Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00225 004688 14684493 na godz. na dobę w sumie
Themis i Pheme. Czasopiśmiennictwo prawnicze w Polsce do 1939 roku - ebook/pdf
Themis i Pheme. Czasopiśmiennictwo prawnicze w Polsce do 1939 roku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 656
Wydawca: Iskry Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-244-0278-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> historia
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).

Pierwsze opracowanie historii czasopiśmiennictwa prawniczego w Polsce, pionierskie również w skali europejskiej. Autorzy, wychodząc od pradziejów prasy, poprzez omówienie pierwszych czasopism prawniczych na świecie doszli do czasopiśmiennictwa prawniczego polskiego. W dwóch autorskich częściach przybliżone zostały zarówno wieloletnie inicjatywy wydawnicze, jak i periodyki efemerydy. Całość osadzono na tle dziejów nauki prawa i piśmiennictwa prawniczego. Dzieło opatrzono skrupulatnymi indeksami osób i czasopism.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 4 Opracowanie graficzne: Janusz Barecki Korekta: Bogusława Jędrasik Redakcja merytoryczna: Adam Redzik Opracowanie indeksów: Danuta Redzik, Adam Redzik Edytor: Agnieszka Dziewulska Recenzent naukowy: prof. dr hab. Andrzej Mączyński Copyright © by Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2011 Copyright © by Stanisław Milewski i Adam Redzik, Warszawa 2011 ISBN 978-83-244-0158-1 Książka wydana przy pomocy Naczelnej Rady Adwokackiej Wydawnictwo Iskry ul. Smolna 11, 00-375 Warszawa Tel./faks (22) 827-94-15 iskry@iskry.com.pl www.iskry.com.pl Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 5 Pamięci tragicznie zmarłego w katastrofie lotniczej w Smoleńsku adwokata Stanisława Mikke (1947–2010), redaktora naczelnego „Palestry” w latach 1993–2010, który jak nikt inny przyczynił się do wydania tej książki Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 7 SPIS RZECZY Wykaz wybranych skrótów 14 Wprowadzenie Adam Redzik 17 CZĘŚĆ PIERWSZA Stanisław Milewski Polskie czasopiśmiennictwo prawnicze od XVIII wieku do początku wieku XX 33 „Czasopisma uczone” i próby usamodzielnienia 35 „POLNISCHE BIBLIOTHEK”; „DAS GELÄHRTE PREUSSEN”; „SERYARZ PROJEKTÓW DO PRAWA”; „ANNA- LES IURISPRUDENTIAE PRO REGNIS GALICIAE ET LODOMERIAE”; „PAMIĘTNIK WARSZAWSKI”; „ORZEŁ BIAŁY”; „DEKADA POLSKA”; „SYBILLA NADWIŚLAŃSKA”; „ASTREA” „Themis Polska” – periodyk naukowców i adwokatów 46 „Themis” – przedwczesna inicjatywa uczonego palestranta 63 „THEMIS”; „KWARTALNIK NAUKOWY”; „ROCZNIK TOWARZYSTWA NAUKOWEGO Z UNIWERSYTETEM KRAKOWSKIM POŁĄCZONEGO” Inicjatywy podwawelskie 69 „CZAS”; „CZASOPISMO POŚWIĘCONE PRAWU I UMIEJĘTNOŚCIOM POLITYCZNYM”; „PAMIĘTNIK WY- DZIAŁU PRAWA I ADMINISTRACJI W C.K. UNIWERSYTECIE JAGIELLOŃSKIM W KRAKOWIE”; „KRONIKA PRAWNICZA”; „CZASOPISMO PRAWNICZE I EKONOMICZNE” Lwowski „Prawnik” adwokata Czemeryńskiego 83 „PRZEWODNIK NAUKOWY I LITERACKI”; „GAZETA LWOWSKA”; „DZIENNIK LITERACKI”; „ALLGEMEINE OESTERREICHE GERICHTE ZEITUNG”; „GERICHTSHALLE”; „JURISTISCHE BLÄTTER”; „PRÁVNIK”; PRAWNIK”; „«PRAWNIK» W POŁĄCZENIU Z «URZĘDNIKIEM»”; „PRAWNIK ADMINISTRACYJNY” Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 8 Długowieczny „Przegląd Sądowy i Administracyjny” 101 Gościnna „Biblioteka Warszawska” 120 ORAZ: „KŁOSY”; „TYGODNIK ILUSTROWANY”; „PRAWDA”; „GAZETA ROLNICZA”; „NIWA”; „EKONO- MISTA”; „GAZETA HANDLOWA”; „ATENEUM” „Przegląd Sądowy” – pokłosie Szkoły Głównej 130 „Gazeta Sądowa Warszawska” 143 „Themis Polska” II – „Spichlerz czystej nauki” 148 Bibliografia do części pierwszej 152 CZĘŚĆ DRUGA Adam Redzik Polskie czasopiśmiennictwo prawnicze od początku XX wieku do 1939 roku 157 Wstęp 159 Rozdział I. Czasopisma uniwersyteckich wydziałów prawniczych oraz towarzystw prawniczych 162 Czasopisma uniwersyteckich wydziałów prawniczych 162 „PRZEGLĄD PRAWA I ADMINISTRACJI” 162 „CZASOPISMO PRAWNICZE I EKONOMICZNE” 175 „THEMIS POLSKA” SERIA III 183 „RUCH PRAWNICZY, EKONOMICZNY I SOCJOLOGICZNY” 188 „ROCZNIK PRAWNICZY WILEŃSKI” 196 PUBLIKACJE PERIODYCZNE WYDZIAŁÓW PRAWNICZYCH UNIWERSYTETÓW NIEPAŃSTWOWYCH 204 WYDAWNICTWA PRAWNICZE AFIRMOWANE PRZY WYDZIALE PRAWA I NAUK SPOŁECZNO- -EKONOMICZNYCH KUL 205 Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 9 „PRAWO I EKONOMIA” – „JEDNOROCZNIK” WYDZIAŁU NAUK POLITYCZNYCH I SPOŁECZNYCH WOLNEJ WSZECHNICY POLSKIEJ ORAZ INNE WYDAWNICTWA WSZECHNICY 206 Inne czasopisma wydawane przez towarzystwa prawnicze 209 „GAZETA SĄDOWA WARSZAWSKA” W XX WIEKU 209 „NOWY KODEKS ZOBOWIĄZAŃ” (1933–1939) 221 „GŁOS PRAWNIKÓW ŚLĄSKICH” (1937–1939) 224 „WIADOMOŚCI PRAWNICZE” (ŁÓDŹ, 1934) 226 CZASOPISMA TOWARZYSTWA PRAWNICZEGO W LUBLINIE 230 Rozdział II. Czasopisma specjalistyczne 232 Czasopisma cywilistyczne, cywilno-procesowe i komercjalistyczne 232 „KWARTALNIK PRAWA CYWILNEGO I HANDLOWEGO” (1916–1917) 232 „KWARTALNIK PRAWA CYWILNEGO I KARNEGO” (1918–1920) 235 „KWARTALNIK PRAWA PRYWATNEGO” (1938–1939) 239 „REFORMA SĄDOWA” (1897–1908) 243 „NOWY PROCES CYWILNY” – „POLSKI PROCES CYWILNY” (1933–1939) 250 „PRZEGLĄD PRAWA HANDLOWEGO” (1925–1939) 257 „MIESIĘCZNIK PRAWA HANDLOWEGO I WEKSLOWEGO” (1929, 1933–1937) 264 INNE CZASOPISMA KOMERCJALISTYCZNE 265 Czasopisma z zakresu prawa konstytucyjnego i prawa administracyjnego 267 „PRZEWODNIK ADMINISTRACJI POLSKIEJ” (1919–1920) 267 „PRZEGLĄD ADMINISTRACYJNY” (1921–1922) 268 „GAZETA ADMINISTRACJI I POLICJI PAŃSTWOWEJ” (1919–1939) 274 „WIADOMOŚCI PRAWNICZE” (LWÓW, 1909–1910) 275 „SAMORZĄD TERYTORIALNY” (1929–1939) 278 „PRZEGLĄD DYPLOMATYCZNY” (1919–1921) 279 „NOWE PAŃSTWO” (1931–1937) 282 „ROCZNIK POLSKIEGO INSTYTUTU PRAWA PUBLICZNEGO” (1936/1937 – 1938/1939) 288 Czasopisma karnistyczne 289 „ARCHIWUM KRYMINOLOGICZNE” (1934–1939) 289 Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 10 CZASOPIŚMIENNICTWO PENITENCJARNE 291 INFORMACJE WSTĘPNE 291 „PRACOWNIK WIĘZIENNY” (1922–1925) 294 „PRZEGLĄD WIĘZIENNICTWA POLSKIEGO” (1925–1939) 295 „W SŁUŻBIE PENITENCJARNEJ” (1936–1939) 299 „CZASOPISMO SĄDOWO-LEKARSKIE” – KWARTALNIK POŚWIĘCONY MEDYCYNIE I PSYCHIATRII SĄDOWEJ ORAZ KRYMINOLOGII (1928–1938) 300 Czasopisma historyczno-prawne 303 INFORMACJE WSTĘPNE 303 „STUDYA NAD HISTORYĄ PRAWA POLSKIEGO” (1899–1939) 304 „PAMIĘTNIK HISTORYCZNO-PRAWNY” (1925–1939) 305 „PRZEWODNIK HISTORYCZNO-PRAWNY” (1930–1937) 306 INNE CZASOPISMA HISTORYCZNO-PRAWNE 309 Inne czasopisma specjalistyczne 309 CZASOPISMA Z ZAKRESU PRAWA SKARBOWEGO 309 „CZASOPISMO SKARBOWE” (1926–1939) 309 „SPRAWY PODATKOWE” – PRZEGLĄD SKARBOWY” (1923–1939) 311 „BANK. MIESIĘCZNIK POŚWIĘCONY BANKOWOŚCI I ZAGADNIENIOM FINANSOWYM” (1933–1939) 313 „PRZEGLĄD PRAWA PRACY” (1938–1939) 315 CZASOPISMA UBEZPIECZENIOWE 318 „PRZEGLĄD UBEZPIECZENIOWY” (1922–1937) 318 „PRZEGLĄD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH” (1926–1939) 319 „SPRAWY DEWIZOWE” – „PRZEGLĄD DEWIZOWY” 320 „SPRAWY DEWIZOWE” (1937) 320 „PRZEGLĄD DEWIZOWY” (1937–1939) 321 „WOJSKOWY PRZEGLĄD PRAWNICZY” (1928–1939) 321 „PRAWNICZY I EKONOMICZNY PRZEGLĄD KOMUNIKACYJNY” (1936–1939) 324 „NIERUCHOMOŚĆ MIEJSKA W ŚWIETLE PRAWA I ORZECZNICTWA” (1938–1939) 325 „PRZEGLĄD PRAWA URZĘDNICZEGO” (1930) 326 „PRZEGLĄD PRAWA INWALIDZKIEGO” (1930) 327 Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 11 Rozdział III. Czasopisma wydawane w językach obcych 329 „ZEITSCHRIFT FÜR POLNISCHES RECHT” (1923–1924) 329 „REVIEW OF POLISH LAW AND ECONOMICS” – „ZEITSCHRIFT FÜR POLNISCHES RECHT UND WIRTSCHAFTSWESEN” (1928–1930/1931) 331 „REVUE POLONAISE DE LÉGISLATION CIVILE ET CRIMINELLE” – „PRZEGLĄD POLSKI USTAWODAWSTWA CYWILNEGO I KRYMINALNEGO”(1922, 1928–1931) 333 „LA REVUE PÉNITENTIAIRE DE LA POLOGNE” (1926–1931) 337 „ЖИття і право” (ŻYTTIA I PRAWO) – CZASOPISMO WYDAWANE PRZEZ SOJUZ UKRAINSKYCH ADWOKATIW (1928–1939), ORAZ INNE PRAWNICZE CZASOPISMA UKRAIŃSKIE 340 Rozdział IV. Czasopisma wydawane przez prawnicze grupy zawodowe 346 Czasopisma adwokackie 346 CZASOPISMA ADWOKATA ANZELMA LUTWAKA 346 „PALESTRA” (LWÓW, 1910) 347 „GŁOS PRAWA” (1924–1939) 350 „PALESTRA” WARSZAWSKA W LATACH 1924–1939 357 „WILEŃSKI PRZEGLĄD PRAWNICZY” (1930–1939) – FORUM ŚRODOWISK PRAWNICZYCH ZIEM WSCHODNICH 366 „CZASOPISMO ADWOKATÓW POLSKICH” – ORGAN ZWIĄZKU ADWOKATÓW POLSKICH (1913–1914, 1919–1939) 376 „CZASOPISMO ADWOKATÓW POLSKICH. DZIAŁ WOJEWÓDZTW ZACHODNICH” (1927–1936) 384 „CZASOPISMO LWOWSKIEJ IZBY ADWOKACKIEJ” (1913–1914) 386 „NOWA PALESTRA” (1933–1939) 386 CZASOPISMA PRAWNICZE ADWOKATA ZYGMUNTA MANDLA 389 „SŁOWO PRAWNICZE I EKONOMICZNE” (1911–1913?) 389 „GŁOS OBROŃCÓW” (1913–1914) 390 „GŁOS ADWOKATÓW” (1925–1939) 392 „PRAWO. CZASOPISMO POŚWIĘCONE SPRAWOM SPOŁECZNYM” (1927) 395 „PRZEGLĄD ADWOKACKI” (1913–1914, 1917–1933) – ORGAN KRAKOWSKIEJ IZBY ADWOKACKIEJ 396 „WIADOMOŚCI PRAWNICZE” (POZNAŃ, 1936–1939) 397 Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 12 Czasopisma sędziowskie i prokuratorskie 400 „CZASOPISMO KRAJOWEGO ZWIĄZKU SĘDZIÓW WE LWOWIE” (1909–1914) 400 CZASOPISMA WYDAWANE PRZEZ ZRZESZENIE SĘDZIÓW I PROKURATORÓW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 405 „PRZEGLĄD SĄDOWY” (1919–1921, 1925–1939) 405 „CZASOPISMO SĘDZIOWSKIE” (1927–1939) 408 „GŁOS SĄDOWNICTWA” (1929–1939) 412 „ODGŁOSY” – ORGAN KOŁA ŁOMŻYŃSKIEGO ZSIPRP (1928–1929) 420 Czasopisma notarialne 421 „KWARTALNIK STOWARZYSZENIA KANDYDATÓW NOTARIALNYCH” (1889–1914) 421 „PRZEGLĄD NOTARIALNY” (1921–1939) 423 „NOTARIAT-HIPOTEKA” (1931–1939) – CZASOPISMO POŚWIECONE SPRAWOM USTROJOWYM I ZAWODOWYM NOTARIATU I HIPOTEKI 426 Czasopisma innych prawniczych grup zawodowych 429 „SĄD I OBRONA” (1927–1931) – ORGAN KORPORACJI OBROŃCÓW SĄDOWYCH W POLSCE 429 „EGZEKUCJA SĄDOWA” (1932–1939) – ORGAN CHORĄŻYCH SĄDOWNICTWA 435 Czasopisma urzędnicze i policyjne 439 CZASOPISMA URZĘDNICZE 439 CZASOPISMA URZĘDNIKÓW SĄDOWYCH 441 CZASOPISMA POLICYJNE 443 „NA POSTERUNKU” (1920–1939) 443 „PRZEGLĄD POLICYJNY” (1936–1939) 444 Rozdział V. Czasopisma młodych prawników i studentów prawa 446 INFORMACJE WSTĘPNE 446 PIERWSZE CZASOPISMO STUDENTÓW PRAWA – „PRAWNIK” (1912–1914, 1927) 446 „MŁODA PALESTRA” (1929) 456 „PRAWO” (1924–1939) – OD „BIULETYNU KOŁA PRAWNIKÓW STUDENTÓW UW” DO „ORGANU POLSKICH AKADEMICKICH ORGANIZACJI PRAWNICZYCH” 459 „ROCZNIK PRAWA I EKONOMII” (1932) – NIEUDANA INICJATYWA TADEUSZA BERNADZIKIEWICZA 465 „WSPÓŁCZESNA MYŚL PRAWNICZA” (1935–1939) 466 Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 13 Rozdział VI. Inne periodyki o charakterze prawniczym 474 PERIODYCZNE ENCYKLOPEDIE PRAWNICZE 474 ENCYKLOPEDIA PRAWA OBOWIĄZUJĄCEGO W POLSCE (1923–1926) 474 ENCYKLOPEDIA PODRĘCZNA PRAWA PUBLICZNEGO (1926–1930) 476 ENCYKLOPEDIA PODRĘCZNA PRAWA PRYWATNEGO (1931–1939) 478 ENCYKLOPEDIA PODRĘCZNA PRAWA KARNEGO (1932–1939) 479 ENCYKLOPEDIA NAUK POLITYCZNYCH (1935–1939) 480 INNE 481 PRAWNICZE SERIE WYDAWNICZE 481 WYDAWNICTWA KOMISJI KODYFIKACYJNEJ RP 485 ORZECZNICTWO SĄDOWE 486 UWAGI OGÓLNE 486 „ZBIÓR ORZECZEŃ SĄDU NAJWYŻSZEGO” (1917–1939), „ZBIÓR WYROKÓW NAJWYŻSZEGO TRYBUNAŁU ADMINISTRACYJNEGO” (1925–1939) 487 „ORZECZNICTWO SĄDÓW POLSKICH” (1921–1939) 487 „ORZECZNICTWO SĄDÓW NAJWYŻSZYCH W SPRAWACH PODATKOWYCH I ADMINISTRACYJNYCH” (1932–1938) 488 „ORZECZNICTWO BUCHALTERYJNO-PODATKOWE” (1936–1939) 489 „ORZECZNICTWO PODATKOWE” (1937) 490 „ORZECZENIA POLSKIEGO SĄDU NAJWYŻSZEGO” (1924–1939) 491 INNE 491 CZASOPISMA POŚWIĘCONE BIBLIOGRAFII PRAWNICZEJ 492 „WIADOMOŚCI PRAWNICZE” (KRAKÓW, 1928–1933) I „KURIER PRAWNICZY” (KRAKÓW, 1932–1934) 493 „HOESICKA BIBLIOGRAFIA PRAWNICZA” (1930–1937) 494 „PRASA PRAWNICZA” (1938–1939) 495 Epilog 499 Zakończenie 502 Bibliografia do części drugiej 510 Przypisy 527 Indeks osób 597 Indeks tytułów czasopism 636 Summary 657 Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 14 Wykaz wybranych skrótów AAN – Archiwum Akt Nowych ABGB – Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch (austriacki kodeks cywilny z 1811 r.) ADB – Allgemeine Deutsche Biographie AGAD – Archiwum Główne Akt Dawnych ALNUIF – Archiwum Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Iwana Franki BGB – Bürgerliches Gesetzbuch (niemiecki kodeks cywilny z 1896 r.) BN – Biblioteka Narodowa „CzAP” –„Czasopismo Adwokatów Polskich” „CzPE” –„Czasopismo Prawnicze i Ekonomiczne” „CzS” –„Czasopismo Sędziowskie” „CzSk” – „Czasopismo Skarbowe” „CzS-L” – „Czasopismo Sądowo-Lekarskie” DALO – Derżawnyj Archiv Lvivskoj Oblasti (Archiwum Państwowe Obwodu Lwowskiego) ENP – Encyklopedia Nauk Politycznych EPPK – Encyklopedia Podręczna Prawa Karnego EPPP – Encyklopedia Podręczna Prawa Prywatnego „GA” –„Głos Adwokatów” „GP” –„Głos Prawa” „GS” –„Głos Sądownictwa” „GSW” –„Gazeta Sądowa Warszawska” „KH” –„Kwartalnik Historyczny” KKRP – Komisja Kodyfikacyjna Rzeczypospolitej Polskiej „KPCiH” – „Kwartalnik Prawa Cywilnego i Handlowego” „KPCiK” – „Kwartalnik Prawa Cywilnego i Karnego” „KPP” –„Kwartalnik Prawa Prywatnego” KUL – Katolicki Uniwersytet Lubelski KZS – Krajowy Związek Sędziów we Lwowie LCVA – Lietuvos Centrinis Valstybės Archyvas Min. WRiOP – Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego „MPHiW” –„Miesięcznik Prawa Handlowego i Wekslowego” NKN – Naczelny Komitet Narodowy „NKZ” –„Nowy Kodeks Zobowiązań” „NP” – „Nowa Palestra” NRA – Naczelna Rada Adwokacka Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 15 NSA – Naczelny Sąd Administracyjny NTA – Najwyższy Trybunał Administracyjny „N-H” – „Notariat-Hipoteka” „OB-P” – „Orzecznictwo Buchalteryjno-Podatkowe” „OPSN” –„Orzeczenia Polskiego Sądu Najwyższego” ORA – Okręgowa Rada Adwokacka „OSP” –„Orzecznictwo Sądów Polskich” „OSNSPiA” –„Orzecznictwo Sądów Najwyższych w Sprawach Podatkowych i Administracyjnych” PGRP – Prokuratoria Generalna Rzeczypospolitej Polskiej „PN” –„Przegląd Notarialny” „PPC” –„Polski Proces Cywilny” „PPH” – „Przegląd Prawa Handlowego” „PPiA” –„Przegląd Prawa i Administracji” „PSiA” –„Przegląd Sądowy i Administracyjny” „PS” –„Przegląd Sądowy” PUNO – Polski Uniwersytet na Obczyźnie (z siedzibą w Londynie) „PWP” –„Przegląd Więziennictwa Polskiego” RA – Rada Adwokacka „RPEiS” –„Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” „RPW” –„Rocznik Prawniczy Wileński” SA – Sąd Apelacyjny SN – Sąd Najwyższy SO – Sąd Okręgowy SSN – Sędzia Sądu Najwyższego TK – Trybunał Konstytucyjny UJK – Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie UJP – Uniwersytet Józefa Piłsudskiego w Warszawie (dziś: Uniwersytet Warszawski) UŁ – Uniwersytet Łódzki UP – Uniwersytet Poznański USB – Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie „WMP” –„Współczesna Myśl Prawnicza” WSK – Wyższy Sąd Krajowy WWP – Wolna Wszechnica Polska ZAP – Związek Adwokatów Polskich ZOSN – Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego ZSiPRP – Zrzeszenie Sędziów i Prokuratorów Rzeczypospolitej Polskiej Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 16 Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 17 Wprowadzenie Na rozwój każdej z nauk w znacznym stopniu wpływają czasopisma, bo one najlepiej sprzyjają upowszechnieniu twórczych myśli, krytyce i polemice. Nie przypadkiem lawinowe przyspieszenie cywilizacyjne nastąpiło po upowszechnieniu przekaźników infor- macji i wiedzy, a więc w głównej mierze czasopism. Do dziś sprzyjają postępowi nauki, choć wraz z rozwojem nowych technologii coraz częściej są to czasopisma w dwóch wer- sjach, drukowanej i elektronicznej, a bywa już, że tylko w wersji elektronicznej. To, jakie znaczenie mają czasopisma dla konkretnych nauk, wiedzą wszyscy, którzy ze- tknęli się z działalnością naukową, a nawet ci, którzy wgłębiali się choćby w zbadanie tema- tyki pracy dyplomowej, licencjackiej czy magisterskiej. Znacznie bardziej fakt ten doceniają doktoranci czy uczeni ze stopniami i tytułami naukowymi. Studiują oni dotychczasową lite- raturę zarówno monograficzną, jak i periodyczną, aby poznać istotę badanego problemu, odpowiedzieć na pytanie: dlaczego?, jak?, po co?, a na końcu zastanowić się, czy mogą za- proponować coś nowego. Lektura tysięcy stronic czasopism prawniczych wydawanych przed 1939 r. uświadamia, że często rzeczywistość jest inna. Bywa, że ogłasza się odkrycie, które takowym od dziesiątków lat nie jest. W naukach prawnych dzieje się tak, gdyż wielu prawników, w tym także juryści aspirujący do stopni i tytułów naukowych rezygnują z mozolnych poszukiwań bibliotecznych, przez co nawet obszerne monografie nierzadko opierają się jedynie na tym, co jest w bazach dostępnych w Internecie, a tam nie ma wszyst- kiego, co konieczne do pracy naukowej. Autorzy ci zazwyczaj nie mają świadomości, że badana przez nich problematyka została już niegdyś zgłębiona. Wbrew pozorom dawne opracowania bywają inspirujące do dziś, szczególnie te z zakresu cywilistyki1. W literaturze polskiej brakuje opracowania, które dawałoby prawnikom zajmującym się działalnością naukową możliwość poznania bazy bibliograficznej, szczególnie tej Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 18 18 Stanisław Milewski • Adam Redzik THEMIS I PHEME sprzed II wojny światowej. Na temat czasopism prawniczych z okresu II RP, jak i wcześniej- szych nie ma w zasadzie żadnej zwartej rozprawy. Dzieje czasopiśmiennictwa sięgają w bardzo odległe cywilizacje. Już w miastach-pań- stwach mezopotamskich można doszukiwać się początków czasopism, na co wskazują od- nalezione podczas wykopalisk gliniane tabliczki, otreści przypominającej gazety, z informacjami urzędowymi (sensu largo prawniczymi). Ślady pradziennikarstwa odnaj- dywane są też w starożytnym Egipcie2. W antycznych Grecji oraz Rzymie dominowały tzw. gazety mówione, czym trudnili się posłańcy, wyspecjalizowani w przenoszeniu nowin. Miejscem, gdzie najszybciej wieści się rozchodziły, była grecka agora, zaś w Rzymie forum, a potem podobne miejsca w innych miastach. Boginią wieści, czyli pradziennikarstwa, była Pheme, czy w wersji spolszczonej Feme (choć Homer pisze też o bogini imieniem Ossa). Była posłanką Zeusa. Przedstawia- no ją jako skrzydlatą kobietę z dwiema trąbami przy ustach, z czego jedna symbolizowała kłamstwo, lub jako skrzydlatą kobietę z wieloma oczami i uszami (mówiono, że jest stuust- na i ma wszędzie oczy). Kult Feme jako Famy przeszedł do Rzymu3. Wypada w tym miejscu zauważyć, że tytuł niniejszej książki pochodzi od zestawienia Thémis, czyli Temidy – greckiej bogini sprawiedliwości, utożsamianej dziś z samą spra- wiedliwością i prawem – z Pheme, czyli Feme – grecką boginią nowin, dziennikarstwa, którą utożsamiamy z czasopiśmiennictwem. Stąd wspólne dzieło sprawiedliwości i prawa oraz nowin i dziennikarstwa to czasopiśmiennictwo prawnicze. Pozostawiając mitologię i dwie boskie postaci z tytułu książki, należy odnotować, że w 59 r. p.n.e. Juliusz Cezar, tuż po tym jak został mianowany konsulem, zarządził, aby protokoły posiedzeń Senatu oraz Zgromadzeń Ludowych były codziennie spisywane i ogłaszane publicznie – poprzez ich wywieszenie na afiszach w miejscach ogólnodo- stępnych. W podobny sposób powstały słynne Annales pontificum lub Annales ma- ximi (umieszczano na nich spis urzędników oraz kronikę ważnych wydarzeń w Rzymie). W późniejszych latach powstał dziennik urzędowy – Acta senatus – który był powielany przez zawodowych kopistów. Stenogramoprotokoły z czasów Cezara i późniejszych jednak luźno wiążą się z prawem i trudno uznać je za początek czaso- piśmiennictwa prawniczego. W europejskim kręgu cywilizacyjnym w czasach średniowiecza rolę starożytnych po- słańców z nowinami odgrywali trubadurzy i waganci, którzy, nie zawsze rzetelnie przeka- zując wieści (ponoć co lepsi mówili nawet wierszem), potrafili wywołać ferment w społeczności. Wagantów wspomina jeszcze relacja z Krakowa z początku XVI w. W tym- Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 19 19 WPROWADZENIE że stuleciu we Francji nazywało się ich nowinkarzami, zaś Monteskiusz użył określenia „gazeciarze”. Druk wszystko zmienił. Zupełnie inaczej rozwijała się – niemająca żadnych związków z Europą – cywilizacja chińska, gdzie druk powstał znacznie wcześniej niż w naszym kręgu kulturowym. To w Chi- nach już pomiędzy II i III wiekiem n.e. krążyły periodyczne raporty (biuletyny) dworskie (państwowe) nazywane „Tipao”. Pomiędzy 713 a 734 rokiem drukowano „Kaiyuan Za Bao”, czyli biuletyn dworu (cesarskiego)4. Polski uczony Władysław Wolert pisze, że w IX lub na początku X w. zaczęto drukować gazetę urzędową, zawierającą obwieszczenia, rozporządzenia i okólniki cesarskie, a także różnych urzędów państwowych. Nazywała się „King-Pao” i zdaniem Wolerta jest najstarszą gazetą na świecie5. Możemy dodać, że zarów- no „Kaiyuan Za Bao”, jak i „King-Pao” są również najstarszymi czasopismami prawniczy- mi na świecie, gdyż były publikatorami aktów prawnych. „King-Pao” była w zasadzie dziennikiem, początkowo wydawanym w dwóch wersjach – pisanej (i przepisywanej) oraz drukowanej (drukowana wersja była obszerniejsza, ale wychodziła z opóźnieniem). Nie zawsze czasopismo ukazywało się regularnie. W 1361 r. przekształcono je w tygodnik. Od 1800 r. zaczęło wychodzić codziennie i tak do 1911 r., czyli do upadku cesarstwa. Dodać należy, że w 1884 r. periodyk poddano reformie. Odtąd miał trzy wydania: „Ching-Pao” – zawierający wiadomości handlowe, drukowany na żółtym papierze; „Szuen-Pao” – na któ- re składało się w zasadzie dawne „King-Pao” (drukowano je również na żółtym papierze) oraz „Titany-Pao” – będące streszczeniem „Ching-Pao” i „Szuen-Pao”, drukowane na czer- wonym papierze i przeznaczone dla prowincji6. Wypada szczególnie podkreślić, że redak- cję „King-Pao” stanowiło 6 członków Cesarskiej Akademii Naukowej, co gwarantowało czasopismu wysoki poziom7. Pozostawiając pradzieje czasopiśmiennictwa, przejdźmy do początków periodyków naukowych. Za założyciela prasy naukowej uważany jest Denis de Sallo, który 5 stycznia 1665 r. zaczął wydawać tygodnik „Journal des Sçavans”8. Pismo to dostarczało informacji z dziedziny na- uk przyrodniczych i filozoficznych i upadło po 3 miesiącach. Wznowiono je dopiero w 1793 r. Pierwsze czasopisma fachowe pojawiły się w zasadzie na początku XVIII w., a prawni- cze jeszcze później. Na 14 czasopism zawierających problematykę prawną, które ukazy- wały się w latach 1721–1740, niewiele było periodyków fachowych i naukowych. Zawierały one najczęściej relacje z posiedzeń sądu i omówienia „gazetowe” niektórych wyroków, a czasami publikacji prawniczej. Jednym z najbardziej znanych było „Juristische Bücher- Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 20 20 Stanisław Milewski • Adam Redzik THEMIS I PHEME -Saal”, wydawane w latach 1737–1739 w 16 zeszytach przez Gustawa Augusta Jenichena9. Swoistym czasopismem jurydycznym były „Acta jureconsultorum oder neueste Nachrich- ten von gelehrter Juristen Leben und Schriften”, wydawane w latach 1734–1737 w Wit- tenberdze przez Fredricha Benedicta Carpzowa, których wyszło 8 tomów oraz „Nova Acta jureconsultorum” (Wittenberga 1738–1739), których ukazało się 9 tomów10. Rozwój nie- mieckiej literatury prawniczej nastąpił w XIX w. Podobnie było we Francji11, w Wielkiej Brytanii12, Szwajcarii13, Włoszech i innych państwach. W latach 1766–1790 w Niemczech ukazywało się 2191 tytułów czasopism, w tym 207 historycznych i 239 historyczno-politycznych, a więc podejmujących problematykę polityki, historii, ale też dyplomacji, prawa i ustroju14. Najszybciej specjalizacja w czasopis- mach naukowych następowała w Niemczech (w periodykach wydawanych w Berlinie, Lip- sku), zaś np. w Austrii wydawano raczej czasopisma naukowe o charakterze mieszanym. W Polsce, zanim upowszechniły się gazety i czasopisma, drukowano słynne kalendarze15 – z natury rzeczy periodyczne. Pierwsze polskie czasopismo to „Merkuriusz Polski”, któ- ry wydawany był w Krakowie od 1661 r. Kolejne czasopisma informacyjno-polityczne po- jawiły się znacznie później, a te, które z punktu widzenia badanej problematyki są szczególnie interesujące, czyli tzw. czasopisma uczone, zaczęły być drukowane w XVIII w. 16. Pierwsze powstały w miastach pruskich, jak „Polnische Bibliothek” (1718– –1719)17. W drugiej połowie XVIII w. czasopisma uczone zaczęły pojawiać się w Warsza- wie (np. „Warschauer Bibliothek” 1753–1755) i innych polskich ośrodkach18. Wśród pierwszych czasopism uczonych na uwagę zasługują, będące kontynuacją „Warschauer Bibliothek”, wydawane przez tego samego drukarza, pochodzącego z Niemiec księdza Lorenza Christopha Mizlera von Kolofa (1711–1778), ale po łacinie, „Acta litteraria Re- gni Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae”, które finansował Józef Aleksander Jabło- nowski. Czasopismo to wśród swych zadań miało zamieszczanie rozpraw na temat historii Polski oraz jej prawa politycznego. W praktyce artykuły prawnicze były stresz- czeniami wydanych rozpraw dawniejszych i współczesnych, a czasami także wyciąga- mi z tekstów rękopiśmiennych19. W następnych latach ukazywały się m.in.: „Nowe wiadomości ekonomiczne i uczone, albo magazyn wszystkich nauk do szczęśliwego ży- cia ludzkiego potrzebnych” (1758–1761) – pierwsze czasopismo uczone wydawane w Warszawie wyłącznie po polsku przez tego samego redaktora, Lorenza Mizlera (nie zawierało publikacji prawniczych, choć wiele ekonomicznych); wydawany w Wilnie tygodnik „Wiadomości Literackie” (1760–1763) – dodatek do „Kuryera Litewskiego”, to- Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 21 21 WPROWADZENIE ruński „Thornische Nachrichten von gelehrten Sachen” (1762–1766)20, warszawski „Zbiór Różnego Rodzaiu Wiadomości z Nauk Wyzwolonych, Filozofij, Prawa Przyro- dzonego, Historyi, Polityki Moralney tudzież y Innych Umiejętności y Rozmaitych Uwag do Pożytku y Zabawy Publiczney Służący na rok…” (1770) i inne. Na fali popularności czasopism uczonych w 1785 r. powstał periodyk, którego celem było publikowanie pro- jektów prawa – „Seryarz Projektów do Prawa” – redagowany przez Tadeusza Karola Podleckiego, o którym szerzej niżej. Zygmunt Gloger w swojej Encyklopedii Staropolskiej Ilustrowanej podaje, że w ok- resie od 1661 r. do 1830 r. wychodziło w Polsce (czy też na ziemiach polskich) 320 cza- sopism, w tym 188 w Warszawie, 42 w Krakowie, 29 w Wilnie, 22 we Lwowie, 9 w Poz- naniu, 6 w Lublinie, 3 w Gdańsku, Grodnie, Płocku, 2 w Kaliszu i Petersburgu i po jednym we Wrocławiu, w Przemyślu, Lesznie, Łomży, Kielcach, Zamościu, Siedlcach, Puławach, Piotrkowie, Opolu i Połocku21. W Galicji pierwszymi czasopismami o charakterze naukowopopularnym były „Zbiór Pism Ciekawych Służący do Poznania Różnych Narodów i Kraiów, Wyięty z Dzienników i Innych Dzieł Periodycznych” (Lwów) i „Monitor Różnych Ciekawości” (Kraków) – oby- dwa wydawane w 1795 r. Pierwszym zaś w pełni specjalistycznym czasopismem było pi- smo prawnicze – „Annales iurisprudentiae pro regnis Galiciae et Lodomeriae”, o którym będzie jeszcze mowa, wydawane od 1810 r. przez cztery kolejne lata we Lwowie. Książka niniejsza powstawała wiele lat. Pierwsze prace rozpoczął w 1976 r. Stanisław Mi- lewski22. On to w 1979 r. opublikował w „Państwie i Prawie” artykuł programowy na temat badań nad dziejami czasopiśmiennictwa prawniczego23, przez które autorzy rozumieją pe- riodyki wydawane regularnie, jak i nieregularnie przez prawnicze instytucje naukowe i środowiska zawodowe, prawników indywidualnych oraz profesjonalne wydawnictwa, skierowane do prawników, jak i nieprawników, które mają na celu prezentację prawa (wraz z objaśnieniami), nauki prawa oraz orzecznictwa. We wspomnianym artykule Stanisław Milewski zauważył, że niewiele zmieniło się od czasu, gdy w 1882 r. prof. Roman Pilat pisał na łamach lwowskiego „Przewodnika Na- ukowego i Literackiego”24, iż nie istnieją rzetelne opracowania historii periodyków praw- niczych, do podobnego wniosku doszedł też trzy lata wcześniej znakomity warszawski uczony Aleksander Antoni Rembowski25. Od czasu do czasu ukazywały się jedynie artyku- ły o stanie obecnym czasopiśmiennictwa prawniczego oraz wspomnienia tych, którzy współtworzyli czasopismo26. Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 22 22 Stanisław Milewski • Adam Redzik THEMIS I PHEME Odnotować należy swoisty spór, który dotyczył pierwszeństwa wśród polskich czaso- pism prawniczych. Milewski stanął na stanowisku, że pierwszym polskim czasopismem prawniczym były wydawane we Lwowie od 1810 r. „Annales iurisprudentiae pro regnis Galiciae et Lodomeriae”. Tymczasem we wrocławskim Ossolineum dr Józef Szczepaniec odnalazł jedyny w Polsce komplet27 periodyku o tytule „Seryarz Projektów do Prawa” (właśc. „Seryarz Projektów do Prawa i Innych Różnych Pism, Uwag, Myśli Patryotycz- nych, Zadań Województw, Ziem y Powiatów... od Senatorów, Posłów y Gorliwych Patry- otów Formowanych”)28, wydawany w Warszawie w latach 1785–1786 przez Tadeusza K. Podleckiego, redaktora i wydawcę nieco późniejszych warszawskich periodyków „Dzien- nik Handlowy” i „Przewodnik Warszawski”, i w 1976 r. ogłosił, że jest to pierwsze polskie czasopismo prawnicze. Stanisław Milewski po zbadaniu „Seryarza” przyznał mu pierw- szeństwo, ale zaznaczył, że periodyk warszawski miał charakter „spisu”, czy też „wyka- zu” projektów prawa, a celem jego było „usprawnienie prac legislacyjnych sejmu przez umożliwienie przedyskutowania projektów ustawodawczych” w okresie pomiędzy ses- jami sejmu. Tymczasem młodsze od „Seryarza” – „Annales” Rosbierskiego były, jak pisze niżej Stanisław Milewski, bardziej zróżnicowane, miały liczne działy, co im nadawało charakter czasopisma sensu stricto. Wniosek stąd taki, że pierwszym naukowym cza- sopismem prawniczym były roczniki Antoniego Rosbierskiego, zaś „Seryarz” był czymś w rodzaju prawniczego periodyku informacyjnego. Zadanie, które autorzy przed sobą postawili, wymagało rzetelnych i długotrwałych badań bibliotecznych, a czasami także archiwalnych. Musieli też dokonać pewnych ogra- niczeń i wyłączeń. Celem była szeroka prezentacja i charakterystyka czasopism prawni- czych, choć w przypadku pierwszych periodyków z XVIII i XIX w. starano się też odnotowywać działy prawne, anawet tylko artykuły w czasopismach o charakterze spo- łecznym, politycznym czy kulturalnym. Im dalej posuwali się w czasie, stawało się to co- raz trudniejsze, gdyż liczba periodyków szybko wzrastała, a wiele z nich upadało po wydaniu kilku zeszytów. Starali się takie pisma odnotowywać. Już w XIX w. pojawiły się periodyki popularne związane z prawem, np. ukazujący się nieregularnie w la- tach 1877–1878 w Warszawie periodyk „Prawo i Sądy” z podtytułem „wskazówki prak- tyczne dla nieprawników”, który miał charakter wyłącznie popularyzatorski, a jedyne egzemplarze zachowały się w BN. Podobnie rzecz się miała z zachowanym tylko w Bi- bliotece Uniwersyteckiej we Lwowie „Tygodnikiem Sądowym” – „pismem popularnym dla wszystkich stanów” pod red. Emiliana Glińskiego, którego zachowały się 4 zeszyty z 1909 r. Istniały i takie czasopisma, które w tytule miały słowo „prawo”, a nie były perio- Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 23 23 WPROWADZENIE dykami prawniczymi, np. „Prawo do Pracy”30 czy„Prawo Życia”31. Oprócz tego konieczne stało się ograniczenie zakresu badań do czasopism prawniczych, które przyczyniały się w znacznym stopniu do rozwoju nauki i praktyki prawa, a w związku z tym dokonanie pewnych wyłączeń. Autorzy wyłączyli omawianie publikatorów aktów prawnych, choć, rzecz jasna, są to periodyki prawnicze. Zauważyć jednak wypada, że już od XVIII w. akty prawne publiko- wane były w periodykach urzędowych. W Polsce dzienniki urzędowe pojawiły się w dobie Księstwa Warszawskiego i szybko się upowszechniły32, zaś w okresie II RP oprócz dwóch centralnych dzienników urzędowych: „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej”33i „Mo- nitor Polski”34własne pisma urzędowe wydawało większość ministerstw35. Ponadto Sejm RP wydawał w latach 30. nieregularnie „Przegląd Prac Ustawodawczych”, będący relacją z poszczególnych sesji zwyczajnych i nadzwyczajnych. Charakter urzędowy i informacyj- ny miał „Rocznik Sądowy na rok...”, który drukowany był w Warszawie od 1864 do 1889 r. „z polecenia Kommisyi Rządowej Sprawiedliwości”36, a także wydawany w latach 1926– –1931 przez Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej „Rocznik Ubezpieczeń Społecznych w Polsce”37 i inne. Pominięto też prezentację, mających walor źródłowy, „Informatorów Sądowych” i „Informatorów Prawniczych” na dany rok, wydawanych z upoważnienia pre- zesów sądu przez środowiska prawnicze, jak i z inicjatyw prywatnych. Od połowy XIX w. zaczęły się ukazywać periodyki będące organami stowarzyszeń urzędników (skarbowych, sądowych, samorządowych itd.), innych zrzeszeń zawodo- wych, ruchów spółdzielczych itp. Nie były one pismami ściśle prawniczymi, ale proble- matyka prawna zajmowała w nich ważne miejsce. Autorzy uznali jednak, że szersze potraktowanie tego typu czasopism zaburzyłoby tok prezentacji i postanowili pomi- nąć ich szczegółową prezentację. Wypada jednak zauważyć, że wśród tzw. czasopism urzędniczych znajdują się czasopisma urzędników sądowych, w których niejedno- krotnie podejmowano ważną problematykę prawną, a same czasopisma są dziś zna- komitym źródłem informacji o ówczesnym sądownictwie, np. „Apel” czy „Nasza Pla- cówka”, dlatego nie można było ich zupełnie pominąć. Nie zajmowano się też szerzej analizą czasopiśmiennictwa policyjnego, które w okresie międzywojennym stanowiło już bogaty zbiór. Autorzy pominęli też prezentację czasopism o profilu stricte ekonomicznym, choć w wielu z nich, szczególnie w tych z XIX w. i początku XX w., publikowali również praw- nicy, a poza tym sama nauka ekonomii była wówczas jednym z przedmiotów wykłada- nych na wydziałach prawa. Wypada tylko zasygnalizować w tym miejscu mające wiele Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 24 24 Stanisław Milewski • Adam Redzik THEMIS I PHEME odsłon pismo „Ekonomista”38 oraz – cieszący się wielkim uznaniem – lwowski „Przegląd Ekonomiczny”39 czy „Studia Ekonomiczne” (1935–1939) Adama Heydla. Problemem, z którym przyszło autorom się zmierzyć, były też publikatory zagranicz- ne o tematyce polskiej lub wschodniosłowiańskiej, periodyki obce, w których publikowa- li polscy prawnicy lub w których pisano o polskim systemie prawnym40, a także czasopisma wydawane w Polsce w innych językach. Nie stroniąc od wspomnień na temat czasopism zagranicznych poświęcających łamy prawu polskiemu i tych, w których juryści Polacy pu- blikowali, jak XIX-wieczne periodyki rosyjskie41, austriackie42, niemieckie43, czy drukowa- ne w okresie międzywojennym w Niemczech „Zeitschrift für Osteuropäisches Recht” (Breslau 1925–1926, Berlin 1927–1934), postanowili szerzej przybliżyć tylko czasopisma prawnicze wydawane w innych językach w Polsce, bo tylko te wchodzą w zakres proble- matyki zarysowanej tytułem. Jako ciekawostkę wypada jednak odnotować, że w la- tach 1938–1941 w Chicago ukazało się 7 zeszytów czasopisma „Polamerican Law Journal”, wydawanego przez stowarzyszenie National Association of the Polish American Bar44. Autorzy nie zajęli się dziejami drukarni ani analizą maszyn drukarskich, choć czasami in- formują, z czyich pras drukarskich wychodziło czasopismo. Pominęli zagadnienie pracy redaktorskiej nad poszczególnymi zeszytami czasopism prawniczych, gdyż nie ma możli- wości odtworzenia tego procesu. Kilka niewielkich wspomnień nie przynosi informacji szczegółowych, a innych źródeł brakuje. Wynika to przede wszystkim stąd, że redaktora- mi czasopism prawniczych byli uczeni i praktycy, dla których redagowanie periodyku by- ło jednym z zajęć ubocznych. Inaczej rzecz się miała z nieprawniczymi czasopismami wielkonakładowymi, gdzie redaktor poświęcał się wyłącznie pracy nad pismem45. Poza tym w czasopismach prawniczych nie zawsze ujawniano nazwisko redaktora, choć np. prawo austriackie od 1848 r. wyraźnie nakazywało wskazywanie rzeczywistych redakto- rów, a więc odpowiedzialnych za zeszyt. Nie jesteśmy też w stanie dziś stwierdzić, jakie znaczenie miały komitety lub kolegia redakcyjne, które upowszechniły się na począt- ku XX w. i z pewnością miały wpływać na potwierdzanie znaczenia periodyku. Wydaje się, iż nie zawsze oznaczało to, że we wszystkich redakcjach czasopism nad każdym zeszytem dyskutowano w ramach komitetów redakcyjnych. Z dzisiejszej praktyki wiemy, że kolegia redakcyjne często służą jako zestawienie uczonych i praktyków, którzy zgodzili się swoim nazwiskiem firmować czasopismo, choć w rzeczywistości nie wpływają na jego wydawa- nie i zawartość. Z drugiej strony osoby pracujące jako pomocnicy redaktora naczelnego bywają nieujawniane, przez co ich nazwiska nie przechodzą do historii czasopism, choć Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 25 25 WPROWADZENIE niejednokrotnie osoby te mają poważny wpływ na zawartość i poziom periodyku. Istnie- je duże prawdopodobieństwo, że podobnie było i w okresie przed 1939 r. Dlatego też auto- rzy ograniczyli się do wskazania redaktora (naczelnego i odpowiedzialnego) oraz składów gremiów wspierających periodyk, nie wchodząc w szczególy pracy redaktorskiej. Autorzy nie przeprowadzili szerszych rozważań z zakresu prawa prasowego, choć na kilku przykładach wskazali mechanizmy działania tego prawa, także sposób rejestra- cji czasopisma w organach rządowych (np. „Wileński Przegląđ Prawniczy”). Problematy- ka powyższa została już opracowana w literaturze46. Nie podjęli też ciekawego zagadnienia ogłoszeń i reklam na łamach czasopism praw- niczych. Wymaga to odrębnych badań. Notabene już w najstarszej gazecie świata – chiń- skiej „King-Pao” – zamieszczano ogłoszenia. Z kolei pisma prawnicze okresu II RP niejednokrotnie w nie obfitowały, szczególnie reklamowano inne wydawnictwa prawni- cze publikowane przez ten sam koncern wydawniczy. Zasłużona warszawska Księgarnia Ferdynanda Hoesicka czy Instytut Wydawniczy „Biblioteka Polska” reklamą w drukowa- nych czasopismach zachęcały do nabycia wydawanych przez siebie książek monograficz- nych, podręczników, encyklopedii prawniczych i komentarzy, oferując też specjalne zniżki. Po określeniu zakresu problematyki wypada poświęcić nieco uwagi analizie czasopism o charakterze nieprawniczym, które zamieszczały sporadycznie opracowania prawnicze lub które były redagowane bądź współtworzone przez prawników, gdyż nie są one opi- sane w niniejszej książce. Wartościowe opracowania prawnicze ukazywały się niejednokrotnie w ogólnych perio- dykach naukowych (szczególnie tam, gdzie nie istniało czasopismo fachowe lub było ich za mało), wydawanych już w XIX w. przez towarzystwa naukowe. Istniejące w latach 1800– –1832 Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk wydawało nieregularnie w latach 1802– –1832 „Roczniki Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk” ; powstałe w 1907 r. Warszawskie Towarzystwo Naukowe – „Rocznik Towarzystwa Naukowego War- szawskiego” 1915–1918, 1923, 1927–193847; powstałe w 1817 r. wiedeńskie, a od 1827 r. lwow- skie Ossolineum – „Czasopism Naukowy Księgozbioru Publicznego Imienia Osso- lińskich” 1828–1830 i jego kontynuację „Czasopismo Naukowe od Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich” wydawane w latach 1831–1834/1841 oraz „Bibljotekę Naukowego Zakładu im. Ossolińskich, pismo poświęcone dziejom bibljografii, rozprawom i wiadomo- ściom naukowym” 1842–1848; Akademia Umiejętności w Krakowie – np. „Rozprawy Wy- działu Historyczno-Filozoficznego Akademii Umiejętności”48; powstałe w 1857 r. Poznańskie Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 26 26 Stanisław Milewski • Adam Redzik THEMIS I PHEME Towarzystwo Przyjaciół Nauk – ukazujące się w latach 1860–1928 „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego”49; działające od 1901 r. Towarzystwo Popierania Nauki Pol- skiej we Lwowie, a od 1920 r. Towarzystwo Naukowe we Lwowie – m.in. „Archiwum Nau- kowe. Dział 1, Historyczno-Filologiczny”50; Towarzystwo Nauczycieli Szkół Wyższych we Lwowie – m.in. słynne „Muzeum”51; Towarzystwo Naukowe w Toruniu – wydawane niere- gularnie od 1878 r. do 1938 r. „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu”. Działające w latach 1892–1939 Towarzystwo Przyjaciół Nauk na Śląsku wydawało w latach 1929– –1938 „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku”52; działające w latach 1906–1940 Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie – od 1907 r. „Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie”, od 1923 r. do 1939 r. „Ateneum Wileńskie”53, a także inne54. Dodać wypada, że wy- dawany w latach 1918–1939 przez Kasę Pomocy dla Osób Pracujących na Polu Naukowym im. Józefa Mianowskiego rocznik „Nauka Polska, Jej Potrzeby, Organizacja i Rozwój” zaini- cjowany został przez profesora prawa cywilnego UW Karola Lutostańskiego, niezwykle za- służonego dla warszawskiej nauki okresu II RP. Szczególne miejsce wśród czasopism wydawanych przez towarzystwa naukowe zajmuje kilka tytułów stricte prawniczych, o któ- rych niżej (s. 162–231). Opracowania prawnicze, szczególnie popularyzujące prawo, jego naukę i dzieje, ukazy- wały się w II połowie XIX w. i na początku XX w. na łamach licznych pism popularnych (nawet bardzo zaskakujących55), takich jak ukazujące się w zaborze rosyjskim i w samej Rosji: „Przegląd Europejski”56 (1862–1863)„Opiekun Domowy” (1865–1876), „Tygodnik Ilustrowany” (1859–1939), „Kłosy” (1865–1890), „Ateneum” (1876–1901), „Kraj” (1882– –1909), „Prawda” (1881–1915)57, „Niwa” (1872–1898), „Świat” (1906–1939), „Gazeta Warszawska” (1774–1935), „Naród” (1906–1907), wznawiany wielokrotnie „Goniec War- szawski”, „Gazeta Polska” (1861–1907), endecka „Myśl Niepodległa” (1906–1931), pe- peesowski „Robotnik”58(1894–1939)59. Twórcą i wydawcą dwóch spośród wymienionych czasopism, a mianowicie pisma naukowego i literackiego „Ateneum”60 i tygodnika polityczno-społecznego „Kraj”, był wybitny uczony i adwokat polski, praktykujący i wy- kładający w Petersburgu – Włodzimierz Spasowicz61. Tygodnik „Kraj” był bodaj najważ- niejszym i najsłynniejszym czasopismem polskim w ówczesnym imperium rosyjskim62. Poczytny był również dodatek do niego – „Przegląd Literacki” – wktórym często gości- ła tematyka prawnicza63. Dodać wypada, że znany warszawski adwokat Franciszek No- wodworski w latach 1897–1899 był redaktorem warszawskiej popołudniówki „Kurier Warszawski”, przekształcając gazetę z lokalnej w ogólnokrajową i wprowadzając stałą Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 27 27 WPROWADZENIE poczytną rubrykę „Kronika sądowa”, którą sam redagował jako „Fr.N.”64. Zasłużonym działaczem prasy był kaliski adwokat, a po 1915 r. profesor wydziałów prawa w Warsza- wie i Wilnie, Alfons Parczewski65. Wlatach 1916–1917 w Moskwie ukazywało się „Echo Polskie”, wydawane przez wybitnego tamtejszego adwokata Aleksandra Lednickiego66. Prawnicy publikowali też w periodykach innych miast zaboru rosyjskiego67. W Poznańskiem w połowie XIX w. prawnicy miejscowi, w tym znani adwokaci, publi- kowali na łamach „Tygodnika Literackiego” (1838–1845) i „Gazety Wielkiego Xięstwa Poznańskiego” (1815–1865) – przekształconej z ukazującej się od 1806 r. „Gazety Poznań- skiej”, w których pojawiały się artykuły na temat praw mniejszości i równouprawnienia Polaków i Niemców. W latach 80. XIX w. wielu prawników współpracowało z liberalnym „Dziennikiem Poznańskim” (1859–1939), redagowanym w 1863 r. przez znanego adwo- kata Henryka Szumana, z tygodnikiem o charakterze narodowym „Przegląd Poznański”, który w latach 1894–1896 wydawał inny wybitny poznański adwokat Bernard Chrzanow- ski, czy wznowionym m.in. przez Władysława Seydę „Kurierem Poznańskim” (1906–1936)68. Wielu prawników, adwokatów i uczonych jurystów galicyjskich publikowało na ła- mach znacznie liczniejszych niż w innych zaborach gazet lwowskich i krakowskich, a sporadycznie także lokalnych. We Lwowie dwaj adwokaci Franciszek Smolka i Florian Ziemiałkowski założyli w 1861 r. istniejący tylko rok „Dziennik Polski”, redagowany potem przez Xawerego d’Abancourt. W kolejnych dziesięcioleciach prawnicy lwowscy publikowali opracowa- nia natury prawnej, a także popularyzującej prawo i dzieje prawa na łamach „Gazety Lwowskiej” (1811–1939)69, „Gazety Narodowej” (1862–1915)70, „Kuryera Lwowskiego” (1869–1935)71, „Dziennika Literackiego” (1852–1870), lwowskiego popularnego dzien- nika ilustrowanego „Wiek Nowy” (1901–1939), „Gazety Wieczornej” (1910–1925), „Sło- wa Polskiego” (1895–1934)72 i wielu innych73. Prawnicy, głównie historycy prawa, zamieszczali opracowania w zasłużonym „Kwartalniku Historycznym” oraz w wydawa- nym przez Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza w latach 1902–1939 „Pa- miętniku Literackim”. Szczególną rolę odgrywał jednak dodatek do „Gazety Lwowskiej”, powstały dzięki redaktorowi Władysławowi Łozińskiemu, wychodzący przez 49 lat, „Przewodnik Naukowy i Literacki” (1873–1921). Stanowił miejsce publikacji rozpraw naukowych, polemik, wnikliwych recenzji i wspomnień, łącząc literatów, historyków i prawników. Prawnicy publikowali też na łamach organu Towarzystwa Ludoznawcze- go we Lwowie „Lud”, szczególnie prace z pogranicza prawa i etnografii (np. Maurycy Allerhand). Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 28 28 Stanisław Milewski • Adam Redzik THEMIS I PHEME Krakowscy prawnicy i uczeni juryści zamieszczali artykuły na łamach wszechwład- nego dziennika „Czas” (1848–1939), organu „Stańczyków” – „poświęconego polityce krajowej i zagranicznej oraz wiadomościom literackim, rolniczym i przemysłowym” (sporadycznie drukowano specjalny dodatek prawniczy)74, apotem także w miesięczni- ku konserwatystów krakowskich „Przegląd Polski” (1866–1914)75, w „Nowej Reformie” (1882–1928), socjalistycznym „Naprzód” (1892–1939)76, narodowym „Głosie Narodu” (1893–1939), miesięczniku społeczno-literackim „Krytyka” (1899–1914), gościli także na łamach wysokonakładowego „Ilustrowanego Kuriera Codziennego” (1910–1939), w tym w drukowanym od 1924 r. dodatku „Kurier Literacko-Naukowy”77, w szczególności zaś w wychodzącym nieregularnie w latach 1928–1939 dodatku „Kurier Prawniczy i Są- dowy”, a także w wielu innych czasopismach78. Problematyka prawna pojawiała się też na łamach czasopism kościelnych, w tym społecz- no-katolickich, jak „miesięcznik społeczny i literacko naukowy”, a potem „miesięcznik Związku Polskiej Inteligencji Katolickiej” o nazwie „Prąd” (wydawany od 1909 r. w War- szawie, a od 1929 r. w Lublinie), „Ateneum Kapłańskie” (wydawane od 1909 r. we Włocław- ku), „Przegląd Powszechny” (wydawany od 1884 r. w Krakowie79) i inne. Pisma te podejmowały problematykę prawa międzynarodowego (gdy pisano o prześladowaniu chrześcijan), historii prawa, prawa kanonicznego, a także prawa cywilnego. W okresie międzywojennym wiele miejsca poświęcono zwalczaniu przygotowanego przez Komisję Kodyfikacyjną RP projektu prawa małżeńskiego osobowego. Drukowano ankiety w tej sprawie, głosy krytyczne uczonych i polityków chadeckich i narodowych, a w określaniu sa- mego projektu przesadzano do tego stopnia, że nazywano dzieło prof. Karola Lutostań- skiego „bolszewizacją”, „diabelską robotą”, zaś samego uczonego poddano druzgocącej, często niemerytorycznej krytyce. Co ciekawe, od 1929 r. artykuły na temat prawa małżeń- skiego i projektu KKRP zamieszczano także w periodykach diecezjalnych80. Nieodzowną częścią wstępu winna być prezentacja stanu badań oraz źródeł. Jak już wspo- mniano, książka niniejsza wypełnia lukę w badaniach prawniczych i historycznych. Nie oznacza to oczywiście, że nie ma opracowań na temat dziejów polskiego czasopiśmien- nictwa, polskiej prasy. Są, mało tego, dziś na uczelniach wyższych istnieją wyspecjalizo- wane katedry i instytuty, które zajmują się bibliotekoznawstwem i prasoznawstwem. Można dodać, że początki nauk o prasie sięgają w Europie do XVII w., a rozwój ich nastą- pił w XIX w. Z kolei w literaturze polskiej początki sięgają schyłku w. XIX81. Dziś w biblio- Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 29 29 WPROWADZENIE tekach znajdziemy opasłe tomy na temat dziejów prasy (w tradycyjnym znaczeniu82), ale są to najczęściej opracowania ogólne, te szczegółowe zaś, badające prasę określonego pro- filu, pomijają zupełnie prasę prawniczą. Na temat polskich czasopism prawniczych powstało niewiele opracowań. Poza publika- cjami autorów niniejszej książki opracowane zostały dość ogólnie czasopisma penitencjarne – przez Tomasza J. Kotlińskiego83i czasopisma notarialne – przez Dorotę Malec84. Ponadto opublikowano kilka artykułów na temat poszczególnych czasopism. O „Themis Polskiej I” pisali Wojciech Witkowski85i Piotr Pomianowski86, o „Przeglądzie Dyplomatycznym” Henryk Głębocki87, o „Wojskowym Przeglądzie Prawniczym” Jerzy Nazarewicz88, o „Palestrze” Paweł Asłanowicz89i Stanisław Janczewski90. Z opracowań na temat czasopiśmiennictwa nauko- wego w najnowszej literaturze wypada wskazać pozycję Grażyny Wrony o czasopismach na- ukowych w okresie II RP91. Pozostała, bogata już literatura dotyczy zagadnień związanych z dziejami czasopiśmiennictwa lub ma charakter monografii czasopism o określonym pro- filu, czy też wydawanych na określonym terenie, nie ma jednak w tychże opracowaniach szerszych informacji na temat prasy prawniczej. Dodać należy, że zainteresowania polskich historyków prasy skupiały się przede wszystkim na prasie o charakterze politycznym92. Ważną rolę w trakcie rozpoczynania badań odgrywały opracowania bibliograficzne93, szczególnie te dotyczące prawa, wśród których najważniejsze miejsce zajmuje Bibliogra- fia prawnicza polska z 1911 r. Adolfa Suligowskiego94– przygotowywana przecież kilka lat przez zespół kilkudziesięciu współpracowników pod kierownictwem adw. Suligow- skiego, a mimo to niewolna od licznych pominięć (nie uwzględniono kilku periodyków prawniczych, nie licząc czasopism o charakterze ogólnym, w których ukazywały się tek- sty prawnicze) i błędów (także w personaliach). W tym miejscu szczególnego podkreślenia wymaga fakt, że opracowanie niniejsze jest pionierskie nie tylko w literaturze polskiej, ale i zagranicznej. Obszerna kwerenda biblio- teczna prowadzona w wielu krajach pozwala stwierdzić, że podobne opracowania nie ist- nieją w literaturze europejskiej. Jeżeli już odnajdujemy opracowania poświęcone czasopismom prawniczym w Niemczech, we Francji, w Hiszpanii czy Rosji, to dotyczą one najczęściej jednego periodyku lub są na takim poziomie ogólności, że prezentowany jest je- dynie profil pisma. Jako najważniejszy w ostatnim okresie wyjątek w literaturze europej- skiej należy wymienić przedsięwzięcie, powstałe w ramach prac niemieckiego Instytutu Maxa Plancka, a mianowicie zbiór studiów nad dziejami czasopiśmiennictwa prawnicze- go w Europie, wydany w 2006 r. we Frankfurcie nad Menem pod red. Michaela Stolleisa i Thomasa Simona pt. Juristische Zeitschriften in Europa95. Na tę bardzo ważną książkę Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 30 30 Stanisław Milewski • Adam Redzik THEMIS I PHEME składa się kilkadziesiąt artykułów, podejmujących problematykę pierwszych czasopism prawniczych w poszczególnych państwach europejskich, jak Wielka Brytania, Hiszpania, Belgia, Niemcy, Francja, Włochy, Austria, Węgry, Norwegia, Rosja96. Z dziejów polskiego czasopiśmiennictwa prawniczego ukazał się w tym tomie artykuł prof. Wojciecha Witkow- skiego na temat „Themis Polskiej”97. Dodajmy, że podobnego opracowania nie mają w Polsce inne środowiska, w tym me- dyczne (jak wiemy, od XIX w. wydawano znaczną liczbę ważnych także poza Polską perio- dyków medycznych). Autorzy opracowali czasopiśmiennictwo prawnicze do 1939 r., czyli do wybuchu II wojny światowej, mimo zgromadzenia szerszej dokumentacji. Takie ramy czasowe wynikały przede wszystkim z ogromu materiału, który trudno byłoby zamknąć w zwartym tomie, a po trosze ze złożonej problematyki czasopiśmiennictwa okresu Polski Ludowej, w tym czasopism prawniczych, ważnych przecież dla ówczesnej władzy. Aby zamknąć okres II RP, w Epilogu przedstawiono polskie czasopisma prawnicze, które ukazywały się w okre- sie II wojny światowej. Książka składa się z dwóch autorskich części, różniących się zarówno koncepcją, jak i spo- sobem prezentacji materiału. Część pierwsza, obejmująca w zasadzie dzieje czasopiśmiennictwa prawniczego w XIX w., jest dziełem prekursora badań nad historią prasy prawniczej w Polsce, Stanisła- wa Milewskiego, autora nadzwyczaj interesujących książek popularyzujących dzieje War- szawy, w których porusza on wiele zagadnień historyczno-prawnych. To Stanisław Milewski, gdy wiek i kłopoty zdrowotne zaczęły uniemożliwiać dalsze zgłębianie dziejów periodyków prawniczych, zachęcił piszącego te słowa do kontynuowania jego badań. Efek- tem tychże jest druga część książki, która – z uwagi na potrzebę pokazania w sposób moż- liwie pełny badanego problemu – musiała w pewnych fragmentach wykraczać poza kordony zakreślone tytułem, zarówno w przeszłość, jak i w przyszłość. Napisana została z zachowaniem warsztatu naukowego. Układ części pierwszej jest w zasadzie chronolo- giczny, zaś części drugiej rzeczowy, o czym szerzej we wstępie do niej. Całość zwieńczono zakończeniem oraz indeksami osobowym i tytułów czasopism. W imieniu swoim i Stanisława Milewskiego pragnę złożyć wyrazy wdzięczności wszystkim, którzy przyczynili się do powstania niniejszej książki. Konsultantom z dziedziny nauk praw- Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:30 PM Page 31 31 WPROWADZENIE nych oraz historycznych za cenne uwagi, rodzinie za wsparcie. W szczególny sposób dzię- kujemy,zmarłymwwynikukatastrofyrządowegosamolotuwSmoleńsku10kwietnia2010r., redaktorowi naczelnemu „Palestry”, adwokatowi Stanisławowi Mikke oraz Prezes Naczelnej Rady Adwokackiej, adwokat Joannie Agackiej-Indeckiej, bo to dzięki ich poparciu książka mogła się ukazać. Dziękujemy również Wydawnictwu „Iskry” i jego dyrektorowi dr. Wiesławowi Uchańskiemu za wydanie książki w tak szlachetnej formie. ADAM REDZIK Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:31 PM Page 32 Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:31 PM Page 33 CZĘŚĆ PIERWSZA Stanisław Milewski Polskie czasopiśmiennictwo prawnicze od XVIII do początku wieku XX Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:31 PM Page 34 Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:31 PM Page 35 „Czasopisma uczone” i próby usamodzielnienia Problematyka prawna pojawiła się – chociaż początkowo bardzo sporadycznie – już w pierwszych periodykach ogólnonaukowych, które ukazywać się zaczęły na naszych zie- miach na początku XVIII w. „Czasopisma uczone”, jak określa je historia literatury, wyda- wano na ogół w języku niemieckim bądź też po łacinie. Przeznaczone były raczej dla ludzi nauki o rozmaitych i wszechstronnych zaintereso- waniach niż dla szerszego kręgu odbiorców; nie miały jednak zbyt wysokiego poziomu. Ograniczały się przeważnie do przedruku fragmentów z dzieł naukowych lub quasi-na- ukowych albo ich krótkiego omawiania. Przeważały wiadomości z chemii, fizyki, mate- matyki, astronomii i medycyny, natomiast filozofię, filologię, prawo i historię traktowano po macoszemu. Być może wynikało to z tego, że nauka prawa nie przeżywała w tym cza- sie swoich dobrych lat i nie budziła społecznego zainteresowania. Myśl prawnicza wyrażana bywała po dawnemu: w grubych woluminach, w skrom- nych broszurach, w postaci ulotnych druków służących doraźnym potrzebom polemicz- nym, komentowaniu ustaw, atakom na nie lub ich apologiom. Działalność prawotwórcza ciała ustawodawczego znajdowała swoje odbicie w diariuszach sejmowych. „Czasopisma uczone”, na których łamach gościło czasem prawo, były „blade i bezbarw- ne, przeżuwające obce myśli i zapatrywania”. Taką opinię wyraził o nich historyk litera- tury Roman Pilat na łamach „Przewodnika Naukowego i Literackiego” (1882), pisząc, że były „płodami obcej oświaty przeszczepianymi w prowincjach pruskich”. Nie odmawiał im wszakże pewnych zasług, przyznając, że „zapoznawały z ogólnym postępem nauki, skupiały we wspólne ognisko rozstrzeloną pracę jednostek”; miały też dużą wartość – do- dajmy – dla rozwoju czasopiśmiennictwa w ogóle. Jedną z pierwszych tego rodzaju inicjatyw edytorskich było czasopismo „Polnische Bi- bliothek” założone przez Gotfryda Lengnicha w 1718 r. (wychodziło również w roku następ- Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:31 PM Page 36 36 Stanisław Milewski • Adam Redzik THEMIS I PHEME nym), gdańszczanina, prawnika wykształconego w Halle. Na tamtejszym uniwersytecie zo- stał współpracownikiem czasopisma naukowego „Neue Bibliothek”, wydawanego przez profesora Nicolausa Hieronymusa Gundlinga. Zaowocowało to w późniejszych latach ini- cjatywą wydawania własnego periodyku o podobnym profilu, w którym zamieszczał pra- ce swego autorstwa, a także m.in. odnalezione dokumenty historyczne, ich egzegezę oraz biografie ludzi zasłużonych dla nauki i polityki. „Polnische Bibliothek” wyróżniała się spo- śród innych „czasopism uczonych” tym, że na jej łamach przeważały rozprawy z zakresu prawa, zwłaszcza historii prawa polskiego. Biografowie Lengnicha zwracają uwagę na jego silne związki z Rzeczpospolitą i polski- mi osobistościami życia politycznego oraz podkreślają fakt, że w latach 1737–1756 pobie- rał pensję od Augusta III za reprezentowanie jego interesów. Polsce sprzyjał też na urzędzie syndyka miejskiego w Gdańsku (pełnił go od 1750 r. aż do śmierci w 1774 r.), chociaż – oczy- wiście – dbał głównie o interesy miasta. Kontynuacją jego periodyku, zarówno pod wzglę- dem formy, jak i treści była „Polnische Bibliothek” wydawana przez innego adwokata, Krystiana Bogumiła Steinera w latach 1787–1788. Biograf Lengnicha i Steinera – Stanisław Salmonowicz – podkreśla, że głównym celem wydawania przez nich tego periodyku była przede wszystkim chęć propagowania polskiej kultury poza granicami Rzeczypospolitej i prostowania krzywdzących ją opinii. Zasługi Steinera jako recenzenta dzieł literackich i naukowych, zwłaszcza na łamach „Polnische Bibliothek”, podkreślane bywają szczególnie, gdyż wykazał w nich „wszech- stronność swej wiedzy, fachowość nie tylko prawnika i historyka, lecz także literata i filo- loga”; było to „czołowe osiągnięcie krytyki epoki oświecenia” (S. Salmonowicz). Cenne i wnikliwe były zwłaszcza recenzje takich prac jak Prawo cywilne narodu pol- skiego Teodora Ostrowskiego i Historia narodu polskiego Adama Naruszewicza. Urodzony w 1746 r. Steiner, po ukończeniu studiów prawniczych w Lipsku, powrócił do rodzinnego Torunia i tu pracował w Radzie Miejskiej. Szybko zrezygnował jednak z ka- riery urzędniczej na rzecz adwokackiej, zyskując uznanie i wzięcie w tym zawodzie. Jego zainteresowania naukowe były na tyle znane, że w 1784 r. otrzymał propozycję wykładów w Szkole Rycerskiej w Warszawie. Wykładał tu przez blisko 10 lat prawo cywilne, łacinę i hi- storię starożytną. Po powrocie do Torunia podjął przerwaną praktykę adwokacką; był też radnym miejskim. Spośród „czasopism uczonych” na uwagę zasługuje też periodyk „Das Gelährte Preus- sen” wydawany przez innego torunianina, Jerzego Piotra Schulza, prawnika wykształco- nego w Lipsku i Halle. Ukazywało się ono w latach 1722–1724 w języku łacińskim Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:31 PM Page 37 37 Część pierwsza „CZASOPISMA UCZONE” I PRÓBY USAMODZIELNIENIA i niemieckim, z niewielkimi wstawkami po polsku. Dużo miejsca wydawca poświęcał pra- wu, zwłaszcza chełmińskiemu; na łamach tego czasopisma znaleźć też można wiele in- formacji o prawie obowiązującym w Toruniu oraz o miejscowych zwyczajach. Oryginalnym i całkowicie już poświęconym problematyce prawnej czasopismem był mie- sięcznik „Seryarz Projektów do Prawa” (seryarz znaczyło ówcześnie tyle co spis czegoś, li- sta, wykaz, skorowidz). Odkrywca tego periodyku z Ossolineum, Józef Szczepaniec, ustalił, że jego wydawcą był Tadeusz K. Podlecki, redaktor i wydawca innych stołecznych czaso- pism, takich jak „Dziennik Handlowy” i „Przewodnik Warszawski”. „Seryarz Projektów do Prawa” ukazywał się w Warszawie w latach 1785–1786, a głów- nym jego zadaniem było usprawnienie prac legislacyjnych sejmu przez umożliwienie prze- dyskutowania projektów ustawodawczych. Drukował też w nim Podlecki artykuły na tematy prawne nadsyłane przez współpracowników z całego kraju; w jednej z publika- cji – na co zwraca uwagę Szczepaniec – padł postulat, by do czynności i wyroków sądo- wych wprowadzić zamiast łaciny język ojczysty. Skądinąd wiadomo, że postulat ów był szczególnie żywy w kręgach palestranckich. „Seryarz” powstał wyłącznie z inicjatywy Pod- leckiego, który był zarówno redaktorem czasopisma, jak i jego wydawcą, a o artykuły od współpracowników zabiegał osobiście. Podobny charakter miał inny periodyk prawniczy wydawany we Lwowie w latach 1810– –1813 przez Antoniego Rosbierskiego. Obu tych pionierów czasopiśmiennictwa praw- -niczego na naszych ziemiach łączył jednak tylko sposób wydawania czasopisma (indywidualny, bez zespołu redakcyjnego). Roczniki Rosbierskiego są już o wiele bardziej zróżnicowane i urozmaicone, mają liczne działy, co im nadaje charakter czasopisma sen- su stricto. Przez dwa pierwsze lata periodyk – noszący w tym okresie tytuł „Annales iurispruden- tiae pro regnis Galiciae et Lodomeriae” – ukazywał się w języku łacińskim, z niewielkimi wstawkami po polsku, natomiast dwa następne roczniki – również z niewielkimi wstawka- mi polskimi – były drukowane już w języku niemieckim jako „Annalen Rechtsgelehrsam- keit für Beamte und Geschäftsmänner”. Wtedy bowiem rozpoczęła się silna akcja germanizacyjna, mająca na celu integrację Galicji i Lwowa z resztą cesarstwa Habsburgów i zmiana języka w prawniczym periodyku jest tego bardzo wyrazistym przykładem. Do Lwo- wa napływało wówczas wielu urzędników z innych ziem Austrii, oni też mieli odtąd realizować politykę wynaradawiania. Sam wydawca „Annales iurisprudentiae”, Antoni Ros- Themis 4.11:Layout 1 6/29/11 7:31 PM Page 38 38 Stanisław Milewski • Adam Redzik THEMIS I PHEME bierski, niechętnie zmienił język Cycerona na kancelaryjną niemczyznę. Dał temu wyraz w przedmowie do I rocznika wersji niemieckiej; prosił tam czytelników o pobłażliwość, je- żeli popełni jakąś nieścisłość, gdyż łaciny używał przez 16 lat pracy w sądownictwie, nato- miast językiem niemieckim posługiwał się jedynie w listach do przyjaciół. Z pewnością wywierano na niego jakieś naciski, niewątpliwie miał też kłopoty z tłumaczeniem na łaci- nę artykułów pisanych po niemiecku przez coraz liczniejszych współpracowników, rekru- tujących się spośród napływowych dydaktyków prawa i urzędników. Karol Estreicher w monografii poświęconej historii prasy na tamtych terenach (1861) pisze, że Rosbierski był to „mąż rzadkiej prawości charakteru i wielkiej nauki, lubiany był i przez krajowców”. Pełni uznania dla niego są również kronikarze Uniwersytetu Lwow- skiego, L. Finkel i S. Starzyński, podkreślając w dziejach tej uczel
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Themis i Pheme. Czasopiśmiennictwo prawnicze w Polsce do 1939 roku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: