Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00484 007958 15951906 na godz. na dobę w sumie
Teoria wychowania w zarysie - ebook/pdf
Teoria wychowania w zarysie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 346
Wydawca: Impuls Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7587-081-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> słowniki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Prezentowany podręcznik przedstawia wybrane zagadnienia współczesnej teorii wychowania. Należą do nich problemy dotyczące: teorii wychowania jako dyscypliny pedagogicznej; różnego rozumienia pojęcia 'wychowanie'; wychowania w świetle kilku koncepcji psychologicznych i pedagogicznych; wartości jako podstawowego tworzywa wychowania; celów wychowania i różnych opinii na ich temat; psychospołecznych uwarunkowań skuteczności wychowania; indywidualnych i grupowych metod wychowania; technik oddziaływań wychowawczych; wybranych dziedzin wychowania; podstawowych środowisk wychowawczych. Książka adresowana jest szczególnie do studentów pedagogiki, odbywających studia zarówno licencjackie, jak i magisterskie. Może być również pomocna studentom studiów nauczycielskich, psychologii i socjologii. Mogą z niej skorzystać także czynni zawodowo nauczyciele wszystkich typów szkół i wychowawcy placówek opiekuńczo-wychowawczych. Podręcznik będzie także przydatny rodzicom i innym osobom interesującym się problemami wychowania dzieci i młodzieży.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

TEORIA WYCHOWANIA W ZARYSIE Moim Rodzicom i Rodzeństwu poświęcam MIECZYSŁAW ŁOBOCKI TEORIA WYCHOWANIA W ZARYSIE KRAKÓW 2009 © Copyright by Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2003 Redakcja wydawnicza: Danuta Waląg Korekta: Sylwia Kajdana Gracjan Kłapa Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska ISBN 978-83-7587-081-7 Ofi cyna Wydawnicza „Impuls” 30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (012) 422-41-80, fax (012) 422-59-47 www.impulsofi cyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsofi cyna.com.pl Wydanie VI, Kraków 2009 4 SPIS TRE(cid:261)CI SPIS TRE(cid:261)CI Wstp ............................................................................................. 9 Rozdział I Teoria wychowania jako dyscyplina pedagogiczna ................ 13 1. Ogólna charakterystyka teorii wychowania .............................. 15 2. Z historii teorii wychowania .................................................... 17 3. Sposoby uprawiania teorii wychowania ................................... 21 4. Perspektywy teorii wychowania ............................................... 24 Rozdział II Pojcie wychowania i jego cechy ............................................... 29 1. Wstępne refl eksje nad wychowaniem........................................ 31 2. Wychowanie jako oddziaływanie bezpośrednie lub pośrednie .......................................................................... 35 3. Wychowanie a socjalizacja i inkulturacja ................................. 40 4. Wychowanie a opieka .............................................................. 46 5. Cechy wychowania .................................................................. 51 Rozdział III Wychowanie w wietle koncepcji psychologicznych i pedagogicznych .......................................................................... 57 1. Wychowanie według koncepcji behawiorystycznej .................. 60 2. Wychowanie według koncepcji humanistycznej ...................... 64 3. Wychowanie według koncepcji psychospołecznej .................... 70 4. Wychowanie w koncepcjach pedagogicznych .......................... 74 Rozdział IV Wartoci ródłem wychowania ................................................. 89 1. Określenie wartości i sposoby ich istnienia .............................. 91 2. Klasyfi kacja wartości ................................................................ 94 SPIS TRE(cid:261)CI 5 3. Rola wartości w wychowaniu ................................................. 98 4. Wartości preferowane w wychowaniu .................................... 103 5. Prymat wartości nad celami wychowania ............................... 113 Rozdział V Cele wychowania ....................................................................... 117 1. Ogólne uwagi o celach wychowania ....................................... 120 2. Kontrowersje wokół celów wychowania ................................ 123 3. W poszukiwaniu wiarygodnych celów wychowania ................ 127 4. Wnioski o stanowieniu i formułowaniu celów wychowania .... 135 Rozdział VI Psychospołeczne warunki skutecznego wychowania .......... 139 1. Podmiotowe traktowanie dzieci i młodzieży .......................... 141 2. Demokratyczny styl kierowania wychowawczego .................. 148 3. Praca nad sobą wychowawców i nauczycieli ........................... 153 4. Poznawanie dzieci i młodzieży ............................................... 164 5. Unowocześnienie kształcenia pedagogicznego ........................ 171 Rozdział VII Metody wychowania .................................................................. 179 1. Metoda modelowania ............................................................ 182 2. Metoda zadaniowa ................................................................ 188 3. Metoda perswazyjna .............................................................. 196 4. Metoda nagradzania .............................................................. 199 5. Metoda karania ..................................................................... 204 6. Metody oddziaływań grupowych ........................................... 208 Rozdział VIII Techniki oddziaływa wychowawczych ................................ 221 1. Techniki wymiany opinii ...................................................... 223 2. Techniki oparte na dramatyzacji ............................................ 233 3. Techniki wzmacniania pozytywnego i negatywnego .............. 239 4. Techniki oddziaływań niewerbalnych .................................... 244 5. Techniki organizowania czasu wolnego .................................. 247 6 SPIS TRE(cid:261)CI Rozdział IX Dziedziny wychowania .............................................................. 255 1. Wychowanie moralne ............................................................ 257 2. Wychowanie estetyczne ......................................................... 263 3. Wychowanie seksualne .......................................................... 269 4. Wychowanie patriotyczne ..................................................... 276 5. Inne dziedziny wychowania ................................................... 283 Rozdział X Podstawowe rodowiska wychowawcze ................................. 295 1. Rodzina jako naturalne środowisko wychowawcze ................. 298 2. Szkoła jako intencjonalne środowisko wychowawcze ............. 305 3. Klasa szkolna jako grupa społeczna ........................................ 311 Zakoczenie ................................................................................ 323 Bibliografia ................................................................................. 325 SPIS TRE(cid:261)CI 7 WSTĘP Teoria wychowania jest – obok pedagogiki ogólnej, dydaktyki i hi- storii wychowania – jedną z podstawowych dyscyplin pedagogicznych. W odróżnieniu od tamtych znajduje się wciąż jeszcze in statu nascendi (w stanie tworzenia). Istnieją różne sposoby wyjścia z takiej sytuacji. Jednym z nich jest ukazywanie dotychczasowego jej dorobku w postaci wielu kon- kurujących ze sobą opracowań na temat wychowania, w tym zwłaszcza niektórych istniejących wokół niego kontrowersji. Prawda o wychowaniu może się bowiem okazać bliższa (przynajmniej częściowo) nie tylko dzięki trafnym i w miarę rzetelnym badaniom, dotyczącym różnych aspektów procesu wychowawczego, lecz także w wyniku zderzenia rozmaitych poglądów na jego temat. Pomocne może się tu okazać uprzystępnienie pewnego minimum wiedzy o wychowaniu w formie opracowań pod- ręcznikowych z teorii wychowania. Niestety, opracowań takich jest jak dotąd stosunkowo niewiele. „Niektóre z nich – jak słusznie zauważa Józef Górniewicz (1996, s. 6) – straciły już aktualność z powodu upływu czasu, inne lansowały tylko jeden typ myślenia pedagogicznego [...], a jeszcze inne tylko cząstkowo ujmowały problemy pedagogiczne”. Potrzebę dalszych opracowań tego rodzaju uzasadniają też zachodzą- ce w naszym kraju przeobrażenia ustrojowe, a zwłaszcza ich pluralistycz- ny charakter: polityczny i kulturowy, jak również poniekąd narodowy i religijny. Chodzi o to, aby stworzyć taką koncepcję wychowania, jaka pozwoliłaby nie tylko lepiej zrozumieć celowość podejmowanych przez rodziców, wychowawców i nauczycieli działań wychowawczych, ale także byłaby do zaakceptowania przez ludzi o różnej opcji światopoglądowej czy religijnej. Mam na myśli koncepcję wychowania zarówno w warstwie aksjologicznej – dotyczącej szczególnie celów wychowania, jak i pragma- tycznej – odnoszącej się do metod i technik oddziaływań wychowawczych. Stworzenie takiej koncepcji jest na pewno zadaniem niełatwym i z pew- nością przerasta możliwości jednego teoretyka wychowania. Dlatego jej opracowanie jej wymaga zbiorowego wysiłku i bezstronnej oceny ze stro- ny osób zaangażowanych bezpośrednio w działalność wychowawczą. Nie wolno bowiem zapominać, że wszelka koncepcja wychowania znajduje swe uwiarygodnienie szczególnie w tym, że stwarza realne możliwości ko- WSTĘP 9 rzystania z niej w konkretnej pracy wychowawczej z dziećmi i młodzieżą, a także spotykając się z wysoką oceną wychowawców i nauczycieli oraz gdy rzeczywiście jest przez nich realizowana. Wielce pożądane jest, aby założenia tworzonej wspólnie koncepcji wychowania podlegały w pedagogice wzmożonej i starannej weryfi kacji naukowej oraz uzyskały potwierdzenie zarówno w badaniach psycholo- gicznych i socjologicznych, jak i dociekaniach fi lozofów i etyków. Tego rodzaju podejście – czyli liczenie się z opiniami uczonych różnych dyscy- plin naukowych i osób zajmujących się profesjonalną aktywnością peda- gogiczną – wynika ze złożoności procesu wychowania, jego wielorakich uwarunkowań, łącznie z różnorodnymi cechami osobowości wychowan- ków i wpływami środowiskowymi. Niniejsze opracowanie nie ma bynajmniej na celu całościowego omówienia problematyki wychowawczej – ogranicza się do przedstawie- nia tylko wybranych zagadnień współczesnej teorii wychowania. Należą do nich problemy dotyczące: teorii wychowania jako dyscypliny pedago- gicznej (rozdz. I); różnego rozumienia pojęcia „wychowanie” (rozdz. II); wychowania w świetle kilku koncepcji psychologicznych i pedagogicz- nych (rozdz. III); wartości jako podstawowego tworzywa wychowania (rozdz. IV); celów wychowania i różnych opinii na ich temat (rozdz. V); psychospołecznych uwarunkowań skuteczności wychowania (rozdz. VI); indywidualnych i grupowych metod wychowania (rozdz. VII); technik oddziaływań wychowawczych (rozdz. VIII); wybranych dziedzin wycho- wania, jak wychowanie moralne, estetyczne, patriotyczne itp. (rozdz. IX); podstawowych środowisk wychowawczych, czyli środowiska rodzinnego i szkolnego (rozdz. X). Treści poszczególnych rozdziałów niniejszego opracowania nawiązu- ją w niemałym zakresie (w wersji najczęściej zmienionej i poszerzonej lub znacznie skróconej) do moich wcześniejszych publikacji. Publikacjami tymi są zarówno książki, jak również artykuły zamieszczone przeważnie w czasopismach naukowych i pracach zbiorowych. Książki mojego au- torstwa, z których korzystałem, to: Wychowanie w klasie szkolnej (1985a), W poszukiwaniu skutecznych form wychowania (1990), Organizowanie pracy wychowawczej z dziećmi i młodzieżą (1994), Altruizm a wychowanie (1998), ABC wychowania (1999a) i Wychowanie moralne w zarysie (2002). Rozdział I oparty jest głównie na opracowanym przeze mnie haśle „teoria wychowania” zamieszczonym w Encyklopedii pedagogicznej (1993). Książka adresowana jest szczególnie do studentów pedagogiki, odby- wających studia zarówno licencjackie, jak i magisterskie. Może być rów- nież pomocna studentom studiów nauczycielskich, psychologii i socjolo- gii. Mogą z niej korzystać także czynni zawodowo nauczyciele wszystkich 10 WSTĘP typów szkół i wychowawcy placówek opiekuńczo-wychowawczych. Mam nadzieję, że okaże się przydatna również rodzicom i innym osobom inte- resującym się problemami wychowania dzieci i młodzieży. Mieczysław Łobocki Lublin, luty 2003 WSTĘP 11 ROZDZIAŁ I TEORIA WYCHOWANIA JAKO DYSCYPLINA PEDAGOGICZNA 1. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA TEORII WYCHOWANIA NAZWA TEORII WYCHOWANIA Teoria wychowania w przyjętym tutaj znaczeniu jest jedną z pod- stawowych dyscyplin pedagogicznych, do których – oprócz niej – zalicza się m.in. pedagogikę ogólną, dydaktykę (nazywaną niekiedy teorią na- uczania), pedagogikę porównawczą, społeczną i specjalną oraz historię wychowania i oświaty. Nie jest więc jednolitym i wewnętrznie spójnym systemem twierdzeń dotyczących wychowania, czyli jakąś osobną teorią. Będąc nazwą określonej dyscypliny naukowej, zawiera wiele przeróżnych teorii – zarówno o charakterze ogólnym, jak i cząstkowym. Nazwa teorii wychowania jako odrębnej dyscypliny pedagogicznej pojawiła się u nas dopiero w okresie powojennym. Podejmowane przez nią problemy wcześniej leżały w gestii zainteresowań pedagogiki ogólnej (S. Podoleński, 1930) albo też tzw. pedagogiki normatywnej, praktycznej lub opisowej (K. Kotłowski, 1976). W Europie Zachodniej, jak również w Ameryce Północnej, raczej rzadko mówi się o dyscyplinie nazywanej teorią wychowania. Istnieją jednak pod tym względem wyjątki (por. J. Oelkers, 2001). To, czym się ona zajmuje, jest tam najczęściej przed- miotem pedagogiki jako nauki o wychowaniu (A. Kaiser, R. Kaiser, 1991) lub przedmiotem innych dyscyplin naukowych, jak fi lozofi a człowieka, psychologia i socjologia. W ramach uprawianej na Zachodzie pedagogiki tematy zbieżne z teorią wychowania, rozumianą jako odrębna dyscyplina pedagogiczna, występują nierzadko pod nazwą „podstawy wychowania”, w odróżnieniu od podstaw nauczania lub kształcenia (H. Zöpfl , H. Hu- ber, 1990). „Teoria wy- chowania” nazwą jednej z dyscyplin pedago- gicznych Nazwa teorii wychowania wcze(cid:262)niej nieznana PRZEDMIOT TEORII WYCHOWANIA Głównym przedmiotem zainteresowań teorii wychowania jest wy- chowanie w wąskim jego rozumieniu, tj. kształtowanie postaw i innych cech osobowości dzieci i młodzieży łącznie ze stwarzaniem im warunków ułatwiających samoaktualizację drzemiących w nich, konstruktywnych możliwości. W tym sensie teorię wychowania interesuje szczególnie roz- wój moralny, społeczny, kulturalny i fi zyczny dzieci i młodzieży, mniej Ogólna cha- rakterystyka przedmiotu teorii wy- chowania 1. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA TEORII WYCHOWANIA 15 Uszczegóło- wiona cha- rakterystyka przedmiotu teorii wy- chowania Zró(cid:282)nico- wane rozumienie teorii wychowania natomiast ich rozwój umysłowy w procesie uczenia się, czym zajmuje się głównie dydaktyka. Ujmując szerzej, teoria wychowania – poza gromadzeniem i syste- matyzacją wiedzy na temat dotychczasowych osiągnięć w zakresie wąsko pojętego wychowania – zajmuje się: 1) formułowaniem celów, jakie mogłyby lub jakie powinny być realizo- wane w procesie wychowawczym i ukazywaniem związanych z nimi wartości, a zwłaszcza różnego rodzaju powinności, jak normy, ide- ały, dezyderaty moralne głoszone w fi lozofi i, religii, aksjologii i etyce (szczególnie deontologii); 2) projektowaniem działalności wychowawczej, czyli sposobami umoż- liwiającymi realizowanie określonych celów wychowania, jak również ułatwiającymi wychowankom samoaktualizację własnych szans roz- wojowych w sferze pozytywnych cech osobowości; 3) różnymi czynnikami – zwłaszcza psychospołecznymi – warunkującymi powodzenie lub niepowodzenie zaprojektowanej działalności wycho- wawczej, do których zalicza się m.in.: podmiotowe traktowanie dzieci i młodzieży, racjonalne organizowanie ich życia i pracy, umiejętność nawiązywania z nimi kontaktów interpersonalnych, poznawanie ich i umożliwianie im kierowania własnym rozwojem. Słowem, teoria wychowania jest dyscypliną pedagogiczną zajmującą się przede wszystkim celami oraz sposobami i warunkami działalności wychowawczej podejmowanej wobec dzieci i młodzieży. Kwestiami zwią- zanymi z wychowaniem ludzi dorosłych i w wieku podeszłym interesuje się raczej sporadycznie; problemy te są przedmiotem zainteresowań an- dragogiki czy – inaczej mówiąc – pedagogiki dorosłych. POJMOWANIE TEORII WYCHOWANIA Nie wszyscy pedagodzy zgadzają się z przedstawionym zakresem za- interesowań teorii wychowania, kwestionuje się również przyznawanie jej statusu odrębnej dyscypliny pedagogicznej. Niektórzy są zdania, iż teoria wychowania powinna zajmować się wyłącznie sposobami i warunkami skutecznej pracy wychowawczej, czyli świadomym wywoływaniem zmian w osobowości wychowanków. Formułowanie celów wychowawczych i zajmowanie się zagadnieniem wartości wykracza – zdaniem tych peda- gogów – poza kompetencje teorii wychowania. Inni wyraźnie się temu przeciwstawiają, twierdząc, że formułowanie celów i analiza wartości, w imię których warto uczynić je przedmiotem pracy wychowawczej, leżą w gestii zainteresowań teorii wychowania w takim samym stopniu jak sposoby oddziaływań wychowawczych umożliwiających realizację sfor- mułowanych uprzednio celów. Jeszcze inni są zdania, że teoria wychowa- 16 ROZDZIAŁ I. TEORIA WYCHOWANIA JAKO DYSCYPLINA PEDAGOGICZNA Teoria wy- chowania w stanie tworzenia nia, jakkolwiek zajmuje się przede wszystkim poszukiwaniem sposobów realizacji celów wychowawczych, nie pozostaje jednak obojętna wobec treści tych celów, które wyprowadza głównie w ramach ściśle określonej ideologii społecznej. Są również tacy, którzy nie widzą potrzeby wyod- rębnienia teorii wychowania jako samodzielnej dyscypliny pedagogicz- nej. W wielu kwestiach – jak twierdzą – wyręcza ją bowiem pedagogika ogólna. Niezależnie od tego, czego się oczekuje od teorii wychowania jako jednej z podstawowych dyscyplin pedagogicznych, warto podkreślić, że – jak dotychczas – nadal pozostaje ona jeszcze in statu nascendi. Wiele jej dotychczasowych osiągnięć budzi niemałe wątpliwości, poczynając od uproszczonego rozumienia wychowania i niedoceniania wpływów socja- lizacji i inkulturacji w procesie wychowawczym, a kończąc na kontrower- sjach wokół celów i metod wychowania oraz na niedomaganiach stoso- wanych przez nią badań naukowych (por. M. Łobocki, 1985b). Teoria nauczania nie zdołała się też uwolnić od ciążącego na niej – zwłaszcza przez wiele ostatnich lat – charakteru bądź to przesadnie normatywno- - fi lozofi cznego, bądź empiryczno-indukcyjnego. Pierwszy z nich redukuje rolę teorii wychowania do funkcji ideologicznej, a więc czyni ją poniekąd narzędziem umacniania ładu i porządku społeczno-politycznego i zara- zem sprawowanej aktualnie władzy państwowej. Natomiast charakter empiryczno-indukcyjny teorii wychowania skazuje ją na podejście scjen- tystyczne, czyli zapożyczone z nauk ścisłych – uznające priorytet meto- dologii badań nad przedmiotem badanym i podejmowanymi w związku z nimi problemami; zapomina się tu niejako o wyjątkowej złożoności procesu wychowawczego, który nie zawsze poddaje się w pełni rygorom pomiaru obowiązującego w naukach stricte przyrodniczych. 2. Z HISTORII TEORII WYCHOWANIA Aby nie powtarzać dotychczasowych niedomagań teorii wychowania oraz przewidzieć i ukierunkować dalszy jej rozwój, warto uświadomić so- bie sposób, w jaki uprawiano ją u nas, zwłaszcza w latach powojennych, tj. od 1945 do 1990 roku. Nie pozostanie on bowiem – niezależnie od krytycznego ustosunkowania się do niego – obojętny na aktualne upra- wianie teorii wychowania. W nauce już tak jest, iż to, co nowe, powsta- je i rozwija się zwykle na bazie tego, co już było, czego doświadczono i poznano poprzednio. Nawet tzw. przewroty kopernikańskie w nauce są – wbrew pozorom – głęboko zakotwiczone w istniejącym uprzednio dorobku naukowym. Uświadomienie sobie zatem zarówno niedomagań, 2. Z HISTORII TEORII WYCHOWANIA 17 jak i faktycznych osiągnięć teorii wychowania wspomnianego okresu może ułatwić i przyśpieszyć zmiany i ulepszenia w dalszym jej rozwoju. TEORIA WYCHOWANIA W LATACH 1945–1948 W powojennej historii teorii wychowania zarysowuje się co najmniej kilka okresów. Pierwszy z nich przypada na lata 1945–1948. Charakte- rystyczną cechą tego okresu było z jednej strony korzystanie i powoły- wanie się na dorobek pedagogiki międzywojennej, a z drugiej poddanie ostrej krytyce niektórych jej założeń – w tym zwłaszcza pajdocentryzmu, czyli poglądu przyznającego dziecku centralne miejsce w procesie wy- chowania, przy czym oddziaływanie na niego sprowadzano głównie do pomagania mu w naturalnym, spontanicznym i swobodnym rozwoju. Już wtedy zaczęto w teorii wychowania przywiązywać coraz większą wagę do wiodącej roli wychowawców i nauczycieli w procesie wychowawczym. Podkreślano, że podstawowym celem pracy z wychowankami jest nie tyle obserwowanie i ułatwianie samorzutnego rozwoju, ile świadome i celowe kształtowanie ich osobowości, aby ułatwić im przystosowanie się do po- wojennych warunków życia w Polsce, a szczególnie do budowy nowego ustroju społeczno-politycznego wbrew oczekiwaniom i mimo dezaproba- ty znakomitej większości społeczeństwa polskiego. W tym okresie pozwalano z jednej strony na stosunkowo duży margi- nes nieskrępowanej myśli o wychowaniu, a z drugiej – zaczęto poddawać ją coraz większemu ocenzurowaniu i stopniowo uczyniono przedmiotem odgórnej manipulacji. TEORIA WYCHOWANIA W LATACH 1949–1956 Drugi okres rozwoju teorii wychowania obejmuje lata 1949–1956. W tym czasie teoria wychowania stała się jawnym obiektem ideologiczne- go nacisku i ubezwłasnowolnienia ze strony różnych instancji władz pań- stwowych i politycznych. Nastąpił wyraźny regres w naukowym rozwoju teorii wychowania. Polskim pedagogom pozwolono głosić i upowszech- niać wyłącznie takie poglądy dotyczące wychowania, jakie miała wtedy do zaoferowania pedagogika radziecka. Uchodziła ona za jedyne źródło inspiracji dla teorii wychowania, której głównym zadaniem było kształto- wanie z góry zaprogramowanej świadomości politycznej wychowanków, czyli „urabianie ich” w duchu ślepego podporządkowania się i bezwol- nej uległości ówczesnym organom władzy państwowej i politycznej. Był to okres bezkrytycznego przyswajania cudzego dorobku w zakresie wychowania – treści ponadto bardzo wątpliwej pod względem wartości poznawczej i społecznej. Powoływanie się na dorobek pedagogiki międzywo- jennej Docenianie roli wycho- wawców (nauczycieli) w procesie wycho- wawczym Wywieranie ideolo- gicznego nacisku na teorię wy- chowania Pedagogika radziecka jedynym (cid:280)ródłem inspiracji dla teorii wy- chowania 18 ROZDZIAŁ I. TEORIA WYCHOWANIA JAKO DYSCYPLINA PEDAGOGICZNA Przywiązy- wanie wagi do systemu wychowania kolektyw- nego Duże znaczenie w uprawianej wtedy teorii wychowania przywią- zywano do kolektywnego systemu wychowania w ujęciu Antoniego Makarenki, któremu bezkrytycznie zawierzono. Sformułowane przez niego postulaty wychowawcze, sprawdzone w warunkach pracy z mło- dzieżą „wykolejoną”, zalecano realizować nie tyle zgodnie z „duchem”, ile według „martwej litery” systemu wychowania kolektywnego, tj. w spo- sób dosłowny, nie dostosowując go do realiów życia dzieci i młodzieży w naszym kraju. Wysoko ceniono także innych pedagogów radzieckich. Godne podkreślenia jest również to, że głoszone wówczas przez teorię wychowania poglądy pedagogiczne – jako odwzorowywane czy wręcz kopiowane z pedagogiki radzieckiej – nie spotkały się z uznaniem prze- ważającej większości nauczycieli i wychowawców. Uchodziły – w ich przekonaniu – za dezyderaty im narzucone i obce tradycji wychowania, znanej z okresu międzywojennego. Szczególnie boleśnie odczuwano ideę wychowania laickiego, której, w jej naistotniejszej postaci, niejednokrot- nie przyświecał zamiar ateizacji. * W uprawianej u nas w latach 1945–1948 oraz 1949–1956 (a także poniekąd i później) teorii wychowania panowało powszechne przekona- nie o uderzającym podobieństwie wychowania do procesu technologicz- nego w warunkach produkcyjnych, czyli przetwarzania dóbr naturalnych (w ich surowej postaci) w dobra społecznie użyteczne. Zakładano, że każ- dy wychowanek jest tak samo podatny na oddziaływanie wychowawcze – stanowi jakby plastyczne tworzywo dające się przekształcać w procesie wychowania w zaplanowany z góry „wytwór”, tj. niejako w „nowego” człowieka, odpowiednio przygotowanego zwłaszcza do pracy zawodowej oraz życia społecznego i politycznego. Chodziło głównie o to, aby wy- chowywać w imię skrajnego konformizmu, a więc aby gorliwie zabiegać przede wszystkim o lojalną i służebną postawę dzieci i młodzieży wobec wymagań, jakie wynikają z założeń ustrojowych państwa. Spodziewany efekt miał zostać osiągnięty za pomocą różnych metod i form oddzia- ływań wychowawczych, stosowanych w sposób mechaniczny, tzn. bez uwzględniania zachodzących między poszczególnymi wychowankami różnic indywidualnych oraz niezależnie od sytuacji wychowawczej i ży- ciowej, w jakiej się znaleźli. TEORIA WYCHOWANIA W LATACH 1956–1989 Zasadnicza zmiana w teorii wychowania była możliwa od paździer- nika 1956 roku w wyniku wydarzeń politycznych w naszym kraju. Teoria wychowania – podobnie jak pozostałe dyscypliny pedagogiczne – wkro- czyła wtedy w nowy i bardziej dynamiczny okres rozwoju. Przede wszyst- 2. Z HISTORII TEORII WYCHOWANIA 19 Umo(cid:282)liwianie w ograniczo- nym zakresie kontaktów za- granicznych Teoria wychowania o charakterze empiryczno- -indukcyjnym i pozostająca wierna fi lo- zofi i marksis- towskiej Badania nad skuteczno(cid:262)cią form wycho- wawczych Zaintere- sowania spu(cid:262)cizną niektórych pedagogów Słabo(cid:262)ci teorii wy- chowania w latach 1956–1989 kim nawiązano kontakty z pedagogiką nie tylko krajów socjalistycznych, lecz także, po części, państw zachodnioeuropejskich i Ameryki Północnej. Kontakty te pomogły szczególnie w wypracowaniu podstaw metodolo- gicznych badań prowadzonych przez teorię wychowania. Dzięki temu nie musiała już uchodzić za dyscyplinę jedynie o charakterze normatywno-fi - lozofi cznym, co było jednoznaczne z pełnieniem przez nią w poprzednim okresie wyłącznie funkcji ideologicznej. Od tej pory teoria wychowania stawała się coraz bardziej dyscypliną o charakterze empiryczno-indukcyj- nym. W pewnej mierze przyczyniło się to do odejścia teorii wychowania od stylu uprawiania jej wyłącznie na podstawie rozważań spekulatywnych lub poprzez ogólnikowe i bezowocne komentowanie znanych od dawna poglądów w sprawie wychowania. Niebezpieczeństwo tego typu rozważań czy analiz polegało przede wszystkim na ich stronniczości, legitymującej się zawsze zgodnością wygłaszanych poglądów z obowiązującą wówczas fi lozofi ą marksistowską. Dzięki nowemu podejściu metodologicznemu na gruncie teorii wy- chowania podjęto się mniej lub bardziej interesujących badań szczególnie nad skutecznością różnych form (technik) pracy wychowawczej w szkole, i to zarówno podczas zajęć lekcyjnych, jak i pozalekcyjnych. Przeprowa- dzano również badania nad wybranymi zjawiskami i procesami dynamiki grupowej klasy szkolnej. Wiele prac badawczych i opracowań teoretycz- nych dotyczyło funkcjonowania samorządu szkolnego i oceny z zacho- wania, a także problematyki wychowania estetycznego i fi zycznego oraz pracy wychowawczej z uczniami nieprzystosowanymi społecznie. Zajmo- wano się też spuścizną takich pedagogów – oprócz A. Makarenki – jak J. Korczak, C. Freinet, S. Neill i W. A. Suchomliński; ale i tutaj jawi się wiele znaków zapytania zarówno odnośnie do teoretycznej, jak i praktycz- nej wartości głoszonych przez nich koncepcji pedagogicznych. Słowem, teoria wychowania, jakiej się dopracowano w omawianym okresie, nie może zadowalać, pomimo wspomnianych oraz niektórych innych, nie- wątpliwych osiągnięć. Ważnymi powodami, dla których teoria wychowa- nia uprawiana w latach 1956–1989 nadal nie cieszyła się zbyt wysokim prestiżem naukowym, były: bezmyślna usłużność wobec różnych insty- tucji państwowych, politycznych czy oświatowych (np. w ramach tzw. problemów węzłowych) oraz bezwolne podporządkowanie się ideologii marksistowskiej. Wprawdzie naciski ideologiczne zelżały nieco w porów- naniu z latami 1949–1956, jednak nadal wymuszały one na teoretykach wychowania częste deklaracje na rzecz wychowania w duchu uległości wobec lansowanych przez rządzącą wtedy partię założeń ideologicznych i wychowania zgodnego z wytycznymi polityki państwa, podległego bez reszty hegemonii partii. Postawę taką wymuszała wszechwładna cenzura państwowa i – nie mniej groźna od tamtej – tzw. autocenzura jako ubocz- ny efekt cenzury praktykowanej w majestacie prawa. 20 ROZDZIAŁ I. TEORIA WYCHOWANIA JAKO DYSCYPLINA PEDAGOGICZNA
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Teoria wychowania w zarysie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: