Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00045 002069 12453810 na godz. na dobę w sumie
Tradycja i nowatorstwo w Orbis sensualium pictus Jana Amosa Komeńskiego - ebook/pdf
Tradycja i nowatorstwo w Orbis sensualium pictus Jana Amosa Komeńskiego - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-3265-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> pedagogika
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Rozprawa naukowa poświęcona jest dziełu klasyka myśli pedagogicznej Jana Amosa Komeńskiego (1592-1670) Orbis sensualium pictus (Świat w obrazach), uznawanemu za pierwowzór obecnych podręczników.

Podstawowe pytanie badawcze tej pracy brzmi: w jakim stopniu Orbis pictus, którego pierwsze wydanie ukazało się w Norymberdze w 1658 roku, było rzeczywiście innowacyjne w połowie XVII wieku, a w jakim wpisywało się we wcześniejszą tradycję podręcznikarską i pedagogiczną. Konsekwencją tego pytania jest kolejne: w jakim stopniu na treść i formę Orbis pictus wpłynął sam Komeński, a w jakim jego środowisko, jego lektury i doświadczenia dydaktyczne całego twórczego życia.

W podręczniku tym znalazła m.in. zastosowanie zasada poglądowości w nauczaniu. Jego sukces był ogromny: miał do dziś ponad 200 wydań i przetłumaczono go na 20 języków. Cenili go zarówno wielcy tamtych czasów, jak i − co może w kontekście oddziaływania społecznego jeszcze ważniejsze − setki tysięcy pedagogów, nauczycieli, rodziców i dzieci, zwykłych ludzi. Już choćby z tego powodu Orbis pictus należy do najważniejszych źródeł w historii wychowania, a poświęcona mu monografia zasługuje na wnikliwą lekturę nie tylko historyków oświaty, badaczy i studentów kierunków pedagogicznych, ale i wszystkich zainteresowanych zmieniającym się w dziejach podejściem do szkolnych podręczników.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Wste˛p W 1658 roku w norymberskiej oficynie wydawniczej Michaela Endtera ukazała sie˛ niewielka ilustrowana ksia˛z˙eczka Jana Amosa Komen´skiego (Jan Amos Komensky´ lub Comenius, 1592–1670) pod tytułem Orbis sensualium pictus. Hoc est Omnium fundamentalium in Mundo Rerum in Vita Actionum Pictura et Nomenclatura1 (dalej: Orbis pictus). Było to pierwsze z bardzo wielu wydan´ tej ksia˛z˙ki, kto´ra˛ uwaz˙a sie˛ za pierwowzo´r obecnych podre˛czniko´w. Znalazła w nim zastosowanie mie˛dzy innymi zasada pogla˛dowos´ci w nauczaniu2. Podre˛cznik ten szybko zyskał uznanie. Juz˙ w roku opubli- kowania jego pierwszego wydania w Norymberdze znalazł sie˛ w „Magde- burskim porza˛dku szkolnym”3 jako podre˛cznik zalecany do nauczania. Jego sukces był ogromny: ponad 200 wydan´ w cia˛gu niemal 200 lat, tłumaczenia na 20 je˛zyko´w4. Niewiele innych ksia˛z˙ek szkolnych w dziejach wychowania doczekało sie˛ takiej liczby wydan´ i tłumaczen´5. Orbis pictus stanowił wie˛c 1 J.A. Commenii (!), Orbis sensualium pictus. Hoc est, Omnium fundamentalium in Mundo Rerum in Vita Actionum Pictura Nomenclatura. / Die sichtbare Welt / Das ist Aller vornemsten Welt-Dinge und Lebens-Verrichtungen Vorbildung und Benahmung, Noribergae 1658. Na karcie tytułowej pierw- szego wydania najwaz˙niejszego podre˛cznika Komen´skiego pojawił sie˛ wie˛c bła˛d w pisowni nazwiska autora: zamiast wersji poprawnej Comenius, zastosowano forme˛ błe˛dna˛: Commenius. Dalej: OP. 2 W. Okon´, Wprowadzenie do dydaktyki ogo´lnej, Warszawa 1998, s. 175–178. 3 Comenius und unsere Zeit. Geschichtliches, Bedenkenswertes und Bibliographisches, hrsg. von R. Golz, W. Korthaase, E. Scha¨fer, Baltsmannweiler 1996, s. 40. 4 Najwie˛cej wydan´, bo 197, zawierało tekst łacin´ski. Było 167 wydan´ z tłumaczeniem niemieckim, 50 z francuskim, 39 z we˛gierskim, 37 z polskim, 28 z czeskim, 15 z rosyjskim, 14 z angielskim i innymi, zob.: K. Pilz, Johann Amos Comenius. Die Ausgaben des Orbis Sensualium Pictus, Nu¨rnberg 1967, s. 54–61. Dalej: Pilz. 5 T. Bien´kowski, Komen´skiego metody i s´rodki przekazywania wiedzy w szkole, w: Komen´ski a wspo´łczesnos´c´. Materiały z Polsko-Czechosłowackiej Konferencji Komeniologicznej zorganizowanej 10 Adam Fijałkowski – Tradycja i nowatorstwo... przez dwa stulecia dobra˛ odpowiedz´ na rzeczywiste zapotrzebowanie społeczne. Cenili go zaro´wno wielcy tamtych czaso´w, jak i – co moz˙e jest w konteks´cie oddziaływania społecznego waz˙niejsze – setki tysie˛cy pedago- go´w, nauczycieli, rodzico´w i dzieci, zwykłych ludzi6. Juz˙ choc´by z tego powodu podre˛cznik ten nalez˙y do najwaz˙niejszych z´ro´deł w historii wychowania7 i zasługuje na obszerniejsze opracowanie8. Pytanie badawcze niniejszej rozprawy brzmi: w jakim stopniu Orbis pictus Komen´skiego było rzeczywis´cie innowacyjne w połowie XVII wieku, a w jakim wpisywało sie˛ we wczes´niejsza˛ tradycje˛ podre˛cznikarska˛9 i pedagogiczna˛? Konsekwencja˛ tego pytania jest kolejne: w jakim stopniu na tres´c´ i forme˛ Orbis pictus wpłyna˛ł sam Komen´ski, a w jakim jego s´rodowisko, jego lektury i dos´wiadczenia dydaktyczne całego two´rczego z˙ycia? Jednym ze sposobo´w pogłe˛bionego zrozumienia odpowiedzi na te pytania jest szczego´łowa analiza traktato´w teoretycznych i podre˛czniko´w poprzed- niko´w Komen´skiego, kto´rych, zgodnie ze zwyczajem epoki, wymieniał we wste˛pach swych ksia˛z˙ek – w takim jednak stopniu, w jakim mogły one wywrzec´ wpływ na tres´c´ i forme˛ Orbis pictus. Ws´ro´d poprzedniko´w Ko- men´skiego moz˙na odnalez´c´ zaro´wno wybitnych pedagogo´w i mys´licieli, jak i osoby o mniejszym talencie w tym zakresie. Zgodnie z paradygmatem nauk humanistycznych tamtych czaso´w najwaz˙niejszym autorytetem dla Komen´- skiego, podobnie jak i dla wielu innych jemu wspo´łczesnych, była Biblia, na- ste˛pnie Ojcowie Kos´cioła (Grzegorz Wielki, Grzegorz z Nazjanzu, Tertulian) i filozofowie staroz˙ytni (Arystoteles, Platon, stoicy), inni pisarze staroz˙ytni (np. Cyceron, Kwintylian, Horacy, Wergiliusz) i s´redniowieczni (Hugo od z okazji XXX-lecia Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej, red. T. Bien´kowski, Wrocław 1977, s. 38 (Monografie z dziejo´w os´wiaty, t. XXI). 6 M. Becˇkova, T. Bien´kowski, D. Cˇapkova, Znajomos´c´ dzieł Jana Amosa Komen´skiego na ziemiach czeskich, słowackich i polskich od połowy XVII w. do czaso´w obecnych, Warszawa 1991; T. Bien´kowski, Znajomos´c´ i recepcja podre˛czniko´w Komen´skiego w szkołach w Polsce w wieku XVII Jan Amos Komensky´ a Polsko. Refera´ty prˇednesene´ na cˇs.-polske´m semina´rˇi i XVIII, w: usporˇa´dane´m k 30. vy´rocˇi vzniku Polske´ lidove´ republiky ve dnech 29.–30. listopadu 1974 v Praze, Praha 1975, s. 85–100. 7 A. Fijałkowski, Comenius auf den Schultern von Riesen? Zur Erstehungsgeschichte des Orbis pictus des Johann Amos Comenius im Kontext der Geschichte der Leselehrarten, „Jahrbuch fu¨r Historische Bildungsforschung” Bd. 12, 2006, s. 147–171; H.-E. Tenorth, Viel ero¨rtet und doch ignoriert – Comenius in der historischen Bildungsforschung in Deutschland, w: Studien zu Comenius und zur Comeniusrezeption in Deutschland. Festschrift fu¨r Werner Korthaase zum 70. Geburtstag, ed. P. Zemek, J. Benesˇ, B. Motel, Uhersky´ Brod 2008, t. XXXVIII, z. 79, s. 513–525 (zwł. s. 524). Dalej: SCetH, t. XXXVIII/2008, z. 79. 8 T. Bien´kowski, Komen´skiego metody i s´rodki przekazywania wiedzy w szkole, s. 38. 9 Postulat ten sformułował niemal po´ł wieku temu Bogdan Suchodolski, ale dotychczas nie został on podje˛ty, zob. J.A. Komen´ski, Pisma wybrane, przekł. K. Remerowa, wste˛p i oprac. B. Suchodolski, Wrocław 1964, s. VI (Biblioteka Klasyko´w Pedagogiki. Pisarze obcy). Dalej: PW. Wste˛p 11 s´w. Wiktora, Bernard z Clairvaux), klasycy humanizmu pisza˛cy o wychowaniu i autorzy humanistycznych podre˛czniko´w szkolnych (Erazm z Rotterdamu, Jan Ludwik Vives, Jan Sturm, Nikodem Frischlin, Kaspar Dornavius), pisza˛cy o wychowaniu klasycy reformacji (Marcin Luter, Jan Kalwin, Filip Melanchton), wielcy filozofowie i mys´liciele XVII wieku (Francis Bacon, Jan Walenty Andreae, Tomasz Campanella), nauczyciele samego Komen´skiego (Jan Henryk Alsted, Jan Piscator) i autorzy tak zwanego ruchu dydaktyczne- go. Ci ostatni to pisarze protestanccy z drugiej i trzeciej dekady XVII wieku, przewaz˙nie z krajo´w niemieckoje˛zycznych. Do „ruchu dydaktycznego” zalicza sie˛ przede wszystkim Wolfganga Ratkego10 i Eilharda Lubinusa, ale takz˙e cze˛sto niesłusznie pomijanych „autoro´w mniejszych”: Eliasza Bodinusa, Christopha Helvicusa, Stefana Ritterusa, Filipa Glaumiusa, Ezechiela Vogeliu- sa, Jakuba Wolffstrinusa, Janusa Cecyla Freya, Jana Rheniusa, Sigismunda Eveniusa i innych. Autorzy wymieniani sa˛ przez Komen´skiego nie tylko we wste˛pach, lecz takz˙e w tekstach traktato´w oraz w jego bogatej koresponden- cji. Wydaje sie˛, z˙e na szczego´lna˛ uwage˛ zasługuja˛ w konteks´cie podje˛tego tematu zwłaszcza dydaktycy, w tym pomijani w literaturze przedmiotu „autorzy mniejsi” „ruchu dydaktycznego”11, poniewaz˙ wywarli oni bezpo- s´redni wpływ na formowanie sie˛ pogla˛do´w dydaktycznych Komen´skiego; jego nauczyciele, poniewaz˙ oddziaływali bezpos´rednio na jego pogla˛d na naucza- nie i role˛ podre˛czniko´w; a takz˙e humanis´ci, zwłaszcza autorzy podre˛czniko´w, gdyz˙ stanowiły one „punkt wyjs´cia” dla jego podre˛czniko´w. W dotychczaso- wej literaturze przedmiotu nie omo´wiono wszystkich tych autoro´w – w szcze- go´lnos´ci w odniesieniu do najwaz˙niejszego podre˛cznika Komen´skiego, jakim jest Orbis pictus. Celem tej rozprawy jest zapełnienie istnieja˛cej luki. Struktura niniejszej pracy jest konsekwencja˛ przyje˛tych podstawowych pytan´ badawczych oraz kryterio´w rzeczowych i chronologicznych. Ksia˛z˙ka składa sie˛ z dziewie˛ciu rozdziało´w. W rozdziale pierwszym ukazano krytyczna˛ analize˛ dos´wiadczen´ Komen´- skiego w okresie dziecin´stwa i studio´w – w takim stopniu, w jakim miały one wpływ na Orbis pictus. Autorowi zalez˙ało przede wszystkim na nas´wietleniu w zwie˛złej formie ram czasu i przestrzeni, w kto´rych kształtował sie˛ s´wiato- pogla˛d młodego Komen´skiego, w tym w szczego´lnos´ci jego stosunek do praktyki szkoły oraz metody i celo´w nauczania. Chodziło o krytyczna˛ocene˛ szkoły, kto´ra˛ mie˛dzy innymi poprzez podre˛czniki chciał reformowac´ w wieku dojrzałym mu, a takz˙e o przedstawienie jego nauczycieli, metod i tres´ci nauczania. 10 G. Michel, Die Welt als Schule: Ratke, Comenius und die didaktische Bewegung, Hannover 1979. 11 B. Suchodolski, Wste˛p, w: J.A. Komen´ski, Wielka dydaktyka, przekł. K. Remerowa, wste˛p i komentarz B. Suchodolski, Wrocław 1956, s. 334–335 (Biblioteka Klasyko´w Pedagogiki. Pisarze obcy). Dalej: WD. 12 Adam Fijałkowski – Tradycja i nowatorstwo... W rozdziale drugim zawarto szczego´łowa˛ analize˛ lektur dydaktycznych Komen´skiego – autoro´w tak zwanego ruchu dydaktycznego: zaro´wno auto- ro´w znanych i cenionych, jak i o mniejszej sile intelektualnego oddziaływania. Pytanie badawcze brzmiało: co nowego wymys´lił Komen´ski? W jakim stopniu powtarzał, a w jakim two´rczo rozwijał mys´l poprzedniko´w-dydaktyko´w? W rozdziale trzecim zaprezentowano omo´wienie teksto´w autoro´w hu- manistycznych, kto´re wywarły wpływ takz˙e na Orbis pictus – przede wszystkim Vivesa, Sturma i Frischlina. Komen´ski wymieniał ich we wste˛pie do swego podre˛cznika Janua linguarum, co s´wiadczy o tym, z˙e odwoływał sie˛ do podre˛cz- niko´w humanisto´w. W zwia˛zku z tym w niniejszej rozprawie koncentrowano sie˛ nie tyle na znanych tekstach teoretycznych humanisto´w, ile, przede wszystkim, na ich podre˛cznikach. Z nich uczył sie˛ młody Komen´ski. Do nich nawia˛zywał. To włas´nie obecnie zapomniane podre˛czniki, a nie doceniane teksty teoretyczne, były najbardziej znane w czasach Komen´skiego. Nalez˙ało wie˛c zmienic´ punkt widzenia na dzieła na przykład Vivesa, by pro´bowac´ odtworzyc´ spojrzenie ludzi XVII wieku na jego two´rczos´c´. Pytanie badawcze postawione w tym rozdziale brzmi: czym ro´z˙nia˛sie˛ podre˛czniki Komen´skiego od podre˛czniko´w humanisto´w? Na czym polega rzeczywiste nowatorstwo Komen´skiego? Rozdział czwarty pos´wie˛cono przes´ledzeniu moz˙liwego wpływu pedago- giki jezuickiej na Komen´skiego – wpływu ponad granicami wyznaniowymi. Nalez˙y miec´ s´wiadomos´c´, z˙e nie tylko w niemieckim kre˛gu protestanckim na pocza˛tku XVII wieku, jako tak zwany ruch dydaktyczny m.in. Ratkego, lecz takz˙e w kre˛gu katolickim poza granicami Niemiec zastanawiano sie˛ nad usprawnieniem nauczania i oddziaływania na ludzi. Najbardziej pre˛z˙nym pod tym wzgle˛dem s´rodowiskiem byli jezuici. Cze˛s´c´ stworzonych przez nich dzieł Komen´ski znał, powoływał sie˛ na nie i doceniał ich dydaktyczne zalety. jednak ograniczano sie˛ do stwierdzenia, z˙e tytuł podre˛cznika Najcze˛s´ciej Komen´skiego Janua linguarum zapoz˙yczony został ze znanego Komen´skiemu podre˛cznika Ianua linguarum jezuity Williama Bathe’a. Bliz˙sza analiza poka- zuje, z˙e ani to zapoz˙yczenie nie jest sprawa˛ prosta˛, ani z˙e wpływ jezuickiej pedagogiki na Komen´skiego nie ogranicza sie˛ tylko do tego przykładu. W rozdziale pia˛tym zaprezentowano oddziaływanie na Komen´skiego wielkich mys´licieli XVI i XVII wieku – w szczego´lnos´ci Bacona, Kartezjusza, Campanelli i Andreae’a. Ten temat został stosunkowo najlepiej zbadany w dotychczasowej literaturze przedmiotu. Dla porza˛dku nalez˙y jednak ten wa˛tek wyodre˛bnic´. Two´rczos´c´ wymienionych mys´licieli jest bez wa˛tpienia istotna w zrozumieniu czaso´w, w kto´rych z˙ył Komen´ski. Jednak ich wpływ na Komen´skiego, w tym na jego podre˛czniki, wcale nie jest taki prosty do okres´lenia. W rozdziale szo´stym przedstawiono wpływ s´rodowiska Samuela Hartliba na powstanie ilustrowanego podre˛cznika Komen´skiego. Ro´wniez˙ ten wa˛tek Wste˛p 13 obecny jest w dotychczasowej literaturze przedmiotu. Jednak i w tym przy- padku ujawniły sie˛ sprzecznos´ci, kto´re nalez˙ało wyjas´nic´, luki, kto´re nalez˙ało uzupełnic´. i Rozdział sio´dmy zawiera szczego´łowa˛ analize˛ podre˛cznika Orbis pictus. Poniewaz˙ ostatnie pełne wydanie tego podre˛cznika z polskim tłumaczeniem ukazało sie˛ w 1818 roku, wbrew wie˛c oczekiwaniom nie jest dobrze znany polskiemu czytelnikowi. W rozdziale tym nie chodziło jednak o streszczenie Orbis pictus, „[...] bo byłby to owoc niegodny tak szlachetnej pracy” (Vives)12, lecz o krytyczna˛ analize˛ tres´ci. Podre˛cznik ten opublikowany został pod koniec two´rczej działalnos´ci dydaktycznej Komen´skiego i nalez˙y go trakto- wac´ jako jej „ukoronowanie”, „sume˛” własnych dos´wiadczen´ szkolnych, studio´w, lektur, two´rczos´ci dydaktycznej i podre˛cznikarskiej. Tylko w ten sposo´b moz˙liwe jest udzielenie odpowiedzi na pytanie o zwia˛zek tego pod- re˛cznika z wczes´niejsza˛ tradycja˛ szkolna˛, a takz˙e o to, na czym polegało jego nowatorstwo w epoce. W Orbis pictus tekst i obraz tworza˛ jedna˛ całos´c´. Koncepcja s´cisłego zespolenia obrazu i słowa dla celo´w dydaktycznych, pogla˛dowego i ro´wnoległego nauczania je˛zyka i rzeczy, stanowiła sedno nowa- torskiego charakteru tego podre˛cznika w połowie XVII wieku13. W Orbis pictus została zawarta takz˙e okres´lona wizja s´wiata i społeczen´stwa: Jak powinien wygla˛dac´ s´wiat według Komen´skiego? Jakie powinny byc´ relacje mie˛dzy ludz´mi? Jak i czego w zwia˛zku z tym nauczac´, jak wychowywac´? Rozdział o´smy pos´wie˛cono szczego´łowej, historyczno-filologicznej anali- zie „z˙ywego alfabetu” – najbardziej znanej, nowatorskiej i tajemniczej zara- zem cze˛s´ci Orbis pictus. Moz˙liwos´ci szczego´łowej analizy stwarza, przede wszystkim, tekst łacin´ski „z˙ywego alfabetu”, kto´rego elementy spotykamy od czaso´w Warrona i Swetoniusza u dziesia˛tko´w autoro´w w s´redniowieczu i odrodzeniu – takz˙e w tradycji szkolnej. To szczego´łowe zainteresowanie nie wynika jednak z przeceniania roli „z˙ywego alfabetu” i moz˙liwych odwołan´ autora, lecz z che˛ci ukazania Komen´skiego jako spadkobiercy bogatej, choc´ pewnie nie do kon´ca us´wiadomionej, tradycji literackiej – autora pisza˛cego „na barkach olbrzymo´w”, autora „historii długiego trwania”14. Ostatni rozdział, dziewia˛ty, ukazuje Orbis pictus w konteks´cie dziejo´w komunikacji społecznej, zwłaszcza z perspektywy rewolucji medialnej, jaka˛ 12 J.L. Vives, O podawaniu umieje˛tnos´ci, przekł. A. Kempfi, Wrocław 1968, s. 51–52 (Biblioteka Klasyko´w Pedagogiki. Pisarze obcy). 13 R. Bobryk, Orbis sensualium pictus Jana Amosa Komen´skiego – słowa i obrazy, w: Jan Amos Komen´ski w konteks´cie kultury i historii europejskiej XVII wieku, red. B. Sitarska, R. Mnich, Siedlce 2010, s. 257–260 (Studia Comeniana Sedlcensia, t. III). 14 W. Wrzosek, Idea kultury materialnej F. Braudela, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1994, nr 2, s. 167–172; idem, Wojna w systemie społecznym F. Braudela, w: Przemoc. W poszukiwaniu interpretacji, red. W. Hanasz, G. Zalejko, Torun´ 1991, s. 281–304; idem, W poszukiwaniu czasu historycznego. Czas – Kultura – Historia, w: Stosunek do czasu w ro´z˙nych strukturach kulturowych, red. Z. Cackowski, J. Wojczakowski, Warszawa 1986. 14 Adam Fijałkowski – Tradycja i nowatorstwo... było wynalezienie druku15. Bez druku, bez rozwinie˛tych juz˙ w połowie XVII wieku technik powielania tekstu, norm jego redagowania, adiustowania, korekty, tłumaczenia, bez sprawdzonych juz˙ technik ilustratorstwa ksia˛z˙- kowego, wreszcie bez rozwinie˛tego juz˙ doskonale w połowie XVII wieku rynku ksie˛garskiego nie byłoby popularnos´ci Komen´skiego i jego Orbis pictus. Sam Komen´ski bardzo doceniał role˛ druku i fascynował sie˛ nim, czemu wielokrotnie dał wyraz w swych pismach16. Nalez˙y wie˛c uwaz˙ac´ popularnos´c´ dzieł Komen´skiego za fenomen w dziejach alfabetyzacji17 i komunikacji mie˛dzyludzkiej za pomoca˛ druku, do czego punktem wyjs´cia były prace Michaela Giesecke18, Johannesa Burkhardta19, Jana Piroz˙yn´skiego20, Elizabeth L. Eisenstein21 i innych. Celem niniejszej ksia˛z˙ki nie było natomiast przedstawianie z˙yciorysu i filozofii wychowania Komen´skiego, w tym takz˙e działalnos´ci politycznej Komen´skiego i braci czeskich w Polsce, poniewaz˙ sa˛ one znane czytelnikowi polskiemu mie˛dzy innymi z prac Łukasza Kurdybachy, Bogdana Suchodol- skiego, Tadeusza Bien´kowskiego, Jolanty Dworzaczkowej i innych22. Ele- menty wiedzy na ten temat prezentowane sa˛ tylko w takim stopniu, w jakim mogły wywrzec´ wpływ na tres´c´ i forme˛ Orbis pictus. Niniejsza rozprawa o Orbis pictus dotyczy, przede wszystkim, zagadnien´ zwia˛zanych z dziejami wychowania, historia˛ nauczania je˛zyko´w obcych, historia˛ literatury i kultury w klimacie zmagan´ politycznych i wyznaniowych XVII wieku. Autorowi zalez˙ało zwłaszcza na uwzgle˛dnieniu nowych z´ro´deł, ustaleniu nowych fakto´w i doprecyzowaniu juz˙ znanych, dotycza˛cych genezy 15 Z bardzo obszernej literatury przedmiotu warto zob.: S. Dahl, Dzieje ksia˛z˙ki, Wrocław 1965, s. 117–250. 16 WD, s. 311–320. J.A. Komen´ski, Z˙ywa typografia, to jest sztuka oszcze˛dnego, a przeciez˙ masowego i wybornego odbijania ma˛dros´ci nie na papierze, lecz w umys´le, w: PW, s. 533–552. 17 Literacy and Social Development in the West: a Reader, ed. H.J. Graff, Cambridge 1981 – w szczego´lnos´ci teksty: G. Strasser, Techniques of indoctrination: the German Reformation, s. 96–104; D. Cressy, Levels of illiteracy in England 1530–1730, s. 105–124; E. Johansson, The history of literacy in Sweden, s. 151–182. C.M. Cipolla, Literacy and development in the West, London 1969. 18 M. Giesecke, Sinnenwandel, Sprachwandel, Kulturwandel. Studien zur Vorgeschichte der Informationsgesellschaft, Frankfurt am Main 1992; idem, Der Buchdruck in der fru¨hen Neuzeit: eine historische Fallstudie u¨ber die Durchsetzung neuer Informations- und Kommunikationstechnologien, Frankfurt am Main 1998. 19 J. Burkhardt, Stulecie reformacji w Niemczech (1517–1617). Mie˛dzy rewolucja˛ medialna˛ a przełomem instytucjonalnym, przekł. J. Go´rny, Warszawa 2009. 20 J. Piroz˙yn´ski, Z dziejo´w obiegu informacji w Europie XVI wieku. Nowiny z Polski w kolekcji Jana Jakuba Wicka w Zurychu z lat 1560–1587, Krako´w 1995; idem, Zofia Jagiellonka (1522– –1575) i jej ksie˛gozbio´r, Krako´w 2004; idem, Johannes Gutenberg i pocza˛tki ery druku, Warszawa 2002. 21 E.L. Eisenstein, Rewolucja Gutenberga, przekł. H. Hollender, Warszawa 2004. 22 Szczego´łowe omo´wienie stanu badan´ znajduje sie˛ w dalszej cze˛s´ci wste˛pu. Wste˛p 15 i tres´ci Orbis pictus, a takz˙e na pro´bie odpowiedzi na pytanie o przyczyny duz˙ej popularnos´ci tego podre˛cznika: w jakim stopniu wpisywał sie˛ on we wczes´- niejsza˛ tradycje˛ szkolna˛, a w jakim był rzeczywis´cie innowacyjny. Orbis pictus traktowany jest w niniejszej rozprawie jako z´ro´dło podsta- wowe – element „mikrohistorii”, kto´ra swe moz˙liwos´ci poznawcze i dydak- tyczne czerpie z mikroskopowego ogla˛du, z pomniejszenia skali obserwacji23. W przekonaniu pisza˛cego te słowa metode˛ te˛ moz˙na zastosowac´ nie tylko w odniesieniu do przestrzeni24, lecz takz˙e w odniesieniu do podre˛cznika, kto´ry – dzie˛ki swej popularnos´ci – moz˙e stac´ sie˛ pars pro toto, przykładem szczego´łowym, ukazuja˛cym wie˛ksze przemiany cywilizacyjne i kulturowe. Punktem wyjs´cia badan´ były dzieła samego Komen´skiego – w pierwszej ko- lejnos´ci Orbis pictus, inne podre˛czniki tego autora oraz te jego ksia˛z˙ki i listy, w kto´rych wymieniał on i omawiał swoich poprzedniko´w. Naste˛pnie ana- lizowano prace tych poprzedniko´w – jes´li wywarły one wpływ na forme˛ i tres´c´ Orbis pictus – zaro´wno lektury dydaktyczne (teoretyczne), jak i podre˛czniki, z kto´rych uczył sie˛ sam Komen´ski. Zdecydowana wie˛kszos´c´ tych ksia˛z˙ek znajduje sie˛ w bibliotekach poza granicami Polski. Długotrwała˛ kwerende˛ biblioteczna˛, kto´ra jest podstawa˛ niniejszej rozprawy, jej autor przepro- wadził przede wszystkim w Herzog August Bibliothek Wolfenbu¨ttel, czyli w centralnej niemieckiej bibliotece specjalizuja˛cej sie˛ w badaniach pos´wie˛- conych XVII wiekowi, w Bibliotece Pan´stwowej w Berlinie (Staatsbibliothek PKB zu Berlin) i w Bibliotece Herder-Institut w Marburgu. Szczego´łowa analiza zaro´wno tres´ci dzieł Komen´skiego, jak i jego poprzedniko´w moz˙liwa była nie tylko dzie˛ki starym drukom i nowszej literaturze przedmiotu w for- mie ksia˛z˙kowej, lecz takz˙e dzie˛ki bogatym zasobom cyfrowym. Szczego´lnie przydatne okazały sie˛ zaro´wno ksia˛z˙kowe obszerne wielotomowe, w tym bardzo kosztowne najnowsze edycje krytyczne teksto´w autoro´w staroz˙yt- nych, s´redniowiecznych i nowoz˙ytnych, wydane katalogi biblioteczne, jak i liczne bazy danych. Poła˛czenie w wyz˙ej wymienionych bibliotekach uni- 23 Klasycznym przykładem takiej historiografii jest obszerna ksia˛z˙ka Emmanuela Le Roy Ladurie o małej pirenejskiej wiosce Montaillou – zob. E. Le Roy Ladurie, Montaillou, village occitan: de 1294 a` 1324, Paris 1975 (przekład polski: E. Le Roy Ladurie, Montaillou – wioska heretyko´w 1294–1324, przekł. E.D. Z˙ o´łkiewska, Warszawa 1988); idem, Cultural exchanges: early fourteenth-century Montaillou, w: Literacy and Social Development in the West..., s. 46–52; J. Topolski, Tendencje postmodernistyczne w historiografii, w: Doka˛d zmierza wspo´łczesna humanistyka?, red. T. Kostyrko, Warszawa 1994, s. 127; A. Ste˛pnik, Trzy modele historii regionalnej w nauczaniu szkolnym, „Kultura i Historia” 2002, nr 3. 24 H. Samsonowicz, Historiografia regionalna w Polsce po II wojnie s´wiatowej, „Kwartalnik Historyczny” 1987, R. 94, z. 1, s. 292; Cz. Majorek, Bogacenie i przekształcanie s´wiadomos´ci historycznej jako cel nauczania historii, w: Po co uczyc´ historii?, red. Cz. Majorek, Warszawa 1988, s. 266; Cz. Majorek, Cz. Nowarski, J. Ruchała, Unowoczes´nienie dydaktyki historii. Studia teoretyczne i badania empiryczne, Krako´w 1990, s. 129. 16 Adam Fijałkowski – Tradycja i nowatorstwo... katowego w skali s´wiatowej zbioru starych druko´w z czaso´w Komen´skiego z najnowsza˛ s´wiatowa˛ literatura˛ przedmiotu, katalogami bibliotecznymi, edycjami z´ro´deł i zasobami cyfrowymi stworzyło nowe moz˙liwos´ci analizy i krytycznej oceny dzieł czeskiego pedagoga. Autor rozprawy przeprowa- dził ro´wniez˙ kwerende˛ w Bibliotece Narodowej Republiki Czeskiej w Pradze (Na´rodnı´ knihovna Cˇeske´ republiky), w Bibliotece Muzeum Narodowego w Pradze (Knihovna Na´rodnı´ho muzea), w Muzeum Jana Amosa Komen´- skiego w Uherskim Brodzie (Muzeum J.A. Komenske´ho v Uherske´m Brodeˇ), w Austriackiej Bibliotece Narodowej w Wiedniu (O¨ sterreichische Nationalbi- bliothek), a takz˙e w bibliotekach krajowych: w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie, w Bibliotece Narodowej w Warszawie, w Bibliotece Uniwersy- teckiej we Wrocławiu, w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu, w Archiwum Pan´stwowym w Poznaniu (Akta Braci Czeskich – doste˛pne w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej), w Bibliotece Gdan´skiej PAN, w Bibliotece Ko´rnickiej PAN, w Miejskiej Bibliotece Publicznej w Lesznie, w Bibliotece Elbla˛skiej i innych. Przyste˛puja˛c do omawiania tradycji i nowatorstwa Orbis pictus – naj- waz˙niejszego podre˛cznika Komen´skiego i najbardziej znanego jego dzieła – nalez˙y miec´ s´wiadomos´c´ rozmiaru, proporcji i tematyki całos´ci zachowanej two´rczos´ci Komen´skiego. Wyro´z˙nia sie˛ 174 ro´z˙nej obje˛tos´ci pisma Komen´- skiego25: od kro´tkich kilkustronicowych teksto´w, przez utwory literackie, podre˛czniki, katechizmy i teoretyczne traktaty, leksykony do obszernych dzieł, z kto´rych najobszerniejsze jest De rerum humanarum emendatione consul- tatio catholica (Powszechna porada o naprawie rzeczy ludzkich)26. Ws´ro´d zacho- wanych pism Komen´skiego znajduja˛ sie˛ zaro´wno teoretyczne dzieła dydak- tyczne, jak i rozprawy teologiczne, filozoficzne, polityczne, leksykony i prace encyklopedyczne z zakresu nauk przyrodniczych i historycznych, kilkanas´cie podre˛czniko´w, nie tylko najbardziej znane: Janua linguarum, Physicae synopsis i Orbis pictus, lecz takz˙e katechizmy, podre˛czniki gramatyki łacin´skiej, arytme- tyki i geometrii. Komen´ski nie traktował podre˛czniko´w jako najwaz˙niejszego elementu swojej two´rczos´ci. Waz˙niejsza była dla niego „powszechna naprawa rzeczy ludzkich” w duchu pansofii27 i w duchu prawdziwej – jego zdaniem – religii chrzes´cijan´skiej. Paradoksalnie to włas´nie podre˛czniki, a w szczego´lnos´ci Janua linguarum i Orbis pictus, przyniosły autorowi w jego epoce najwie˛ksza˛ 25 J. Kumpera, Jan Amos Komensky´: poutnı´k na rozhranı´ veˇku˚, Ostrava 1992, s. 119–316. Dalej: Kumpera. 26 J.A. Comenius, De rerum humanarum emendatione consultatio catholica, ed. J. Cˇervenka, V.T. Misˇkovska et al., t. 1–2, Praha 1966; T. Bien´kowski, Jan Amos Komen´ski o nauczaniu i wychowaniu, Pułtusk 2000, s. 91–92. Kumpera, s. 223–228. 27 Ł. Kurdybacha, Działalnos´c´ Jana Amosa Komen´skiego w Polsce, Warszawa 1957, s. 86–105; T. Bien´kowski, Jan Amos Komen´ski o nauczaniu i wychowaniu, s. 88–93. Wste˛p 17 sławe˛ i były najcze˛s´ciej wydawane. Natomiast pisma pansoficzne, nad kto´ry- mi Komen´ski pracował najdłuz˙ej, wydawano we fragmentach, najcze˛s´ciej juz˙ Jego rozprawa pansoficzna pod tytułem De rerum po s´mierci autora. humanarum emendatione consultatio catholica, składaja˛ca sie˛ z siedmiu obszer- nych cze˛s´ci, pozostawała w znacznej cze˛s´ci w re˛kopisie az˙ do połowy XX wieku. Wczes´niej publikowano tylko fragmenty tego dzieła – i to w nie- wielkich nakładach28. Jej oddziaływanie społeczne było wie˛c przez niemal 300 lat znikome. Najwyz˙ej ceniona obecnie Wielka dydaktyka (Didactica magna) została „odkryta” przez pedagogo´w dopiero po 1871 roku29. Wczes´niej znano ja˛ tylko z jedynego wydania w Opera didactica omnia, a jej oddziaływanie społeczne ograniczało sie˛ do wa˛skiego grona uczonych, kto´rzy mieli doste˛p do tej rzadkiej i kosztownej publikacji w je˛zyku łacin´skim. Az˙ do połowy XIX wieku znano Komen´skiego przede wszystkim – jez˙eli nie wyła˛cznie – jako autora Orbis pictus i Janua linguarum. Podre˛czniki te nie były drogie. Orbis pictus dodatkowo posiadał tanie, nie najlepszej jakos´ci, lecz czytelne, funkcjo- nalne, zrozumiałe ilustracje, kto´re mogli ogla˛dac´ i uczyc´ sie˛ z nich – takz˙e samodzielnie, bez pomocy nauczyciela – w domu zaro´wno doros´li, jak i dzieci. Dodajmy, mogli uczyc´ sie˛ o rzeczach i nazywac´ je w je˛zyku ojczystym i obcym, o rzeczach najpotrzebniejszych w z˙yciu codziennym, znanych, nie- budza˛cych kontrowersji, ponadczasowych, ponadwyznaniowych, ponadnaro- dowych. Wydanie krytyczne Orbis pictus ukazało sie˛ w 17. tomie Opera omnia (DJAK) Komen´skiego30. Na szczego´lniejsza˛ uwage˛ w tym wydaniu zasługuje bardzo cenny komentarz o okolicznos´ciach powstania Orbis pictus: Marty 28 Kumpera, s. 223–228. Całos´c´ De rerum humanarum emendatione consultatio catholica ukazała sie˛ drukiem dopiero w 1966 r. w Pradze. 29 J.A. Comenius, Grosse Unterrichtslehre, wyd. i przekł. J. Beeger, F. Zoubek, Pa¨dagogische Bibliothek, Berlin 1871. Lit.: A. Fijałkowski, Szkoła i wychowanie mie˛dzy ideałami a rzeczywistos´cia˛ według Jana Amosa Komen´skiego, w: Szkoła polska od s´redniowiecza do XX wieku mie˛dzy tradycja˛ a innowacja˛, red. I. Szybiak, A. Fijałkowski, J. Kamin´ska, przy wspo´łpracy K. Buczek, Warszawa 2010, s. 47–48; Ch. Ritzi, Comenianische Ideen verwirklichen... Der Beitrag der Leipziger Comenius-Bu¨cherei zur Professionalisierung der Volksschullehrer, „Comenius-Jahrbuch” 1994, Bd. 2, s. 37–52. 30 Iohannis Amos Comenii, Opera omnia / Dı´lo Jana Amose Komenske´ho, ed. A. Sˇkarka et al., Praha 1970, t. 17, s. 55–303. Dalej: DJAK. Podre˛cznik wydali: Jaromı´r Cˇervenka, Stanislav Kra´lı´k i Marta Becˇkova´. Podstawe˛ edycji stanowiło wydanie drugie Orbis pictus (Norymberga: Endter, 1659). W wydaniu z 1659 r. wydawcy z Norymbergi wprowadzili juz˙ jednak nieliczne zmiany w teks´cie łacin´skim podre˛cznika i nic nie wiadomo, by Komen´ski jako autor wyraz˙ał na te zmiany zgode˛. Dotyczy to tylko tekstu. Ilustracje Orbis pictus były identyczne w wydaniu z 1658 i z 1659 r., a wie˛c ro´wniez˙ w edycji w DJAK, t. 17. Wydanie to opatrzono cennymi przypisami. Tekst został jednak złoz˙ony od nowa, a format dostosowany do rozmiaru innych tomo´w DJAK, czyli niemal dwukrotnie powie˛kszony w stosunku do oryginału i tylko nieliczne reprodukcje na kon´cu tomu daja˛ wyobraz˙enie o faktycznym rozmiarze podre˛cznika z 1658 r. Ilustracja 1. Karta tytułowa pierwszego pełnego wydania Orbis pictus – J.A. Comenius, Orbis sensualium pictus..., Noribergae 1658. Reprint wydał Johannes Ku¨hnel (1869–1928), Leipzig 1910. Egz. ze zbioro´w prywatnych autora.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Tradycja i nowatorstwo w Orbis sensualium pictus Jana Amosa Komeńskiego
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: