Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00072 009323 11231135 na godz. na dobę w sumie
Teoria zarządzania kryzysowego. Zarys - ebook/pdf
Teoria zarządzania kryzysowego. Zarys - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7462-427-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> inne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Ludzkość od dawna mierzyła się ze zdarzeniami trudnymi, często wręcz ekstremalnymi, powodowanymi przez siły natury, środowisko i wrogie oddziaływanie. Z tego powodu bezpieczeństwo było, jest i będzie naszym egzystencjalnym priorytetem. Troska o niezakłócony byt i możliwości rozwoju były inspiracją zarówno myślenia, jak i działania
na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa w wymiarze jednostkowym, grupowym i społecznym. Wszelkie działania dla bezpieczeństwa, szczególnie w odniesieniu do zdarzeń nagłych, wymagały wcześniejszego przewidywania, planowania
i koordynowania podejmowanych działań ochronnych, ratowniczych i obronnych. Współcześnie zajmują się tym upoważnione przez państwo organy zarządcze,
a ich działalność w tym względzie polega właśnie na zarządzaniu kryzysowym, które w celu zapewnienia racjonalności musi opierać się na
naukowych podstawach. Niniejsze opracowanie mieści się w głównym nurcie tworzenia podstaw teoretycznych tej sfery państwa.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

TEORIA ZARZĄDZANIA KRYZYSOWEGO ZARYS POD REDAKCJĄ Bogdana Zdrodowskiego SZCZYTNO 2014 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Recenzent prof. dr hab. Tomasz Szubrycht Redakcja wydawcy Małgorzata Popiało Przemysław Kozak Radosław Gizot Projekt okładki Przemysław Kozak Autorzy: Bogdan Zdrodowski (1, 4, 5, 6) Agata Tyburska (2) Tomasz Łachacz (3) Radosław Truchan (7) Jarosław Kamiński (8) Anna Rolka (9) Jarosław Struniawski (10) Mariusz Nepelski (11) Robert Częścik (12) © Wszelkie prawa zastrzeżone – Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie 2014 ISBN 978-83-7462-426-8 e-ISBN 978-83-7462-427-5 Skład, druk i oprawa: Wydział Wydawnictw i Poligrafii Wyższej Szkoły Policji w Szczytnie 12-100 Szczytno, ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 111 tel. 89 621 51 02, fax 89 621 54 48; e-mail: wwip@wspol.edu.pl Objętość: 9,58 ark. wyd. (1 ark. wyd. = 40 tys. znaków typograficznych) ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== Spis treści 1. ISTOTA BEZPIECZEŃSTWA ....................................................... 5 1.1. Ujęcie bezpieczeństwa ....................................................................... 7 1.2. Spotykane ujęcia bezpieczeństwa .................................................... 10 1.3. Kryteria typologiczne bezpieczeństwa ............................................ 15 1.4. Interes podmiotu bezpieczeństwa .................................................... 16 1.5. Środowisko bezpieczeństwa .............................................................. 17 1.6. Bezpieczeństwo narodowe a bezpieczeństwo państwa ................. 19 1.7. Podsumowanie .................................................................................... 21 2. INFRASTRUKTURA KRYTYCZNA PAŃSTWA ....................... 23 2.1. Istota infrastruktury krytycznej ..................................................... 23 2.2. Ujęcie definicyjne infrastruktury krytycznej ................................ 27 2.3. Rodzaje infrastruktury krytycznej .................................................. 32 2.4. Ochrona infrastruktury krytycznej ................................................ 33 3. ZAGROŻENIA BEZPIECZEŃSTWA PAŃSTWA ....................... 41 3.1. Ujęcie zagrożeń ................................................................................... 42 3.2. Typologia zagrożeń ............................................................................ 45 3.3. Zagrożenia bezpieczeństwa państwa ............................................... 48 4. SYTUACJA KRYZYSOWA ............................................................ 53 4.1. Ujęcie sytuacji kryzysowej ................................................................ 53 4.2. Istota kryzysu ..................................................................................... 58 5. REAGOWANIE PAŃSTWA NA SYTUACJE KRYZYSOWE....... 61 5.1. Podmioty wykonawcze reagowania kryzysowego ......................... 61 5.2. Stany nadzwyczajne państwa ........................................................... 65 5.3. Świadczenia osobiste i rzeczowe ..................................................... 69 6. ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE ................................................... 73 6.1. Zarządzanie ........................................................................................ 74 6.2. Ujęcie zarządzania kryzysowego ..................................................... 77 6.3. Fazy zarządzania kryzysowego ........................................................ 80 7. ORGANY ODPOWIEDZIALNE ZA ZARZĄDZANIE KRYZYSOWE ................................................................................ 83 7.1. Administracja publiczna ................................................................... 83 7.2. Organy administracji publicznej ...................................................... 85 7.3. Organy zarządzania kryzysowego ................................................... 87 7.3. Metodyka pracy organów zarządzania kryzysowego .................... 91 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 8. PRZYGOTOWANIE DO ZARZĄDZANIA KRYZYSOWEGO .. 97 8.1. Szkolenia .............................................................................................. 97 8.2. Ćwiczenia ............................................................................................ 99 8.2.1. Rodzaje ćwiczeń ..................................................................... 100 8.2.2. Przygotowanie ćwiczeń ........................................................ 102 8.2.3. Kierowanie ćwiczeniami ..................................................... 105 8.2.4. Przebieg ćwiczenia ................................................................ 107 9. DOKUMENTOWANIE ZARZĄDZANIA KRYZYSOWEGO .... 109 9.1. Dokumenty i dokumentowanie ........................................................ 109 9.2. Dokumenty zarządzania kryzysowego ........................................... 110 10. LOGISTYKA W SYTUACJACH KRYZYSOWYCH .................. 123 10.1. Ujęcie definicyjne logistyki ............................................................. 123 10.2. Zarządzanie logistyczne .................................................................. 127 10.3.  Zabezpieczenie logistyczne w sytuacjach kryzysowych ............. 129 10.4. Organizacja zabezpieczenia logistycznego w sytuacjach kryzysowych ...................................................................................... 133 11. RYZYKO W ZARZĄDZANIU KRYZYSOWYM ....................... 137 11.1. Ujęcie definicyjne ............................................................................. 137 11.2. Rodzaje ryzyk ................................................................................... 139 11.3. Zarządzanie ryzykiem w sytuacjach kryzysowych ..................... 140 11.3.1. Identyfikacja ryzyka ............................................................ 141 11.3.2. Analiza ryzyka ..................................................................... 143 11.3.3. Ocena ryzyka ........................................................................ 145 11.3.4. Sterowanie ryzykiem — monitorowanie i kontrola ....... 151 12. MEDIA W SYTUACJACH KRYZYSOWYCH ............................ 153 12.1. Ujęcie informacji .............................................................................. 154 12.2. Źródła informacji ............................................................................. 156 12.3. Zadania mediów w sytuacjach kryzysowych ............................... 159 12.4. Konferencje prasowe ........................................................................ 163 PUBLIKACJE ZWARTE, PERIODYKI, AKTY PRAWNE ............. 166 4 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Istota bezpieczeństwa Bezpieczeństwo jest jedną z podstawowych potrzeb człowieka, grup spo- łecznych i społeczeństwa. Jest wręcz podstawą bytu i funkcjonowania większo- ści przedmiotów poznania ludzkiego, definiowaną bardzo różnie, w zależności od sposobu postrzegania tych przedmiotów i potrzeb konkretnej dziedziny i dys- cypliny naukowej. Każda z nich posiada swoje specyficzne podejście poznaw- cze i bada bezpieczeństwo specyficznymi metodami, a wyniki ujmuje specyficz- nym językiem. Wieloaspektowość bezpieczeństwa implikuje potrzebę tworzenia wspólnej płaszczyzny jego poznawania jako kategorii uniwersalnej1, posiadania powszechnie akceptowalnego języka opisu bezpieczeństwa, by ujmować w spo- sób zrozumiały rezultaty badań, by móc wzajemnie się komunikować, by wiedza o bezpieczeństwie mogła być transponowana do treści kształcenia i by wyniki ba- dań w formie i treści zrozumiałej mogły być transponowane do praktyki. Niewątpliwie sektorowe postrzeganie bezpieczeństwa zdeterminowane jest nie tylko sposobem jego poznania jako kategorii uniwersalnej, ale przede wszyst- kim ukierunkowane na utylitarne cele tego sektora. Wynika to z upodmiotowie- nia badań każdej rzeczywistości, które skutkuje ukierunkowaniem celów pozna- nia, stosowaniem ukształtowanego aparatu poznawczego i języka opisu. Rozumienie bezpieczeństwa, dokładnie zaś świadomość istnienia jego róż- norodności, pozostaje problemem, który wciąż nie został rozwiązany. Bada- nie bezpieczeństwa dostarcza nam nowej wiedzy o jego istocie, mechanizmach kształtowania oraz możliwościach skutecznego zapewnienia. Wykształcił się już szczególny aparat pojęciowy konkretyzujący pojęcia z dziedziny bezpieczeństwa, natomiast zdefiniowane terminy pozwalają na uniknięcie wieloznaczności w opi- sywaniu tej kategorii. Istotę bezpieczeństwa można wyjaśnić co najmniej kilko- ma interpretacjami. Najistotniejsze z nich dotyczą jego materialnego ujęcia oraz nadania nazw zjawiskom i procesom z nim związanym. Kolejnym istotnym aspektem bezpieczeństwa jest sposób jego postrzegania2. Perspektywa postrzegania bezpieczeństwa wypracowana i akceptowana w jednej dziedzinie niekoniecznie musi być akceptowana przez środowisko innej. Powodu- je to trudności we wzajemnym zrozumieniu, komunikacji i swobodnym przepły- wie dorobku między tymi dziedzinami. 1 Uniwersalizm bezpieczeństwa rozumiany jest tu jako dążenie do ogarnięcia różnych postaw, podejść i ujęć interpretacyjnych. 2 Instytucję (osobę) postrzegającą (badającą, opisującą, stosującą) bezpieczeństwo określa się mianem podmiotu bezpieczeństwa. Również podmiot bezpieczeństwa utożsamia się często z kategorią, której dotyczy bezpieczeństwo, i w tym znaczeniu będzie ono używane w tym materiale. Szerzej w podrozdziale 1.1. 5 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== TEORIA ZARZĄDZANIA KRYZYSOWEGO Ze względu na to, że bezpieczeństwo było i jest przedmiotem poznania wielu dziedzin aktywności człowieka, każda z nich na własne potrzeby ujmowała i defi- niowała bezpieczeństwo. Stąd tyle definicji, ujęć, klasyfikacji3, systematyk4, typo- logii5, typizacji6 i kategoryzacji7. Prawie każda z publikacji z tej dziedziny wiedzy zawiera oryginalne autorskie propozycje ujęcia bezpieczeństwa i jego wykładni. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można przyjąć, że każde z tych ujęć było formu- łowane na określone zapotrzebowanie i w określonym czasie spełniało oczekiwania, dlatego nie należy tego dorobku pomijać czy lekceważyć. Wiele definicji bezpie- czeństwa jest niestety opisem niewyjaśniającym istoty tej kategorii i oznacza co in- nego dla różnych ludzi, a nawet — w zależności od kontekstu — dla tej samej osoby. Ze względu na to, że każda dziedzina naukowa ma specyficzne podejście do postrzegania przedmiotów swojego poznania, również w szczególny sposób identyfikuje, opisuje i bada bezpieczeństwo. Taka sytuacja implikuje potrzebę tworzenia wspólnej płaszczyzny poznawania bezpieczeństwa jako kategorii uni- wersalnej, niezależnie od dziedziny nauki. Ku pozytywnemu rozstrzygnięciu tego dylematu skłania wyodrębnienie w 2011 r. w Polsce samodzielnej dyscypliny na- ukowej — nauk o bezpieczeństwie. Co prawda wyodrębnienie to nastąpiło w dro- dze administracyjno-formalnej, ale na podstawie licznych opinii środowisk na- ukowych zajmujących się bezpieczeństwem. Wynika stąd, że istnieje potrzeba posiadania powszechnie akceptowalne- go języka opisu bezpieczeństwa, by ujmować w sposób zrozumiały rezultaty ba- dań, by móc wzajemnie się komunikować, by wiedza o bezpieczeństwie mogła być transponowana do treści kształcenia, a wyniki badań w formie i treści zrozu- miałej mogły być transponowane do praktyki. Oczywiście były i są podejmowane liczne próby tworzenia wspólnego (uniwersalnego?) języka opisu bezpieczeństwa w formie opracowań zwartych, dysertacji, a nawet słowników z zakresu bezpie- czeństwa. Przytaczane w tym materiale postawy poznawcze bezpieczeństwa, jego ujęcia i interpretacje zostały dobrane celowo, tak by możliwe było wygenerowanie o nim w miarę obiektywnej refleksji. 3 Klasyfikacja rozumiana jest tu jako podział logiczny bezpieczeństwa na podrzędne kategorie, klasy. Patrz: Z. Cackowski (red.), Filozofia a nauka. Zarys encyklopedyczny, Warszawa 1987, s. 283–297. 4 Systematyka rozumiana jest tu jako optymalna klasyfikacja bezpieczeństwa, spełniająca warunki istotności i porządku kryteriów jego podziału, a także rozłączności i zupełności. Patrz: Z. Cackowski (red.), Filozofia i nauka…, wyd. cyt., s. 294. 5 Typologia jest tu rozumiana jako szeregowanie i logiczne porządkowanie elementów bezpieczeństwa z punktu widzenia określonego typu. 6 Typizacja — szeregowanie elementów bezpieczeństwa w określone typy. 7 Kategoryzacja — przypisywanie bezpieczeństwa do określonej kategorii rzeczywistości na podstawie jego cech. 6 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Istota bezpieczeństwa 1.1. Ujęcie bezpieczeństwa Bezpieczeństwo można i należy ujmować co najmniej w trzech wymiarach: ontologicznym — wskazując na istotę jego bytu; epistemologicznym — okre- ślając sposoby jego naukowego poznania; oraz przedmiotowym (zakreso- wym)— wyjaśniając, czym ono jest (jaki wypełnia fragment rzeczywistości). Wymiar ontologiczny dotyczy natury bezpieczeństwa i wyjaśnia, czym jest jego byt: realnym (samodzielnym, a może tylko towarzyszącym) czy abstraktem, subiektywnym wytworem ludzkiego umysłu? Poszukując natury bezpieczeństwa, warto zapoznać się z poglądami Bernar- da Brodiego8, który uważał, że bezpieczeństwo jest pochodną wartością, mają- cą istotne znaczenie tylko w relacji czasu, jako że promuje ono i utrzymuje inne wartości, które były lub są godne ochrony; choć rozpatrywana w relacji wielko- ści zagrożenia wartość ta może zastąpić wszystkie inne wartości9. Z takiego ujęcia wynika, że bezpieczeństwo jest pochodną podmiotu. Podobnie ujmuje byt bezpie- czeństwa Stanisław Koziej, twierdząc, że przejawia się ono we wszystkich dziedzi- nach aktywności podmiotu, stąd jego struktura jest w istocie tożsama ze struktu- rą funkcjonowania podmiotu10. Interesujące są również poglądy Andrzeja Glena zajmującego się bezpieczeństwem narodowym, który uważa, że posiada ono swo- je odniesienie zarówno realne, jak i konceptualne11, co jest oczywiste, ponieważ każdy realny przedmiot poznania znajduje swoje odbicie w świadomości ludzkiej. W wyjaśnianiu istoty bezpieczeństwa kluczowe jest spostrzeżenie, że jest ono zawsze upodmiotowione, co oznacza, iż nie jest samodzielnym bytem, a zawsze przypisywane jest konkretnemu podmiotowi. Zatem to rodzaj bytu podmiotu okre- śla, czy przypisywane jemu bezpieczeństwo jest bytem realnym, czy abstraktem. 8 Bernard Brodie (1910–1978) — profesor nauk politycznych, strateg i teoretyk wojskowy, twórca podstaw strategii nuklearnej USA, znany jako American Clausewitz. Traktował on bezpieczeństwo jako cel możliwy do osiągnięcia zarówno środkami militarnymi, jak i niemilitarnymi, odnosił je do bezpieczeństwa narodowego (państwa). Najważniejsze publikacje: The Absolute Weapon: Atomic Power and World Order, Harcourt 1946; Strategy in the Missile Age, Princeton University Press 1959; Escalation and the Nuclear Option, Princeton University Press 1966; Bureaucracy, Politics, and Strategy, University of California 1968 (with Henry Kissinger); The Future of Deterrence in U.S. Strategy. Security Studies Project, University of California 1968; War and Politics, Macmillan 1973; A Guide to the Reading of “On War”, Princeton University Press 1976. Zmarł w 1978 r. 9 B. Brodie, Strategy as a science, “World Politics” 1949, Vol. 1, No. 4, s. 477. 10 S.  Koziej, Bezpieczeństwo: istota, podstawowe kategorie i  historyczna ewolucja, „Bezpieczeństwo Narodowe” 2011, nr 2, s. 20. 11 A. Glen, Ontologiczno-metodologiczne aspekty pojmowania bezpieczeństwa narodowego [w:] P. Sienkiewicz, M. Marszałek, H. Świeboda (red.), Metodologia badań bezpieczeństwa narodowego, t. 3, Warszawa 2012, s. 21. 7 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== TEORIA ZARZĄDZANIA KRYZYSOWEGO W tym miejscy należy wyjaśnić pojęcie podmiotowości bezpieczeństwa, któ- re rozumiane może być dwojako. Po pierwsze: podmiot w ujęciu bytu, któremu przypisywane jest bezpieczeństwo, po drugie: podmiot jako osoba badająca (po- strzegająca, realizująca) bezpieczeństwo. W dalszej części tego materiału za pod- miot bezpieczeństwa przyjęto jego pierwsze rozumienie z wymienionych powyżej. Stanisław Koziej za podmiot bezpieczeństwa uznaje wszystkie jednostki ma- jące własne interesy i wyrażające ambicje realizacji tych interesów. Mogą to być pojedyncze osoby, różne grupy społeczne, narody, społeczności międzynarodowe i wreszcie cała ludzkość. Stosownie do tego wyodrębnia on różne rodzaje bezpie- czeństwa: indywidualne (personalne), grupowe (rodowe, plemienne), narodowe (państwowe), międzynarodowe (regionalne, globalne)12. Ponieważ bezpieczeństwo jest potrzebą podmiotową, oznacza, że jest ono za- wsze upodmiotowione i zależne od rodzaju podmiotu — od jednostek po grupy społeczne, włącznie ze strukturami organizacyjnymi (instytucjami) reprezentują- cymi różne rodzaje społeczności (państwa, narody, systemy międzynarodowe)13. Wymiar epistemologiczny jest związany ze sposobami pozyskiwania wiedzy o bezpieczeństwie, w tym ze sposobami naukowo wyjaśniającymi tę kategorię. Bezpieczeństwo jest pojęciem używanym w różnych dziedzinach naszej aktywno- ści i duże znaczenie w formułowaniu jego istoty mają poglądy autorów, zwłaszcza reprezentowane przez nich postawy poznawcze: obiektywizm lub subiektywizm. Zwolennicy podejścia obiektywistycznego, koncentrując się na poznaniu obiek- tywnej rzeczywistości, uznają, że bezpieczeństwo jest realną, obiektywną częścią każdego podmiotu. Z kolei w podejściu subiektywistycznym zakłada się, że byt realny jest określany świadomością postrzegającego, czyli nie istnieje poza świa- domością człowieka. W tym ujęciu bezpieczeństwo jest subiektywnym poczuciem (odczuciem) społecznym, grupowym czy jednostkowym. Ponieważ większość spotykanych ujęć bezpieczeństwa dotyczy nauk społecznych, wydaje się usprawiedliwione twierdzenie, że dorobek tej dziedziny nauk jest predys- ponowany do zastosowania przy formułowaniu uniwersalnego ujęcia bezpieczeństwa. Nauki społeczne preferują dwa podejścia poznawcze: realistyczne i ideali- styczne14. W ujęciu realistycznym (często utożsamianym z postrzeganiem trady- cyjnym) traktuje się bezpieczeństwo jako siłę, koncentrując się na budowaniu od- straszającego potencjału podmiotu, mogącego realnie przeciwstawić się wszelkim jego zagrożeniom. Z kolei podejście idealistyczne zorientowane jest na myślenie, 12 S. Koziej, Bezpieczeństwo: istota…, wyd. cyt., s. 20. 13 R. Zięba, J. Zając, Budowa zintegrowanego systemu bezpieczeństwa narodowego Polski. Ekspertyza, Warszawa 2010 s. 8; R. Zięba, O tożsamości nauk o bezpieczeństwie, „Zeszyty Naukowe AON” 2012, nr 1 (86), s. 7–8. 14 Por. R. Zięba, O tożsamości nauk…, wyd. cyt., s. 14–15. 8 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Istota bezpieczeństwa że wszystkie elementy otoczenia podmiotu nie ukierunkowują swoich interesów przeciwko niemu. Jednak, jak wspomniano na wstępie, bezpieczeństwo dotyczy prawie wszyst- kich dziedzin poznania ludzkiego, a zatem nie można ograniczyć prawa in- nych nauk do stosowania właściwych sobie postaw wobec bezpieczeństwa, po- dejść i sposobów jego poznania. Więcej: można sformułować uprawnioną tezę, że w każdej dziedzinie aktywności człowieka inaczej się postrzega, opisuje i bada bezpieczeństwo tego samego przedmiotu. Bezpieczeństwo państwa, narodu czy osobiste inaczej jest postrzegane i opisywane przez nauki o polityce, inaczej przez nauki ekonomiczne, socjologiczne, czy o obronności, a jeszcze inaczej jest ono uj- mowane przez nauki o zarządzaniu, nauki dotyczące ochrony zdrowia, nauki eko- logiczne, techniczne itp. W tej sytuacji nie jest możliwe znalezienie przez różne dziedziny nauki wspól- nej epistemologicznej płaszczyzny postrzegania bezpieczeństwa. Skazani zatem jesteśmy na akceptację istnienia wielości sposobów poznania i języka opisu bez- pieczeństwa właściwych określonej dziedzinie nauki. Przedmiot poznania bezpieczeństwa jest stosunkowo wyraźnie zidentyfi- kowany i określony jako element prawie każdej realnej rzeczywistości, niezależ- nie, czy rzeczywistością tą jest przestrzeń międzynarodowa, państwo, społeczeń- stwo, człowiek, czynność, system, organizacja, rzecz, zjawisko itp. W odniesieniu do państwa (narodu) Ryszard Zięba różnicuje zakres przedmiotowy bezpieczeń- stwa ze względu na 15: • • tradycyjne, skoncentrowane na czynniku militarnym państwa, badające przede wszystkim instrumenty siły państw; liberalne, ukierunkowane na różnych uczestników życia społecznego oraz metodę pokojowej współpracy w kształtowaniu bezpieczeństwa; • konstruktywistyczne, opierające się na założeniu, że nie istnieje obiek- tywna rzeczywistość społeczna, a jest ona jedynie produktem wielokrot- nej reinterpretacji, świat społeczny jest zaś światem ludzkiej świadomości, myśli, wierzeń, idei, koncepcji itp. Kluczem do zrozumienia bezpieczeń- stwa podmiotów w tym podejściu jest uchwycenie subiektywnych aspek- tów postrzegania zagrożeń i podejmowanych działań ochronnych pozy- tywnie kształtujących ich pewność. Nieco inaczej postrzega zakres przedmiotowy bezpieczeństwa S. Koziej, we- dług którego bezpieczeństwo i rozwój to dwa podstawowe wymiary istnienia jed- nostek i całych społeczności, w tym społeczności zorganizowanych w państwa lub organizacje międzynarodowe. Te dwa wymiary wzajemnie się warunkują: bez 15 Tamże, s. 14–15. ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 9 TEORIA ZARZĄDZANIA KRYZYSOWEGO bezpieczeństwa nie można marzyć o rozwoju, rozwój zaś ułatwia zapewnianie bez- pieczeństwa. Fundamentem w tym duecie jest bezpieczeństwo16. Dotychczas punktem wyjścia postrzegania bezpieczeństwa były zagrożenia: „bezpieczeństwo to stan niezagrożenia, spokoju, pewności”17, czy też: „stan i po- czucie pewności, wolności od zagrożeń”18. W takim ujęciu podkreślany jest brak występowania zagrożeń jako kluczowy warunek bezpieczeństwa19. Taka postawa narzucała niejako konieczność wyczekiwania na pojawienie się zagrożeń bądź do- strzeżenie ich ex-ante, skazując na pewną bierność. To dopiero skutkowało po- dejmowaniem działań zapobiegawczych i w konsekwencji wymuszało reagowa- nie na pojawiające się (przewidywane) zagrożenia. W takim podejściu podstawą budowy systemów bezpieczeństwa były scenariusze zagrożeń, zgodnie z którymi powoływano odpowiednie systemy (prawne, finansowe, organizacyjne, procedu- ralne) neutralizujące te zagrożenia. Alternatywą jest postrzeganie bezpieczeństwa przez pryzmat obecnych i przy- szłych wyzwań, które generuje współczesna cywilizacja, sterowanie tymi wyzwa- niami, by nie stały się źródłami zagrożeń, przekształcanie ich w szanse dla pod- miotu wręcz poprzez kreowanie ich. W tym podejściu wyzwania są podstawą tworzenia systemów bezpieczeństwa, a nie tylko zagrożenia. Takie prewencyjne podejście do bezpieczeństwa, preferowane dopiero od niedawna, kryje wiele nie- bezpieczeństw, szczególnie w odniesieniu do państw w rękach nieodpowiedzial- nych polityków. 1.2. Spotykane ujęcia bezpieczeństwa Genezy naukowych ujęć bezpieczeństwa należy poszukiwać w naukach o po- lityce, naukach technicznych i o obronności (dawnej wojskowych). To głównie te nurty naukowe dały podwaliny pod obecne postrzeganie bezpieczeństwa. Już dawno porzucono postrzeganie bezpieczeństwa jako jedynie wojskowo-politycznej 16 S. Koziej, Bezpieczeństwo: istota…, wyd. cyt. 17 M. Szymczak (red.), Słownik języka polskiego PWN, Warszawa 1978, t. 1, s. 147. 18 Por.: R. Zięba, Pojęcie i istota bezpieczeństwa państwa w stosunkach międzynarodowych, „Sprawy Międzynarodowe” 1989, z. 10, s. 50; Cassell`s New English Dictionary, London 1964, s. 972; M. Davan, M. Cohen, M. Lallamand, Dictionnaire du français vivant, Paris 1972, s. 1091–1092. 19 Zob.: J. Kukułka, Bezpieczeństwo a współpraca europejska: współzależności i sprzeczności interesów, „Sprawy międzynarodowe” 1982, z.  7, s.  30; R.  Zięba, Pojęcie i  istota bezpieczeństwa państwa w stosunkach międzynarodowych, „Sprawy Międzynarodowe” 1989, z.  10; Ch.  Mauninga, The Elements of  Collective Security [w:] W.  Bourquin (ed.) Collective Security, Paris 1936, s. 134 [za:] Z. Stefanowicz, Anatomia polityki międzynarodowej, Toruń 1999, s. 187. 10 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Istota bezpieczeństwa dziedziny aktywności państwa, w rodzaju: „(…) to wolność od szkodliwości wojen (…)”, czy „(…) to stan niezagrożenia, spokoju, pewności”. Również jednowymia- rową definicją bezpieczeństwa w kontekście przeciwstawienia zagrożeniom posłu- guje się Daniel Frei20, który uważał, że „(…) stan bezpieczeństwa występuje jedy- nie wówczas, kiedy brak jest rzeczywistego zagrożenia (czynnik obiektywny) i brak poczucia zagrożenia (czynnik subiektywny)”21. Podobnie Daniel Lerner — twier- dzi on, iż „(…) w najbardziej dosłownym znaczeniu bezpieczeństwo jest właściwie identyczne z pewnością i oznacza brak zagrożenia fizycznego albo ochronę przed nim”22. Graham Evans i Jeffrey Newnham23 uważają wprost, że bezpieczeństwo jest terminem oznaczającym po prostu brak zagrożeń dla podstawowych warto- ści podmiotu24. Powyższe ujęcia bezpieczeństwa rozumiane są jako synonim braku zagrożeń, ochrona przed zagrożeniami, a także jako pewność będąca wynikiem niewystępo- wania zagrożeń oraz skuteczne działania w celu zapobiegania im lub ich usunię- ciu. Podobną opinię wyrazili Ryszard Zięba i Justyna Zając w ekspertyzie opraco- wanej na potrzeby strategicznego przeglądu bezpieczeństwa25. W takim ujęciu bezpieczeństwo najczęściej definiowanych podmiotów, jaki- mi są naród i państwo, rozumiane jest jako zdolność do zagwarantowania pewno- ści przetrwania (państwa jako instytucji, narodu jako grupy etnicznej, biologicz- nego przeżycia ludności), integralności terytorialnej, niezależności politycznej, stabilności wewnętrznej oraz jakości życia. Pewność ta jest kształtowana przez działania negatywne polegające na eliminowaniu zagrożeń zewnętrznych i po- wstających w ramach państwa oraz działania pozytywne zapewniające przetrwa- nie, posiadanie (tożsamość), funkcjonowanie i swobody rozwojowe państwa i na- rodu (społeczeństwa)26. Takie ujmowanie bezpieczeństwa zmierza, oprócz poszerzania zakresu poję- ciowego, do jego atomizacji i próby jednoznacznego określenia wszelkich zagro- żeń, czynników i właściwości, co w rzeczywistości jest nierealne. 20 Prof. dr hab. Daniel Frei (1940–1988), szwajcarski politolog, nauczyciel akademicki Uniwersytetu w Zurychu, teoretyk bezpieczeństwa międzynarodowego, członek Między- narodowego Komitetu Czerwonego Krzyża. 21 T. Jemioło, A. Dawidczyk, Wprowadzenie do metodologii badań bezpieczeństwa, War- szawa 2008, s. 36. 22 D. Lerner jest autorem hasła bezpieczeństwo [w:] W.L. Kolb, J. Gould (ed.), UNESCO Dictionary of the Social Sciences, London 1964, s. 629. 23 Wykładowcy nauk politycznych University of Wales. 24 G. Evans, J. Newnham, The Penguin Dictionary of International Relations, Lon- don 1998, s. 39.  25 Patrz: R. Zięba, J. Zając, Budowa zintegrowanego…, wyd. cyt., s. 8. 26 Tamże, s. 9–10. 11 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== TEORIA ZARZĄDZANIA KRYZYSOWEGO Również postrzeganie bezpieczeństwa jednowymiarowo, jako: stan; proces, poczucie, percepcja, sytuacja, zdolność, potrzeba — jest niewystarczające, sektoro- we i niepełne. Obecnie coraz częściej pojawiają się poglądy na bezpieczeństwo jako podstawową wartość podmiotu, ale również jako jeden z zasadniczych celów jego działania. Jest to bardzo interesujące ujęcie bezpieczeństwa, ale uprawnione przede wszystkim w stosunku do konkretnych podmiotów, jakimi są państwo czy naród. Tradycyjne ujęcie bezpieczeństwa związane jest z jego utożsamieniem z po- trzebą podmiotu, często traktowanej jako egzystencjalna. Niewątpliwie „ojcem” tego ujęcia jest Abraham Maslow27, który sytuował je na drugim poziomie po- trzeb, tuż za potrzebami egzystencjalnymi28. Podobnie ujmuje bezpieczeństwo Roman Kuźniar — jako pierwotną, egzy- stencjalną potrzebę jednostek, grup społecznych i państw w rozumieniu nie tylko przetrwania, ale także rozwoju29. Ryszard Zięba również uważa, że bezpieczeństwo jest potrzebą egzystencjalną, czyli związaną z istnieniem danego podmiotu. Po- trzeba ta ma charakter złożony i obejmuje zaspokojenie takich potrzeb szczegóło- wych, jak: trwanie (przetrwanie, samozachowanie), całość, tożsamość (identycz- ność), niezależność, spokój, posiadanie oraz pewność funkcjonowania i rozwoju30. Bardzo podobne do ujęcia bezpieczeństwa jako potrzeby podmiotu jest trak- towanie go jako pewności przetrwania i rozwoju. Przykładowo Jerzy Stańczyk definiuje bezpieczeństwo jako obiektywną pewność gwarancji nienaruszalnego przetrwania i swobód rozwojowych31. Podobnie określone zostało bezpieczeństwo w przytaczanej ekspertyzie J. Zając i R. Zięby32 oraz samodzielnej publikacji te- goż autora33. Określono je jako pewność istnienia, posiadania oraz funkcjono- wania i rozwoju podmiotu. Pewność jest wynikiem nie tylko braku zagrożeń, ale powstaje także wskutek kreatywnej działalności danego podmiotu i jest zmienna w czasie, czyli ma naturę procesu społecznego. Nieco inaczej bezpieczeństwo — jako wartość podmiotu — definiują: Jerzy Stań- czyk, Waldemar Kitler i Jan Szmyd34, którzy tę wartość uważają za elementarną po- winność podmiotu35. Jerzy Stańczyk uważa, że bezpieczeństwo jest wartością, którą 27 Abraham Harold Maslow (1908–1970) — amerykański psycholog, twórca teorii potrzeb. 28 A. Maslow, Motywacja i osobowość, Warszawa 2010, s. 62–64. 29 R. Kuźniar, Po pierwsze bezpieczeństwo, „Rzeczypospolita” z 9 stycznia 1996 r.  30 R. Zięba, O tożsamości nauk…, wyd. cyt., s. 8. 31 J. Stańczyk, Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa, Warszawa 1996, s. 20. 32 R. Zięba, J. Zając, Budowa zintegrowanego…, wyd. cyt., s. 9. 33 R. Zięba, O tożsamości nauk…, wyd. cyt., s. 8 34 J. Szmyd, Bezpieczeństwo jako wartość, refleksja aksjologiczna i etyczna [w:] P. Tyrała (red.), Zarządzanie bezpieczeństwem, Kraków 2000, s. 45–52. 35 W. Kitler, Bezpieczeństwo narodowe RP. Podstawowe kategorie. Uwarunkowania. System, Warszawa 2011, s. 23. 12 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Istota bezpieczeństwa można różnie rozumieć; jest ono nieodłączną częścią zbioru wartości cenionych36. Wskazując na naród jako podmiot bezpieczeństwa, W. Kitler definiuje bezpieczeń- stwo narodowe jako najważniejszą wartość, potrzebę narodową i priorytetowy cel działalności państwa, a jednocześnie proces gwarantujący trwały, wolny od zakłóceń byt i rozwój, w tym ochronę i obronę państwa przed zagrożeniami37. Helga Haftendorn38, próbując uogólnić definicję bezpieczeństwa, stwierdziw- szy, że jest ona niejasna zarówno w sensie formy jak i treści, pyta wręcz, czy bez- pieczeństwo jest: celem, obszarem problemowym, koncepcją, programem badaw- czym czy tez dyscypliną? Według niej bezpieczeństwo również jest wartością i/lub systemem utrzymywanym w relacji czasu oraz braku zagrożeń dla tej wartości39. Na potrzeby strategicznego przeglądu bezpieczeństwa RP opracowano słow- nik podstawowych pojęć, który ujmuje bezpieczeństwo jako teorię i praktykę za- pewniania możliwości przetrwania (egzystencji) i realizacji własnych interesów przez dany podmiot w niebezpiecznym środowisku, w szczególności przez wy- korzystywanie szans (okoliczności sprzyjających), podejmowanie wyzwań, redu- kowanie ryzyk oraz przeciwdziałanie (zapobieganie i przeciwstawianie się) wszel- kiego rodzaju zagrożeniom dla podmiotu i jego interesów40. Według autorów tego słownika współczesne bezpieczeństwo ma charakter zintegrowany (kompleksowy, wielowymiarowy). Należy przytoczyć również stosunkowo nowe spojrzenie na bezpieczeństwo przez pryzmat teorii sekurytyzacji powstałej w COPRI (Conflict and Peace Rese- arch Institute), w tzw. szkole kopenhaskiej, której przedstawicielami są: Barry Bu- zan, Ole Wæver i Jaap de Wilde. Teoria sekurytyzacji wpisuje się w nurt poszerzający rozumienie bezpie- czeństwa, uznający potrzebę jego rozpatrywania w szerokiej formule. Sekury- tyzacja bezpieczeństwa dotyczy nie tyle istoty bezpieczeństwa, co procesu jego konstruowania. Badania tej szkoły skupiają się zatem na rozumieniu bezpie- czeństwa jako procesu społecznego41. Według prekursorów szkoły sekuryty- zacji bezpieczeństwo jest przede wszystkim aktem świadomości, a w odniesie- niu do społeczeństwa — wręcz aktem mowy o nim. Poprzez szerokie, społeczne omawianie wszelkich aspektów bezpieczeństwa próbuje się legitymizować nawet 36 J. Stańczyk, Współczesne pojmowanie bezpieczeństwa, Warszawa 1996, s. 16–18. 37 W. Kitler, Bezpieczeństwo narodowe…, wyd. cyt., s. 31. 38 Profesor, była dyrektor Otto-Suhr-Instytut, Freie Universität Berlin. 39 H.  Haftendorn, The Security Puzzle: Theory-Building and Discipline-Building in International Security, “International Studies Quarterly” 1991, Vol. 35, No. 1, s. 3 i 5. 40 Słownik podstawowych pojęć na potrzeby Strategicznego Przeglądu Bezpieczeństwa Narodowego, Warszawa 2011, s. 1.  41 Ł.  Fijałkowski, Teoria sekurytyzacji i  konstruowanie bezpieczeństwa, „Przegląd Strategiczny” 2012, nr 1, s. 153. 13 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== TEORIA ZARZĄDZANIA KRYZYSOWEGO nadzwyczajne środki używane przeciwko źródłom zagrożenia, co znalazło swoje odbicie w wojnie z międzynarodowym terroryzmem. W procesie sekurytyzacji nie do końca chodzi o odkrywanie obiektywnych zagrożeń, a w głównej mierze o ukierunkowanie reakcji społecznych na te zagrożenia. Przytaczane różne sposoby postrzegania bezpieczeństwa wskazują, że jego rozumienie jako kategorii uniwersalnej można sprowadzić do dwóch zasadni- czych ujęć: węższego (często nazywanego negatywnym), ujmującego bezpieczeń- stwo przez pryzmat braku zagrożeń podmiotu i koncentrującego się na obronie (ochronie) przed tymi zagrożeniami, oraz szerszego (nazywanego pozytywnym), wiążącego się zarówno z kształtowaniem pewności trwania podmiotu, jak i z jego rozwojem. Zwolennicy pierwszego podejścia traktują bezpieczeństwo jako przeciwsta- wianie się zagrożeniom. Taki pogląd lansował Joseph S. Nye42, według którego bezpieczeństwo oznacza brak zagrożeń podmiotu i koncentruje się na jego od- działywaniach ochronnych przed zagrożeniami43. To wąskie, negatywne ujęcie bezpieczeństwa, definiowane jest jako przeciwstawienie wszelkiemu zagrożeniu. W drugim podejściu natomiast eksponuje się aktywność podmiotu w dążeniu do jego rozwoju, kształtowania pewności przetrwania, stanu posiadania, funkcjo- nowania i swobód rozwojowych podmiotu. Podkreśla się tutaj kreatywną aktyw- ność podmiotu w tworzeniu bezpiecznego środowiska. Uogólniając: niezależnie od odniesień ontycznych, bezpieczeństwo postrze- gane może być jako jedna z podstawowych dziedzin funkcjonowania podmio- tu, mająca zapewnić nie tylko możliwości jego trwania i przetrwania w nieko- rzystnych okolicznościach, ale również rozwój i swobodę realizacji jego interesów w konkretnym środowisku. Podsumowując spotykane ujęcia sektorowe bezpieczeństwa, należy zwrócić uwagę na to, że obecnie zakres tego pojęcia jest zdecydowanie większy niż miało to miejsce jeszcze niedawno, szczególnie w odniesieniu do takich podmiotów, jak państwo czy naród. Obejmuje ono prawie wszystkie dziedziny podmiotu. Obec- nie na pewno nie tylko brak zagrożeń podmiotu jest desygnatem bezpieczeństwa, wypełnia ono prawie wszystkie sektory (części, funkcje) podmiotu. 42 Joseph S. Nye Jr. — amerykański politolog i pracownik administracji, współtwórca teorii współzależności w stosunkach międzynarodowych. 43 J.S. Nye Jr., Problemy badań nad bezpieczeństwem, „Sprawy Międzynarodowe” 1989, nr 6, s. 54.  14 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Istota bezpieczeństwa 1.3. Kryteria typologiczne bezpieczeństwa Ze względu na to, że jedną z podstawowych dziedzin prawie każdego przedmiotu poznania człowieka jest bezpieczeństwo, przedmiot ten staje się automatycznie pod- miotem bezpieczeństwa, co z kolei czyni otwartą listę rodzajów bezpieczeństwa, przy- kładowo: bezpieczeństwo globalne, regionalne, narodowe; bezpieczeństwo militarne, ekonomiczne, polityczne, publiczne, wewnętrzne, społeczne; bezpieczeństwo fizycz- ne, psychiczne, socjalne; bezpieczeństwo strukturalne, personalne itd. W przywołanym słowniku opracowanym na potrzeby strategicznego prze- glądu bezpieczeństwa RP, w zależności od rodzaju podmiotu wyróżnia się bez- pieczeństwo: indywidualne (personalne), grupowe, narodowe (w tym państwo- we i lokalne: wojewódzkie, powiatowe, gminne), międzynarodowe (regionalne i globalne), w tym międzypaństwowe (sojusznicze, koalicyjne) i transnarodowe. Autorzy tego słownika stoją na stanowisku, że w zależności od treści przedmio- tu bezpieczeństwa wyróżnia się tyle jego rodzajów, dziedzin, sektorów, działów, obszarów itd., ile jest możliwych sfer aktywności danego podmiotu, ponieważ w każdej sferze aktywności występują jakieś elementy bezpieczeństwa44. Różni autorzy przedstawiają różne rodzaje bezpieczeństwa, wyróżniane za pomocą różnych kryteriów. Ryszard Zięba wyszczególnia — jako podstawo- we — kryterium typologiczne bezpieczeństwa: podmiot tego bezpieczeństwa i —  odnosząc je do narodu i państwa — wyróżnia bezpieczeństwo narodowe (państwa) i bezpieczeństwo międzynarodowe45. Z kolei Jacek Czaputowicz wy- mienia następujące rodzaje bezpieczeństwa: militarne, polityczne, ekonomiczne, ekologiczne i społeczno-kulturowe46. Kryterium lokalizacji źródeł zagrożeń jest kluczem do wyróżniania bezpie- czeństwa wewnętrznego i zewnętrznego47. Jest to bardzo istotne rozróżnienie w odniesieniu do prawie wszystkich podmiotów bezpieczeństwa, jako oczywiste w odniesieniu do różniącego się otoczenia i uwarunkowań podmiotu. W takim ujęciu bezpieczeństwo wewnętrzne dotyczy stabilności i harmonijności podmio- tu, natomiast jego bezpieczeństwo zewnętrzne związane jest z wzajemnymi sto- sunkami z innymi podmiotami48. 44 Słownik podstawowych pojęć…, wyd. cyt.. 45 R. Zięba, D.B. Bobrow, E. Haliżak (red.), Bezpieczeństwo narodowe i międzynarodowe u schyłku XX wieku, Warszawa 1997, s. 6. 46 J. Czaputowicz, Kryteria bezpieczeństwa międzynarodowego państwa — aspekty teoretyczne [w:] S.  Dębski, B.  Górka-Winter (red.), Kryteria międzynarodowe bezpieczeństwa państwa, Warszawa 2003, s. 22–23.  47 W. Fehler, Pojęcie i istota bezpieczeństwa wewnętrznego państwa, „Przedsiębiorczość i Zarządzanie” 2009, t. 10, z. 3, s. 31–39. 48 S. Śladkowski, Bezpieczeństwo ekologiczne Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2004, s. 7. 15 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== TEORIA ZARZĄDZANIA KRYZYSOWEGO Kryterium przestrzenne ujmowane jest w  dwóch aspektach: fizycz- nym, które uwzględnia przestrzeń geograficzną podmiotu (lokalna, subregio- nalna, regionalna, kontynentalna, globalna), oraz w  aspekcie geofizycznym, z uwzględnieniem przestrzeni: powietrznej, lądowej, morskiej i elektronicznej (cy- berprzestrzeni). Z kolei kryterium czasu pozwala postrzegać bezpieczeństwo jako stan i proces. Bardzo często stosowane w praktyce jest wyróżnienie bezpieczeństwa nie ze względu na rodzaj podmiotu, którego ono dotyczy, a na dziedziny tego pod- miotu. Przy postrzeganiu bezpieczeństwa przez ten pryzmat praktycznie otwiera- my niekończącą się listę rodzajów bezpieczeństwa, takich jak bezpieczeństwo: po- lityczne, militarne, ekonomiczne, ekologiczne, socjalne, informacyjne, kulturowe, społeczne, powszechne, polityczne itd. Według kryterium typologicznego bezpieczeństwa, jakim jest realny podmiot, którego ono dotyczy, w typologii mamy do czynienia z fragmentaryzacją tego podmiotu przez jego kwantyfikowanie na obszarowo i zakresowo coraz mniejsze komponenty. Najczęściej spotykane typologie bezpieczeństwa są tworzone według następu- jących kryteriów: • podmiotu (praktycznie każdy realny obiekt może być podmiotem, zatem lista rodzajów bezpieczeństwa jest otwarta), • przedmiotu (najczęściej utożsamia się je z sektorami funkcjonowania podmiotu, spotykane są również zamiennie nazwy: sektor, problem), • przestrzeni (w zależności od rodzaju podmiotu wyszczególnia się tu jego części przestrzeni w znaczeniu geograficznym lub fizycznym), • czasu (wyróżnia się różne interwały czasowe podmiotu), • usytuowania źródeł zagrożeń (wewnątrz bądź na zewnątrz podmiotu). Oczywiście nie wyczerpuje to rejestru kryteriów, a ich lista jest praktycznie nieskończona. Zatem, w zależności od przyjętego kryterium, można wyróżnić wiele rodza- jów, dziedzin, sektorów, działów i obszarów bezpieczeństwa. Ich lista jest otwar- ta i żadna z nich nie może pretendować do najlepszej czy najbardziej kompletnej. 1.4. Interes podmiotu bezpieczeństwa Najczęściej za podstawę bezpieczeństwa podmiotu przyjmuje się jego interesy będące elementem systemu jego wartości. Ponieważ nauki o polityce wykształciły najbardziej znaczące naukowo ujęcia interesu narodowego i racji stanu (państwa), dorobek tych nauk będzie stanowił dla autora bazę zdefiniowania uogólnionego ujęcia interesu podmiotu bezpieczeństwa. 16 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== 1. Istota bezpieczeństwa Ryszard Zięba uważa, że  wyartykułowane i  odpowiednio przystosowa- ne do realizacji potrzeby narodu (państwa) stają się interesami, a najważniejsze z nich stanowią rację stanu państwa49. Arnold Wolfers50 utożsamia bezpieczeństwo narodowe z interesem narodo- wym i polityką pierwszeństwa realizacji potrzeb państwa w stosunku do jednostek, grup społecznych czy ludzkiego rodzaju jako całości, argumentując, że bezpie- czeństwo narodowe wyznacza cel polityki ważniejszy od wszystkich innych. We- dług niego bezpieczeństwo narodowe to wartość, której naród może mieć mniej lub więcej i której naród może pragnąć w większym lub mniejszym stopniu51. Można zatem przyjąć, że interes narodowy oraz racja stanu odnoszą się do tej samej sfery i — najogólniej ujmując — oznaczają zbiór wartości, które powinny przyświecać władzom państwowym (narodowi) oraz całemu społeczeństwu. Uogólniając: interesy podmiotu są  zbiorem najważniejszych jego warto- ści, zróżnicowanych na żywotne, wręcz egzystencjalne, dla których angażowane są wszelkie dostępne zasoby, i które są nienegocjowane, w odróżnieniu od intere- sów istotnych, związanych z jakością istnienia i trwania podmiotu. Interesy pod- miotu zmieniają się wraz z jego rozwojem, zmianami otoczenia, zmieniającymi się możliwościami i technologiami, co implikuje konieczność stałego poddawania ich krytyce, badaniu, i przekładaniu na język praktyki. To właśnie tak rozumiany interes powinien być wyznacznikiem (celem?) bez- pieczeństwa każdego podmiotu. To na podstawie tak rozumianego interesu wy- znacza się cele polityczne, strategiczne i operacyjne podmiotu. Tak rozumiany interes wręcz determinuje ujęcie, sposób postrzegania i definiowania bezpieczeń- stwa oraz niewątpliwie cele działania podmiotu w zakresie bezpieczeństwa. 1.5. Środowisko bezpieczeństwa Każdy podmiot bezpieczeństwa funkcjonuje w  określonym, najczęściej zmiennym środowisku. Spotykane są dwa ujęcia środowiska bezpieczeństwa: rzeczowe, rozumiane jako ogół wszystkich czynników otoczenia podmiotu bez- pieczeństwa, oraz przedmiotowe identyfikowane jako wyzwania, szanse, za- grożenia i ryzyka dla bezpieczeństwa podmiotu52. Drugi opis środowiska jest 49 R. Zięba, Bezpieczeństwo jako cel polityki państwa: aspekty teoretyczne [w:] J. Pawłowski (red.), Współczesny wymiar bezpieczeństwa. Między teorią a praktyką, Warszawa 2011. 50 Profesor nauk politycznych Yale University. 51 A. Wolfers, National security as an ambiguous symbol, “Political Science Quarterly” 1952, Vol. 67, No. 4, s. 484. 52 Strategia Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2007. 17 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw== TEORIA ZARZĄDZANIA KRYZYSOWEGO charakterystyczny dla współczesnego ujęcia bezpieczeństwa53. O ile samo środo- wiska bezpieczeństwa można uznać za wystarczająco zdefiniowane, o tyle wypeł- nienie go treścią dla poszczególnych rodzajów podmiotów bezpieczeństwa wyma- ga permanentnych badań. Ryszard Zięba definiuje wyzwania dla podmiotów jako nowe sytuacje, w których pojawiają się niezbywalne potrzeby wymagające sformułowania odpowiedzi i podję- cia stosownych działań54. Uogólniając, możemy zatem wyzwania utożsamić z wszel- kimi dylematami, z jakimi ma do czynienia podmiot w sprawach bezpieczeństwa. Wyzwania mogą być podjęte i rozwiązane na korzyść podmiotu lub zignorowane. Mogą one zatem stwarzać szanse dla podmiotu lub rodzić dla niego zagrożenia. Marian Cieślarczyk wyzwaniem określa sytuację lub informację o tej sytu- acji, która właściwie odczytana i zinterpretowana może stać się szansą55. Zazna- cza on, że sytuacja ta powinna zaistnieć we właściwym miejscu i czasie, ponieważ „w przeciwnym razie wyzwanie może stać się zagrożeniem”56. Dodatkowo zwraca on uwagę na konieczność właściwej percepcji i recepcji wyzwania jako podstawo- wego warunku dla postrzegania go jako szansy. Wskazuje również, iż proces roz- poznania i właściwego odczytywania wyzwania stanowi podstawę do podejmo- wania działań adekwatnych do zaistniałych potrzeb oraz prowadzenia różnych form współdziałania57. Jan Wojnarowski wyzwanie definiuje jako „proces, który zaistniał lub może zaistnieć w przyszłości, charakteryzuje się brakiem jasności co do oceny zaist- niałego zjawiska (wyzwania) i skutków, jakie może ono wywołać”58. Wskazuje on na koniczność interpretowania wyzwania w kontekście szans i zagrożeń bę- dących jego następstwem. Z tego powodu proponuje traktować wyzwania jako „mogące wystąpić zjawiska, zdarzenia o charakterze pozytywnym — szanse lub negatywnym — zagrożenia”59. Szanse utożsamiane są z wszelkimi okolicznościami sprzyjającymi interesom podmiotu, a zagrożenia ze wszelkimi destrukcyjnymi oddziaływaniami na ten 53 Podobne kategorie zostały wymienione w Strategii Rozwoju Systemu Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022, przyjętej uchwałą Rady Ministrów z 9 kwietnia 2013 r., nie określono ich jednak mianem środowiska bezpieczeństwa. 54 R. Zięba, O tożsamości nauk o bezpieczeństwie, „Zeszyty Naukowe AON” 2012, nr 1(86), s. 11–12. 55 M. Cieślarczyk, Teoretyczne i metodologiczne podstawy badania problemów bezpieczeń- stwa i obronności państwa, Siedlce 2009, s. 86. 56 Tamże, s. 86. 57 Tamże. 58 J. Wojnarowski, Współczesne wyzwania i zagrożenia dla systemu bezpieczeństwa państwa [w:] Z. Piątek (red.), Narodowy system pogotowia kryzysowego, Warszawa 2007, s. 11. 59 Tamże, s. 11. 18 ##7#52#aSUZPUk1BVC1WaXJ0dWFsbw==
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Teoria zarządzania kryzysowego. Zarys
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: