazewnictwie prawno-konsty- tucyjnym, odnosi się do grupy religijnej jako osoby prawnej, w jej stosunkach z państwem. Posługuję się też klasyczną w socjologii religii dychotomią Koś- ciół–sekta, w sensie, jaki nadali jej Troeltsch i Weber, tj. jako socjologiczne okre- ślenia grup o pewnych cechach (Kościół jest duży, inkluzywny, ma niski próg członkostwa i zinstytucjonalizowane przywództwo, afirmuje główny nurt kul- tury itd., sekta zaś jest mała, ekskluzywna, o wyśrubowanych kryteriach człon- kostwa, bliskich więziach interpersonalnych, spersonalizowanym, nierzadko charyzmatycznym przywództwie, izoluje się od otoczenia społecznego)10. Na- zwy te nie mają w żadnym razie charakteru wartościującego. Naukowe, nie zaś 10 E. Troeltsch, Kościół a sekta, [w:] Socjologia religii. Wybór tekstów, red. F. Adamski, WAM, Kraków 1983, s. 104; M. Weber, Protestanckie „sekty” a duch kapitalizmu, [w:] 20 Wstęp apologetyczne podejście do tematu oznacza rzecz jasna, że nie poddaję ocenie prawdziwości omawianych doktryn religijnych. Relacjonując je, nie uważam zatem za konieczne opatrywanie ich zastrzeżeniami typu „jakoby”, „zdaniem mormonów”, ani też brania w cudzysłów słów takich jak „objawienie”, „prorok” itp., interesuje mnie bowiem społeczne oddziaływanie, a zwłaszcza polityczne konsekwencje wierzeń religijnych, nie zaś ich prawdziwość. Określenie „mormoni”, choć prawidłowo powinno odnosić się do wszyst- kich, którzy identyfikują się z religią założoną przez Josepha Smitha, stosuję dla uproszczenia do jednego tylko, głównego odłamu tej religii, tj. mormonów z Utah, czyli tych, którzy po śmierci Smitha i opuszczeniu Nauvoo podążyli za Brighamem Youngiem do basenu Wielkiego Jeziora Słonego. Shakerów, którzy są przedmiotem mojego zainteresowania – tj. wywodzące się z Anglii United Society of Believers in Christ’s Second Appearing (Zjednoczone Towarzystwo Wierzących w Powtórne Przyjście Chrystusa) – należy z kolei odróżnić od shakerów indiańskich, czyli istniejącego w drugiej połowie XIX w. w Ameryce synkretycznego ruchu religijnego łączącego wątki rodzime i chrześcijańskie, założonego przez Johna Slocuma11. * Pragnę podziękować Pani Profesor Alicji Stępień-Kuczyńskiej z WSMiP za wszelką pomoc okazaną mi przy pracy nad tą książką; Pani Profesor Marii Marczewskiej-Rytko z UMCS i Panu Profesorowi Andrzejowi Chodubskie- mu z UG za konsultację i recenzję, a także całej mojej rodzinie – Rodzicom, Bratu i Cioci, Teściom, Szwagrom i Bratowej, a przede wszystkim Żonie i Córkom – za codzienne życzliwe wsparcie, ciepło domowe i miłość. idem, Etyka protestancka a duch kapitalizmu. Protestanckie „sekty” a duch kapitali- zmu, Aletheia, Warszawa 2010. 11 B. R. Wilson, Magic and the Millennium. A  sociological Study of Religious Move- ments of Protest Among Tribal and Third-World Peoples, Harper Row, New York 1973, s. 353–364; J. Sieradzan, Szaleństwo w religiach świata, Wydawnictwo Wanda, Kraków 2007, s. 347. 21 CZĘŚĆ I WŁADZA TEOKRATYCZNA ROZDZIAŁ 1 WŁADZA POLITYCZNA 1.1. Pojęcie władzy Władza jest centralną, fundamentalną kategorią teorii polityki. Jeśli bowiem politykę zdefiniować następująco: DEFINICJA 1. Polityka – działania podmiotów społecznych zmierzające do zmiany lub utrwalenia istniejących stosunków władzy politycznej, czyli, inaczej mówiąc, jako dążenie do zmiany pozycji podmiotu w relacjach władzy, tj. do zdobycia bądź utrzymania władzy albo też wyzwolenia się spod władzy innego podmiotu (lub też krócej, choć mniej precyzyjnie: jako walkę o władzę), to stanie się jasne, że władza jest pojęciem pierwotnym w stosunku do polityki. O ile bowiem można sobie wyobrazić władzę bez polityki (np. ugrunto- waną w tradycji władzę patriarchy rodu czy naczelnika plemienia, którego po- zycji nikt nie kwestionuje), o tyle politykę bez stanowiącej jej przedmiot władzy – już nie. Zrozumienie, czym jest władza, ma także podstawowe znaczenie dla naszych celów, skoro teokrację pojmować będziemy jako jedną z odmian władzy, tę mianowicie, która swego uprawomocnienia poszukuje w religii. W drodze do sformułowania definicji władzy, którą będziemy się posługiwać w dalszych roz- ważaniach, omówimy kilka podstawowych zagadnień i kontrowersji, które po- jawiły się we współczesnej (przede wszystkim XX-wiecznej) teorii władzy. 1.1.1. Władza jako relacja społeczna Nade wszystko władza jest relacją społeczną. Stwierdzenie to, przyjmowane w li- teraturze dość powszechnie, choć nie uniwersalnie, niesie za sobą co najmniej dwie ważne implikacje. Po pierwsze, stosunek władzy zachodzi pomiędzy ludźmi (jednostkami bądź grupami) będącymi podmiotami społecznymi: DEFINICJA 2. Podmiot społeczny – osoba lub powiązana ze sobą funkcjo- nalnie grupa osób, zdolna do swobodnego działania, wchodząca w relacje społeczne, 26 1.1. Pojęcie władzy nie zaś pomiędzy człowiekiem a innymi składnikami otaczającej go rzeczywi- stości, na co wskazywałyby niektóre ujęcia. Jeśli bowiem Bertrand Russell de- finiuje władzę teleologicznie, jako „osiąganie zamierzonych celów”1, to władzę winniśmy przypisać np. drwalowi, który postawił sobie za cel ścięcie drzewa, i go zrealizował. Władza nie jest także po prostu zdolnością, atrybutem jed- nostki (jak w wyrażeniach „mieć władzę w nogach”, tj. być zdolnym nimi po- ruszać, czy „władze umysłowe”), niezależnym od innych ludzi i realizowanym bez wchodzenia w interakcje społeczne. Po drugie, nie każdy stosunek pomiędzy ludźmi jest stosunkiem spo- łecznym. Jeśli obezwładnię kogoś, skrępuję i wywiozę do lasu, to traktuję go w istocie całkowicie przedmiotowo, jak element przyrody nieożywionej, ka- mień czy kłodę. Dzieje się tak dlatego, że pozbawiam go jakiejkolwiek, choćby minimalnej swobody wyboru, decydowania o swoim działaniu, redukując tym samym do zera (na mocy sformułowanej przed chwilą DEF. 2) jego pod- miotowość społeczną. W literaturze polskiej najpełniej ten aspekt relacji władzy rozwija Krzysztof Pałecki w swojej „normatywnej teorii władzy politycznej”. Jej podstawowym założeniem jest pojmowanie władzy „jako rodzaju zależno- ści normatywnie uregulowanej”2, tzn. takiej, w której, oprócz dwóch od- działujących na siebie podmiotów społecznych, istnieje „co najmniej jedna norma społeczna, określająca powinny sposób wzajemnego działania tych podmiotów w określonej sytuacji”3. Z tego powodu Pałecki nie uznaje za formę władzy ani zastosowania bezpośredniego fizycznego przymusu, ani też groźby jego użycia (np. przestępca grożący nam pistoletem i żądający oddania portfela). Ten ostatni przypadek byłbym skłonny jednak uznać za graniczny: z jednej bowiem strony swoboda działania ofiary (a tym samym 1 B. Russell, Władza. Nowa analiza społeczna, przeł. M. Kądzielski, Książka i Wiedza, Warszawa 2001, s. 35. Podobnie Thomas Hobbes, dla którego władza człowieka to „aktualnie posiadane przezeń środki do tego, iżby osiągnąć w przyszłości jakieś wi- dome dobro” (Lewiatan, przeł. Cz. Znamierowski, PWN, Warszawa 1954, rozdz. X, s. 74). Por. na ten temat B. Hindess, Filozofie władzy. Od Hobbesa do Foucaulta, PWN, Warszawa–Wrocław 1999, s. 46–64. 2 K. Pałecki, Wprowadzenie do normatywnej teorii władzy politycznej, [w:] Wprowa- dzenie do nauki o państwie i polityce, red. B. Szmulik, M. Żmigrodzki, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2007, s. 193. 3 Ibidem, s. 189. 27 1. Władza polityczna jej podmiotowość) jest w tej sytuacji skrajnie ograniczona, z drugiej jednak nie zostaje całkowicie wyeliminowana (jak w przypadku przymusu bez- pośredniego) – ofiara może w dalszym ciągu odmówić oddania pieniędzy, choć w praktyce wybór ten uznajemy oczywiście za nierealistyczny. Róż- nica polega na tym, że ja za kryterium upodmiotowienia, a zatem stosun- ku społecznego, uznaję minimalną choćby możliwość stanowienia o sobie obu jego stron (por. DEF. 2), Pałecki zaś – istnienie rozpoznawanych przez obie strony norm, za których pośrednictwem stosunek ten się odbywa4. Ten nacisk na normatywnie uregulowany charakter interakcji prowadzi go do wniosku, że inne zależności pomiędzy ludźmi, które nie są uregulowane normami spo- łecznymi (prawem, religią, zwyczajem, moralnością i innymi rodzajami norm społecznych) wykluczamy z tej kategorii; uznajemy, że nie są władzą w znacze- niu tu przyjętym5. To oznaczałoby z kolei, że wszelkie formy dyktatury (tyranii), tj. panowania pozbawionego przyzwolenia poddanych (por. DEF. 17) i opartego głównie na przymusie, w ogóle nie są władzą. Przyjęcie takiej konsekwencji jest oczywiście kwestią wyboru pewnej konwencji terminologicznej, sądzę jednak, że przeciw- ko niej przemawia zbyt duże strukturalne i instytucjonalne podobieństwo dyk- tatury do innych form władzy, pomimo różnicy normatywnej, którą akcentuje Pałecki. Inaczej mówiąc, jako że dyktatorski reżim polityczny bardziej przypo- mina inne reżimy polityczne niż panowanie bandy rozbójników na gościńcu, 4 Jak zwraca uwagę Andrzej Czajowski, różnica ta dotyczy w gruncie rzeczy samego pojęcia stosunku (relacji) społecznego, który jedni pojmują „jako wszelką sytuację, w której oddziaływanie jednego człowieka wpływa na położenie społeczne drugiego człowieka. Inni natomiast dodają, że owe wzajemne oddziaływania między part- nerami (podmiotami) stosunku społecznego muszą być regulowane przez normę społeczną (prawną, obyczajową, moralną, religijną) na gruncie jakiejś platformy czy przedmiotu” (A. Czajowski, Władza polityczna. Analiza pojęcia, [w:] Studia z teorii polityki, t. 1, „Acta Universitatis Wratislaviensis”, No 1841, Wrocław 1999, s. 35. Osta- tecznie więc w proponowanym tu ujęciu władza jest stosunkiem społecznym indy- widualnym (niekoniecznie zapośredniczonym przez grupę i panujące w niej normy), ale zarazem podmiotowym, tzn. wymagającym minimum swobody obu stron. 5 K. Pałecki, Wprowadzenie…, s. 193. 28 1.1. Pojęcie władzy zasadne wydaje się zaliczenie go do tej samej kategorii władzy (politycznej), a dopiero w jej obrębie dokonanie rozróżnień wedle kryterium normatywnego. Taką właśnie strategię przyjąłem w dalszej części tego rozdziału. 1.1.2. Treść władzy Określiwszy władzę jako relację społeczną, trzeba z kolei rozważyć, na czym ta relacja polega. Za punkt wyjścia przyjmijmy klasyczną definicję Maxa We- bera: Władza oznacza szansę przeprowadzenia swej woli, także wbrew oporowi, w ramach pewnego stosunku społecznego, bez względu na to, na czym ta szan- sa polega6. Można w niej wyróżnić kilka elementów, które kierują uwagę na ważne dylematy teorii władzy: potencjalność relacji władzy, ich społeczny charakter, a także różnorodność źródeł (podstaw) władzy, do których należy także groźba użycia siły fizycznej (przemocy), czyli przymus. Społeczny charakter relacji władzy („w ramach pewnego stosunku społecz- nego”) już omawialiśmy. Sformułowanie „szansa przeprowadzenia swojej woli” wskazuje z kolei na potencjalność stosunku władzy: mówiąc, że ktoś ma nad kimś władzę, spodziewamy się – na podstawie obserwacji wcześniejszych re- lacji, dystrybucji zasobów, układu sił między tymi podmiotami itp. – że A bę- dzie w stanie skłonić B7 do podporządkowania się jego woli. Nie jest to jednak pewne, właśnie dlatego, że władza nie polega na stosowaniu bezpośredniej przemocy fizycznej. Można by zatem powiedzieć, że władza, którą przypisuje- my danemu podmiotowi, jest wprost proporcjonalna do prawdopodobieństwa przeprowadzenia przezeń swojej woli (przy czym prawdopodobieństwo to ni- gdy nie równa się 1). 6 M. Weber, Gospodarka i społeczeństwo. Zarys socjologii rozumiejącej, PWN, Warsza- wa 2002, s. 39. 7 Przyjmuję tu standardową terminologię teorii władzy: A oznacza władcę/rządzące- go/podmiot władczy itp., B zaś – poddanego/rządzonego/podmiot podporządkowa- ny. 29 1. Władza polityczna Dopuszczając możliwość przeprowadzania swej woli przez podmiot wład- czy „wbrew oporowi”, Weber zajmuje stanowisko w klasycznym sporze do- tyczącym roli siły, przemocy czy przymusu w sprawowaniu władzy. Nie są to oczywiście jedyne dostępne środki przełamywania oporu poddanych (współ- występują z nimi różnego rodzaju sankcje negatywne i pozytywne, ekonomicz- ne, psychologiczne i inne), ale większość autorów uznaje co najmniej groźbę użycia siły za jeden z podstawowych instrumentów, którymi dysponują rządzą- cy8. Dotyczy to zarówno, w sferze władzy politycznej, reżimów autorytarnych i totalitarnych, gdzie groźba ta jest bardziej realna i bezpośrednia, jak i liberal- nych, gdzie stanowi ona bardziej odległą, ale istniejącą w świadomości rządzo- nych sankcję nieposłuszeństwa (nieprzestrzegania prawa). Narzucanie innym uczestnikom stosunków społecznych swojej woli jest dla wielu autorów z tego nurtu istotnym kryterium władzy. I tak, wedle Roberta Dahla, „A ma wła- dzę nad B, jeśli może spowodować, by B zrobił to, czego inaczej by nie zrobił”9. Antagonistyczny charakter władzy jeszcze dobitniej podkreślił Steven Lukes: „A sprawuje władzę nad B, gdy A oddziałuje na B w sposób sprzeczny z interesa- mi B”10, definiując w istocie władzę jako dominację. Na drugim biegunie pozostają autorzy, którzy władzę postrzegają nie jako narzucanie innym swojej woli, panowanie oparte na groźbie użycia siły czy dominację, ale przede wszystkim jako zdolność do mobilizowa- 8 Faktyczne użycie przemocy nie stanowi, na dłuższą metę, efektywnego sposobu rzą- dzenia i to nie tylko z powodów terminologicznych, o których tu pisaliśmy (naga siła nie jest w ogóle władzą w sensie socjologicznym), ale przede wszystkim dlatego, że koszty permanentnego terroru i wymuszania wszystkich decyzji siłą byłyby olbrzy- mie, a rządy tak sprawowane – niestabilne. Natomiast okazjonalne użycie siły może służyć uwiarygodnieniu zdolności panujących do jej zastosowania i  tym samym wzmocnieniu ich władzy. 9 R. A. Dahl, The Concept of Power, „Behavioral Science” 1957, vol. 2, No 3, s. 202–203. Później Dahl w tym ogólnym znaczeniu chętniej posługiwał się pojęciem wpływu, zawężając znaczenie władzy (power) do relacji opartej na sankcjach negatywnych (tj. groźbie pozbawienia B przez A czegoś, co dla B jest wartościowe, jeśli odmówi podporządkowania się woli A). R. A. Dahl, B. Stinebrickner, Współczesna analiza polityczna, Scholar, Warszawa 2007, s. 68. 10 S. Lukes, Power: A Radical View, MacMillan, London 1974, s. 27. W nowym wydaniu tego dzieła (Palgrave MacMillan, London 2005) Lukes zmienił jednak swoje stano- wisko, pojmując teraz władzę znacznie szerzej, jako możliwość oddziaływania na innych, wbrew lub zgodnie z ich interesami, w sposób zamierzony bądź nie. 30
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Teokracje amerykańskie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: