Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00091 008631 11204029 na godz. na dobę w sumie
Towarzystwa oszczędnościowo-pożyczkowe w guberni kaliskiej do 1914 roku - ebook/pdf
Towarzystwa oszczędnościowo-pożyczkowe w guberni kaliskiej do 1914 roku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7969-939-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> bankowość i finanse
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Kredyt, na szerszą skalę pojawiający się wraz z rozpowszechnieniem pieniądza, jest jedną z miar wzajemności i solidarności, jako nierozerwalnie związany z wszelką wymianą. Istniejące dziś praktycznie w każdym miasteczku na terenie kraju banki spółdzielcze stanowią ważny element w ich życiu ekonomicznym, a także społecznym i kulturalnym. Te popularne w lokalnych ośrodkach instytucje bankowe wywodzą swój początek od powstających na szeroką skalę na przełomie XIX i XX w. na ziemiach polskich towarzystw pożyczkowo-oszczędnościowych. Publikacja dotyczy istotnego rozdziału życia gospodarczego na ziemiach polskich – dziejów taniego kredytu w latach 1867–1914. Autor przedstawia tempo rozwoju towarzystw oszczędnościowo-pożyczkowych, jak również udział różnych grup społecznych w ich tworzeniu, w guberni kaliskiej, niezbyt silnie uprzemysłowionym rejonie Królestwa Polskiego. Działalność omawianych towarzystw autor sytuuje na tle dziejów spółdzielczości kredytowej na ziemiach polskich (np. kasy Stefczyka w Galicji), porównuje je z innymi instytucjami kredytowymi, analizuje proces ich powstawania, proces udzielania pożyczek, oprocentowanie. Czytelnik znajdzie tu również wiele informacji na temat życia społecznego w jednej z guberni Królestwa Polskiego, autor prezentuje bowiem strukturę społeczną władz towarzystw, a także ich działalność społeczną i dobroczynną. Te niezwykle interesujące wątki zostały ponadto zebrane w aneksach do publikacji.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Marek Król Towarzystwa oszczędnościowo- -pożyczkowe w guberni kaliskiej do 1914 roku Marek Król Towarzystwa oszczędnościowo- -pożyczkowe w guberni kaliskiej do 1914 roku Łódź 2016 . w X X / X I X a k r a d o p s o G . a i r o t s i H RECENZENCI Jerzy Szczepański, Wiesław Puś REDAKTOR INICJUJĄCY Damian Rusek REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ Danuta Bąk SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/RabbitCorp © Copyright by Marek Król, Łódź 2016 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Publikacja została dofinansowana przez Spółdzielczą Grupę Bankową Publikacja została dofinansowana przez Gminę i Miasto Błaszki Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.0000 Ark. wyd. 18,9; ark. druk. 25,5 ISBN 978-83-7969-280-4 e-ISBN 978-83-7969-939-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Żonie Barbarze SPIS TREŚCI Wstęp............................................................................................................ 9 Rozdział I. Warunki społeczno-ekonomiczne guberni kaliskiej w latach 1815–1914................................................................................ 41 1..Podział.administracyjny......................................................................... 43 2..Warunki.naturalne................................................................................. 48 3..Komunikacja.i.transport......................................................................... 54 4..Rolnictwo.............................................................................................. 61 5..Przemysł............................................................................................... 77 6..Ludność................................................................................................ 100 Rozdział II. Spółdzielczość kredytowa na ziemiach polskich do roku 1914........................................................................................... 131 1..Początki.spółdzielczości.w.Europie....................................................... 133 2..Rozwój.ruchu.spółdzielczego.na.ziemiach.polskich............................... 150 3..Banki.ludowe.w.zaborze.pruskim.......................................................... 171 4. Towarzystwa.zaliczkowe.i.Kasy.Stefczyka.w.zaborze.austriackim. do.roku.1914........................................................................................ 190 5..Towarzystwa.Oszczędnościowo-Pożyczkowe.w.Królestwie.Polskim.do. wybuchu.I.wojny.światowej................................................................... 207 Rozdział III. Działalność Towarzystw Pożyczkowo- -Oszczędnościowych w guberni kaliskiej do wybuchu I wojny światowej................................................................................... 243 1. Rozmieszczenie.towarzystw.w.guberni.kaliskiej..................................... 245 2..Władze.towarzystw............................................................................... 303 7 Spis.treści 3. Realizacja.zadań.finansowych.towarzystw............................................. 323 4. Działalność.społeczna.przedstawicieli.spółdzielczości.kredytowej. w.guberni.kaliskiej................................................................................. 347 Podsumowanie.............................................................................................. 369 Bibliografia..................................................................................................... 377 Aneks.1......................................................................................................... 387 Aneks.2......................................................................................................... 401 Spis.tabel...................................................................................................... 407 WSTĘP Istniejące dziś praktycznie w każdym miasteczku na terenie kraju banki spółdzielcze stanowią ważny element w ich życiu ekonomicznym, a także społecznym i kulturalnym. We władzach tych instytucji finansowych zasia- dają najczęściej miejscowi działacze gospodarczy, rolnicy i przedstawiciele inteligencji. Zarządzają nimi w wielu przypadkach miejscowi dyrektorzy lub prezesi. Te popularne w lokalnych ośrodkach instytucje bankowe wy- wodzą swój początek od powstających na szeroką skalę na przełomie XIX i XX w. na ziemiach polskich towarzystw pożyczkowo-oszczędnościowych. Ich twórcy dbali przede wszystkim o to, aby tworzone z mozołem instytu- cje drobnego kredytu na objętych zaborami ziemiach polskich nosiły zna- miona i cechy spółdzielcze, tak szczególnie ważne dla tego typu jednostek, choć wraz z upływem czasu ideały ojców spółdzielczości: wzajemna pomoc, dobrowolność zrzeszania się czy równość głosowania, które przecież były czynnikami wpływającymi zasadniczo na pozytywny rozwój tej formy ban- ków, zaczęły zanikać1. Kredyt, na szerszą skalę pojawiający się wraz z rozpowszechnieniem pieniądza, jest jedną z miar wzajemności i solidarności, jako nierozerwal- nie związany z wszelką wymianą. Gdy w wiekach średnich w obrocie upo- wszechniły się monety, nastąpiło ułatwienie w zaciąganiu pożyczek, często pod zastaw ruchomości albo nieruchomości, co jednak natychmiast spo- wodowało narodziny problemu czerpania zysku moralnie i prawnie uza- sadnionego2. Kredyt utożsamiano wówczas z lichwą, był więc poddawany krytyce, kie- dy tylko przynosił nadmierny zysk udzielającemu pożyczki. Około XII wie- ku, kiedy na wsi trwał rozwój gospodarki towarowo-pieniężnej, wzrastała w Europie liczba wykupujących się z poddaństwa chłopów, co świadczyć mogło o  wzroście zapotrzebowania na gotówkę wśród feudałów. Sumy wykupu były nierzadko ogromne, a stosunkowa łatwość, z jaką włościanie 1 J. Gniewek, Historia, teraźniejszość i przyszłość banków spółdzielczych w Polsce, „An- nales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska” 2011, Vol. XLV, 2, s. 267−268. 2 A. Mączak, Kredyt, [w:] Encyklopedia Historii Gospodarczej Polski do 1945 r., War- szawa 1981, s. 371. 11 Wstęp uzyskiwali kredyt na pokrycie wykupu, świadczyła o zaufaniu udzielających kredytu do trwałości chłopskich dochodów pieniężnych. Jednak proceder ten doprowadził do pauperyzacji słabszych ekonomicznie gospodarzy. Ci, którzy kredytów nie byli w stanie spłacić, tracili gospodarstwa, zasilając jed- nocześnie szeregi wiejskiej biedoty lub w najlepszym razie znajdując zatrud- nienie w wiejskim rzemiośle3. Popyt na kredyt przynosił więc instytucjom udzielającym różnych form pożyczek znaczne zyski, wynikające przede wszystkim z wysokiego oprocentowania, co w ostateczności doprowadziło do kanonicznego zakazu pobierania procentów od kredytów. Już od późnego średniowiecza na terenie Rzeczypospolitej zakaz ten stał się martwy4, ponieważ bankierzy stosowali różne metody ukrywania opro- centowania kredytów. Czynili tak zarówno chrześcijanie, jak i Żydzi. Po- tępienie lichwy znajdowało swoje odbicie w publicystyce tamtych czasów. Pisano wtedy, że „pieniądze nie same z siebie, ale przez pilność i robotę zysk i pożytek przynoszą”5. Wówczas to Marcin Śmiglecki (1564−1618), filozof i teolog, gromił szlachtę za pożyczanie pieniędzy chłopom na wysokie od- setki w naturze, a więc za uprawianie lichwy6. Sytuacja ta powodowała, że prawo świeckie zaczęło dopuszczać pobieranie odsetek, określając ich mak- symalną stopę w wysokości 8 7. Przez kolejne lata na ziemiach polskich nie ustawały próby uregulowa- nia wysokości stóp procentowych. W 1775 r. wprowadzono na terenie Rze- czypospolitej jednolitą maksymalną stopę odsetkową od kredytów dla osób świeckich na poziomie 5 , a dla duchownych 3,5 8. Po rozbiorach zaczęły obowiązywać rozporządzenia rosyjskie, austriackie i pruskie, które dopusz- czały stosowanie stóp procentowych na poziomie 5−6 . Księstwo Warszaw- 3 B. Geremek, Litość i szubienica. Dzieje nędzy i miłosierdzia, Warszawa 1989, s. 68−69. 4 Uchylono go ostatecznie w  1745 r. w  wyniku konstytucji papieża Benedykta XIV. W konstytucji Vix perventi z 1 listopada 1745 r. zajął on stanowisko w sporze o lichwę. Wyraził negatywne stanowisko Kościoła w sprawie oprocentowanych po- życzek pieniężnych, jednakże uznał za godziwe dochody z innych kontraktów nie- posiadających formy umowy pożyczkowej. 5 H. Radoszewski, Bank Polski, Warszawa 1910, s. XIX. 6 Tamże. 7 Nie dotyczyło to duchownych chrześcijańskich. Dopiero w 1635 r. zakaz ten zniesio- 8 D. Fajgenbert, Lichwa, Warszawa 1932. no. 12 Wstęp skie i Królestwo Polskie podtrzymały ten poziom stóp procentowych, za- przestano jednak stosowania sankcji za ich przekroczenie. Jedną z najstarszych instytucji zorganizowanej pomocy kredytowej na ziemiach polskich była Fundacja Ostrołęcka Taniego Kredytu, którą założył w 1577 r. ks. Wawrzyniec Białobrzeski9. Fundacja udzielała pożyczek nowo zakładanym zakładom rzemieślniczym w wysokości maksymalnej 10 zło- tych na 5 w stosunku rocznym. W Rzeczpospolitej, wzorem zachodniej Europy, zakładano też Banki Po- bożne, które udzielały potrzebującym pożyczek, początkowo bezprocento- wych, a później niskoprocentowych. Działały one w okresie Rzeczpospolitej szlacheckiej we wszystkich dużych miastach10. Kolejną inicjatywą organi- zowania samopomocy finansowej było utworzenie w 1671 r. Kasy Wspólnej Pomocy Między Górnikami w Olkuszu11, która wpisywała się w tradycje staropolskich gwarectw i przeznaczała zgromadzone pieniądze na obronę praw górników, na renty górnicze, a także na zapomogi dla pozostałych po ich śmierci wdów i sierot12. W 1715 roku została założona na terenie dóbr pabianickich, należących do kapituły krakowskiej, przez ks. kanonika Józefa Jordana pierwsza w Pol- sce bezprocentowa kasa pożyczkowa pod nazwą „Mons Pietatis albo zakład- ka na sprzężaj”, która „udzielała pożyczek na kupno sprzężaju, wołów i koni za gwarancją całej gromady wiejskiej, lub kilku poręczycieli”13. We wszystkich wspomnianych wyżej inicjatywach dawało się zauważyć przenikanie chrześcijańskiej tradycji braterstwa do sfery stosunków gospo- darczych, kiedy to z inicjatywy możnych tworzyły się instytucje podnoszą- ce słabszych materialnie i wdrażające ich do wzajemnego pomagania sobie wspólnymi siłami. Przykładem mogą służyć spółdzielnie pożyczkowe powstałe we wsiach starostwa Puckiego i Mirachowskiego, kiedy to wydany przez starostę Igna- cego Przebendowskiego w 1767 r. wilkierz gwarantował powstanie w każdej 9 S. Inglod (red.), Zarys historii polskiego ruchu spółdzielczego. Część I do 1918 r., War- szawa 1971, s. 11. 10 Zob. tamże: Wilno 1579, Kraków 1587, Warszawa 1589, Poznań 1599, przed 1600 Puł- tusk, Łowicz 1600, Lwów i Zamość 1601. 11 S. Inglod, op. cit., s. 10. 12 Tamże. 13 S. Wojciechowski, Historia spółdzielczości polskiej do 1914 r., Warszawa 1939, s. 7. 13 Wstęp wsi kasy, do której wszyscy gospodarze dawali odpowiednią część zysku od użytkowanego łanu. Zebrane w ten sposób środki „za wspólną radą na róż- ne cele wiejskie mają być obrócone”14. Kredyt udzielany przez te instytucje miał w zdecydowanej większości charakter konsumpcyjny, choć zdarzały się wyjątki od reguły. W 1779 r. po- wstała „Kasa powszechna” w Starej Wsi, założona przez kasztelana radom- skiego Michała Świdzińskiego. Kasa posiadała kapitał założycielski w wy- sokości 1500 zł, ofiarowany przez założyciela. Fundusz kasy rósł w wyniku nadwyżek finansowych wynikających z zamiany dawnego podatku pogłów- nego na podymny. Pożyczki z kasy udzielano mieszkańcom dóbr starowiej- skich, pod warunkiem jednak, że byli „pobożni, przykładem w obyczajach bynajmniej nienotowani, trzeźwi i dobrze się rządzący”15. Kolejną formą organizacji drobnego kredytu na wsi była Karbona Bie- żuńska, powołana do życia przez kanclerza Zamoyskiego w 1765 r., która posiadała prawo przeznaczania pieniędzy na handel przynoszący korzyści całej gromadzie. Gospodarze zamieszkujący klucz bieżuński byli zobowią- zani składać corocznie „…z każdej włóki połowicznej po złotych 6 i groszy 10”. Zebrane fundusze przeznaczano na pożyczki dla gospodarzy znajdu- jących się w trudnym położeniu, młodych chcących pobudować dom oraz pragnących zająć się rzemiosłem. Zgromadzone, a niewykorzystane fundu- sze można było przeznaczyć na inwestycję w handel, lub „użyć na prowizyję, w ręce pewne dawszy”. Tak pomnożona kasa służyła pomocą na wypadek „jako to broń Boże upadku bydła lub karysty nieurodzaju”16. W końcu XVIII w. pojawiły się próby łączenia coraz powszechniejszych kas pożyczkowych z oszczędnościowymi. Taką próbę stworzenia kasy dla włościan podjęto między innymi w dobrach Siemiatycze i Kock, należących do Anny Jabłonowskiej17. Wydana przez księżnę „Ustawa powszechna dla dóbr moich rządców” regulowała szczegółowe przepisy dla samopomoco- wych kas wiejskich. Kasy założone w tych miejscowościach deponowały wkłady oszczędnościowe mieszkańców wsi na lokaty oprocentowane w wy- sokości 3,3 oraz udzielały kredytów z takim samym rocznym oprocen- 14 Wilkierz to ustawa wiejska, wydawana przez właściciela. 15 S. Wojciechowski, op. cit., s. 10. 16 Tamże, s. 8. 17 Tamże, s. 7−11. 14 Wstęp towaniem18. Księżna zorganizowała także magazyny zbożowo-pożyczkowe, opierające działalność na zasobach ziarna pochodzących z tzw. zsypki i da- rowizny dworskiej. Dzięki tej inicjatywie każda będąca w potrzebie rodzina włościańska mogła liczyć na pomoc w formie 5 korców żyta19. Poza funk- cją kredytowo-oszczędnościową kasa spełniała także funkcje usługowe dla swoich członków. Między innymi przeznaczano kwotę 222 zł rocznie na utrzymanie pasiecznika, akuszerki, kominiarza i narzędzi przeciwpoża- rowych. Jabłonowska zezwalała na opuszczenie oczynszowanym chłopom swojego gospodarstwa tylko pod warunkiem pozostawienia przez nich na swoim miejscu „pewnego z równym majątkiem” gospodarza20. Przed upadkiem Rzeczypospolitej magazyny zbożowo-pożyczkowe two- rzono także na terenie dóbr Czartoryskich w Wołczynie (woj. brzesko-litew- skie) oraz w Puławach i Samoklęskach (woj. lubelskie). W tym przypadku magazynowane zboże z pożyczek dworskich i „zsypki” przeznaczano na pożyczki dla włościan, za które pobierano prowizję w wysokości 12,5 . Mimo klęski zaborów właściciele ziemscy oraz przedstawiciele ducho- wieństwa tworzyli instytucje drobnego kredytu także w początkach XIX w. Duże obszary biedy występujące na polskiej wsi zmuszały do tworzenia in- stytucji pożyczkowych w ramach samopomocy włościańskiej. Ogromną rolę w tym okresie odegrał stworzony przez Stanisława Staszica w 1822 r. Bank Pożyczkowy dla Ratowania się Wspólnie w Nieszczęściach, istniejący przy Towarzystwie Hrubieszowskim, które obejmowało mieszkańców dóbr, po- między których rozdzielono ziemię na specjalnych warunkach. Po pierwsze ziemia pozostawała własnością Towarzystwa, a włościanie posiadali ją na zasadach dziedzicznego użytkowania. Kontrakt Towarzystwa Hrubieszow- skiego przewidywał opiekę „nad sierotami, dziećmi opuszczonemi (powie- rzoną wszystkim bezdzietnym i najzamożniejszym gospodarzom, mającym mniej niż 6 własnych), nad starcami, siedzącymi w swojej wsi (opartą na składce mającej przynosić dla każdego starca wartość 10 korcy żyta rocznie), nad inwalidami (składka wartości 15 korcy rocznie) oraz chorymi. W razie nieurodzaju niosły pomoc magazyny gromadzkie, rozpożyczające zboże na 18 B. Kuśmierz, Organizacja kredytu ludowego w  Królestwie Kongresowym, Kraków 1918, s. 17. 19 S. Inglod, op. cit., s. 19. 20 J. Skodlarski, Zarys historii gospodarczej Polski, Warszawa 2005, s. 96. 15 Wstęp procent (garniec na korcu). Na wypadek gradobicia wszyscy, którzy nie po- padli w klęskę, mają się złożyć na ziarno siewne dla poszkodowanego, dając w proporcję posiadanych gruntów zsypkę, wystarczającą na cały potrzeb- ny zasiew. Pogorzelcy otrzymać mieli pomoc w zabudowaniu się, udzielaną w sprzężaju, robociźnie i składce na «majstra». Nie wolno im jednak budo- wać z drewna. O ile wzniosą budynki murowane, kryte dachówką, otrzy- mają specjalną pożyczkę i częściowo dar z kasy Towarzystwa”21. Ze wspólnych funduszy pokrywane były niektóre wydatki społeczne: płace urzędników gminy, nauczyciela, lekarza, opał dla budynku szkolnego. Towarzystwo zostało też zobowiązane do utrzymania na swój koszt jednego z „młodzieńców uboższych, a zdatnością cechujących” przez cztery lata przy szkole głównej22. Część dochodów Towarzystwa stanowiła oparcie dla ban- ku pożyczkowego, który udzielał kredytu na bardzo korzystnych warunkach na cele produkcyjne. Staszic bardzo pilnował, aby jego chłopi nie dostali nic za darmo, ażeby czuli, że na wszystko należy zapracować. Wybudowanie szkół i izby dla lekarza opłacano ze środków Towarzystwa jednorazowo. Na dalsze funkcjonowanie, a w czasie pożaru na odbudowę, łożyć musieli go- spodarze23. W oparciu o dochody ze wspólnego majątku funkcjonował więc przy Towarzystwie Hrubieszowskim bank pożyczkowy, udzielający kredytu na dogodnych warunkach, ale z przeznaczeniem jedynie na rozwój, nie na kon- sumpcję. Jedną z pierwszych prób zinstytucjonalizowania kredytu dla przedsię- biorców i producentów rolnych dla całego obszaru w Królestwie Kongre- sowym była inicjatywa Dyrekcji Szczegółowej woj. krakowskiego, która zwróciła się do Banku Polskiego z  propozycją założenia jego oddziałów w miastach wojewódzkich w celu „zbliżenia źródeł kredytu do osób potrze- bujących”. Celem tego działania była walka z lichwą. Bank Polski wysunął sugestię, aby w miastach wojewódzkich tworzyły się Domy Handlowe, czyli zrzeszenia spółdzielców, których kapitał miał stanowić źródło taniego kre- 21 H. Orsza-Radlińska, Staszic jako działacz społeczny, odbitka z księgi zbiorowej Sta- nisław Staszic, Lublin 1927, s. 524. 22 B. Szacka, Stanisław Staszic, Warszawa 1966, s. 201. 23 Tamże, s. 202. Szerzej o  działalności Stanisława Staszica i  Towarzystwa Hrubie- szowskiego zob.: H. Brodowska, Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie, Warszawa 1966; taż, Stanisław Staszic, [w:] Wielkopolanie XIX w., T. II, Poznań 1969. 16 Wstęp dytu24. Takim stowarzyszeniom bank miał udzielać pomocy, aby przeciw- działać lichwie. Ta cenna inicjatywa została jednak zahamowana w chwili wybuchu Powstania Listopadowego. Niewiele później pojawiły się pierwsze instytucje drobnego kredytu na te- renie Wielkopolski. Ten obszar zagarniętego przez zaborcę kraju poddany zo- stał ograniczeniom prawa pruskiego. Wynikało ono częściowo także z chęci zaszkodzenia Polakom, ale przestrzegane i respektowane, ułatwiało i umoż- liwiało systematyczną pracę. Ekonomicznie zabór pruski miał być zapleczem żywnościowym dla obszaru Prus, ale w wyniku wczesnego uwłaszczenia i koniunktury na płody rolne posiadał nie najgorsze możliwości rozwoju25. Problemem, przed którym stanęła Wielkopolska, było zapewnienie środków finansowych dla potrzebujących i wykorzystanie ich przez tych, którzy już je posiadali26. Dlatego też po zakończeniu Wiosny Ludów zaczęły powstawać na terenie zajętym przez Prusy przy różnorakich stowarzyszeniach rzemieśl- niczych kasy wzajemnej pomocy, z początku mające charakter zbliżony do fi- lantropii, jednak z czasem przeistaczające się w organizacje spółdzielcze, two- rzone najczęściej w wyniku zaangażowania lokalnych społeczników. Takie towarzystwa i spółki dla pożyczek wekslowych uruchomiono w Miłosławiu, Poznaniu, Środzie, Śremie, Wrześni, Gnieźnie i Inowrocławiu27. Działalność Wielkopolan na polu spółdzielczości kredytowej zbiegła się w czasie z ogromnymi zmianami społeczno-gospodarczymi, zachodzącymi od I połowy XIX w., kiedy to nastąpił gwałtowny rozwój przemysłu, prze- kształceniu uległa gospodarka rolna, pogłębiało się rozwarstwienie społecz- ne, charakteryzujące się wzrostem liczby osób o najniższych dochodach, utrzymujących się przede wszystkim z pracy najemnej, przy jednoczesnym bogaceniu się nielicznych. Wraz z rozwojem przemysłu, degradacji ulegało także średnie rzemiosło i niezamożne chłopstwo. Jednocześnie w Europie żywe były jeszcze hasła Rewolucji Francuskiej, niosącej na sztandarach tak- że idee liberalizmu – prawa do własności i wolności gospodarczej. W tym samym czasie ziemie Królestwa Polskiego charakteryzował słaby i nierównomierny rozwój ekonomiczny, struktura społeczna zdominowana 24 H. Radoszewski, op. cit., s. 118. 25 P. Frączak, Szkic do historii ekonomii społecznej w Polsce, s. 19, www.ekonomiaspoleczna.pl 26 Tamże, s. 19. 27 T. Orzeszko, Banki spółdzielcze w Polsce – ekonomiczne i finansowe warunki rozwoju, Pozanań 1980. 17 Wstęp była przez chłopstwo, degradacji ulegało ziemiaństwo i malała rola średniej szlachty. Nie wykształciła się także klasa średnia. Dopiero po klęsce Powsta- nia Styczniowego następował powolny wzrost liczby inteligencji, uwłasz- czenie chłopów wpłynęło na przybywanie wolnej siły roboczej, w miastach pojawiali się handlowcy, przemysłowcy i finansiści. Jednak represje władz zaborczych, w tym zakaz stowarzyszania się, ograniczały wszelkie inicjaty- wy tworzenia nawet najdrobniejszych kooperatyw. Największą przeszkodą był mało operatywny rosyjski aparat administracyjny. Do 1905 r. założenie spółdzielni w zaborze rosyjskim wymagało uzyskania zgody Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w Petersburgu. Był to tak długotrwały i skompliko- wany proces, że od chwili założenia spółdzielni do wydania zgody na jej uruchomienie mijały często lata. Jednak dzięki wysiłkom społeczników, także zaangażowaniu w propa- gowanie różnych form gospodarki społecznej czołowych intelektualistów (Stanisław Berent, Bolesław Prus, Stefan Żeromski, Aleksander Świętochow- ski, Maria Dąbrowska, Władysław Orkan), okres zaborów stawał się mo- mentem w historii Polski, który rozwinął w społeczeństwie ideę spółdziel- czości. Ruch spółdzielczy stał się formą zrzeszania i edukowania chłopów przez ziemiaństwo oraz działaczy społecznych przejętych hasłami „pracy organicznej”. Wpływał na konsolidację produkcji rolnej, propagował zasady prostego przetwórstwa i rzemiosła, przy tym poprzez wydawnictwa porad- nicze spełniał wielką rolę edukacyjną. Jednocześnie ruch ten, szczególnie w wydaniu raiffeisenowskim, znalazł silnego sojusznika, jakim był Kościół, często inspirujący zakładanie i prowadzenie spółdzielni, najczęściej opartej terytorialnie na parafii. Zapewne zaangażowanie społeczne pozostałoby na marginesie nauczania Kościoła, gdyby nie niemiecki arystokrata, biskup Moguncji, Wilhelm Em- manuel von Ketteler. Podobno jeździł on na obrady I Soboru Watykańskiego z Kapitałem Marksa w torbie – nie jako zwolennik Marksa, tylko jako ten, który zastanawia się, jak rozwiązywać problemy społeczne inaczej niż w opi- sanej przez Marksa logice konfliktu. To, co zaproponował w swoim sposobie myślenia von Ketteler, było rzeczywiście novum. Opierał się on zresztą na doświadczeniach robotników angielskich, z którymi Marks nigdy się nie za- poznał, choć przez lata mieszkał w Londynie. Tymczasem dorobek robotni- ków angielskich, zresztą z inicjatywy pastorów anglikańskich i chrześcijan, takich jak Kingsley, był ogromny. Po pierwsze był to system ubezpieczeń 18 Wstęp wzajemnych, po drugie systemy oszczędnościowe, po trzecie samopomoc, pomoc wzajemna i opieka nad tymi, którzy mieli trudności w utrzymaniu się przy życiu. Tak więc von Ketteler zapoznał się z tymi doświadczeniami i rozpoczął ruch angażujący duchowieństwo niemieckie. Pierwszym bezpo- średnim polskim uczniem mogunckiego biskupa, opierającym się w swej pracy bezpośrednio na jego pismach, był ksiądz Augustyn Szamarzewski, który rozpoczął ruch na rzecz systemów spółdzielczości kredytowej, a właś- ciwie kredytów wzajemnych. Zainicjowany przez Szamarzewskiego, roz- winął się potem w szeroki ruch społeczny polskiego duchowieństwa, które poprzez najrozmaitsze formy samoorganizacji zbudowało zdolność samo- obrony gospodarczej, a tym samym politycznej społeczeństwa Wielkopol- ski i Pomorza. Zaczynało się oczywiście od samoorganizacji finansowej, od tych organizacji kredytu wzajemnego, związków kredytowych. Potem powstawał olbrzymi ruch czytelni ludowych, prześladowany przez władze pruskie na wszelkie możliwe sposoby. Ponadto utworzone zostały rozmaite formy ubezpieczeń wzajemnych i samopomocy. Co istotne, ten inicjowany przez księży ruch rozwijał się, zyskał popar- cie wśród polskich fachowców, a  nade wszystko wykształcił inteligencję polską. Ci chłopi, którzy zostawali członkami rad nadzorczych związków kredytowych, często byli analfabetami, tyle tylko że potrafili liczyć. Tam się uczyli czytać i pisać, a ich dzieci często zasilały już szeregi inteligencji, np. jako nauczyciele. Byli to zapewne ludzie bardzo głębokiej wiary. A ponadto kierowało nimi przekonanie, że chrześcijaństwo to jest godność ludzka i że chrześcijanin musi być człowiekiem, który odpowiada sam za siebie. Było w tym coś z ducha protestanckiego – notabene wielkopolscy księża-społecz- nicy cieszyli się ogromną sympatią niemieckich szefów związków kredyto- wych, często związanych z gminami protestanckimi. W każdym razie należy sądzić, że najważniejszą motywacją dla ludzi Koś- cioła była jednak chęć oddziaływania na wiernych, uczenie ich solidności, so- lidarności, odpowiedzialności za dane słowo. Innymi słowy to było takie bar- dzo solidne chrześcijaństwo – duchowni uważali tę działalność za element swojej misji, a wierni mieli pracę spółdzielczą traktować jako element chrześ- cijańskiego życia. Wszystko to inicjowali ludzie, którzy uważali po prostu, że chrześcijanin to musi być porządny człowiek, skłonny pomagać innym. Trzeba przy tym pamiętać, że w  Wielkopolsce ogromny procent du- chowieństwa już wtedy rekrutował się nie ze środowisk poszlacheckich, 19 Wstęp a z warstw średnich albo wręcz z ludu – to byli synowie rzemieślników czy drobnych kupców. Prekursor ruchu, ksiądz Szamarzewski, był jeszcze potomkiem jakiegoś szlachcica, reszta to już chłopscy czy mieszczańscy sy- nowie. Oczywiste jest, że przy podejmowaniu różnorakich inicjatyw na polu kredytowym, należało liczyć się z możliwością poniesienia straty finansowej jakiejkolwiek instytucji opartej na dysponowaniu środkami finansowymi i że ta działalność mogła budzić pewne wątpliwości wśród wiernych. Zda- rzało się przecież wcześniej na Zachodzie, że księża wikłali się w działalność gospodarczą, która przynosiła straty. Nic więc dziwnego, że w końcu, około 1907 roku, Watykan zabronił księżom angażowania się w organizacje finan- sowe, dyspensując od tego zakazu jedynie księży z polskich ziem poddanych Prusom oraz duchowieństwo słoweńskie. Towarzystwa tego typu i późniejsze spółdzielnie oszczędnościowo-kredy- towe, które powstawały w poszczególnych zaborach, mimo wielu form orga- nizacyjnych i różnych zasad działania, łączyły te same cele – integrowanie wysiłków na zasadach samopomocy w walce z lichwą, utrzymanie polskiego stanu posiadania i rozwoju społeczno-gospodarczego w walce o tożsamość narodową i  niepodległość. Obsługiwały one przede wszystkim rzemiosło i gospodarstwa rolne. Udzielając kwot na melioracje, spłaty rodzinne i inne niewielkie potrzeby gospodarcze, nie mogły się równać obrotami z powstają- cymi w okresie rozwoju gospodarki wielkimi bankami rosyjskimi, czy funk- cjonującymi już bankami polskimi: Bankiem Handlowym, Bankiem Dyskon- towym czy Bankiem Handlowym w Łodzi. Cieszyły się jednak coraz większą popularnością wśród drobnych przemysłowców, kupców i rolników. Wypracowane wówczas zasady funkcjonowania spółdzielni oszczęd- nościowo-kredytowych rozwinięte zostały przez takich pionierów, jak: ks. Augustyn Szamarzewski, ks. Piotr Wawrzyniak czy wreszcie ks. Stanisław Adamski. Do nich zaliczał się także dr Franciszek Stefczyk, zakładający w zaborze austriackim spółki oszczędności i pożyczek wzorowane na spół- kach tworzonych w Niemczech przez Fryderyka Wilhelma Raiffeisena, zwa- ne później „Kasami Stefczyka”, działające odmiennie od powstających tam znacznie wcześniej towarzystw zaliczkowych wzorowanych na zasadach Schulzego z Delitzsch. Nie sposób nie wspomnieć o roli, jaką dla rozwoju spółdzielczości od- grywali Edward Abramowski i Aleksander Makowiecki, zakładający w za- 20 Wstęp borze rosyjskim kasy pożyczkowe przemysłowców, towarzystwa wzajem- nego kredytu, czy towarzystwa pożyczkowo-oszczędnościowe i kredytowe. Szczególnie ważną rolę w podniesieniu znaczenia idei spółdzielczości, czy jak wtedy mawiano – kooperatywy, odegrał Edward Abramowski, który wskazując na fakt, że lud polski nie jest społeczeństwem nowoczesnym, zorganizowanym w różnorodnych zrzeszeniach i związkach, nie jest w sta- nie funkcjonować w ustroju demokratycznym, usilnie podkreślał koniecz- ność przeobrażenia moralnego człowieka poprzez kooperatywę jako jeden z  elementów rozwoju życia demokratycznego28. Idea tak szeroko przez Abramowskiego propagowana, miała jednocześnie budować każdą osadę, wieś, rzemiosło, miasto i przemysł, rozpościerając się nie tylko w warszta- tach, magazynach, organizacjach, ale także w ludzkich umysłach i sercach29. Dalej Abramowski twierdził, że wszelkiego typu stowarzyszenia ludowe – wzajemnej pomocy, ubezpieczeń, kas oszczędnościowo-pożyczkowych, mają doniosłe znaczenie dla kształtowania się systemu demokratycznego, pojmowanego także jako prawa do wolności życia społecznego. Według niego każda inicjatywa tworzona w zakresie stowarzyszania się staje się nie tylko źródłem wymiernych walorów materialnych i cywilizacyjnych, ale także swoistą twierdzą swobód obywatelskich. Po pierwsze działo się tak, ponieważ w tych instytucjach nie znajdujemy urzędników państwowych, zarządzali nimi bowiem najczęściej sami członkowie. Po wtóre wszelkie stowarzyszenia zależały bezpośrednio od ludzi, dla dobra których zostały uformowane, można więc było je łatwiej kontrolować, przekształcać i do- skonalić30. Demokracja, według Abramowskiego, wymagała więc od społeczeństwa umiejętności odpowiedniego organizowania interesów społecznych, roz- woju stowarzyszeń oraz silnego indywidualizmu pozwalającego kształto- wać w jednostkach potrzebę urządzenia swojego życia według własnej woli i przy jednoczesnym poszanowaniu tej samodzielności u innych31. Jednymi z typów zrzeszeń spółdzielczych, które miały kształtować zmiany w społe- 28 M. Kridl, W. Malinowski, J. Wittlin, Polska myśl demokratyczna, Warszawa 1987, s. 220. 29 Tamże, s. 221. 30 E. Abramowski, Kooperatywa jako sprawa wyzwolenia ludu pracującego, Warszawa 1928, s. 77. 31 Tenże, Idee społeczne kooperatywy, Warszawa 1907, s. 13. 21 Wstęp czeństwie polskim w dobie rozwijającego się kapitalizmu, miały być także towarzystwa pożyczkowo-oszczędnościowe. Pierwsze XIX-wieczne instytucje drobnego kredytu, wzorowane na niemieckich, pojawiły się na terenie Wielkopolski, gdzie po zakończeniu Wiosny Ludów zaczęły powstawać na terenie zajętym przez Prusy przy róż- norakich stowarzyszeniach rzemieślniczych kasy wzajemnej pomocy32, na- tomiast w Królestwie Polskim spółdzielczość pojawiła się dopiero po klęsce Powstania Styczniowego, choć w tym przypadku represje władz zaborczych, w tym zakaz stowarzyszania się, ograniczały wszelkie inicjatywy tworzenia nawet najdrobniejszych kooperatyw. Największą przeszkodą był mało ope- ratywny rosyjski aparat administracyjny. Do 1905 r. założenie spółdzielni w zaborze rosyjskim wymagało uzyskania zgody Ministerstwa Spraw We- wnętrznych w Petersburgu, przez co od chwili złożenia wniosku do wydania zgody na jej uruchomienie mijały często lata. Niniejsza praca w głównej mierze przedstawia działalność spółdzielczych instytucji kredytowych na terenie guberni kaliskiej, stanowiącej integralną część Królestwa Polskiego, znajdującego się pod jurysdykcją rosyjską. W po- równaniu do pozostałych dwóch zaborów proces tworzenia się spółdzielni drobnego kredytu przebiegał w Królestwie najpóźniej, bowiem na terenie zaboru rosyjskiego skutecznie przeciwstawiano się próbom organizowania przez Polaków jakichkolwiek stowarzyszeń o charakterze społeczno-naro- dowym, obawiając się, że staną się one źródłem oporu i walki narodowej. Dodatkowo zakładanie organizacji o takim charakterze było hamowane przez konieczność zatwierdzania dokumentów rejestracyjnych w Petersbur- gu. Brakowało ponadto w Królestwie Polskim jednolitego ustawodawstwa, co pozwalało na różną interpretację składanej do rejestru dokumentacji, a przede wszystkim statutów nowo powstających instytucji. Na tym obsza- rze trudniej też było pozyskać do współpracy zarówno dwór, jak i plebanię, co wynikało z zadawnionych sporów chłopskich z dziedzicami. Ale potrze- ba pobudzenia najuboższych warstw społecznych do współdziałania, inwe- stowania i oszczędności była potrzebą chwili. Panujący wśród chłopów i ro- botników pociąg do alkoholu, brak troski o losy najbliższych, panujący dość powszechnie brud czy brak myślenia o przyszłości to nie były te cechy, które 32 Pierwsze takie spółki powstały w Miłosławiu, Poznaniu, Środzie, Śremie, Wrześni, Gnieźnie i Inowrocławiu . Zob.: T. Orzeszko, op. cit. 22 Wstęp pozwalałyby Polakom walczyć o wolność ekonomiczną, a potem polityczną. Towarzystwa pożyczkowo-oszczędnościowe w wielu przypadkach miały być dla ich członków szkołą życia obywatelskiego. Celem niniejszej pracy jest ukazanie w tych specyficznych warunkach tempa rozwoju spółdzielczości pożyczkowo-oszczędnościowej, która wraz ze wzrostem popularności wśród społeczeństwa polskiego znajdowała na- śladowców nie tylko w miastach, ale także w miasteczkach i osadach, gdzie dominowali rzemieślnicy i handlowcy. Zważywszy, że gubernia kaliska nie należała do najważniejszych rejonów Królestwa pod względem uprzemy- słowienia, to właśnie ci drobni właściciele warsztatów i sklepów stawali się głównymi klientami towarzystw pożyczkowo-oszczędnościowych, które pozwalały lokować nadwyżki środków finansowych, ale przede wszystkim służyły krótkoterminowym kredytem, potrzebnym do bieżącej działalności gospodarczej. Wraz z upływem czasu coraz częściej do kas zgłaszali akces rolnicy, którzy, korzystając z zachodzących na wsi zmian, starali się odna- leźć w tworzącym się systemie gospodarki kapitalistycznej. Istotnym problemem, który porusza niniejsze opracowanie, jest udział różnych grup społecznych w tworzeniu i zarządzaniu towarzystwami po- życzkowo-oszczędnościowymi. W miastach i miasteczkach częściej wpływ na nie starali się przejąć przedstawiciele rodzącej się w tym okresie inte- ligencji, adwokaci, lekarze, aptekarze, nauczyciele czy urzędnicy niższego szczebla, natomiast w mniejszych skupiskach ludzkich, ale przede wszyst- kim na szeroko rozumianej prowincji decydujący głos w kierowaniu spół- dzielniami kredytowymi odgrywali przedstawiciele Kościoła i okolicznego ziemiaństwa, choć nie było to regułą. Okres tworzenia się zrębów spół- dzielczości pożyczkowo-oszczędnościowej wpływał na ożywienie aktyw- ności społeczeństwa polskiego zarówno na polu ekonomicznym, jak i spo- łecznym, dlatego reprezentanci niektórych opcji politycznych i tam szukali wzrostu popularności wyznawanych przez siebie idei. Czasem, im bliżej wybuchu wojny tym częściej, rywalizacja polityczna przenosiła się na grunt religijny, co powodowało rozłamy w wielu instytucjach, szczególnie tam, gdzie występowało znaczne zróżnicowanie składu osobowego pod wzglę- dem narodowościowym, co dotykało przede wszystkim ludność pochodze- nia żydowskiego. Do istotnych aspektów działalności spółdzielczości kredytowej w  gu- berni kaliskiej, zresztą podobnie działo się w pozostałych guberniach kraju, 23 Wstęp należy zaliczyć szeroko pojętą dobroczynność. Wspieranie innych w po- trzebie było zjawiskiem powszechnym, rzadko członkowie towarzystw pożyczkowo-oszczędnościowych przy podziale często bardzo skromnego zysku, zapominali o biednych, chorych, uczących się i ratujących innym życie i mienie. Tytuł pracy Towarzystwa pożyczkowo-oszczędnościowe w guberni kali- skiej do 1914 r. wskazuje, że badaniami dotyczącymi funkcjonowania to- warzystw pożyczkowo-oszczędnościowych objęte zostały tereny guberni kaliskiej w granicach ukształtowanych w następstwie podziału administra- cyjnego z 31 grudnia 1866 r., kiedy to na ziemiach Królestwa utworzono dziesięć guberni, w tym składającą się z ośmiu powiatów (kaliski, kolski, koniński, łęczycki, słupecki, sieradzki, turecki i wieluński) gubernię kali- ską. Znaczna część opracowania koncentruje się także na funkcjonowaniu spółdzielczych inicjatyw kredytowych na terenie wszystkich zaborów, co w zamyśle ma umożliwić zastosowanie skali porównawczej dla zakresu działalności drobnego kredytu na ziemiach polskich na przełomie XIX i XX w. w różnych okolicznościach prawnych i odmiennych uwarunkowa- niach społeczno-ekonomicznych. Uwzględnienie przeobrażeń zachodzą- cych w spółdzielczości kredytowej zarówno na terenie Wielkopolski, jak i Galicji miało na celu podkreślenie, jakie trudności napotykali działacze drobnego kredytu na terenie Królestwa Polskiego, a więc także guberni ka- liskiej. Ramy chronologiczne pracy zamyka wybuch I wojny światowej, która co prawda nie przerwała działalności towarzystw pożyczkowo-oszczędnościo- wych na terenie wspomnianej guberni, jednak w latach 1914–1918 funkcjo- nowały one przy zmniejszającej się liczbie członków i ograniczonych obro- tach. Wiele z nich zawiesiło swoją działalność, a nawet uległo rozwiązaniu. Po roku 1918 zaczęły funkcjonować w innych warunkach politycznych, jed- nak nie wszystkie potrafiły natychmiast po zakończeniu wojny skutecznie podjąć działalność na rynku bankowym w wolnej Polsce. W niniejszej pozycji wykorzystano źródła archiwalne. W wojewódzkim Archiwum Państwowym w Łodzi korzystano z zespołów archiwalnych Kan- celarii Gubernatora Kaliskiego, Rządu Gubernialnego Kaliskiego oraz Ka- liskiej Izby Skarbowej. Obowiązek zgłaszania wszystkich stowarzyszeń i or- ganizacji w Kancelarii Gubernatora był istotnym elementem sprawowania kontroli nad ludnością, przez co w omawianym zespole występują teczki 24 Wstęp dotyczące m. in. towarzystw pożyczkowo-oszczędnościowych, ale także in- stytucji wspieranych przez nie z wypracowanych zysków. Do badań źródłowych posłużyły także lokujące się na pograniczu cza- sopism i  wydawnictw książkowych popularne w  Kaliszu, wydawane pe- riodycznie kalendarze, drukowane bardzo często w  atrakcyjnej oprawie graficznej. Kalendarze, podobnie jak systematycznie drukowane w języku rosyjskim do wybuchu I wojny światowej Pamiatnaja Kniżka Kalisskoj Gu- berni, i Obzor Kalisskoj Guberni, zawierały wykazy osób i instytucji, adresy, kroniki ważniejszych wydarzeń. Wspomniana Pamiatnaja Kniżka Kalis- skoj Guberni stanowiła oficjalny informator o stanie i działalności guber- ni, dostarczała także cenny materiał porównawczy dla ukazania roli tejże guberni na tle pozostałch jednostek administracyjnych Królestwa Polskie- go, choć pełniła zapewne także funkcje wydawnictwa propagandowego. Jej druk rozpoczęto w 1870 r., najczęściej wydawnictwo pojawiało się na rynku w pierwszej połowie roku, ogółem ukazało się ponad 40 jej edycji, wydawa- nie zakończył wybuch I wojny światowej. Dzięki ukazującym się w Kaliszu kalendarzom można było śledzić poja- wianie się na obszarze guberni nowych instytucji, stowarzyszeń i organizacji oraz obserwować pojawianie się nowych, znaczących postaci wśród społecz- ności ziemi kaliskiej. Kalendarze te stanowiły prawdziwą kopalnię wiedzy przede wszystkim o samym mieście, ale także śledziły zmiany zachodzące w całej guberni. Bogato ilustrowane, liczące często ponad 200 stron objęto- ści, wychodziły drukiem w wydawnictwie Józefa Radwana. Informacje dotyczące zakładów przemysłowych, towarzystw wzajemne- go kredytu, ale także towarzystw pożyczkowo-oszczędnościowych zawierał wydawany w Kaliszu od 1907 r. Kalendarz na Szkołę Rzemiosł. Inicjatywa jego wydania narodziła się wśród działaczy społecznych: ks. Włodzimierza Jasińskiego, prefekta Szkoły Handlowej w Kaliszu i Felicji Rymarkiewiczo- wej. Dochód ze sprzedaży tego wydawnictwa miał służyć pomnożeniu środ- ków na utworzenie szkoły dla rzemieślników. W latach 1907–1911 ukazały się cztery Kalendarze na Szkołę Rzemiosł. Poza częścią informacyjną zawie- rały one także materiały literackie, publikowane przez Marię Konopnicką, Ignację Piątkowską, ks. Zalewskiego, Stefana Gillera, Felicję Łączkowską, ks. Jana Sobczyńskiego. Jeden z numerów został wyposażony w okładkę pro- jektu malarza Włodzimierza Tetmajera. W zbiorach Biblioteki Publicznej im. Adama Asnyka w Kaliszu znajduje się również Kalendarz Kaliski na rok 25 Wstęp zwyczajny 1914, wydany nakładem Księgarni i Składu Materiałów Piśmien- nych St. Rappak J. Ligocki, mieszczącej się przy ul. Mariańskiej 10. Jego druk powierzono drukarni Józefa Radwana. W części historyczno-informacyjnej zawiera on historię guberni, opisy poszczególnych miast powiatowych i po- zostałych znaczniejszych miejscowości33. Kalendarz ten nosił trzeci kolejny numer wydania. Szerzej o kalendarzach kaliskich traktują prace Elżbiety Steczek-Czerniawskiej, obejmujące bibliografię oraz monograficzne opraco- wanie ich losów34. Ważne źródło ikonograficzne, wykorzystane w niniejszej pracy, a służą- ce charakterystyce głównych miejscowości wchodzących w skład guberni kaliskiej, stanowiła także publikacja Józefa Michała Bazewicza, zawiera- jąca również mapy poszczególnych powiatów, wraz z opisem ich środo- wiska naturalnego. Bazewicz, kartograf i publicysta, krytykowany przez Romera za brak odpowiedniego doświadczenia kartograficznego, boha- ter wielu anegdot warszawskich, doczekał się w ostatnich latach wzrostu swojej popularności, a szczególnie poszukiwany stał się wydany w 1907 r. jego Atlas ilustrowany geograficzny Królestwa Polskiego35. Równie cennym opracowaniem dotyczącym guberni kaliskiej, mającym w  przeważają- cej mierze charakter statystyczno-informacyjny, był − stanowiący owoc współpracy dziennikarza Leonarda de Verdmon Jacques ze Stanisławem Graeve, ziemianinem i działaczem społecznym, urodzonym w podsieradz- kich Biskupicach, szczególnie mocno zainteresowanym kulturą i obyczaja- mi − Przewodnik po guberni kaliskiej, wydany w Warszawie w 1912 r. Nie bez znaczenia dla kształtu pracy były także dostępne „Roczne sprawozda- nia Banku Związku Spółek Zarobkowych i Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych w Wielkim Księstwie Poznańskiem i w Prusach Zachod- nich”. Ukazywały się one corocznie i zawierały informacje o aktualnym stanie finansów wspomnianych instytucji. Obraz działalności towarzystw pożyczkowo-oszczędnościowych uzupełniły sprawozdania dwóch najstar- szych tego typu instytucji kaliskich. 33 Kalendarz Kaliski na rok zwyczajny 1914, Kalisz 1913. 34 E. Steczek-Czerniawska, Kalendarze kaliskie, bibliografia, Kalisz 1995; taż, Kalen- darze kaliskie XVII–XX w., Wrocław 1996; taż, Kalendarze kaliskie na tle literatury kalendarzowej, „Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk” 1998, Nr 5. 35 J. M. Bazewicz, Atlas geograficzny ilustrowany Królestwa Polskiego na podstawie najnowszych źródeł opracowany, Warszawa 1907. 26 Wstęp Ogromne znaczenie dla niniejszej pracy miała kwerenda prasy polskiej, a przede wszystkim wychodzącej w latach 1893–1939 „Gazety Kaliskiej”, kontynuującej tradycję wydawania w Kaliszu lokalnego pisma, zapocząt- kowaną ponaddwudziestoletnią erą „Kaliszanina” (służącego mieszkańcom wiadomościami w latach 1870–1892). Pierwszy numer „Kaliszanina. Gazety miasta Kalisza i jego okolic” ukazał się 4 stycznia 1870 r., ostatni zaś od- dano do rąk czytelników 16 sierpnia 1892 r. Gazeta wychodząca zawsze we wtorki i piątki swoje istnienie zawdzięczała prawnikowi, historykowi i  działaczowi społecznemu Adamowi Chodyńskiemu, oraz drukarzowi i  wieloletniemu właścicielowi pisma Karolowi Wilhelmowi Hindemitho- wi36. Publikowane w „Kaliszaninie” materiały odznaczały się różnorod- nością tematyczną i zróżnicowaniem terytorialnym Główny trzon publi- kacji obejmował historię polityczną, ekonomiczną i społeczną Kalisza, choć na uprzywilejowanym miejscu znajdowały się także informacje z Sieradza, Łęczycy, Koła i Warty. Znaczna część materiałów ukazywała m.in. działal- ność Towarzystwa Muzycznego, Towarzystwa Dobroczynności, Straży Og- niowej i Towarzystwa Kredytowego37. Natomiast podstawowym źródłem dla niniejszego opracowania stała się „Gazeta Kaliska”, stanowiąca praw- dziwą kopalnię wiedzy o życiu społeczno-ekonomicznym guberni kaliskiej. Względy cenzury nie zawsze pozwalały gazecie na pełny i jasny przekaz, ale z drobnych, często mało znaczących okruchów działalności wyłania się pełniejszy obraz rozwoju polskiej spółdzielczości kredytowej w latach nie- woli38. Redaktorem „Gazety Kaliskiej”, a także późniejszym jej wydawcą był Józef Radwan, adwokat i działacz społeczny. Gazeta wychodziła począt- kowo dwa razy w tygodniu, dopiero w 1898 r. przekształcono ją na dziennik. Pismo przybrało charakter informacyjno-anonsowy, corocznie ukazywał się dodatkowo obszerny „Kalendarz”. W pierwszych latach gazeta ta pod względem graficznym była lustrzanym odbiciem „Kaliszanina”, choć w ko- lejnych latach przybrała charakter zbliżony do wydawnictw warszawskich, w  tym szczególnie do „Kuriera Warszawskiego”, w  którym dominujące 36 W  1905 r. ukazał się nakładem drukarni Hindemitha „Kurier Kaliski”, któremu w  kolejnym roku, nawiązując do wcześniejszych tradycji, nadano tytuł „Kalisza- nin”. Zob.: W. Rusiński, Kalisz. Zarys dziejów, Poznań 1983, s. 72. 37 E. Polanowski, Materiały historyczne w „Kaliszaninie”, „Rocznik Kaliski” 1978, T. XI, s. 200. 38 Tenże, W dawnym Kaliszu, Poznań 1979, s. 6. 27 Wstęp miejsce zajmowały informacje i komentarze, Józef Radwan zdecydował jed- nak o pozostawieniu w swoim piśmie rubryki z wiadomościami lokalnymi. Gazeta starała się zaszczepić na gruncie macierzystej guberni nowe wzorce i poglądy, propagowała także projekty nowatorskich inicjatyw na polu spo- łecznym. To właśnie w okresie wydawania „Gazety Kaliskiej” powstawały na terenie guberni nowe towarzystwa, których działalność skrzętnie na ła- mach odnotowywano. Wydawca skrupulatnie wyłuszczał na jej łamach in- formacje dotyczące działalności Kaliskiego Towarzystwa Lekarskiego, To- warzystwa Przyjaciół Muzyki, a także utworzonych po 1906 r. Towarzystwa Kursów im. Adama Asnyka czy Biblioteki im. Adama Mickiewicza. Od 1911 r. „Gazeta Kaliska” otrzymała podtytuł „Kaliszanin – organ ziemi ka- liskiej”. Wraz z upływem czasu coraz częściej pojawiały się w niej korespon- dencje dotyczące działalności towarzystw pożyczkowo-oszczędnościowych z Warty, Turku, Koła, Sieradza, Wielunia, Łęczycy, Zduńskiej Woli oraz innych mniejszych miejscowości. Pismo to cechowało się zabarwieniem na- rodowym, należy jednocześnie przy tym zaznaczyć, że w ówczesnej prasie prowincjonalnej przodującą rolę w kształtowaniu opinii społecznej odgry- wały dwie orientacje polityczne: liberalno-demokratyczna i endecka. Pisma reprezentujące prasę socjalistyczną i ludową były w tym okresie dość słabo reprezentowane na lokalnym rynku prasowym. Drukiem „Gazety Kali- skiej” zajmowała się Drukarnia Józefa Radwana, choć częściej używaną na- zwą dla tego przedsiębiorstwa była „Gazeta Kaliska”. Wydawnictwo szczy- ciło się dużym zaufaniem mieszkańców guberni, o czym może świadczyć różnorodność świadczonych przez nie usług, począwszy od wydawania druków dla sądów gminnych, wójtów gmin, afiszy, klepsydr, wizytówek, na statucie Kaliskiego Towarzystwa Pożyczkowo-Oszczędnościowego (1899 r.) czy ustawach innych kaliskich instytucji i organizacji kończąc39. Dzieje tego kaliskiego pisma stanowią jednocześnie część historii polskiej prasy prowincjonalnej w zaborze rosyjskim, bowiem obok poprzednika „Ga- 39 K. Zieliński, Dzieje drukarstwa kaliskiego w  latach 1800–1914, „Rocznik Kaliski” 1978, T. XI, s. 67. Najlepiej zachowane roczniki „Gazety” znajdują się w zbiorach Bi- blioteki Uniwersytetu Warszawskiego oraz biblioteki Muzeum Okręgowego w Ka- liszu. Można także korzystać z mikrofilmów w Bibliotece Publicznej im. Adama Asnyka w Kaliszu. W 2013 r. mikrofilmy zostały zdigitalizowane. Zob.: D. Wańka, Kalisz i ziemia kaliska na łamach „Gazety Kaliskiej” w latach 1893–1914, Bibliografia, Kalisz 1998. 28 Wstęp zety Kaliskiej”, czyli „Kaliszanina”, ukazywały się w początkowym okresie tylko trzy tego typu wydawnictwa na terenie Królestwa Polskiego: „Kurier Lubelski”, „Gazeta Kielecka” i piotrkowski „Tydzień”40. Spośród wymienio- nych dwa ostatnie tytuły stanowiły dla autora cenne źródło wiadomości o funkcjonowaniu towarzystw pożyczkowo-oszczędnościowych w niektó- rych guberniach Królestwa. Liczne numery ukazującej się od 1870 r. „Gaze- ty Kieleckiej”, udostępnianej czytelnikom dwa razy w tygodniu, oraz piot- rkowskiego tygodnika gubernialnego „Tydzień”, wydawanego w Piotrkowie w latach 1873–1906 (wznowienie po 1914 r.), zawierały informacje o two- rzeniu nowych instytucji spółdzielczych oraz zasadach ich funkcjonowania. Pierwszy numer „Tygodnia” ukazał się 5 stycznia 1873 r. Gazeta zamiesz- czała anonse, nekrologi, wiadomości urzędowe i lokalne dotyczące guber- ni piotrkowskiej, ale także porady z zakresu rolnictwa, handlu, przemysłu, ekonomii, higieny, nauk przyrodniczych, jak również kącik poświęcony poe- zji, wiadomościom biograficznym i bibliograficznym, szarady i rozmaitości oraz odcinek powieściowy, które przybliżały czytelnikowi życie codzienne żyjących w XIX i na początku XX w. mieszkańców centralnych rejonów Kró- lestwa Polskiego. Pierwszym redaktorem był Antoni Porębski, który współ- pracował z gronem miejscowej inteligencji, której prawdziwy trzon stanowili miejscowi nauczyciele. Piotrkowski „Tydzień” stał się najpoczytniejszym organem praso- wym na prowincji za czasów działalności redakcyjnej M. Dobrzańskiego. W roku 1906 „Tydzień” został zawieszony przez władze carskie za antyro- syjski i niepodległościowy kierunek. Jednak bezpośrednią tego przyczyną było poparcie udzielone przez gazetę walce piotrkowskiej młodzieży i pe- dagogów o polską szkołę. Ostatni, 41 numer gazety ukazał się 14 paździer- nika 1906 r. W niniejszej pracy korzystano także z publikacji zawartych na łamach „Ekonomisty”, jednego z najważniejszych czasopism polskich, ukazującego się na przełomie XIX i XX w. Pismo to, stanowiące owoc inicjatywy wy- bitnego ekonomisty, publicysty i  znawcy sektora bankowego Antoniego Nagórnego, zaczęło ukazywać się w 1865 r., uzupełniając istniejącą lukę na rozwijającym się rynku wydawniczym Królestwa Polskiego. Uznanie, jakim 40 E. Polanowski, Julian Miłkowski jako redaktor „Kaliszanina”, „Rocznik Kaliski” 1971, T. IV, s. 254. 29 Wstęp cieszył się Nagórny w Petersburgu, ułatwiało realizację pomysłu41. Sam Na- górny redagował pismo do 1869 r., po czym na stanowisku redaktora naczel- nego zastąpił go inny wybitny ekonomista W. Somer. Wydawane do 1874 r. pismo starało się przeszczepiać na grunt polski wzorce z państw Europy Za- chodniej, szczególnie intensywnie propagując idee spółdzielczości, korzysta- jąc przy tym przede wszystkim z doświadczeń francuskich. W 1900 r. zostało założone nowe czasopismo ekonomiczne pod tym samym tytułem. Ukazywało się na początku jako tygodnik, rok później przekształco- ne w kwartalnik. Wydawcą i pierwszym redaktorem naczelnym tego perio- dyku został Stefan Dziewulski, któremu pomocą służył Stanisław Aleksander Kempner. Nowy „Ekonomista” stał się czasopismem o charakterze ekono- miczno-statystycznym, poruszającym problematykę rozwoju gospodarczego wszystkich dzielnic, traktującym m.in. o Poznańskiem i Galicji, nie pomija- jącym także zachodnich guberni rosyjskich i Górnego Śląska. Ważne miejsce pośród publikacji tego czasopisma odgrywała problematyka społeczna. Poza „Ekonomistą” niniejsza praca odwołuje się także do wybranych ar- tykułów zamieszczanych na łamach − będącego owocem inicjatywy Pawła Kaczyńskiego w 1866 r. − „Przeglądu Technicznego”, który jednak w wyni- ku trudności finansowych przestał wychodzić zaledwie po roku istnienia. Dopiero od 1875 r. czasopismo to pojawiło się ponownie na rynku praso- wym, stając się najpoważniejszym periodykiem o charakterze technicznym na terenie Królestwa Polskiego. Propagowało nowości techniczne pojawia- jące się na terenie Europy Zachodniej, a wraz z upływem czasu wdrażane także na terenie Cesarstwa Rosyjskiego i Królestwa Polskiego42. O funkcjonowaniu towarzystw pożyczkowo-oszczędnościowych w gu- berni kaliskiej ukazało się dotychczas kilka opracowań. Jeszcze w okresie zaborów problematykę spółdzielczych instytucji kredytowych poruszył Wincenty Młynarski43. Natomiast Alfons Parczewski i Stanisław Bulewski w swoich dziełach charakteryzowali przede wszystkim instytucje kredytowe 41 R. Kowalczyk, Rozwój przemysłu ciężkiego w Królestwie Polskim w latach 1877–1914, Warszawa 2013, s. 16. 42 W 1903 r. pojawiło się nowe wydawnictwo o charakterze technicznym – „Przegląd Górniczo-Hutniczy”. W  1897 r. w „Przeglądzie Technicznym” utworzono nowy dział Górnictwo i Hutnictwo, który właśnie stał się zalążkiem powstania samodziel- nego pisma. Zob.: R. Kowalczyk, Rozwój przemysłu ciężkiego…, s. 15. 43 W. Młynarski, O stowarzyszeniach spółdzielczych, „Rocznik prawników kaliskich za lata 1903 i 1904”, Kalisz 1906. 30 Wstęp działające na terenie samego Kalisza44. Po zakończeniu II wojny światowej problematyce instytucji kredytowych poświęcili swoje opracowania Wło- dzimierz Bonusiak, Józef Śmiałowski, Jan Książek i Andrzej Tomaszewicz45. Autorzy, przedstawiając różne formy społecznego kredytu, poczynając od towarzystw i kas przemysłowców, a na towarzystwach wzajemnego kredy- tu kończąc, zgodnie wskazywali na rolę towarzystw pożyczkowo-oszczęd- nościowych w ograniczeniu lichwy i ułatwieniu dostępu do taniego kredytu, co wpłynęło na modernizację rzemiosła. Szczególnie przydatne, z punktu widzenia autora, były prace Andrzeja Tomaszewicza, dotyczące zarówno rozwoju życia kulturalnego, jak i działalności filantropijnej różnych insty- tucji, tak licznie rozwijających się na terenie Kalisza, ale także w innych pro- wincjonalnych miejscowościach na terenie guberni kaliskiej. Wspomniane opracowania w znacznym stopniu zapełniają lukę istniejącą w badaniach nad różnymi przejawami i formami życia społecznego w miastach, miastecz- kach, osadach i na terenach wiejskich, położonych więc na peryferiach życia społecznego, ekonomicznego i kulturalnego Królestwa Polskiego. O funk- cjonowaniu straży ogniowych w Królestwie Polskim, jako instytucji pożyt- ku publicznego, o zasadach ich finansowania i działalności społecznej ich przywódców traktuje praca Tadeusza Olejnika46, wskazująca na powiązania 44 A. Parczewski, Rys historyczny Towarzystwa Kredytowego Miasta Kalisza. Wydanie jubileuszowe (1886–1911), Kalisz 1911; S. Bulewski, Księga pamiątkowa działalności Kaliskiego Towarzystwa Wzajemnego Kredytu łącznie z byłą Kasą Przemysłowców Kaliskich za 21-letni okres ich istnienia 1893–1914, Kalisz 1914. 45 W. Bonusiak, Kredyt „społeczny” w Kaliszu w latach 1885–1914, „Rocznik Kaliski” 1972, T. V.; J. Śmiałowski, Zduńskowolskie instytucje oszczędnościowo-pożyczkowe i banki w latach 1902−1939, „Rocznik Łódzki” 1995, T. 42.; J. Książek, Wieluński pieniądz zastępczy z lat 1914–1917 i jego wydawca Wieluńskie Towarzystwo Wzajem- nego Kredytu, Wieluń 2002; A. Tomaszewicz, Udział instytucji kredytowych guberni kaliskiej w finansowaniu działalności społecznej i dobroczynnej w latach 1897–1914, [w:] Studia z historii społeczno-gospodarczej XIX i XX wieku, red. W. Puś, T. V, Łódź 2008; tenże, Dobroczynność w guberni kaliskiej 1864–1914, Łódź 2010; tenże, Zapisy testamentowe i darowizny na cele dobroczynne w guberni kaliskiej 1865–1914, [w:] Studia z historii społeczno-gospodarczej XIX i XX wieku, red. W. Puś, T. VI, Łódź 2009; tenże, Udział instytucji kredytowych guberni kaliskiej w finansowaniu działal- ności społecznej i dobroczynnej w latach 1897–1914, [w:] Studia z historii społeczno- -gospodarczej XIX i XX w., red. W. Puś, T. V, Łódź 2008. 46 T. Olejnik, Towarzystwa Ochotniczych Straży Ogniowych w  Królestwie Polskim, Warszawa 1996. 31 Wstęp osobowe i zaangażowanie finansowe towarzystw pożyczkowo-oszczędnoś- ciowych w ich funkcjonowanie. Autor poruszył w tym wydawnictwie także problem zaangażowania ziemiaństwa i duchowieństwa w kierowanie tego typu stowarzyszeniami, szczególnie w środowiskach wiejskich i małomia- steczkowych, co znajdowało odzwierciedlenie także w składach osobowych władz wielu spółdzielni drobnego kredytu. Wiele cennych uwag o orienta- cji politycznej głównych działaczy i członków towarzystw zawarł w swoim opracowaniu Kazimierz Badziak, zaznaczając jednocześnie, że w pozosta- łych instytucjach finansowych na terenie Królestwa Polskiego problem ten w praktyce nie występował47. Ogólną sytuację ziem polskich w  okresie zaborów, w  tym zmiany za- chodzące w rozwoju ekonomicznym i społecznym poszczególnych dzielnic, scharakteryzowano w oparciu o opracowania historyków zajmujących się dziejami także w aspekcie gospodarczym: Wiesława Pusia, Czesława Łu- czaka, Janusza Skodlarskiego i Andrzeja Chwalby48. Praca Wiesława Pusia, omawiająca nowe warunki ekonomiczne i polityczne, jakie pojawiły się na terenach Królestwa Polskiego po 1864 r., ukazuje wpływ uwłaszczenia chło- pów na rozwój rynku wewnętrznego i zwiększenie podaży taniej siły robo- czej, sytuację ekonomiczną w Królestwie Polskim, także na tle pozostałych zaborów, przy jednoczesnym zaznaczeniu wpływu systemu kredytowego na rozwój przemysłu. O udziale ludności żydowskiej w gospodarce, jej wpły- wie na liczebność i stan osobowy społeczności miejskiej oraz działalności społecznej traktuje także kolejna praca tego samego autora, która dotyczy co prawda Żydów w Łodzi, jednak zawiera stwierdzenia dotyczące te ogól- nej sytuacji społeczeństwa judaistycznego na terenie Królestwa Polskiego49. Tematykę żydowską poruszył też Artur Eisenbach, traktując ją jako nieroze- rwalny element dziejów społecznych na ziemiach polskich50. 47 K. Badziak, Instytucje finansowo-kredytowe w Łodzi do I wojny światowej, „Roczni- ki Łódzki” 1977, T. XXII. 48 W. Puś, Rozwój przemysłu w Królestwie Polskim 1870–1914, Łódź 1977; Cz. Łuczak, Dzieje gospodarcze Wielkopolski w  latach zaborów 1815–1918, Poznań 2001; tenże, Ks. Piotr Wawrzyniak 1849–1910, Poznań 2000; J. Skodlarski, Zarys historii gospo- darczej Polski, Warszawa 2005; A. Chwalba, Historia Polski 1795–1918, Kraków 2000. 49 W. Puś, Żydzi w Łodzi w latach zaborów, Łódź 2003. 50 A. Eisenbach, Z dziejów ludności żydowskiej w Polsce w XVIII i XIX w., Warszawa 1983. 32 Wstęp Przemiany społeczno-gospodarcze Wielkopolski oraz zakres ich oddzia- ływania na przygraniczne tereny Królestwa Polskiego, w tym szczególnie gubernię kaliską, oraz zaangażowanie jednej z  najważniejszych postaci spółdzielczości wielkopolskiej, jaką był Piotr Wawrzyniak, ukazują prace Czesława Łuczaka. Z kolei dzięki wykorzystaniu opracowania Janusza Skod- larskiego uzyskano niezbędne kwantum wiedzy o istocie i efektywności ka- pitalizmu rozwijającego się na ziemiach polskich w XIX w., a także o roli pieniądza, cen, kapitałów, banków oraz zachodzących zmian ustrojowo- -politycznych. Nowatorski sposób ujęcia dziejów ziem polskich w okresie zaborów, sta- nowiący swoisty kompromis pomiędzy podziałem problemowym i chrono- logicznym, ujmujący integralny wymiar dziejów jako sumę losów zarówno elit politycznych, jak i szerokich warstw narodu, z mieszkańcami miaste- czek i wsi włącznie, zawiera praca Andrzeja Chwalby. O ewolucji społeczno- -zawodowej ludności Królestwa Polskiego w okresie rozwoju kapitalizmu traktują też prace Natalii Gąsiorowskiej-Grabowskiej51, Anny Żarnowskiej· i Ireny Pietrzak-Pawłowskiej52. Obraz społeczno-ekonomiczny guberni kaliskiej powstał na bazie licz- nych opracowań Rafała Kowalczyka53, wskazujących na przeobrażenia 51 N. Gąsiorowska-Grabowska, Z dziejów przemysłu w Królestwie Polskim, Warszawa 52 I. Pietrzak-Pawłowska, Królestwo Polskie w  początkach imperializmu, Warszawa 1965. 1955. 53 R. Kowalczyk, Gospodarcze aspekty rozwoju kolejnictwa w Królestwie Polskim do 1914 r., „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2009, Nr 1; tenże, Inicjatywy ziemian i przemysłowców ziemiańskich w wybranych sektorach gospodarki Królestwa Polskie- go w drugiej połowie XIX i na początku XX w., [w:] Studia z historii społeczno-go- spodarczej XIX i XX w., T. VII, Łódź 2010; tenże, Przemiany własnościowe i kapita- łowe w górnictwie węgla kamiennego i brunatnego Zagłębia Dąbrowskiego w latach 1796−1878, „Rocznik Łódzki” 2000, T. XLVII; tenże, Rozwój gospodarki komunalnej w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX stulecia, „Przegląd Nauk Historycz- nych” 2006, Nr 2 (10); tenże, Rozw
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Towarzystwa oszczędnościowo-pożyczkowe w guberni kaliskiej do 1914 roku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: