Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00086 010870 7463738 na godz. na dobę w sumie
Tradycje oporu w Andach - ebook/pdf
Tradycje oporu w Andach - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wyd. Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 9788379696840 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia, w której uwzględniony został niemal pięćsetletni kontekst historyczny, jest efektem studiów nad złożonymi mechanizmami oporu ludności pochodzenia tubylczego wobec przemocy w Peru. Autorka poszukuje wzorów postaw obronnych mieszkańców sierry na przykładzie wybranych mobilizacji andyjskich – począwszy od pierwszych, zmityzowanych dziś indiańskich rebelii antykolonialnych, przez zrywy rojalistyczne i kreolsko-metyskie bunty z udziałem Indian w XIX wieku, aż po walki agrarne w poprzednim stuleciu oraz współczesne nam straże chłopskie (rondas campesinas) z północy kraju. Odnajdywanie podobieństw w działaniach obronnych ludności andyjskiej służy wskazaniu źródeł mobilizacji społecznych na terenie peruwiańskiej sierry,omówieniu charakteru ich przywództwa oraz ustaleniu przebiegu interakcji wiosek andyjskich ze światem zewnętrznym.

Analiza i synteza bogatej literatury przedmiotu została przeprowadzona z perspektywy antropologicznej. Ważnym elementem podjętej refleksji jest omówienie „ewolucji” paradygmatów w historiografii Andów, w której przedstawiono kierunki przemian w sposobie myślenia o źródłach i wpływie ruchów indiańskochłopskich z różnych epok i regionów na historię Peru.

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

(cid:22)(cid:2389)(cid:55)(cid:2547)(cid:2)(cid:401)(cid:399)(cid:400)(cid:404) Joanna Pietraszczyk-Sękowska – Uniwersytet Łódzki Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Zakład Studiów Latynoamerykańskich, 90-127 Łódź, ul. Składowa 41/43 RECENZENT Marcin Florian Gawrycki REDAKTOR INICJUJĄCY Ewa Bluszcz OPRACOWANIE REDAKCYJNE Elżbieta Marciszewska-Kowalczyk SKŁAD I ŁAMANIE AGENT PR PROJEKT OKŁADKI Katarzyna Turkowska Zdjęcie wykorzystane na okładce autorstwa Joanny Pietraszczyk-Sękowskiej Ryciny zamieszczone w publikacji autorstwa Marii Eleonory Hebisz Publikacja sfinansowana ze środków dla młodych naukowców Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Uniwersytetu Łódzkiego © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015 © Copyright by Maria Eleonora Hebisz Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06924.15.0.M Ark. wyd. 11,2; ark. druk. 13,75 ISBN 978-83-7969-683-3 e-ISBN 978-83-7969-684-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Moim Dziadkom SPIS TREŚCI Wykaz skrótów ......................................................................................... Wprowadzenie .......................................................................................... 9 11 Zmiany nurtów w badaniach nad peruwiańskimi ruchami in- diańskochłopskimi. Słowo wstępne .................................................... 29 Rozdział 1. Szesnastowieczny millenaryzm andyjski ..................... 41 1.1. Opór ostatnich Inków wobec hiszpańskiego najeźdźcy ................. 41 1.2. Protest antyhiszpański na przykładzie ruchów czcicieli huacas ..... 44 1.3. Rozwój gospodarczy kolonii a postęp procesów akulturacyjnych ... 53 Rozdział 2. Indiańskie odrodzenie wieku XVIII.............................. 57 57 2.1. Źródła i typologia osiemnastowiecznych rebelii indiańskich ............ 2.2. Centrum prowincji jako ośrodek oporu ........................................ 64 2.3. Wielka Rebelia ............................................................................... 77 Rozdział 3. Rola Indian w dziewiętnastowiecznych procesach narodo- i państwowotwórczych ........................................................... 97 3.1. Indianie a emancypacja kolonii ..................................................... 97 3.2. Spór o postawę Indian w okresie wojny o Pacyfik ........................ 122 Rozdział 4. Od walki z obciążeniami do dwudziestowiecznego agraryzmu rewolucyjnego ..................................................................... 129 4.1. Dziewiętnastowieczny protest agrarny .......................................... 129 4.2. Indygenizm początku XX wieku oraz fala ruchów chłopskich w latach 1915–1925 ........................................................................ 136 4.3. Syndykalizm i mobilizacje indiańskochłopskie do okresu rządów wojskowych .................................................................................... 154 7 Spis treści Rozdział 5. Działalność rondas campesinas z północy kraju .... 167 5.1. Okoliczności narodzin rondas campesinas norteñas ................... 167 5.2. Władza państwowa i partie polityczne a autonomia rondas campe- sinas ............................................................................................... 172 5.3. Formy działań ronderos ................................................................ 181 5.4. Rondas campesinas na wojnie – zamiast zakończenia ................ 189 Podsumowanie ......................................................................................... 197 Bibliografia ................................................................................................ 205 Mapa Peru .................................................................................................. 219 WYKAZ SKRÓTÓW AP API APRA CAD CCP – Acción Popular (Akcja Ludowa) – Asociación Pro-Indígena (Stowarzyszenie na rzecz Indian) – Alianza Popular Revolucionaria Americana (Amerykański Ludowy Sojusz Rewolucyjny) – Comité de Autodefensa (Komitet Samoobrony) – Confederación Campesina del Perú (Konfederacja Chłopska Peru) CEDEP – Centro de Estudios para el Desarrollo y la Participación (Centrum Studiów na rzecz Rozwoju i Uczestnictwa) CISU – Comisión Investigadora de los Sucesos de Uchuraccay (Komisja Dochodzeniowa ds. Wydarzeń w Uchuraccay) COMISEDH – Comisión de Derechos Humanos (Komisja Praw Człowieka) CONCYTEC – Consejo Nacional de Ciencia, Tecnología e Innovación Tecnológica (Narodowa Rada Nauki, Technologii i Innowacji Technologicznej) CPDIT – Comité Pro-Derecho Indígena Tahuantinsuyu (Komitet na CVR – Comisión de la Verdad y Reconciliación (Komisja Prawdy rzecz Praw Tubylczych – Tahuantinsuyu) i Pojednania) DdT FPCC – Documento de Trabajo (Dokumenty Robocze) – Federación Provincial de Campesinos de La Convención FRADEPT – Federación Regional Agraria de Piura y Tumbes (Regionalna (Federacja Chłopska Prowincji La Convención) Federacja Agrarna Piury i Tumbes) GIIDA IEP – Grupo de Iniciativa de Institucionalidad Democrática de Ayacucho (Grupa Inicjatywna Instytucjonalizacji Demokracji w Ayacucho) – Instituto de Estudios Peruanos (Instytut Studiów Peruwiańskich) INEI – Instituto Nacional de Estadística e Informática (Narodowy Instytut Statystki i Informatyki) 9 Wykaz skrótów INIPE – Instituto Nacional de Investigación Agropecuaria (Narodowy Instytut Badań Gospodarki Rolno-Hodowlanej) y Promoción i Promocji MIR – Movimiento de Izquierda Revolucionaria (Ruch Lewicy Rewolucyjnej) MRTA – Movimiento Revolucionario Túpac Amaru (Ruch Rewolucyjny im. Túpaca Amaru) PAR PCP PCP-BR – Programa de Apoyo al Repoblamiento y Desarrollo de Zonas de Emergencia (Program Wspierania Zaludnienia i Rozwoju Strefy Stanu Wyjątkowego) – Partido Comunista Peruano (Komunistyczna Partia Peru) – Partido Comunista del Perú „Bandera Roja” (Komunistyczna Partia Peru „Czerwona Flaga”) PCP-PR – Partido Comunista del Perú „Patria Roja” (Komunistyczna PCP-SL Partia Peru „Czerwona Ojczyzna”) – Partido Comunista del Perú „Sendero Luminoso” PCP-U – Partido Comunista Peruano „Unidad” (Komunistyczna (Komunistyczna Partia Peru „Świetlisty Szlak”) PUCP – Pontíficia Universidad Católica del Perú (Katolicki Partia Peru „Jedność”) PUM – Partido Unificado Mariateguista (Zjednoczona Partia Uniwersytet Peru) Mariategistyczna) SAI SEPIA – Sección de Asuntos Indígenas (Sekcja Spraw Tubylczych) – Seminario Permanente de Investigación Agraria (Stałe SER – Servicios Educativos Rurales (Departament Edukacji Seminarium Badań nad Rolnictwem) Wiejskiej) SINADECI – Sistema Nacional de Defensa Civíl (Narodowy System Obrony Cywilnej) SL SUTEP – Sendero Luminoso (Świetlisty Szlak) – Sindicato Unitario de Trabajadores en la Educación del Perú (Zjednoczony Związek Pracowników Edukacji Peru) 10 WPROWADZENIE ZARYS PROBLEMATYKI Moje zainteresowanie tradycjami mobilizacji indiańsko- chłopskich w historii peruwiańskiej sierry1 narodziło się w cza- sie badań terenowych dotyczących jednego z najbardziej współ- czesnych przykładów oporu zbrojnego mieszkańców Andów, jakim była aktywność komitetów samoobrony chłopskiej z centrum kraju2. Organizacje te powstały w okresie konfliktu wewnętrznego, który miał miejsce w Peru w ostatnich dwóch dekadach XX wieku. Prowadzone w tym czasie działania zbroj- ne skupione były przede wszystkim na obszarze środkowo- -południowej prowincji, zamieszkanej w głównej mierze przez 1 Liczące niemal milion trzysta kilometrów kwadratowych terytorium Peru dzieli się na trzy główne regiony geograficzne: ciągnące się wzdłuż Oceanu Spokojnego piaszczyste i suche wybrzeże (costę), oddzielający je od reszty kon- tynentu potężny wyż andyjski (sierrę) oraz rozpościerającą się ku wschodo- wi − czyli dorzeczu Amazonki − i zajmującą około dwie trzecie obszaru kraju, puszczę (selvę) [więcej o podziale geograficznym Peru: Atlas del Perú 2009, Gran Enciclopedia del Perú 1998 oraz Peralta Izarra 2004]. Książka dotyczy w przeważającej mierze mobilizacji społecznych występujących na terenie wyżu andyjskiego. Wynika to z faktu, iż region ten stanowi główną kolebkę kultur tubylczych Peru i, tym samym, miejsce narodzin najważniejszych rebelii in- diańskochłopskich. Niemniej w przypadkach, w których dochodziło do eskalacji działań ruchów andyjskich na tereny selvy lub costy, podjęta analiza wykracza poza granice Andów, podążając za kierunkami rozwoju mobilizacji chłopskich lub ewentualnie związanych z nimi represji ze strony innych aktorów opisywa- nych wydarzeń [przyp. J.P.-S.]. 2 Hiszp. Comités de Autodefensa, CAD’s. 11 ubogich chłopów o tubylczo-metyskim rodowodzie. To właśnie ten sektor populacji padł w największym stopniu ofiarą terroru, jaki opanował tereny wyżu andyjskiego wraz z zainicjowaniem walk przez maoistowską organizację „Świetlisty Szlak”3 oraz, będących odpowiedzią na jej obecność w wioskach, masowych represji wobec ludności cywilnej ze strony peruwiańskich sił zbrojnych. Dziesiątkowane przez obie strony działań wojennych społeczności chłopskie szybko podjęły samoobronę. W pierw- szych latach konfliktu rozwijała się ona poprzez – po dziś dzień słabo zbadane – formy biernego i czynnego oporu. Z czasem aktywność ta przyjęła postać otwartego sojuszu wiosek z woj- skiem, który zdecydował o relatywnie szybkim zwycięstwie mi- litarnym strony rządowej nad guerrillą4. 3 Oficjalna nazwa organizacji to Komunistyczna Partia Peru „Świetlisty Szlak” (hiszp. Partido Comunista del Perú „Sendero Luminoso”, PCP-SL). W książce używam przede wszystkim zastosowanej powyżej nazwy potocznej organizacji, a jej członków nazywam senderystami (hiszp. senderistas). 4 Rozwój działań zbrojnych na terenach wiejskich środkowo-południowej sierry (głównie dep. Ayacucho, Junín, Huancaveliki oraz prowincji Andahuaylas w dep. Apurímac i La Convención w dep. Cuzco) sprawił, że wojna w Peru sta- nowiła jeden z najbardziej krwawych konfliktów wewnętrznych w dwudziesto- wiecznej historii Ameryki Łacińskiej. Jedną z jego stron była wspomniana już maoistowska guerrilla, „Świetlisty Szlak”. Powstała ona w latach 70. w depar- tamencie Ayacucho i przez niemal całą dekadę prowadziła na jego terenie przy- gotowania do wybuchu „wojny ludowej”, mającej obalić obowiązujący w Peru, postkolonialny ład społeczny i umożliwić przejęcie władzy przez elity rewolucyj- ne sprzymierzone z chłopami i robotnikami. Drugą najważniejszą stroną kon- fliktu były siły rządowe. Ich próba powstrzymania działań guerrilli sprowadziła na tereny prowincji krwawe akcje pacyfikacyjne, które uderzały w pierwszym rzędzie w apriorycznie uznaną za „naturalnego” sojusznika rewolucji ludność wiejską pochodzenia indiańskiego. W efekcie wojna między tymi stronami toczyła się przede wszystkim kosztem mieszkańców sierry. Zgodnie z szacun- kami powołanej w 2001 r. Komisji Prawdy i Pojednania (hiszp. Comisión de la Verdad y Reconciliación, CVR) w ciągu 20 lat konfliktu zginęło ok. 70 000 osób. 80 z nich mieszkało na terenach wiejskich, a mowę macierzystą 75 ofiar śmiertelnych wojny stanowił język keczua lub inny język tubylczy [dane za: CVR 2008: 433–434]. Już kilka miesięcy po ogłoszeniu raportu CVR mówio- no jednak o dużym, nawet dwukrotnym niedoszacowaniu tych danych. Szerzej o konflikcie w Peru patrz przede wszystkim: Manrique 2002, Gorriti 1990, 12 Tradycje oporu w Andach. Mobilizacje indiańskochłopskie w Peru od XVI do XX wieku Wprowadzenie Ponieważ jednak działania zbrojne toczyły się przez kilka lat je- dynie na terytorium środkowo-południowej sierry, nie wzbudzały należnego tym wydarzeniom zainteresowania limskich elit, oddzie- lonych od mieszkańców Andów nie tylko znacznym dystansem geo- graficznym, ale także społeczno-kulturowym. W rezultacie ani me- chanizmy rozwoju walk na prowincji, ani też okoliczności narodzin i ewentualnych powiązań grup samoobrony chłopskiej z innymi ak- torami konfliktu, nie były początkowo rzetelnie badane. Gdy pod ko- niec lat 80. problemem udziału mieszkańców wiosek w działaniach wojskowych zajęli się pierwsi badacze terenowi, wojna na prowincji miała już zupełnie inny przebieg, znacznie zmieniając również na przestrzeni lat charakter aktywności sił chłopskich. Pozostające nadal bez odpowiedzi pytanie o okoliczności powstania pierwszych grup samoobrony wydawało mi się jed- nak kluczowe w badaniach nad przebiegiem konfliktu w Andach. Z powodu braku materiału empirycznego z początku lat 80. oraz licznych utrudnień, na jakie napotkałam w czasie własnej – pod- jętej pięć lat po zakończeniu wojny – pracy badawczej na terenie sierry, moje próby dokładnej rekonstrukcji wydarzeń z pierw- szych lat działań zbrojnych nie przyniosły jednak satysfakcjonu- jących rezultatów. Dlatego też dalsze studia nad mechanizmami oporu andyjskich chłopów wobec przemocy postanowiłam oprzeć na możliwie najszerszej perspektywie badawczej. Uwzględniając niemal pięćsetletni kontekst historyczny, podjęłam próbę odna- lezienia wzorów postaw obronnych mieszkańców sierry na przy- kładzie wybranych mobilizacji andyjskich – począwszy od pierw- szych, zmityzowanych dziś indiańskich rebelii antykolonialnych, przez zrywy rojalistyczne i kreolsko-metyskie bunty z udziałem Indian w XIX wieku, aż po inspirowane przez ugrupowania le- wicowe walki agrarne w poprzednim stuleciu oraz współczesne nam straże chłopskie (rondas campesinas) z północy kraju. Owocem badań nad niezwykle bogatą literaturą z tego za- kresu jest niniejsza książka. Jej podstawę stanowi analiza i synteza źródeł zastanych, przeprowadzonych z perspektywy Degregori 1996 i 2010, Stern 1999, Śniadecka-Kotarska 2006 i 2011, Jiménez 2009, Spyra 1996. 13 antropologicznej5. Wykorzystana literatura pochodzi w przewa- żającej mierze z ostatnich pięćdziesięciu lat studiów nad ruchami indiańskochłopskimi, niemniej celem ukazania wyraźnie zmie- niających się perspektyw badawczych w historiografii Andów, w książce uwzględniłam również dorobek wybranych uczonych peruwiańskich z pierwszych dekad XX wieku. Podejmując się analizy dostępnych źródeł, postawiłam sobie za główny cel przedstawić bogate tradycje oporu mieszkańców sierry w kolonialnej, republikańskiej i współczesnej historii Peru oraz wskazać na ich przykładzie powszechniki w postawach obronnych ludności andyjskiej, związane przede wszystkim ze źródłami mo- bilizacji społecznych, charakterem ich przywództwa oraz przebie- giem interakcji wiosek ze światem zewnętrznym. Dlatego też praca z pewnością nie wyczerpuje tematu buntu zbrojnego w Andach, a jedynie stanowi próbę odnalezienia wspólnych dla badanych mobilizacji mechanizmów kształtujących postawy społeczności tubylczych wobec zjawisk zagrażających ich kulturze i egzystencji. Studium zamyka opis źródeł narodzin oraz form działalności rondas campesinas powstałych na terenie północnej sierry pod koniec lat 70. XX wieku. W pracy nie uwzględniono zatem ana- lizy aktywności komitetów samoobrony z okresu konfliktu we- wnętrznego. Wynika to z faktu, iż, ze względu na złożoność me- chanizmów uwikłania ludności cywilnej w działania zbrojne oraz nadal dynamicznie zmieniającą się rolę CAD’s w życiu prowincji, jak również wymagający szerszego omówienia kontekst podjętej przeze mnie pracy terenowej, problematyka ta stanowi – w mojej ocenie – materiał na oddzielną książkę. HIPOTEZY I PYTANIA BADAWCZE Podjęta w pracy analiza mechanizmów, jakie kształtowały charakter mobilizacji indiańskochłopskich na przestrzeni wie- ków, służy przede wszystkim poparciu trzech tez wywodzących 5 Szerzej: Buchowski, Burszta 1992, Geertz 2005, Buchowski 2004. 14 Tradycje oporu w Andach. Mobilizacje indiańskochłopskie w Peru od XVI do XX wieku Wprowadzenie się z „nowego” nurtu badań nad historią Peru, który rozwinął się w latach 70. i 80. poprzedniego stulecia6. Ich treść prze- formułowała wcześniejsze interpretacje dziejów peruwiańskiej sierry i jest pomocna w studiach nad formami aktywności jej mieszkańców do dziś. W ogólnym ujęciu tezy te dotyczą zasad- niczego wpływu mono- i wieloetnicznych mobilizacji andyjskich na bieg historii kraju7. Pierwsza z tez stanowi prawdziwą nobilitację ruchów indiań- skich, które jeszcze w połowie XX wieku uważane były przez histo- ryków konserwatywnych za pojedyncze wydarzenia, nieposiada- jące ciągłości i tym samym większego wpływu na rozwój sytuacji społeczno-politycznej na prowincji. Tymczasem według badań z lat 70. i 80. jednym z czynników mających zasadnicze znacze- nie dla historii sierry był rozwój relacji międzyetnicznych. O jego kierunkach decydowały między innymi procesy adaptacji lud- ności tubylczej do zmieniających się warunków życia w Andach, przerywane krótkofalowymi zrywami zbrojnymi przeciw nierów- noprawnym stosunkom polityczno-ekonomicznym i społeczno- -kulturowym8. Teza ta zawiera więc odrzucenie konserwatywnej koncepcji pasywności indiańskich chłopów jako wyobcowanego przedmiotu eksploatacji ze strony środowisk kreolsko-metyskich i podkreśla sprawczość mieszkańców sierry w negocjowaniu za- sad ich koegzystencji z innymi uczestnikami życia społecznego. Druga interesująca mnie teza pochodzi w większym stopniu ze studiów antropologicznych niż historycznych, niemniej została spopularyzowana przez pokolenie badaczy związanych z nurtem 6 Na temat narodzin nowych tendencji w historiografii Peru w drugiej po- łowie XX w. patrz Słowo wstępne. 7 W tym miejscu warto podkreślić, iż współcześnie tezy te wpisują się w ogólne założenia myśli dekolonialnej z przełomu XX i XXI w. Odrzuca ona hegemonię epistemiczną Europy podkreślając, iż to przede wszystkim kontro- la struktur wiedzy decydowała przez wieki o charakterze paradygmatów histo- riograficznych, zgodnie z którymi dzieje ziem kolonialnych mogły być pisane wyłącznie z perspektywy „odgórnej”, ignorując znaczenie wiedzy lokalnej oraz postaw i aktywności dysponujących nią ludów tubylczych. Zob. Kubiaczyk 2013, Pratt 2011. 8 Szerzej patrz: Stern 1990: 33–35. 15 tzw. Nowej Historii, dzięki którym jest powszechnie stosowana do dziś. Odrzuca się w niej popularną jeszcze w latach 70. XX wie- ku koncepcję wewnętrznej integralności kultur tubylczych i mówi o braku wyraźnej granicy między synchronicznymi a diachronicz- nymi procesami zmian wewnątrz społeczności chłopskich sierry9. Zgodnie z wynikami badań antropologów, systemowy charakter kontaktów kulturowych i gospodarczych między ludnością in- diańską a światem zewnętrznym (ziemiańskim, kupieckim, ad- ministracyjnym, duchownym), wykluczał możliwość życia w izo- lacji i, tym samym, istnienia homogenicznych i hermetycznych wspólnot tubylczych. Co więcej, transformacja, jakiej podlegały społeczności andyjskie w warunkach przymusowej koegzystencji z innymi grupami etnicznymi i społecznymi, wpływała również na charakter podejmowanych przez nie mobilizacji zbrojnych, które z kolei niosły ze sobą zasadnicze zmiany (tak polityczno-gospo- darcze, jak i psychospołeczne oraz kulturowe) w otaczającym je mikro- i makroświecie. Zgodnie z tym mechanizmem, wymusza- jący przeobrażenia w życiu ludności tubylczej świat zewnętrzny oraz będące odpowiedzią na jego działania mobilizacje andyjskie, stanowiły źródło obustronnych przemian, wyraźnie przyczyniając się do postępu procesów transkulturacyjnych. Trzecia teza dotyczy zmiany perspektywy badań nad opo- rem w Andach. Zgodnie z obserwacją dwóch latynoamerykani- stów zajmujących się tą problematyką, Steve’a Sterna i Leona Campbella, poszczególne bunty ludności indiańskochłopskiej nie powinny być traktowane jako pojedyncze wydarzenia, ale części składowe cechującego się trwałym charakterem procesu oporu10. Według badaczy, występujące na przestrzeni wieków przejawy tego procesu mogły być różne, ale łącznie świadczyły o stałej 9 Szerzej na ten temat: Stern 1990: 36–38, Portis Winner 1974: 135–136, Vivanco 1990: 27–28, Posern-Zieliński 1974: 9–10, Campbell 1990: 119–123, Mallon 1990: 251–260 oraz w Słowie wstępnym. 10 Opinia ta powstała na podstawie wcześniejszych badań Steve’a Sterna. Opierając się na ich wynikach poszerzył on pojęcie rebelianckiej aktywności sierry o liczne zdemaskowane konspiracje powstańcze, które, jego zdaniem, odgrywały w historii kolonialnej równie istotną rolę, co lepiej znane nam ruchy rewolucyjne; szerzej patrz: Stern 1990: 32–33 oraz Campbell 1990: 18–123. 16 Tradycje oporu w Andach. Mobilizacje indiańskochłopskie w Peru od XVI do XX wieku Wprowadzenie gotowości mieszkańców sierry do wspólnej reakcji na zagroże- nia. Przyjęcie takiej perspektywy badawczej nie tylko ułatwia zadanie poszukiwania łączności między poszczególnymi mobili- zacjami, ale pozwala również porównać zmiany postaw ludności tubylczej wobec przemocy. W świetle tych obserwacji staje się oczywiste, że do podjęcia badań nad dowolnym z interesujących nas buntów, konieczne jest przyjrzenie się historii sierry w okresach znacznie dłuższych, niż kilka lat poprzedzających i następujących po danej rebelii. Opierając własne rozważania na powyższych tezach, w książce postawiłam sobie za zadanie znalezienie odpowiedzi na pytanie, w jakich okolicznościach rodził się opór społeczności indiańskich, jakie mechanizmy decydowały o jego rozwoju oraz do jakiego stopnia udział ludności tubylczej w mobilizacjach wieloetnicz- nych był efektem jej manipulacji przez zewnętrzne elity przywód- cze (kreolskie i metyskie), a na ile autonomii działań i oddolnego przywództwa indiańskich chłopów. SIATKA POJĘCIOWA Poszukiwanie odpowiedzi na postawione pytania wiąże się z koniecznością wcześniejszego uporządkowania pojęć kluczo- wych dla podjętej problematyki. Ze względu na temat pracy ter- minem, który wymaga szczegółowego omówienia, są chłopi oraz chłopstwo (oba pojęcia stosuję zamiennie). Warto zauważyć, że jego geneza w tradycji europejskiej wiąże się przede wszyst- kim z klasowym podziałem społeczeństwa, podczas gdy w kul- turach pozaeuropejskich często jest nierozłączna z kryterium etnicznym i geograficznym, w wyniku czego ludność chłopska wielu regionów świata postrzegana jest nadal w dużym stop- niu jako etnoklasa11. Biorąc pod uwagę powyższe przesłanki, dla ułatwienia charakterystyki populacji chłopskiej Peru konieczne 11 O czym piszą szczegółowo współautorzy publikacji Chłopstwo w ży- ciu politycznym Trzeciego Świata (Łepkowski 1976), jak również Eric Wolf 17 jest przedstawienie jej na tle struktury etnicznej całego społe- czeństwa. W ujęciu ogólnym tworzą je trzy dominujące grupy. Pierwszą jest ludność indiańska (hiszp. indios lub indígenas oraz nativos12), stanowiąca jeden z dwóch najliczniejszych sektorów populacji i skupiona nadal w głównej mierze na terenach swo- jego pochodzenia, czyli wyżu andyjskim oraz lesie amazońskim. Drugą grupę, bardzo zbliżoną liczebnie do ludności tubylczej, tworzą potomkowie białych i Indian, czyli społeczność metyska (hiszp. mestizos). Zamieszkuje ona zarówno ośrodki miejskie, jak i obszary wiejskie i, ze względu na postęp procesów metysa- żu, stanowi najszybciej rosnący sektor społeczeństwa. Do trzeciej (1955 i 2009), Aleksander Posern-Zieliński (1985, 1997 i 2005), Magdalena Śniadecka-Kotarska (2003 i 2006). 12 Od momentu przybycia białego człowieka na tereny peruwiańskich Andów, przez kilkaset kolejnych lat ich mieszkańcy byli nazywani przez Europejczyków Indianami (indios). Wraz z pojawieniem się ruchu indygeni- stycznego w XIX w., pojęcie to zaczęto uważać za dyskryminujące i stygmatyzu- jące, w efekcie czego zastąpiono je terminem tubylcy (indígenas). Współcześnie w użyciu są obie nazwy, choć pierwsza z nich nadal dość powszechnie uważana jest za posiadającą pejoratywny wydźwięk. Tymczasem druga używana jest głów- nie przez badaczy spoza Ameryki Łacińskiej, jak również wybrane środowiska tubylcze (inspirowane przez zyskujące powoli na znaczeniu ruchy etnopolitycz- ne). Co warte podkreślenia, nieindiańskie elity krajowe zazwyczaj nie używają żadnego z tych pojęć, traktując ludność pochodzenia tubylczego jako chłopów (campesinos) lub mieszkańców Andów (serranos lub andinos). Podobne ten- dencje widoczne są współcześnie także wśród wielu społeczności tubylczych, deetnizujących własne pochodzenie jako negatywnie determinujące ich status społeczny (szerzej zob. s. 19–20). Wymieniony również termin nativos odnosi się natomiast wyłącznie do Indian amazońskich; szerzej: Posern-Zieliński 1985, 2005 i 2008, Nalewajko 1996, Śniadecka-Kotarska 2009 i 2011, Méndez 2000 i 2002, Hummel, Ługowska 2011: 141 oraz w dalszej części Wprowadzenia. Jednocześnie warto dodać, iż wyrosłe na dorobku myśli post- i dekolonial- nej nowe paradygmaty badawcze, ponownie zwracają uwagę na neokolonialny wydźwięk i esencjalistyczny charakter stworzonego przez Kolumba terminu Indianie (indios). Niemniej, ze względu na fakt, iż wspólczesna nauka (w tym również polska latynoamerykanistyka) nie zaproponowała dotychczas jego bar- dziej neutralnego odpowiednika, w tekście książki pozostaje on najczęściej sto- sowanym synonimem pojęcia „tubylcy/ludność tubylcza”, które zastępuję nie- kiedy terminem serranos lub ewentualnie doprecyzowuję za pomocą lokalnych etnonimów [przyp. J.P.-S.]. 18 Tradycje oporu w Andach. Mobilizacje indiańskochłopskie w Peru od XVI do XX wieku Wprowadzenie grupy należą potomkowie kultur europejskich, zwani w okresie kolonialnym i republikańskim ludnością kreolską (hiszp. criol- los), a współcześnie – białą. Zamieszkują oni przede wszystkimi tereny wybrzeża (w tym głównie stolicę) oraz w mniejszym stop- niu miasta i miasteczka sierry oraz selvy13. Omawiając strukturę etniczną społeczeństwa peruwiańskie- go należy jednak pamiętać, że wskazane powyżej rozróżnienia pomiędzy poszczególnymi grupami są w znacznym stopniu płyn- ne. Zjawisko to dotyczy przede wszystkim populacji indiańskiej oraz metyskiej i wynika nie tylko z następstw metysażu biolo- gicznego, ale głównie wielokierunkowych przemian kulturowo- -społecznych, do których zalicza się między innymi bardzo róż- ny postęp procesów identyfikacyjnych. W rezultacie, mimo iż mieszkańcy wyżu andyjskiego posiadają w przeważającej mierze indiańskie pochodzenie, charakteryzują się zróżnicowanym po- czuciem tożsamości tubylczej i sami najczęściej nie identyfikują siebie jako Indian, ale przede wszystkim chłopów (campesinos) i członków wspólnot (comuneros), czy też ewentualnie mieszkań- ców obszarów górskich (serranos lub andinos)14. Co więcej, część 13 Należy podkreślić, iż ustalenie udziału procentowego poszczególnych grup etnicznych w społeczeństwie Peru jest − podobnie jak w przypadku więk- szości krajów regionu − dość problematyczne, gdyż zależy od rodzaju przyjętych kryteriów identyfikacji. Uśredniając wyniki dostępnych badań i uwzględniając postęp metysażu można przyjąć, że rozmiary populacji indiańskiej oraz me- tyskiej są zbliżone i wynoszą po około 43 całego społeczeństwa, a kreolskiej – ok. 11 . Oprócz tych trzech grup, Peru zamieszkuje jeszcze m.in. niewielka społeczność afroperuwiańska, skupiona głównie w Limie i kilku ośrodkach na południe od stolicy oraz diaspory pochodzenia azjatyckiego; por. Posern- Zieliński 2000: 265–266 oraz Kontynenty i państwa 1999: 303. 14 Stopień identyfikacji mieszkańców Andów z ich indiańskim rodowodem malał z różnym natężeniem w zależności od miejsca i czasu. W okresie kolonial- nym stopniowo zmniejszały go działania ewangelizacyjne oraz akcje przesied- leńcze i procesy imigracyjne (głównie do miast). O jego ogólnokrajowym osła- bieniu zdecydowały jednak przede wszystkim dwa wydarzenia w XX stuleciu. Pierwszym z nich był rozwój anarchosyndykalizmu i następnie socjalizmu (I po- łowa XX w.), których wpływy pośród ludności sierry sprzyjały jej uklasowieniu i akulturacji. Drugim były rządy wojskowe z lat 1968–1980, których polityka służyła systemowej deetnizacji Indian i tworzeniu mas campesinos o silnej toż- samości klasowej i narodowej (przy jednoczesnych, wybiórczych działaniach 19 z nich migruje do dolin i miast, gdzie ulegają akulturacji i sta- ją się tzw. cholos (czyli kulturowymi Metysami, nazywanymi też Indometysami). Często zdarza się również, że biologiczni Metysi żyją nadal według andyjskich tradycji kulturowych (są kulturo- wymi Indianami). Przedstawiciele wszystkich tych grup pozosta- ją jednak chłopami tak długo, jak posiadają ziemię (choćby naj- mniejszą parcelę), która do dziś jest nie tylko jednym z głównych przedmiotów identyfikacji mieszkańców prowincji, ale też istot- nym wyznacznikiem ich statusu społecznego15. Dlatego też stosowany przeze mnie w książce termin chłopi/ chłopstwo obejmuje przede wszystkim ubogą i średnio zamożną ludność pochodzenia indiańskiego oraz metyskiego, zamieszku- jącą górskie tereny prowincji i utrzymującą się z produkcji rol- nej16. Pojęcie to stosowane jest powszechnie w przypadku każ- dej z opisywanych mobilizacji, choć jego desygnat zmieniał się w ciągu kilku wieków historii kraju w następstwie wspomnianych już, wielopłaszczyznowych przemian kulturowo-społecznych. W przypadku pierwszych trzech i części czwartego rozdziału ter- min chłopi/chłopstwo pojawia się najczęściej wraz z jego cha- rakterystyką etniczną (wskazującą na pochodzenie indiańskie, metyskie, kreolskie, mulackie itd.). Wynika to z faktu, iż ta część książki dotyczy długiego okresu historycznego, na którego prze- strzeni zmiany tożsamości uczestników opisywanych mobiliza- cji społecznych były znacznie bardziej widoczne i miały większe indygenistycznych, jak oficjalne uznanie języków indiańskich – obok hiszpań- skiego – za języki państwowe). Choć współcześnie możemy dostrzec w Peru powolne procesy odbudowy tożsamości tubylczej, mają one najczęściej lokalny lub ewentualnie regionalny charakter. W efekcie rekonstruowana tożsamość etniczna odradza się wraz z terytorialną, i staje na drodze do ogólnokrajowego „przebudzenia” Indian, jakie możemy obserwować w znacznie większym stop- niu w innych krajach regionu [przyp. J.P.-S.]. 15 Szerzej na temat kulturowego i biologicznego metysażu społeczeń- stwa Peru: Posern-Zieliński 1985, 2000 i 2008, Śniadecka-Kotarska 2006, Nalewajko 1996, Brisseau-Loaiza 1992, Méndez 2000 i 2002, Spalding 1974, Mendizábal 2005. 16 W nielicznych − wskazanych przeze mnie w tekście przypadkach – po- jęcie to może odnosić się również do społeczności kreolskich, mulackich lub afroperuwiańskich. 20 Tradycje oporu w Andach. Mobilizacje indiańskochłopskie w Peru od XVI do XX wieku
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Tradycje oporu w Andach
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: