Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00314 009679 7506807 na godz. na dobę w sumie
Testament - prawo a praktyka Królestwa Polskiego. W świetle akt notariuszy zgierskich w latach 1826-1875 - ebook/pdf
Testament - prawo a praktyka Królestwa Polskiego. W świetle akt notariuszy zgierskich w latach 1826-1875 - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 299
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-380-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka stanowi pierwsze we współczesnej literaturze kompleksowe opracowanie zagadnienia prawa testamentowego obowiązującego w Królestwie Polskim, przedstawione na tle praktyki, tj. XIX-wiecznych testamentów publicznych, własnoręcznych i tajemnych, znajdujących się w aktach kancelarii notarialnych w Zgierzu (1826–1875). W rozprawie zostały wykorzystane ówcześnie obowiązujące akty prawne (m.in. Kodeks Napoleona, Kodeks Cywilny Królestwa Polskiego, ustawa o organizacji notariatu) oraz bogata literatura przedmiotu, włącznie z najnowszą.

Dla przybliżenia dzisiejszemu Czytelnikowi obszernego, różnorodnego, a tym samym interesującego materiału, analiza postanowień testamentów oraz przepisów prawa została poparta cytatami z zachowaniem ich oryginalnego brzmienia.

 

Autorka kompleksowo omawia konstrukcję instytucji testamentu od strony prawnej, a przy tym łączy materię prawa spadkowego z innymi działami prawa cywilnego, szczególnie osobowego i rodzinnego, dokonuje prawidłowej egzegezy licznych norm ustawowych, jak też, co istotne, konfrontuje je z prawem współczesnym oraz nie waha się przedstawiać własnych trafnych ocen. Książka stanowi wartościową pozycję nie tylko dla historyków prawa, lecz i szerszego kręgu odbiorców. Jest oryginalnym, ważnym poznawczo przejawem erudycji i znajomości epoki.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Justyna Bieda – Katedra Historii Państwa i Prawa Polskiego Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Łódzki, 90-232 Łódź, ul. Kopcińskiego 8/12 jbieda1@wp.pl RECENZENT Wojciech Witkowski REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Katarzyna Gorzkowska SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR OKŁADKĘ PROJEKTOWAŁA Barbara Grzejszczak Publikacja dofinansowana przez Izbę Notarialną w Łodzi © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2013 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06280.13.0.D ISBN (wersja drukowana) 978-83-7525-979-7 ISBN (ebook) 978-83-7969-380-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62 Dla mojego męża Marcina i córki Lenki Spis treści Wykaz skrótów Wstęp 1. Wprowadzenie 2. Terminologia ROZDZIAŁ I. Granice swobody testowania 1. Uwagi wstępne 2. Część obowiązkowa spadku 2.1. Dzieci prawe, dzieci uprawnione i przysposobione 2.2. Dalsi zstępni 2.3. Wstępni 3. Część ustawowa spadku 3.1. Dzieci naturalne prawnie uznane 3.2. Małżonek 4. Skutki niezachowania przez testatora przepisów ograniczających swobodę te- stowania – zmniejszenie zapisów testamentowych 5. Uwagi o praktyce stosowanej w Zgierzu 6. Posumowanie ROZDZIAŁ II. Wymogi formalne testamentu 1. Wymogi formalne testamentu publicznego 1.1. Uwagi wstępne 1.2. Wymogi formalne bezwzględne jednej osoby 1.2.1. Testament publiczny jako akt zawierający rozporządzenie woli tylko 1.2.2. Wymóg uczestniczenia określonych osób w sporządzaniu aktu 1.2.3. Obowiązek spisania testamentu publicznego przez notariusza 1.2.4. Testament publiczny jako zapis słów dyktowanych przez testatora 1.2.5. Obowiązek odczytania testamentu publicznego w obecności świadków 1.2.6. Obowiązek podpisania testamentu publicznego przez testatora, świadków i notariusza mieszkania 1.2.7. Właściwość terytorialna działalności notariusza oraz miejsce jego za- 1.2.8. Zakaz przyjmowania przez notariuszy aktów notarialnych sporzą- dzonych przez określone osoby lub  zawierających przysporzenia na ich rzecz 1.2.9. Data i miejsce sporządzenia aktu oraz imiona, nazwiska i miejsce za- mieszkania świadków 13 15 15 22 31 31 31 31 32 32 33 33 35 38 39 43 45 45 45 45 46 47 51 53 54 55 59 60 61 8 1.3. Wymogi formalne względne 1.3.1. Zagadnienie odsyłaczy, dopisków, skreśleń i wpisów między wierszami 1.3.2. Imię i nazwisko oraz miejsce urzędowania notariusza 1.3.3. Imię i nazwisko, miejsce zamieszkania, stan cywilny testatora oraz świadków wymienionych w art. 11 ON 1.3.4. Język testamentu publicznego 1.3.5. Przejrzystość testamentu publicznego 1.3.6. Wzmianka o wydaniu wyciągu głównego 2. Wymogi formalne testamentu własnoręcznego 2.1. Uwagi wstępne 2.2. Pismo własnoręczne 2.3. Data 2.4. Podpis 2.5. Przedstawienie testamentu Prezesowi Trybunału Cywilnego I Instancji 3. Wymogi formalne testamentu tajemnego 3.1. Uwagi wstępne 3.2. Oświadczenie ostatniej woli 3.3. Akt nadpisu 3.2.1. Obowiązek podpisania oświadczenia ostatniej woli przez testatora 3.2.2. Zamknięcie i zapieczętowanie testamentu 3.2.3. Przedstawienie testamentu notariuszowi 3.3.1. Wymogi formalne bezwzględne 3.3.1.1. Obowiązek spisania aktu nadpisu przez notariusza jednym ciągiem na papierze zawierającym treść testamentu lub ko- percie, w której testament został zamknięty 3.3.1.2. Wymóg uczestniczenia w sporządzeniu aktu nadpisu okre- 3.3.1.3. Obowiązek podpisania testamentu przez testatora, świad- 3.3.1.4. Właściwość terytorialna działalności notariusza oraz miejsce ślonych osób ków i notariusza jego zamieszkania 3.3.1.5. Zakaz przyjmowania przez notariuszy aktów notarialnych sporządzanych przez określone osoby lub  zawierających przysporzenia na ich rzecz 3.3.1.6. Data i miejsce sporządzenia aktu nadpisu oraz imiona, na- zwiska i miejsce zamieszkania świadków 3.3.2. Wymogi formalne względne 3.3.2.1. Zagadnienie odsyłaczy, dopisków, skreśleń i wpisów między wierszami 3.3.2.2. Imię i nazwisko oraz miejsce urzędowania notariusza 3.3.2.3. Imię i nazwisko, miejsce zamieszkania, stan cywilny testatora 3.3.2.4. Język aktu nadpisu 3.3.2.5. Przejrzystość aktu nadpisu 3.4. Przedstawienie testamentu Prezesowi Trybunału Cywilnego I Instancji 4. Podsumowanie 65 65 68 69 71 73 76 78 78 78 80 82 83 88 88 89 89 90 91 92 92 92 93 94 95 95 96 97 97 97 98 99 99 100 102 ROZDZIAŁ III. Zdolność do rozporządzania majątkiem na wypadek śmierci i jej granice 1. Uwagi wstępne 2. Zdolność do rozporządzania majątkiem na wypadek śmierci 2.1. Osoby występujące w charakterze testatorów 3. Ograniczenia zdolności do rozporządzania majątkiem na wypadek śmierci 3.1. Bezwzględna niezdolność do rozporządzania majątkiem na wypadek śmierci 3.2. Względna niezdolność do rozporządzania majątkiem na wypadek śmierci 3.2.1. Zakaz czynienia przez małoletniego testatora rozporządzeń wzglę- 3.1.1. Osoby chore umysłowo 3.1.2. Małoletni 4. Szczególne ograniczenia w zakresie zdolności czynienia rozporządzeń testamen- dem opiekuna towych na rzecz małżonka 5. Podsumowanie ROZDZIAŁ IV. Zdolność do  otrzymywania majątku przez testament i  jej granice 2.1.1. Osoby fi zyczne 2.1.2. Osoby prawne 1. Uwagi wstępne 2. Zdolność do dziedziczenia w drodze testamentu 2.1. Wymóg istnienia w chwili otwarcia spadku 2.2. Podmioty powoływane do spadku w charakterze zapisobiorców 3. Niezdolność do dziedziczenia w drodze testamentu 3.1. Bezwzględna niezdolność do dziedziczenia w drodze testamentu 2.2.1. Osoby fi zyczne 2.2.1.1. Krewni 2.2.1.2. Osoby niespokrewnione 2.2.2. Osoby prawne 3.1.1. Osoby prawne nieposiadające zezwolenia władzy na  dziedziczenie w drodze testamentu 3.1.2. Zapisobiorcy niewłaściwie określeni 3.1.3. Osoby skazane wyrokiem sądowym za przestępstwo 3.2. Względna niezdolność do dziedziczenia w drodze testamentu 4. Szczególne ograniczenia możliwości dziedziczenia w drodze testamentu przez 3.2.1. Osoby leczące testatora i duchowni 3.2.2. Cudzoziemcy dzieci pozamałżeńskie po ich rodzicach 4.1. Dzieci naturalne prawnie uznane 4.2. Dzieci naturalne nieuznane 4.2.1. Dzieci zrodzone z mężczyzny stanu wolnego i niezamężnej kobiety, których nie łączył stosunek pokrewieństwa 4.2.2. Dzieci zrodzone z cudzołóstwa lub kazirodztwa 5. Osoby podstawione 6. Podsumowanie 9 105 105 106 107 112 112 112 114 116 116 117 120 121 121 122 122 122 126 127 127 127 130 134 136 136 136 137 139 140 140 142 143 143 143 143 145 146 147 10 2.3.1. Nieruchomości 2.3.2. Rzeczy ruchome 2.1.1. Prawa majątkowe podlegające dyspozycji testamentowej 2.1.2. Prawa majątkowe mogące być przedmiotem zapisu testamentowego 2.4.1.1. Pozycja prawna zapisobiorcy ogólnego 2.4.1.1.1. Prawo objęcia majątku spadkowego w posiadanie 2.4.1.1.2. Obowiązek wykonania zapisów testamentowych 2.4.1.1.3. Obowiązek spłaty długów i ciężarów spadku ROZDZIAŁ V. Rodzaje rozporządzeń testamentowych 1. Uwagi wstępne 2. Rozporządzenia majątkowe 2.1. Charakterystyka prawna przedmiotu dyspozycji 2.2. Zakres rozporządzenia majątkowego 2.3. Przedmiot rozporządzenia 2.4. Formy rozporządzeń majątkowych 2.5. Zapis warunkowy 2.6. Zapis terminowy 2.7. Zapis ponad udział (pod względem szczególnym) 2.8. Substytucje 2.9. Dział majątku spadkowego dokonany w  testamencie przez wstępnych 2.4.1. Zapis ogólny 2.4.2. Zapis pod tytułem ogólnym 2.4.3. Zapis szczególny 2.4.3.1. Pozycja prawna zapisobiorcy szczególnego 2.4.2.1. Pozycja prawna zapisobiorcy pod tytułem ogólnym 2.4.2.1.1. Prawo objęcia majątku spadkowego w posiadanie 2.4.2.1.2. Obowiązek wykonania zapisów testamentowych 2.4.2.1.3. Obowiązek spłaty długów i ciężarów spadku 2.4.3.1.1. Prawo objęcia majątku spadkowego w posiadanie 2.4.3.1.2. Obowiązek wykonania zapisów testamentowych 2.4.3.1.3. Obowiązek spłaty długów i ciężarów spadku na rzecz zstępnych 3. Rozporządzenia natury osobistej 3.1. Nadanie opieki przez testament (ustanowienie opiekuna głównego) 3.2. Ustanowienie opiekuna przydanego (podopiekuna) 3.3. Przysposobienie 3.4. Uznanie dziecka naturalnego 3.5. Zaprzeczenie pochodzenia dziecka zrodzonego w małżeństwie 3.6. Zobowiązania o charakterze moralnym (polecenia) 4. Podsumowanie ROZDZIAŁ VI. Wykonawca testamentu (egzekutor) 1. Uwagi wstępne 2. Mianowanie wykonawcy testamentu (egzekutora) 3. Zdolność do bycia wykonawcą testamentu 4. Prawa i obowiązki wykonawcy testamentu 4.1. Zakres czynności wykonawcy testamentu posiadającego wwiązanie w  ru- chomości spadkowe 149 149 149 149 149 151 152 154 154 157 161 161 167 167 172 173 178 181 181 184 186 190 195 195 199 200 202 206 207 208 211 214 215 217 221 222 225 227 228 231 231 231 233 236 237 4.2. Zakres czynności wykonawcy testamentu nieposiadającego wwiązania 4.3. Zakres czynności wykonawcy testamentu w przypadku powołania większej w ruchomości spadkowe liczby egzekutorów 4.4. Stanowisko wykonawcy testamentu jako funkcja nieodpłatna 4.5. Wygaśnięcie pełnomocnictwa wykonawcy testamentu 5. Podsumowanie ROZDZIAŁ VII. Upadek mocy prawnej testamentu 1. Uwagi wstępne 2. Odwołanie testamentu 2.1. Odwołanie testamentu w sposób wyraźny 2.2. Odwołanie testamentu w sposób milczący 2.3. Sądowe odwołanie testamentu 3. Upadek zapisu testamentowego 3.1. Upadek zapisu testamentowego z przyczyn leżących po stronie zapisobiorcy 3.2. Upadek zapisu testamentowego z przyczyn leżących w rzeczy zapisanej 4. Skutki odwołania i upadku zapisu testamentowego 5. Utrata przez testatora zdolności testowania po dniu sporządzenia testamentu 5.1. Osoby skazane wyrokiem sądowym za przestępstwo 5.2. Testament samobójców 6. Podsumowanie Zakończenie Bibliografi a Aneks 11 245 247 248 249 250 253 253 254 256 262 265 267 267 269 270 273 274 276 278 279 289 295 Wykaz skrótów APŁ Franciszek Boguński Jan Cichocki Józef Stokowski Kajetan Janicki Kajetan Szczawiński KCKP KK KKGiP KN Marceli Jaworski ON Paweł Gąsowski Roman Jaroński – Archiwum Państwowe w Łodzi –  APŁ, zespół 439, akta notariusza Franciszka Boguńskiego –  APŁ, zespół 444, akta notariusza Jana Cichockiego w Zgie- w Zgierzu (1827–1846) rzu (1857–1863) w Zgierzu (1821–1847) w Zgierzu (1829–1839) w Zgierzu (1847–1861) –  APŁ, zespół 438, akta notariusza Józefa Stokowskiego –  APŁ, zespół 440, akta notariusza Kajetana Janickiego –  APŁ, zespół 442, akta notariusza Kajetana Szczawińskiego –  Kodeks Cywilny Królestwa Polskiego, „Dziennik Praw Kró- lestwa Polskiego” 1825, nr 41, t. X –  Kodeks Karzący Królestwa Polskiego, „Dziennik Praw Kró- lestwa Polskiego” 1818, nr 20, t. V –  Kodeks Kar Głównych i  Poprawczych, Komisja Rządowa Sprawiedliwości, Warszawa 1847 –  Kodeks Napoleona –  APŁ, zespół 443, akta notariusza Marcelego Jaworskiego w Zgierzu (1855–1872) –  ustawa o organizacji notariatu z 16 marca 1803 r. –  APŁ, zespół 446, akta notariusza Pawła Gąsowskiego w Zgie- –  APŁ, zespół 441, akta notariusza Romana Jarońskiego Wojciech Hałaczkiewicz –  APŁ, zespół 445, akta notariusza Wojciecha Hałaczkiewicza rzu (1868–1869) w Zgierzu (1847–1856) w Zgierzu (1862–1876) Wstęp 1. Wprowadzenie Współczesne polskie prawo spadkowe przyjmuje zasadę swobody te- stowania zakładającą, iż każdy ma prawo swobodnie rozporządzać swo- im majątkiem na  wypadek śmierci w  drodze jednostronnej czynności prawnej, tj. testamentu1. Wolność testowania nie jest jednak czymś oczy- wistym i nie ona rządziła dziedziczeniem na ziemiach polskich w okresie I Rzeczypospolitej. Dopiero wiek XIX przyniósł Europie, w tym także na ziemiach pol- skich, gruntowne zmiany w zakresie prawa spadkowego. Prądy oświece- niowe głosiły ideę nieograniczonego prawa własności, co nierozerwalnie wiązało się ze swobodą testowania. Ogólną regułę swobody testowania zasadniczo jako pierwszy w nowożytnej Europie wprowadził Kodeks Na- poleona z  1804  r. W  zakresie prawa spadkowego obowiązywał na  zie- miach polskich w  krótkim okresie istnienia Księstwa Warszawskiego, a następnie w Królestwie Polskim, a także po odzyskaniu niepodległości, aż do 1946 r. Przedstawiona monografi a została poświecona rodzącej się w XIX w. na ziemiach Królestwa Polskiego nowożytnej instytucji testamentu, za- kładającej swobodę dysponowania majątkiem na wypadek śmierci jako przyrodzone prawo każdego człowieka, choć ograniczone prawami naj- bliższych krewnych. Książka stanowi pierwsze we  współczesnej literaturze komplekso- we opracowanie zagadnienia prawa testamentowego obowiązującego w Królestwie Polskim, przedstawione na tle praktyki, tj. XIX-wiecznych testamentów publicznych, testamentów własnoręcznych, testamentów tajemnych. Opracowanie to jest przeznaczone nie tylko dla historyków prawa, lecz także może być pomocne dla praktyków w zrozumieniu obecnie obo- wiązujących przepisów prawa spadkowego, w szczególności w aspekcie 1 E. Skowrońska-Bocian, Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spad- ki, Warszawa 2011, s. 96. 16 niedawnych zmian wprowadzających zapis windykacyjny, a więc zapis o skutkach rzeczowych – rozwiązanie, które już wprowadzał Kodeks Na- poleona2. W rozprawie zostały wykorzystane akty prawne: Kodeks Napoleona (KN), Kodeks Cywilny Królestwa Polskiego (KCKP), francuska ustawa o organizacji notariatu z 16 marca 1803 r. (ON), obowiązująca na zie- miach Księstwa Warszawskiego, a  następnie Królestwa Polskiego, aż do 1876 r.3 – zaczerpnięte ze zbioru Stanisława Zawadzkiego4. Posługi- wanie się tym przekładem jest uzasadnione jego powszechnością i odwo- ływaniem się do niego przez XIX-wiecznych autorów. Ponadto w pracy posłużono się Kodeksem Karzącym z 1818 r. i Kodeksem Kar Głównych i Poprawczych z 1848 r. Bazę źródłową stanowiły testamenty publiczne, testamenty wła- snoręczne i  testamenty tajemne znajdujące  się w  aktach kancelarii notarialnych w Zgierzu w latach 1826–1875, a przechowywane w zbio- rach Państwowego Archiwum w Łodzi (APŁ). Dokumenty znajdują się w  dziewięciu zespołach: zespół 438 (akta notariusza Józefa Stokow- skiego w Zgierzu 1821–1847), zespół 439 (akta notariusza Franciszka Boguńskiego w Zgierzu 1827–1846), zespół 440 (akta notariusza Ka- jetana Janickiego w Zgierzu 1829–1839), zespół 441 (akta notariusza Romana Jarońskiego w Zgierzu 1847–1856), zespół 442 (akta notariu- sza Kajetana Szczawińskiego w Zgierzu 1847–1861), zespół 443 (akta notariusza Marcelego Jaworskiego w Zgierzu 1855–1872), zespół 444 (akta notariusza Jana Cichockiego w Zgierzu 1857–1863), zespół 445 (akta notariusza Wojciecha Hałaczkiewicza w Zgierzu 1862–1876), ze- spół 446 (akta notariusza Pawła Gąsowskiego w Zgierzu 1868–1869). W Przewodniku po zasobie archiwalnym pod zespołem 447 został za- szeregowany jako notariusz zgierski Władysław Herzberg, działający w latach 1868–18745. Zapis ten stanowi pomyłkę badaczy, gdyż analiza akt tego notariusza wykazała, iż  prowadził on kancelarię wyłącznie w Łodzi. 2 Szerzej: J. Bieda, M. Kłos, Zapis windykacyjny, czyli powrót do przeszłości, „Pań- stwo i Prawo” 2013, nr 4. 3 Francuska ustawa notarialna z 16 marca 1803 r. obowiązująca na ziemiach Króle- stwa Polskiego na mocy dekretu z 27 stycznia 1808 r. nie doczekała się ofi cjalnego tłuma- czenia na język polski. Pierwszy przekład francuskiej ustawy notarialnej na język polski opublikowany został w Drukarni Księży Pijarów w Warszawie w 1808 r. S. Zawadzki, Prawo cywilne obowiązujące w Królestwie Polskim, t. II, Warszawa 1861, s. 863–883. 4 S. Zawadzki, Prawo cywilne obowiązujące w Królestwie Polskim, t. I–II, Warszawa 1860–1861. walnym, Warszawa 1998, s. 307. 5 M. Bandurka (red.), Archiwum Państwowe w Łodzi. Przewodnik po zasobie archi- 17 W  aktach notariuszy zgierskich w  badanym okresie odnajdujemy 319 testamentów publicznych6. Największą ich liczbę, bo aż 72, spisał notariusz Roman Jaroński, mimo iż  działalność notarialną prowadził tylko 9 lat. Niewiele mniej, 68 aktów, zostało sporządzonych w kance- larii Franciszka Boguńskiego. Nie jest to jednak liczba imponująca, bio- rąc pod uwagę, iż notariusz ten praktykował aż 19 lat. Znaczną liczbę testamentów publicznych zeznano też w kancelarii Jana Cichockiego – 52, Józefa Stokowskiego  – 38, Kajetana Szczawińskiego  – 38, czy też Wojciecha Hałaczkiewicza  – 33. Mniej, bo tylko 14, spisał Marceli Ja- worski. Natomiast bardzo skromny zasób materiału źródłowego znajdu- je się w zespołach Kajetana Janickiego i Pawła Gąsowskiego, spisali oni jedynie po 2 testamenty publiczne. O ile zrozumiałe jest to w stosunku do Pawła Gąsowskiego, gdyż prowadził on praktykę tylko rok, to Kaje- tan Janicki miał kancelarię w Zgierzu przez lat 10. Ponadto materiał źródłowy zawiera niewiele, bo zaledwie 10 pro- tokołów posiedzeń sądowych w przedmiocie otwarcia testamentu wła- snoręcznego7, z czego w 4 przypadkach nie zachowała się treść rozpo- rządzenia8. W  zbiorach Józefa Stokowskiego odnajdujemy 6 takich dokumentów, 3 zachowały się w kancelarii Romana Jarońskiego i jeden w aktach Jana Cichockiego. W badanych zbiorach archiwalnych jest także niewiele, bo tylko 9 te- stamentów tajemnych9, z czego tylko w 7 przypadkach mamy akt nad- pisu10, a 5 rozporządzeń pozostaje nadal zamkniętych11. Ponadto źródła zawierają 2 adnotacje o złożeniu notariuszowi rozporządzenia ostatniej woli w formie mistycznej, jednakże sam dokument się nie zachował12. Wybór testamentów sporządzonych przez notariuszy zgierskich jako podstawy materiału źródłowego nie był przypadkowy. Zgierz, położo- ny na ziemiach centralnych Królestwa Polskiego13, od początku XIX w. 6 W pracy dodatkowo wykorzystano trzy akty notarialne zawierające jedynie odwo- łanie poprzednio sporządzonego testamentu. 2850, 3156, 1386; Jan Cichocki, sygn. 870. 7 Roman Jaroński, sygn. 52, 53, 284; Józef Stokowski, sygn. 6565, 2106, 6379, 8 Roman Jaroński, sygn. 52, 53, 284; Józef Stokowski, sygn. 6565. 9 W tym okresie w aktach kancelarii notarialnych z Zgierzu odnajdujemy np. 319 testamentów publicznych. 10 Józef Stokowski, sygn. 1782 (nie zachował się akt nadpisu), 1711, 3633 (nie zo- stał sporządzony akt nadpisu), 4234, 6133, 5091; Franciszek Boguński, sygn. 10, 5, 4. 11 Józef Stokowski, sygn. 1782, 4234, 6133, 5091; Franciszek Boguński, sygn. 10. Archiwum Państwowe w Łodzi nie wyraża zgody na otwarcie zapieczętowanych testa- mentów tajemnych. 12 Wojciech Hałaczkiewicz, sygn. 167, 168. 13 Miasto Zgierz początkowo znajdowało się w powiecie zgierskim, województwie mazowieckim, które w 1837 r. zostało przemianowane na gubernię mazowiecką. W roku 18 był prężnie rozwijającym się ośrodkiem przemysłowym, co było związane z tworzeniem przez władze Królestwa Polskiego na tym terenie przemy- słu włókienniczego. W  związku z  podpisaniem w  1821  r. tzw. „umowy zgierskiej” przez członków Komisji Przemysłowej Województwa Mazo- wieckiego ze specjalistami polskimi i niemieckimi z zakresu przędzalnic- twa, farbiarstwa i tkactwa, w Zgierzu zaczęli się osiedlać koloniści z Prus i Saksonii. W krótkim czasie Zgierz stał się stolicą polskiego sukiennictwa i miastem wielokulturowym14. Wprawdzie w kolejnych latach głównym ośrodkiem przemysłowym stała się Łódź, jednakże notariat w tym mie- ście powstał dopiero w 1841 r., a co za tym idzie, w okresie wcześniejszym mieszkańcy Łodzi bardzo często sporządzali rozporządzenia ostatniej woli u  notariuszy zgierskich15. Przywołane okoliczności spowodowały, iż w aktach notariuszy zgierskich zgromadzony został bardzo obszerny, różnorodny, a tym samym interesujący z punktu widzenia naukowca za- mierzającego analizować XIX-wieczne testamenty materiał źródłowy. Dla przybliżenia dzisiejszemu Czytelnikowi treści pracy, analiza po- stanowień testamentów oraz przepisów prawa została poparta cytatami z zachowaniem ich oryginalnego brzmienia. W trakcie analizy materiału archiwalnego powstał problem związa- ny z różnorodną pisownią w jednym akcie imienia i nazwiska testatora. Dla uniknięcia nieścisłości imiona i nazwiska osób zeznających akt ostat- niej woli będą podawane zgodnie z ich brzmieniem w komparycji aktu. Przywołane w  pracy testamenty zostały oznaczone zgodnie z  sy- gnaturami nadanymi im przez właściwe kancelarie notarialne. Prak- tyka co do sposobu numeracji sporządzanych aktów notarialnych róż- niła  się u  poszczególnych notariuszy. Franciszek Boguński16, Marceli Jaworski17 oraz Wojciech Hałaczkiewicz18 stosowali oddzielną numerację za każdy rok. Odmiennie Józef Stokowski19, Roman Jaroński20, Kajetan 1844, w związku z reorganizacją podziału terytorialnego kraju, gubernię mazowiecką połączono z gubernią kaliską i utworzoną gubernię warszawską (szerzej: W. Witkowski, Historia administracji w Polsce, Warszawa 2007, s. 146–150). W zakresie przynależno- ści sądowej Zgierz podlegał Sądowi Pokoju Powiatu Zgierskiego jako sądowi cywilnemu najniższej instancji, od którego odwołania można było wnosić do Trybunału Cywilnego I Instancji w Warszawie. 14 http://cms.miasto.zgierz.pl. 15 D. Wiśniewska-Jóźwiak, „Postanawiają, iż co do majątku, jaki obecnie posiadają i w przyszłości mieć mogą…” Intercyzy w małżeńskim prawie majątkowym Królestwa Polskiego na przykładzie Łodzi (1841–1875), Łódź 2012, s. 20. 16 Franciszek Boguński. 17 Marceli Jaworski. 18 Wojciech Hałaczkiewicz. 19 Józef Stokowski. 20 Roman Jaroński. 19 Janicki21 i Paweł Gąsowski22 prowadzili sygnaturę ciągłą. Natomiast Jan Cichocki oznaczał kolejne akty notarialne według obu powyżej wska- zanych sposobów numeracji23. Z  kolei akta Kajetana Szczawińskiego wskazują na odrębną numerację za lata 1847, 1848–1851, 1852–1856, 1857–1858, 1859, 1860, 186124. W związku z powyższym, dla uniknię- cia ewentualnych nieporozumień, w  pracy został zamieszczony aneks zawierający wykaz testamentów publicznych sporządzonych przez no- tariuszy zgierskich w latach 1826–1875 znajdujących się w zbiorach Ar- chiwum Państwowego w Łodzi. Testamenty publiczne oznaczono przez wskazanie sygnatury oraz daty sporządzenia aktu. W rozprawie wykorzystano przede wszystkim literaturę XIX-wiecz- ną i opracowania pochodzące z dwudziestolecia międzywojennego, choć także prace historyczno-prawne pochodzące z wieku XXI. Pomocne oka- zało  się również orzecznictwo, przede wszystkim wyroki IX Departa- mentu Warszawskiego Senatu Rządzącego, a po jego likwidacji w 1876 r. także wyroki Petersburskiego Senatu Rządzącego. Wykorzystanie lite- ratury przedmiotu i  orzecznictwa z  okresu późniejszego uzasadnione jest faktem, iż przepisy KN obowiązywały na terenach byłego Królestwa Polskiego także po  odzyskaniu niepodległości25, aż do  wejścia w  życie 1 stycznia 1947 r. Dekretu o prawie spadkowym26. W okresie międzywo- jennym polski ustawodawca wprowadził jedynie nieliczne zmiany, jed- nakże nie dotyczyły one instytucji testamentu publicznego27. Literatura dotycząca samego testamentu z wieku XIX jest skromna. Należy tu wskazać przede wszystkim opracowanie A. Okolskiego28. War- to zwrócić uwagę także na pochodzące z 1900 r. publikacje H. Cederbau- ma29 i F. Podlewskiego30. Znacznie więcej opracowań powstało w dwudziestoleciu międzywo- jennym. Do najbardziej przydatnych możemy zaliczyć studia autorstwa 21 Kajetan Janicki. 22 Paweł Gąsowski. 23 Jan Cichocki. 24 Kajetan Szczawiński. 25 R. Kuratowski, Prawo spadkowe obowiązujące w  b. Królestwie Kongresowym. Skrypt I, Londyn 1944, s. 1–2; A. Korobowicz, W. Witkowski, Historia ustroju i prawa polskiego (1772–1818), Warszawa 2009, s. 237. 26 E. Borkowska-Bagińska, Historia prawa sądowego, Warszawa 2006, s. 142. 27 S. Płaza, Historia prawa w Polsce na tle porównawczym, cz. III, Kraków 2001, s. 141. szawa 1885. 28 A. Okolski, Zasady prawa cywilnego obowiązujące w Królestwie Polskim, War- 29 H. Cederbaum, Jak napisać testament własnoręczny, Warszawa 1900. 30 F. Podlewski, O spadkach i testamentach. Wykład popularny prawa obowiązują- cego z uwzględnieniem prawa rosyjskiego, austriackiego i niemieckiego, Warszawa 1900. 20 M.  Planiola31 przełożone na  język polski przez A.  Słomińskiego oraz opracowania powstałe na  podstawie wykładów H.  Konica32 i  K. Luto- stańskiego33. Spośród najnowszej literatury na  uwagę zasługują przede wszyst- kim prace Doroty Malec, Dzieje notariatu polskiego34 oraz Notariat Dru- giej Rzeczypospolitej35. Ponadto niezwykle cenne dla poznania systemu prawa cywilnego badanej epoki okazały się prace Katarzyny Sójki-Zie- lińskiej36 oraz Stanisława Płazy37. Wykorzystane w niniejszej rozprawie orzecznictwo zostało zaczerp- nięte ze zbiorów A. Słomińskiego38, D. Skurzalskiego39, P. Kapuścińskie- go40, a także J. J. Litauera41. Pomocne w  zakresie analizy poprawności formalnej testamentów publicznych jako aktów notarialnych okazało  się też opracowanie za- tytułowane Wykład praw obowiązujących w Królestwie Polskim, t. IV: Notariat42. W pracy przyjęto układ problemowy, a całość podzielono na siedem rozdziałów. 31 M. Planiol, Podręcznik prawa cywilnego (o darowiznach i testamentach), z franc. przeł. i przypisami opatrzył A. Słomiński, Warszawa 1922. 32 Prawo cywilne. Repetytorium egzaminacyjne opracowane na  podstawie wykła- dów uniwersyteckich prof. H. Konica, Warszawa 1831. 33 Prawo cywilne obowiązujące w b. Królestwie Polskim. Repetytorium egzamina- cyjne opracowane na podstawie wykładów uniwersyteckich prof. K. Lutostańskiego i prof. H. Konica. Uzupełnione i poprawione z uwzględnieniem zmian wprowadzonych do pra- wa cywilnego przez ustawy i rozporządzenia oraz nowy kodeks zobowiązań. Zawiera: Rys historyczny, prawo osobowe, prawo familijne, prawo małżeńskie osobowe, stosunki ma- jątkowe pomiędzy małżonkami, prawo rzeczowe i hipoteczne, spadki, testamenty, wyd. IV, Warszawa 1935. 34 D. Malec, Dzieje notariatu polskiego, Kraków 2007. 35 D. Malec, Notariat Drugiej Rzeczypospolitej, Kraków 2002. 36 K. Sójka-Zielińska, Kodeks Napoleona. Historia i współczesność, Warszawa 2007. 37 S. Płaza, Historia prawa w  Polsce na  tle porównawczym, cz. II–III, Kraków 2001–2002. 38 A. Słomiński, Prawo cywilne (obowiązujące w b. Królestwie Kongresowym) w ju- rysprudencji Senatu (1842–1914), cz. I: Kodeks Cywilny Królestwa Polskiego, Warszawa 1923; cz. III: Księga trzecia Kodeksu cywilnego Napoleona: spadki, działy, darowizny, testamenty, umowy (sprzedaż, najem, spółka, etc.), Łódź b.d.w. 39 D. Skurzalski, Objaśnienia do  prawa cywilnego obowiązującego w  Królestwie Polskiem, zebrane z Jurysprudencyi Sądowej za 1842–1880, Warszawa 1881. 40 P. Kapuściński, Jurysprudencja Senatu z  lat dwudziestu sześciu (1842–1867), Warszawa 1869. 41 J. J. Litauer, Prawo cywilne obowiązujące na obszarze b. Kongresowego Królestwa z dodaniem tekstu francuskiego, ustaw uzupełniających i związkowych oraz orzecznictwa kasacyjnego, Warszawa 1929. 42 Wykład praw obowiązujących w Królestwie Polskim, t. IV: Notariat, b.m. i d.w. 21 Rozdział pierwszy, Granice swobody testowania, opisuje ustawowe ograniczenia w  swobodzie rozporządzania majątkiem w  drodze testa- mentu z uwagi na sytuację rodzinną testatora. W rozdziale znajdują się też przykłady przedstawiające sposób realizacji ustawowych obwarowań w treści testamentów publicznych. W  rozdziale drugim, Wymogi formalne testamentu, przedstawione zostały przepisy Kodeksu Napoleona, jak i ustawy notarialnej. Rozdział ten składa  się z  trzech zasadniczych części, w  których omówiono wa- runki formalne wymagane kolejno przy sporządzaniu testamentu pu- blicznego, testamentu własnoręcznego i testamentu tajemnego. Całość została zaprezentowana na tle szerokiej bazy archiwalnej. Rozdział trzeci, Zdolność do rozporządzania majątkiem na wypadek śmierci i jej granice, prezentuje przymioty, jakie musiała posiadać osoba pragnąca sporządzić testament oraz ograniczenia w tym zakresie. Roz- dział ten składa się z trzech głównych części. W pierwszej z nich omówio- no ogólną regułę zdolności do czynienia rozporządzeń testamentowych wraz z szeroką analizą testamentów mającą na celu dokonanie charak- terystyki osób sporządzających rozporządzenia ostatniej woli. Kolejne akapity odnoszą  się do  przypadków bezwzględnej niezdolności do  do- konywania rozporządzeń testamentowych oraz względnej niezdolności do dokonywania takich rozporządzeń. Rozdział czwarty, Zdolność do  otrzymywania majątku przez testa- ment i jej granice, prezentuje problematykę związaną z ustawowymi wy- mogami stawianymi podmiotom powoływanym do dziedziczenia w dro- dze testamentu wraz z  szczegółową analizą praktyki w  tym zakresie. Ponadto w tej części pracy dokonano analizy testamentów pod kątem od- powiedzi na pytanie, kto był powoływany w charakterze zapisobiorców oraz jakie stosunki rodzinne lub osobiste łączyły testatora z osobami, na rzecz których czyniono rozporządzenia testamentowe. Kolejny rozdział, Rodzaje rozporządzeń testamentowych, jest najob- szerniejszy. W  tej części poruszono różnorodne zagadnienia związane z  treścią i  formą składanych oświadczeń woli. W  pierwszej kolejności zostały omówione rozporządzenia majątkowe, począwszy od  charak- terystyki prawnej dyspozycji testamentowych, zakresu rozporządzeń, ich przedmiotu, a skończywszy na rodzajach zapisów testamentowych. Następnie przedstawione zostały inne czynności prawne dopuszczalne w  testamentach publicznych, a  mające charakter niemajątkowy, takie jak: ustanowienie opiekuna, przysposobienie, uznanie dziecka natural- nego, zaprzeczenie pochodzenia dziecka zrodzonego w małżeństwie. Po- nadto rozdział ten dotyka kwestii oświadczeń testatorów skierowanych do  zapisobiorców, mających charakter zobowiązań moralnych. Całość poparta jest szeregiem przykładów zaczerpniętych z treści badanych do- kumentów. 22 Rozdział szósty, Wykonawca testamentu, został poświęcony pojawia- jącej się w źródłach instytucji egzekutora spadku. Jego zasadniczą treść stanowi omówienie przesłanek decydujących o  zdolności do  pełnienia funkcji wykonawcy testamentowego, jego praw i obowiązków względem masy spadkowej. Jednocześnie opisano realizację unormowań prawnych w praktyce. Rozdział siódmy, Upadek mocy prawnej testamentu, zamykający ca- łość rozprawy, prezentuje sytuacje, w których ważnie sporządzony akt ostatniej woli nie wywierał skutków prawnych z powodu zdarzeń zaist- niałych po  dacie jego sporządzenia, takich jak odwołanie testamentu, upadek zapisu testamentowego, utrata przez testatora zdolności testo- wania po dniu sporządzenia aktu ostatniej woli. Szczególna uwaga zo- stała poświęcona problematyce odwołania rozporządzenia ostatniej woli w testamencie lub akcie notarialnym. W tym miejscu pragnę złożyć serdeczne podziękowania Panu Profe- sorowi Jackowi Matuszewskiemu za ogromną pomoc okazaną w czasie przygotowywania tejże rozprawy. Ponadto dziękuję wszystkim uczestni- kom seminarium doktorskiego Katedry Historii Państwa i Prawa Pol- skiego oraz Katedry Historii Państwa i Prawa Powszechnego, a w szcze- gólności Panom Profesorom Zygfrydowi Rymaszewskiemu, Krzysztofowi Goźdź-Roszkowskiemu i Tadeuszowi Szulcowi za okazaną przychylność oraz wiele cennych rad i wskazówek. 2. Terminologia Zagadnienia terminologii dziedziczenia testamentowego zasługują na szczególne uwzględnienie z dwóch powodów. Po pierwsze, termino- logia XIX-wieczna nie odpowiada w  pełni prawniczej praktyce języko- wej XXI w. Po drugie, występuje w badanym okresie rozbieżność między terminami stosowanymi przez prawodawcę i  praktykę. Do  tego trze- ba zwrócić uwagę na płynność terminologii wykorzystywanej w nauce prawa. Z oczywistych względów nie jest to zestawienie pełne, gdyż cały szereg uwag związanych z terminologią źródeł będzie szczegółowo opra- cowany w dalszej części. W tym miejscu zajmę się jedynie pojęciami pod- stawowymi związanymi z instytucją testamentu. Zacząć trzeba od podstawowego terminu. Zgodnie z art. 895 KN „testa- ment jest to akt, przez który testator rozporządza całością lub częścią mająt- ku swojego, na czas, w którym już żyć nie będzie, i który odwołać może”. Ta- kie sformułowanie używane było także przez autorów, np. F. Podlewskiego43, 43 F. Podlewski, op. cit., s. 125 i n. 23 H. Cederbauma44, A. Okolskiego45, I. Bryma46, M. Kurmana47, J. Barwiń- skiego48, M. Planiola49, H. Konica50. Sporadycznie jako synonim „testa- mentu” w literaturze spotykamy określenia takie, jak: „rozporządzenie swym majątkiem na wypadek śmierci”51, „rozporządzenie ostatniej wo- li”52, „oświadczenie ostatniej woli”53, czy też „akt ostatniej woli”54. O ile w  literaturze zazwyczaj posługiwano  się pojęciem „testament”, o  tyle w praktyce termin ten często zstępowano innymi określeniami. Marceli Jaworski posługiwał  się sformułowaniem „ostatniej woli rozporządze- nie”55, Wojciech Hałaczkiewicz „ostatnia wola czyli testament”56, a Józef Stokowski „rozporządzenie testamentowe”57. W aktach Jana Cichockie- go natomiast możemy spotkać jako synonim pojęcia „testament” słowo „rozporządzenie”58. W aktach Romana Jarońskiego natrafi amy na kilka terminów: „ostatnie rozporządzenie”59, „rozporządzenie testamento- we”60, czy też „ostatnie rozporządzenie swym majątkiem”61. Bogata ter- minologia występuje również u Kajetana Szczawińskiego: „akt ostatniej woli czyli rozporządzenie majątkowe na przypadek śmierci”62, „rozpo- rządzenie testamentowe”63, „ostatnią swą wolę”64, „ostatniej swej woli dyspozycję”65, „ostatniej woli rozporządzenie”66. 44 H. Cederbaum, op. cit., s. 10 i n. 45 A. Okolski, op. cit., s. 372 i n. 46 I. Brym, Prawo cywilne, Warszawa 1932, s. 58 i n. 47 M. Kurman, Prawo spadkowe. Prawo hipoteczne. Ustawodawstwo z okresu woj- ny. Pytania do aktów. Schematy aktów, Warszawa 1918, s. 39 i n. 48 E. J. Barwiński, O testamentach, darowiznach i umowach spadkowych, Warsza- wa 1936, s. 4 i n. Warszawa 1925, s. 6 i n. 49 M. Planiol, Podręcznik prawa…, s. 79 i n. 50 H. Konic, Prawo spadkowe wobec nowoczesnych prądów w  prawie cywilnym, 51 M. Kurman, Prawo spadkowe…, s. 49. 52 Ibidem. 53 E. J. Barwiński, O testamentach, darowiznach…, s. 4. 54 H. Konic, Prawo spadkowe…, s. 6. 55 Np. Marceli Jaworski, sygn. 88. 56 Np. Wojciech Hałaczkiewicz, sygn. 44. 57 Np. Józef Stokowski, sygn. 7564. 58 Np. Jan Cichocki, sygn. 2282. 59 Np. Roman Jaroński, sygn. 193. 60 Ibidem, sygn. 104. 61 Ibidem, sygn. 218. 62 Np. Kajetan Szczawiński, sygn. 247. 63 Ibidem, sygn. 754. 64 Ibidem, sygn. 265. 65 Ibidem, sygn. 314. 66 Ibidem, sygn. 141. 24 Ponadto w praktyce notarialnej pojawiało się pozakodeksowe pojęcie „kodycyl” dla oznaczenia testamentu zmieniającego poprzednio sporzą- dzony akt ostatniej woli. Terminem tym posługiwali się Jan Cichocki67 i Wojciech Hałaczkiewicz68. Konieczne dla  potrzeb niniejszej pracy jest podjęcie problematyki terminologicznej związanej z instytucją „testamentu przez akt publicz- ny”. Jest to pojęcie kodeksowe wyrażone w art. 971 KN, którym posłu- giwał  się też np. M.  Kurman69, M.  Planiol70, I.  Brym71; występuje ono również w  Repetytorium egzaminacyjnym opracowanym na  podstawie wykładów uniwersyteckich prof. K.  Lutostańskiego i  prof. H.  Konica72. Częściej jednakże używano w doktrynie zwrotu „testament publiczny” lub „testament notarialny”, które to pojęcia stosowano zamiennie. Taka terminologia występuje m.in. u A. Okolskiego73, M. Kurmana74, E. Bar- wińskiego75, M.  Planiola76, S.  Kulpy77. Natomiast w  zbiorach orzecz- nictwa opracowanego przez P.  Kapuścińskiego78, A.  Słomińskiego79, D. Skurzalskiego80 i J. J. Litauera81 występuje jedynie termin „testament publiczny”. Innym jeszcze pojęciem posługiwał się F. Podlewski, który akt sporządzony na podstawie art. 971 KN nazywa „testamentem urzę- dowym”82. Różnorodną terminologię stosowali również notariusze zgierscy. Najczęściej używanym terminem był „testament publiczny”, określenie to występuje w dokumentach spisanych przez Marcelego Jaworskiego83, 67 Np. Jan Cichocki, sygn. 153. 68 Np. Wojciech Hałaczkiewicz, sygn. 589. 69 M. Kurman, Prawo spadkowe…, s. 50. 70 M. Planiol, Podręcznik prawa…, s. 89. 71 I. Brym, op. cit., s. 63. 72 Prawo cywilne […] opracowane na  podstawie wykładów uniwersyteckich prof. K. Lutostańskiego i prof. H. Konica…, s. 290. 73 A. Okolski, op. cit., s. 399 i n. 74 M. Kurman, Prawo spadkowe…, s. 51 i n. 75 E. J. Barwiński, Prawo spadkowe obowiązujące w b. Królestwie Polskim w zary- sie, Warszawa 1938, s. 20. 76 M. Planiol, Podręcznik prawa…, s. 89. 77 S. Kulpa, Testament. Praktyczne uwagi nad  prawem spadkowym, pouczenia i  wzory testamentów opracowane według ustaw obowiązujących w  Małopolsce na  zie- miach byłego zaboru pruskiego i w byłej Kongresówce, Kraków b.d.w., s. 31. 78 P. Kapuściński, op. cit., s. 12 i n. 79 A. Słomiński, Prawo cywilne (obowiązujące w b. Królestwie Kongresowym) w ju- rysprudencji Senatu…, s. 141 i n. 80 D. Skurzalski, Objaśnienia do prawa…, s. 33. 81 J. J. Litauer, Prawo cywilne obowiązujące na obszarze b. Kongresowego Królestwa z dodaniem tekstu francuskiego…, s. 292 i n. 82 F. Podlewski, op. cit., s. 129. 83 Np. Marceli Jaworski, sygn. 155.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Testament - prawo a praktyka Królestwa Polskiego. W świetle akt notariuszy zgierskich w latach 1826-1875
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: