Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00252 004342 12932566 na godz. na dobę w sumie
Terytorialne uwarunkowania rozwoju przedsiębiorstw. Terytorium - kapitał społeczny - governance - ebook/pdf
Terytorialne uwarunkowania rozwoju przedsiębiorstw. Terytorium - kapitał społeczny - governance - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 206
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8094-8 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> polityka społeczna
Porównaj ceny (książka, ebook (-17%), audiobook).
Przyjęcie terytorialnego paradygmatu rozwoju za podstawę analiz procesów rozwojowych stawia w nowym świetle pytanie o współczesne uwarunkowania dla funkcjonowania i rozwoju przedsiębiorstw. Terytorium w jego nowym rozumieniu to specyficzna konstrukcja społeczna, oparta na relacjach pomiędzy aktorami lokalnymi. Relacje te, będące wynikiem wspólnych doświadczeń, wartości i zaufania, przyczyniają się do budowania przestrzeni społeczno-gospodarczej, w której wszyscy zainteresowani uczestniczą w tworzeniu i wdrażaniu polityk rozwoju.
Niniejsza publikacja w sposób szczególny koncentruje się na roli, jaką w tym kontekście pełni kapitał społeczny, oraz na współczesnych metodach sterowania procesem rozwoju terytorium (governance).
Publikacja adresowana jest do środowisk akademickich zainteresowanych problematyką dotyczącą terytorium, jego istoty, specyfiki, czynników mających wpływ na jego tworzenie i roli, jaką odgrywają czynniki terytorialne w rozwoju przedsiębiorstw. Odbiorcami książki mogą być także instytucje odpowiedzialne za kształtowanie i wdrażanie polityk rozwojowych, w realizację których mogłyby w większym stopniu być zaangażowane podmioty regionalne i lokalne.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Monika Słupińska – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Katedra Gospodarki Regionalnej i Środowiska, 90-214 Łódź, ul. Rewolucji 1905 r. nr 39 RECENZENT Marek W. Kozak REDAKTOR INICJUJĄCY Monika Borowczyk OPRACOWANIE REDAKCYJNE Ewa Siwińska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Stämpfli Polska Sp. z o.o. Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Shutterstock.com © Copyright by Monika Słupińska, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.07379.16.0.M Ark. wyd. 9,0; ark. druk. 12,875 ISBN 978-83-8088-093-1 e-ISBN 978-83-8088-094-8 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego tel. (42) 665 58 63 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl Pamięci prof. dr hab. Aleksandry Jewtuchowicz Spis treści Wstęp Rozdział I Terytorium – ewolucja paradygmatu rozwoju Globalizacja i glokalizacja – nowe spojrzenie na uwarunkowania rozwoju Rozwój lokalny jako płaszczyzna budowania konkurencyjności przedsiębiorstw Przestrzeń i terytorium – narodziny terytorialnego paradygmatu rozwoju Terytorialne systemy produkcyjne 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. Rozdział II Kapitał terytorialny i sposoby jego wykorzystania Pojęcie i rodzaje kapitału terytorialnego Kapitał społeczny Governance –współzarządzanie rozwojem terytorium 2.1. 2.2. 2.3. Rozdział III Podejście terytorialne w politykach rozwoju Terytorialny wymiar rozwoju w polityce spójności Unii Europejskiej Pozaeuropejskie spojrzenie na koncepcję terytorialnego podejścia do rozwoju Idea governance w ujęciu OECD i w działaniach Unii Europejskiej Strategia rozwoju kapitału społecznego w Polsce 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 9 15 15 18 21 26 33 33 37 44 53 54 65 68 76 8 Spis treści  Rozdział IV Rola terytorium w rozwoju przedsiębiorstw – badanie kapitału społecznego w regionie łódzkim Przesłanki i cel badania Opis metodologii badania Charakterystyka grupy badawczej Wiedza i korzystanie z programów pomocowych 4.4.1. Wiedza o programach pomocowych 4.4.2. Korzystanie z programów pomocowych Współpraca z przedsiębiorstwami 4.5.1. Skłonność do współpracy 4.5.2. Częstotliwość współpracy Współpraca z innymi podmiotami Współpraca z instytucjami publicznymi Istotność współpracy dla badanych przedsiębiorstw Zaufanie w biznesie 4.9.1. Zaufanie do firm 4.9.2. Zaufanie do ludzi Relacje pomiędzy przedsiębiorstwami a Centrum Obsługi Przedsiębiorcy Podsumowanie wyników badania 4.1. 4.2. 4.3. 4.4. 4.5. 4.6. 4.7. 4.8. 4.9. 4.10. 4.11. Zakończenie 83 83 85 88 93 93 95 99 99 101 104 124 136 161 161 166 172 177 181 Literatura Territorial determinants of enterprises development. Territory – Social capital – Governance (Summary) Spis tabel i rysunków Od Redakcji 185 199 201 205 Wstęp Ostatnie dekady to okres, w którym obserwujemy rosnące zainteresowa- nie regionem, rozpatrywanym jako podstawowa płaszczyzna rozwoju społeczno-gospodarczego. Studia regionalne, zmierzające do głębszego zrozumienia procesów rozwoju regionów, skoncentrowały uwagę badaczy m.in. na roli relacji zachodzących pomiędzy podmiotami funkcjonującymi w określonej przestrzeni społeczno-gospodarczej. Relacje te, będące wyni- kiem wspólnych doświadczeń historycznych, wspólnie dzielonych wartości i norm, umiejętności i woli współpracy oraz zaufania przesądzają o specyfice danej społeczności i tworzą określony klimat społeczny dla procesów rozwo- ju. Podmioty lokalne, łączące je wzajemne powiązania, sposób zorganizo- wania tworzą pewną konstrukcję społeczną określaną mianem terytorium. W tym rozumieniu terytorium nabiera podmiotowego charakteru, nie jest jedynie przestrzenią geograficzną określoną granicami administracyjnymi, ale staje się specyficznym aktorem społeczno-gospodarczym, posiadającym wewnętrzną logikę, sposób zorganizowania i dynamikę rozwoju. Ewolucja w myśleniu o rozwoju obserwowana w ostatnich latach dopro- wadziła nie tylko do pewnej reorientacji studiów teoretycznych, ale także znalazła swój wymiar praktyczny, przejawiający się przeformułowaniem kierunków i samego podejścia do interwencji publicznej. Istotą tych zmian jest coraz wyraźniejsze akcentowanie wymiaru terytorialnego w myśleniu o rozwoju i w prowadzeniu polityk rozwojowych. Kluczowe stają się za- tem takie kwestie, jak identyfikowanie wspólnych potencjałów i wyzwań, wymiana doświadczeń i współpraca pomiędzy podmiotami współdzie- lącymi cele i wartości oraz umiejętność włączania jak najszerszych grup w działania na rzecz rozwoju. Przyjęcie terytorialnego paradygmatu rozwoju za podstawę analiz proce- sów rozwojowych stawia również w nowym świetle pytanie o współczesne 10 Wstęp  uwarunkowania dla rozwoju przedsiębiorstw, w tym przede wszystkim o rolę kapitału społecznego i relacji pomiędzy sferą władzy i biznesu. W niniejszej publikacji, stanowiącej pewnego rodzaju podsumowanie dotychczasowego dorobku autorki, podjęto próbę wyjaśnienia związków pomiędzy terytorium, rozumianym jako konstrukcja społeczna, a rozwo- jem przedsiębiorstw. Celem pracy było zbadanie czynników terytorial- nych i ich wpływu na rozwój przedsiębiorstw lokalnych. W pracy skon- centrowano się w sposób szczególny na roli, jaką w tym kontekście pełni kapitał społeczny oraz na współczesnych metodach sterowania procesem rozwoju terytorium (governance). Autorka swoje rozważania oparła na te- zie mówiącej, że terytorium wraz z jego cechami w sposób istotny wa- runkuje funkcjonowanie i rozwój przedsiębiorstw lokalnych. Postawiona w pracy hipoteza, która została poddana weryfikacji, odniesiona została do konkretnego obszaru, jakim jest region łódzki, i brzmi następująco: niski poziom rozwoju kapitału społecznego hamuje wykształcanie się te- rytorium w rozumieniu przyjętym w niniejszej pracy. Metody weryfikacji sprawdzenia tak sformułowanej hipotezy obejmują zarówno studia lite- raturowe, jak i badanie empiryczne. W celu weryfikacji hipotezy badaw- czej postawione zostało w pracy w zasadzie jedno podstawowe pytanie badawcze: czy każde środowisko lokalne jest terytorium i kiedy możemy stwierdzić, że dany obszar spełnia kryteria terytorium? Próbę odpowiedzi na to pytanie stanowią nie tylko rozważania teoretyczne, ale także wy- niki uzyskane w badaniu empirycznym przeprowadzonym na potrzeby niniejszej pracy. Odpowiadając na to pytanie, zasadne wydaje się odwołanie do perspek- tywy badawczej zaproponowanej przez A. Jewtuchowicz, która w swojej analizie istoty terytorium proponuje postrzeganie tej konstrukcji przez pryzmat określonej przestrzeni relacji (Jewtuchowicz, 2005 i 2014). Czym jest przestrzeń relacji? Jest odwołaniem się w sposób bezpośredni do kapi- tału społecznego zapewniającego dynamikę, rodzaj i jakość relacji pomię- dzy poszczególnymi aktorami lokalnymi. Terytorium zatem potrzebuje określonej formy i treści. Jego formę tworzą rozmaite podmioty lokalne, w skład których wchodzą władze lokalne, przedsiębiorstwa i różnego ro- dzaju zorganizowane formy społeczności lokalnych, zaś treść terytorium (jego zawartość) stanowi sieć relacji pomiędzy tymi podmiotami. Rodzaj i jakość tych relacji determinowane są przez dwie składowe: poziom roz- woju kapitału społecznego i skłonność (umiejętność) współzarządzania rozwojem w sposób angażujący jak najszerszą grupę interesariuszy lokal- nych. W budowaniu relacji sprzyjających tworzeniu terytorium ważnym czynnikiem jest zaufanie oraz – związana z zaufaniem – chęć do współpra- cy, postrzeganej jako sposób na wspólne rozwiązywanie problemów bądź sposób na osiąganie wspólnych celów. Cechy te wykształcają się w procesie Wstęp  11 nabywania wspólnych doświadczeń, rozwoju kulturowego i historycznego społeczności lokalnych. Nie pozostają jednak obojętne na współczesność, na którą zasadniczy wpływ mają regulacje prawne i określony klimat po- lityczny. Przepisy prawa tworzą podstawy porządkujące relacje pomiędzy różnego rodzaju podmiotami, określają także zakres i sposób wykonywa- nia przez nie swoich kompetencji. Dla przedsiębiorstw dobre, przejrzyste i stabilne prawo oznacza większą przewidywalność i bezpieczeństwo w po- dejmowaniu działań. Na proces rozwoju terytorium znaczenie ma także wspomniany już odpowiedni klimat polityczny, przez który rozumieć na- leży skłonność władzy do tworzenia warunków umożliwiających rozwój społeczeństwa obywatelskiego. Klimat sprzyjający budowaniu zaufania do instytucji publicznych, klimat zachęcający do współpracy, wyrażania swoich opinii i oczekiwań. Bez odpowiedniego klimatu politycznego nie jest możliwa rzeczywista partycypacja społeczności lokalnej w zarzą- dzaniu rozwojem, brak bowiem będzie właściwych relacji niezbędnych do urzeczywistniania koncepcji governance. Praca składa się z czterech rozdziałów. Pierwszy poświęcony został przedstawieniu ewolucji paradygmatu rozwoju, która doprowadziła do wyodrębnienia, na podstawie wcześniej sformułowanych teorii roz- woju lokalnego, podejścia ukierunkowanego terytorialnie. Postępujący proces globalizacji uwypuklił znaczenie środowisk lokalnych dla budo- wy konkurencyjności podmiotów gospodarczych. Wykształcił się nowy termin, „glokalizacja”, odzwierciedlający związki pomiędzy globalnym i lokalnym wymiarem rozwoju. Nowy paradygmat opiera się na założeniu, że to właśnie terytorium stanowi podstawową płaszczyznę rozwoju, a jego zróżnicowane cechy są elementem sprzyjającym bądź hamującym pro- ces rozwoju przedsiębiorstw na danym obszarze. Terytorium wraz z jego specyficznymi cechami pozwala przedsiębiorstwom w oparciu o zasoby lokalne konkurować globalnie. „Terytorium” to najczęściej pojawiające się w pracy pojęcie. Stosunkowo rzadko stosowany termin „region” odnosi się de facto do terytorium, wraz z podmiotami i relacjami zachodzącymi pomiędzy nimi. W drugim rozdziale pracy skoncentrowano się na omówieniu kluczo- wego czynnika wyjaśniającego istotę i sposób organizacji terytorium, jakim jest kapitał terytorialny. Definiowany jest on jako dostępność do szerokiej gamy czynników materialnych i niematerialnych na danym obszarze, które mogą tworzyć określone zasoby lub ograniczenia, de- cydujące o funkcjonowaniu terytorium (Markowski, 2015, s. 14). Głów- ną składową kapitału terytorialnego jest kapitał społeczny, określany często mianem kapitału relacyjnego. Kapitał społeczny odzwierciedla określony zasób umiejętności społeczności lokalnych, zdolność i skłon- ność do samoorganizowania się i współpracy, współdzielenie pewnych 12 Wstęp  norm i wartości. Czynniki te determinują określoną formę organizacji produkcji, prowadząc do wykształcania się terytorialnych form organi- zacji produkcji (w pracy zawężonych do terytorialnych systemów pro- dukcyjnych). Pojęcia „kapitał społeczny” i „kapitał relacyjny” stosowane są w niniejszej pracy zamiennie. Większość autorów zajmujących się badaniami kapitału społecznego w zasadzie podobnie traktuje te poję- cia – jako synonimy – choć w literaturze przedmiotu obecne jest także podejście różnicujące oba te terminy (Camagni, 2008). Wraz z rozwojem kapitału społecznego rośnie skłonność społeczeństw do włączania się w procesy zarządzania rozwojem społeczno-gospodarczym. Specyfi- ka terytorium wymusza więc przyjęcie nowych metod sterowania jego rozwojem, umożliwiających wszystkim zainteresowanym podmiotom aktywne włączanie się w programowanie i wdrażanie działań rozwo- jowych. Rozdział drugi kończy się omówieniem koncepcji governance. W naukach regionalnych ten termin odnosi się do form regulacji i ko- ordynacji zachowań podmiotów gospodarczych, przypisując przy tym kluczową rolę instytucjom publicznym w tworzeniu warunków do urze- czywistniania koncepcji governance. W niniejszej pracy określono nim model zarządzania procesami rozwoju polegający na włączaniu w kre- owanie i wdrażanie polityk oraz projektów rozwojowych wszystkich interesariuszy tych polityk, tj. instytucje, grupy społeczne i środowiska podzielające wspólne cele rozwojowe. Koncepcja governance jest zatem rozumiana jako współzarządzanie rozwojem, nie jest tożsama z „rządze- niem”, które jest wyłącznym atrybutem władzy. W kolejnym, trzecim rozdziale pracy odwołano się do sfery polityk, adaptujących w ostatnich latach w coraz większym zakresie terytorialne podejście do rozwoju. Organizacje międzynarodowe, takie jak OECD czy Unia Europejska, w swoich dokumentach akcentują konieczność wprowadzania nowej filozofii rozwoju, koncentrującej się na potencja- le tkwiącym w każdym terytorium. Działania Unii Europejskiej mają w tym kontekście wymiar praktyczny; jedna z kluczowych polityk, jaką jest polityka spójności, w okresie programowania 2014–2020 bar- dzo wyraźnie odwołuje się w swoich założeniach do koncepcji rozwoju ukierunkowanego terytorialnie (place-based development). Przyjęciu tej koncepcji towarzyszy szereg działań wspierających zarówno rozwój kapitału społecznego, jak i promujących wdrażanie nowoczesnej metody zarządzania rozwojem, jaką jest governance. Również w polskich doku- mentach strategicznych uwzględnia się terytorialne podejście do rozwo- ju, a także dostrzega się znaczenie kapitału społecznego i formułuje się kierunki działań zmierzających do tworzenia warunków sprzyjających rozwojowi kapitału społecznego. Wstęp  13 Ostatni, czwarty rozdział pracy jest prezentacją wyników badania em- pirycznego przeprowadzonego w regionie łódzkim. Celem była identy- fikacja i ocena czynnika terytorialnego, jakim jest kapitał społeczny po- przez zbadanie relacji pomiędzy sferą władzy i biznesu przy formułowaniu i realizacji polityki wspierania małych i średnich przedsiębiorstw. Aby zobrazować relacje pomiędzy podmiotami terytorialnymi, ocenie pod- dano także kwestie związanie z zaufaniem, skłonnością przedsiębiorstw do współpracy z sektorem nauki i badań, a także do współpracy pomiędzy samymi przedsiębiorstwami. Badania wykonane zostały w ramach rea- lizacji projektu pt. Ocena skuteczności regionalnych systemów dystrybucji funduszy strukturalnych Unii Europejskiej dla podnoszenia konkurencyj- ności i innowacyjności małych i średnich przedsiębiorstw. Studium porów- nawcze województwa łódzkiego i regionu Umbrii (Projekt Narodowego Centrum Nauki nr 1432/B/H03/2011/40). Publikacja adresowana jest do środowisk akademickich zainteresowa- nych problematyką dotyczącą terytorium, jego istoty, specyfiki, czynni- ków mających wpływ na jego tworzenie i roli, jaką odgrywają czynniki terytorialne w rozwoju przedsiębiorstw. Odbiorcami książki mogą być także instytucje odpowiedzialne za kształtowanie i wdrażanie polityk rozwojowych, w realizację których mogłyby w większym stopniu być za- angażowane podmioty regionalne i lokalne. Pojęcie terytorium i pełne zrozumienie jego natury i roli w kreowaniu rozwoju nadal jest stosunkowo mało popularne, dlatego też niniejsza publikacja może być postrzegana jako jedna z prób upowszechniania i popularyzacji koncepcji terytorial- nego paradygmatu rozwoju. Rozdział I Terytorium – ewolucja paradygmatu rozwoju 1.1. 1.1. Globalizacja i glokalizacja – nowe spojrzenie na uwarunkowania rozwoju Termin „globalizacja” po raz pierwszy pojawił się w słowniku Webster’s Dictionary już w 1961 r. Trzy lata później kanadyjski socjolog i filozof Her- bert Marshall McLuhan użył pojęcia „globalna wioska”, jednak dopiero lata 90. ubiegłego wieku przyniosły ogromne zainteresowanie badaczy globalnym wymiarem rozwoju gospodarczego, społecznego i kulturowe- go. W 1992 r. Roland Robertson opublikował stwierdzenie, że globalizacja to proces, poprzez który świat staje się w coraz większym stopniu „jednym wspólnym miejscem” (Robertson, 1992). W jego rozumieniu „globaliza- cja jako koncepcja odnosi się zarówno do „zmniejszania się” świata, jak i zwiększania się stopnia pojmowania świata jako całości (Robertson, 1992, za: Czaja, 2001, s. 65)1. Globalizacja i jej immanentne cechy, tj. konkurencja, innowacja i efektywność, bardziej niż kiedykolwiek wyznaczają przedsiębiorstwom kierunki ich strategicznego rozwoju, opartego na adaptacji do global- nych wymogów i rynków. Głównymi aktorami globalizacji są duże kor- poracje transnarodowe, będące zarówno kreatorami, jak i uczestnikami 1 Globalizacja jest zjawiskiem opisywanym szeroko w literaturze krajowej i zagranicz- nej. Duży wkład w wyjaśnienie globalnego podejścia do rozwoju społecznego i go- spodarczego wnieśli m.in.: R. Robertson (1992), P. Veltz (1996), Z. Bauman (2000), G. Benko, A. Lipietz (2000), A. Amin, N. Thrift (1993), Th.L. Friedman (2001). Wśród autorów polskich warto powołać się na prace A. Zorskiej (2000), I. Pietrzyk (2004), A. Jewtuchowicz (2005), K. Kucińskiego (2011) i innych. 16 Terytorium – ewolucja paradygmatu rozwoju  globalizacji. Ich strategie rozwoju z jednej strony stanowią czynnik kreujący mechanizmy globalizacji, z drugiej zaś są odpowiedzią na zmiany zachodzące w zglobalizowanej gospodarce (postępująca integracja gospodarcza świata, liberalizacja przepływu czynników produkcji, wzrost znaczenia badań i rozwoju, skracanie cyklu życia produktów) (Sokołowicz, 2009, s. 49). Zjawiskiem towarzyszącym procesowi globalizacji jest wzrost roli, jaką w zakresie kreowania mechanizmów rozwojowych odgrywają obok czynników globalnych czynniki lokalne. Słusznie zauważa A. Pomieciński, że „globalizacja zawiera w sobie szczególny rodzaj napięcia pomiędzy »partykularnym« i »ogólnym«, »lokalnym” i »ponadlokalnym«. Chociaż uznaje się po- wszechnie, że globalizacja to intensyfikacja ogólnoświatowych relacji społecznych, które wiążą oddalone od siebie miejsca, to jej immanen- tną cechą jest partycypacja w lokalnych kontekstach” (Pomieciński, 2009). Wprawdzie nie ulega wątpliwości, że globalizacja wyznacza trendy i wyzwania rozwojowe, jednak to płaszczyzna lokalna tworzy uwarunkowania do budowania przez przedsiębiorstwa swojej pozycji konkurencyjnej (Słupińska, 2013c, s. 93). Jak zauważa O. Torres, o ile konkurencja jest zjawiskiem globalnym, o tyle konkurencyjność jest nadal mocno zakorzeniona w sferze aktywności lokalnej (Torres, 2004, s. 23–24). S. Barczyk, w kontekście współistnienia globalnej i lokalnej płaszczyzny rozwoju wskazuje na wykształcanie się terytorialnych układów kalejdoskopowych, „w których różne kombinacje lokalności wchodzą w sojusze z różnymi kombinacjami globalności” (Barczyk, 2010, s. 106). W tym kontekście zasadne wydaje się przeniesienie ak- centu w badaniach nad procesami rozwoju społeczno-gospodarczego na płaszczyznę regionu. Rozwój małych i średnich przedsiębiorstw – jednych z aktorów świa- towej gospodarki – uwarunkowany jest szeregiem czynników o charak- terze lokalnym, krajowym, jak również globalnym. Te ostatnie, zwią- zane z otwartością gospodarek, determinują określone zachowania konkurencyjne przedsiębiorstw, które, bez względu na swoją wielkość, zmuszone są do przyjmowania strategii wpisującej się w perspektywę globalną (Jewtuchowicz, 2005, s. 42). Odpowiedzią na wyzwania sta- wiane małym i średnim podmiotom przez postępujący proces globali- zacji są relacje, więzi, zasoby kształtujące regionalne formy organizacji produkcji. Budowana na poziomie lokalnym konkurencyjność pozwala włączać się małym i średnim firmom w globalne procesy gospodarcze, w dostęp do globalnych zasobów i rynków zbytu. Jak zauważa A. Nowa- kowska, współczesna gospodarka światowa jest swoistą mozaiką regio- nalnych systemów produkcyjnych, w których każdy aktor działa w spe- cyficznym otoczeniu regionalnym (charakteryzującym się określonym 1.1. Globalizacja i glokalizacja – nowe spojrzenie na uwarunkowania rozwoju 17 potencjałem, jaki stanowią kapitał ludzki, kapitał społeczny, infrastruk- tura otoczenia biznesu, lokalna kultura i system instytucjonalny) sko- munikowanym z globalną siecią powiązań zewnętrznych (Nowakowska, 2011, s. 13). Globalizacja jest procesem związanym z tworzeniem sieci powiązań i współzależności pomiędzy krajami, gospodarkami, społeczeństwami i przedsiębiorstwami. Sieci te mają zróżnicowany charakter. Globali- zacja ma wymiar nie tylko gospodarczy, ale też społeczny, kulturowy i polityczny, a jej istota polega na wyjątkowym przyspieszeniu global- nej wymiany informacji, kapitału, towarów i usług. Proces ten ze swej natury jest złożony i wielowymiarowy, zawierając w sobie często pew- ne (pozorne) sprzeczności. Jedną z nich jest silny związek pomiędzy globalizacją a lokalizmem i rozwojem regionalnym. Globalizacja, wywołująca także negatywne konsekwencje społeczne (polaryzacja dochodów, podział na „wygrane” i „przegrane” w procesie globali- zacji społeczeństwa i kraje), spowodowała także odrodzenie się idei społeczeństwa obywatelskiego i lokalizmu. Jak zauważa K. Kuciński, „sławiąc i ganiąc globalizację nie zauważa się, że ma ona swoje alter ego podążające za nią niczym cień i stanowiące jej rewers. Tym rewer- sem […] jest glokalizacja rozumiana jako rosnące znaczenie lokalnych społeczności i lokalnych gospodarek funkcjonujących w warunkach stwarzanych przez nabierające ogólnoświatowego charakteru procesy integracyjne oraz coraz większa rola lokalnych warunków działania podmiotów gospodarczych realizujących swoje globalne strategie. Okazuje się bowiem, że globalizacja wzmaga poczucie lokalności i zwiększa możliwości, jakie ona daje. Wyzwalając podmioty gospodar- cze z niewoli miejsca, uzależnia jednocześnie ich sukces ekonomiczny od lokalnych warunków prowadzenia działalności gospodarczej” (Ku- ciński, 2011, s. 17). Termin „glokalizacja” powstał z połączenia słów „globalność” i „lokal- ność” dla wyrażenia nierozerwalnego charakteru związków pomiędzy zja- wiskami i procesami zachodzącymi na poziomie światowym i lokalnym. Za autora tego pojęcia uważa się Rolanda Robertsona, brytyjskiego socjo- loga i antropologa kultury, który zaproponował, aby wszystko, co dzieje się ze społecznościami lokalnymi w warunkach globalizacji, a także sposób, w jaki społeczności te wchodzą w interakcje z globalnym otoczeniem, roz- patrywać w ujęciu procesowym. Proces ten określił mianem glokalizacji (Robertson, 1995). Rozwój lokalny jest komplementarny i równoczesny z rozwojem globalnym. Globalizacja determinuje lokalne procesy rozwojowe, z drugiej strony sama jest uzależniona od cech lokalnych społeczno- ści i gospodarek. Glokalizacja jest zatem postrzeganiem globalizacji 18 Terytorium – ewolucja paradygmatu rozwoju  z perspektywy lokalnej; jest lokalną odpowiedzią na zjawiska globalne. Cechy lokalne, ukształtowane w procesie rozwoju historyczno-kultu- rowego, determinują kontekst działalności gospodarczej danego regio- nu, co jest odwołaniem do terytorialnego postrzegania rozwoju. Z dru- giej strony procesy społeczne i gospodarcze zachodzące na poziomie lokalnym nie mogą być zrozumiane bez uwzględniania ich globalnego kontekstu (Kuciński, 2011, s. 20). Glokalizacja charakteryzuje się dwiema cechami: dostępnością (płasz- czyzna globalna w lokalnej) i bliskością (płaszczyzna lokalna w globalnej) (Torres, 2004). Dostępność ma związek z „odmiejscowieniem“ i możliwoś- cią nawiązania globalnych stosunków społeczno-gospodarczych. W tym rozumieniu dostępność związana jest z przeniesieniem płaszczyzny glo- balnej w lokalną. Dostępność jest ściśle związana z pojęciem sieci i bli- skości funkcjonalnej lub organizacyjnej, które mają silne uwarunkowania terytorialne. Lokalność i globalność przenikają się, stanowiąc dwa aspekty tego samego zjawiska – szeroko rozumianego rozwoju – nie mogą zatem być sobie przeciwstawiane. To właśnie zróżnicowania regionalne, specyfiki poszczególnych terytoriów stanowią przesłanki dla procesu globalizacja. Rozwój lokalny nie jest wszakże procesem zamkniętym w ramach danego terytorium, jest poddany uwarunkowaniom zewnętrznym i cechować się powinien myśleniem globalnym. W sposób tylko z pozoru paradoksalny to właśnie postępujący proces globalizacji zwrócił uwagę badaczy na lokalny kontekst procesów rozwoju. Nierozerwalne związki istniejące między lokalnym i globalnym wymia- rem rozwoju skłoniły do poszukiwania odpowiedzi na pytanie o wpływ uwarunkowań lokalnych na konkurencyjność podmiotów lokalnych. 1.2. 1.2. Rozwój lokalny jako płaszczyzna budowania konkurencyjności… przedsiębiorstw Zainteresowanie rozwojem lokalnym pojawiło się już w latach 60., kie- dy uwaga badaczy kierować się zaczęła w stronę zbiorowych działań społeczności lokalnych i ich roli w kreowaniu rozwoju. Lata powojenne to okres, w którym powszechnie uważano, że jedynie duże przedsię- biorstwa odgrywają istotną rolę w kreowaniu postępu i rozwoju, a małe i średnie firmy – z racji swoich ograniczonych możliwości – pełnić mogą jedynie funkcje podwykonawców. Koncepcje rozwoju gospodarczego 1.2. Rozwój lokalny jako płaszczyzna budowania konkurencyjności… 19 opierającego się na działalności dużych przedsiębiorstw z pominięciem roli małych i średnich podmiotów gospodarczych zaczęły być przedmio- tem krytyki, spowodowanej nasilaniem się niekorzystnych zjawisk spo- łecznych. Jednym z nich była konieczność migracji ludności z obszarów mniej uprzemysłowionych i poszukiwanie pracy w innych miejscach. Zaczęły pojawiać się coraz silniejsze ruchy społeczne postulujące wdra- żanie bardziej harmonijnego rozwoju terytorialnego. Kryzys, jaki pojawił się w latach 70., stanowił kolejną przyczynę, dla której wzrosło zainteresowanie przedsiębiorczością mniejszej skali. Epo- ka fordyzmu, która przyniosła silną polaryzację gospodarczą i teryto- rialną, wykazała niezdolność dużych przedsiębiorstw do adaptowania się do zmian pojawiających się w otoczeniu. Sztywne i zhierarchizowane struktury organizacyjne okazały się być istotną przeszkodą przy wdra- żaniu zmian technicznych i podejmowaniu nowych projektów. Duże przedsiębiorstwa zaczęły zatem modernizować swoje sposoby organi- zacji produkcji i struktury organizacyjne w kierunku modelu bardziej elastycznego, związanego z decentralizacją produkcji, z wyodrębnia- niem mniejszych jednostek gospodarczych współpracujących ze sobą w ramach sieci. Równolegle z tymi procesami zaczęto zauważać większą zdolność do dostosowywania się do zmian gospodarczych ze strony małych i średnich podmiotów gospodarczych, które płynnie włączały się w re- strukturyzujące się systemy produkcyjne. Dynamika rozwoju małych i średnich firm w latach 70. i 80., często będących inicjatywami lokal- nymi, ich duże zdolności adaptacyjne, a także coraz silniej dostrzegana ich rola społeczna (tworzenie miejsc pracy) spowodowały reorientację polityk zarządzania rozwojem w wielu państwach zachodniej Europy. Kryzys produkcji dużej skali skutkujący upadkiem wielu dużych pod- miotów i narastaniem bezrobocia strukturalnego (szczególnie w trady- cyjnych gałęziach przemysłu), a tym samym konieczność podejmowa- nia przez rządy centralne działań na rzecz rekonwersji regionów (przy rosnącym w wielu państwach deficycie budżetowym w tym okresie) skłonił państwa do większego zainteresowania decentralizacją i regio- nalizacją nie tylko polityk rozwoju, ale także zarządzania takimi obsza- rami, jak oświata, kształcenie, infrastruktura transportowa czy pomoc socjalna. Stopniowo także zagospodarowanie terytorialne przestawało być domeną rządów centralnych (staje się kompetencją społeczności lokalnych), a w procesie tym dostrzegana zaczyna być rola jakości i in- tensywności powiązań i relacji pomiędzy różnego rodzaju aktorami lokalnymi (Jewtuchowicz, 2005, s. 57). Zjawiska te doprowadziły do powstania koncepcji rozwoju lokal- nego, rozwoju kontestującego hegemonię dużych przedsiębiorstw 20 Terytorium – ewolucja paradygmatu rozwoju  i promującego udział społeczności lokalnych w jego kreowaniu2. W rozmaitych definicjach rozwoju lokalnego podkreślane są jego podstawowe cechy: (1) poczucie przynależności i utożsamianie się ze społecznością lokalną, które powodują rozwój określonych relacji w obrębie aktorów lokalnych, co skutkuje podejmowaniem rożnego rodzaju inicjatyw lokalnych; (2) „lokalność” rozwoju jest wynikiem osadzenia go w określonej przestrzeni historycznej, gospodarczej, spo- łecznej, kulturowej i symbolicznej, które to cechy sprzyjają tworzeniu aktywnej przestrzeni kontaktów; (3) rozwój lokalny jest rozwojem terytorialnym, wymaga tworzenia odpowiedniego środowiska mate- rialnego i niematerialnego do realizacji rozmaitych inicjatyw; środowi- sko to winno opierać się na współpracy i współdziałaniu społeczności lokalnych przy jednoczesnym ich otwarciu na świat i na współpracę zewnętrzną; (4) jednym z najważniejszych czynników w kreowaniu trwałego rozwoju lokalnego jest wykształcenie właściwej przestrzeni negocjacji pomiędzy różnymi aktorami lokalnymi, w czym kluczową rolę odgrywać powinny władze lokalne. Rozwój lokalny nie jest oczywiście procesem, który przebiega bez udziału władz centralnych czy też z wykluczeniem inwestycji z zewnątrz. Państwo poprzez tworzenie określonych ram prawno-administracyjno- -finansowych stwarza bowiem warunki umożliwiające mobilizację spo- łeczności lokalnych. Jak zauważa B. Pecquer, rozwój lokalny jest opiera się na integrowaniu społeczności lokalnych w procesie produkcji i dystrybucji dóbr materialnych, bez zamykania się w ramy mikroekonomii (Pecquer, 2000, s. 37, za: Jewtuchowicz, 2005, s. 61). Badania, koncentrujące się wokół rozwoju lokalnego i kwestii zwią- zanych z postrzeganiem środowisk lokalnych jako bazy do budowania konkurencyjności podmiotów gospodarczych, przyczyniły się do wyod- rębnienia się terytorialnego paradygmatu rozwoju. Terytorium w jego nowym rozumieniu staje się tym samym płaszczyzną wyjaśniającą nowe uwarunkowania dla rozwoju przedsiębiorstw. 2 Temat rozwoju lokalnego jest szeroko opisany, a literatura zajmująca się jego istotą i mechanizmami jest niezwykle bogata. Wśród autorów, którzy w swoich pracach poświęcają uwagę zagadnieniu rozwoju lokalnego, wymienić należy m.in.: B. Pec- queur (2000), G. Duché (1997, 2001), C. Lacour (1996), C. Courlet (1994), G. Col- letis, J.-P. Gilly (1999) i inni. Także polska literatura przedmiotu jest stosunkowo bogata w dorobek opracowań z zakresu rozwoju lokalnego. Szczególnie cenny jest tutaj dorobek m.in.: I. Pietrzyk (1995, 2000, 2001, 2004), A. Jewtuchowicz (2000, 2005), J. Parysek (1997), B. Jałowiecki (1989), D. Stawasz, T. Markowski (2001) i inni.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Terytorialne uwarunkowania rozwoju przedsiębiorstw. Terytorium - kapitał społeczny - governance
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: