Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00107 009733 11027966 na godz. na dobę w sumie
Tradycyjnie czy nowocześnie? Wzory macierzyństwa i ojcostwa w Polsce - ebook/pdf
Tradycyjnie czy nowocześnie? Wzory macierzyństwa i ojcostwa w Polsce - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 238
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3796-9835-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> edukacja >> socjologia
Porównaj ceny (książka, ebook (-21%), audiobook).
Niniejsza książka pozwala przyjrzeć się sposobowi myślenia młodych wykształconych Polek i Polaków o kobiecości i męskości, macierzyństwie i ojcostwie oraz ich rodzicielskim praktykom. Odpowiada na pytanie, czy mają one tradycyjny czy nowoczesny charakter. W badaniu ról rodzicielskich zastosowano nowe podejście polegające na jednoczesnym uwzględnieniu kobiecej i męskiej perspektywy. Kluczowe było tu pokazanie kulturowego wymiaru płci i rodzicielstwa oraz ścisłego związku między koncepcjami roli matki i ojca a koncepcjami kobiecości i męskości, a także ich przemianami.
Publikację tę niewątpliwie uznać można za istotny głos w dyskusji nad zmieniającymi się rolami kobiety i mężczyzny, matki i ojca we współczesnym społeczeństwie polskim. Może ona pomóc w uświadomieniu, jak przebiega i na czym polega przejście od „tradycji” do „nowoczesności” w rozumieniu i realizowaniu kobiecości i męskości oraz macierzyństwa i ojcostwa.
 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Krystyna Dzwonkowska-Godula – Uniwersytet Łódzki, Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Zakład Socjologii Płci i Ruchów Społecznych 90-255 Łódź, ul. Polskiej Organizacji Wojskowej 3/5 RECENZENT Anna Titkow OPRACOWANIE REDAKCYJNE Małgorzata Szymańska SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz PROJEKT OKŁADKI Łukasz Orzechowski Zdjęcie wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/sirastockid08 © Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2015 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.06820.15.0.M Ark. wyd. 17,0; ark. druk. 14,875 ISBN 978-83-7969-834-9 e-ISBN 978-83-7969-835-6 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 CZĘŚĆ I TEORETYCZNE MODELE I KULTUROWE KONTEKSTY MACIERZYŃSTWA I OJCOSTWA Rozdział 1. Przyjęta perspektywa teoretyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Model i wzór w ujęciu socjologicznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Rola społeczna w wybranych teoriach socjologicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Podmiotowość jednostek w teorii strukturacji Anthony’ego Giddensa . . . . . . . . . 1.4. Wybrana koncepcja roli społecznej w perspektywie teorii strukturacji . . . . . . . . . Rozdział 2. Tradycyjny model kobiecości i męskości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Płeć biologiczna i kulturowa – definicje, koncepcje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Polaryzacja płci w tradycyjnym modelu kobiecości i męskości . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Macierzyństwo i ojcostwo w tradycyjnym modelu kobiecości i męskości . . . . . . Rozdział 3. Nowoczesny model kobiecości i męskości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. „Depolaryzacja rodzajów” i zmiana relacji płci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Macierzyństwo i ojcostwo w nowoczesnym modelu kobiecości i męskości . . . . . 3.3. Spory wokół nowoczesnego modelu płci kulturowej oraz macierzyństwa i ojcostwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 4. Modele i wzory kobiecości i męskości, macierzyństwa i ojcostwa funkcjonujące w społeczeństwie polskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1. Współczesne polskie społeczeństwo jako kontekst podmiotowych działań jednostek. Koncepcja roli matki i roli ojca w polskiej polityce rodzinnej . . . . . . 4.2. Kobiecość, męskość, macierzyństwo i ojcostwo w katolickiej nauce społecznej . . 4.3. Modele i wzory macierzyństwa i ojcostwa w Polsce w świetle wyników badań społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . CZĘŚĆ II WZORY RODZICIELSTWA MŁODYCH WYKSZTAŁCONYCH POLEK I POLAKÓW. WYNIKI EMPIRYCZNYCH BADAŃ WŁASNYCH Rozdział 5. Cel, problematyka i założenia metodologiczne badań własnych . . . . . . . . . . . 5.1. Cel i przedmiot badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2. Problematyka badania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3. Badana zbiorowość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4. Metoda i techniki badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.5. Refleksje i uwagi badaczki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 11 14 19 30 35 35 50 57 67 67 79 86 101 101 111 118 127 127 129 133 134 139 6 Rozdział 6. Kobiecość i męskość w świadomości młodych wykształconych Polaków . . . . 6.1. Sposób definiowania kobiecości i męskości przez uczestników badania . . . . . . . 6.2. Postrzeganie macierzyństwa i ojcostwa jako elementów roli kobiety i mężczyzny w świetle wypowiedzi respondentów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.3. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 7. Wzory roli matki i roli ojca realizowane przez młodych wykształconych Polaków. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.1. Sposób definiowania macierzyństwa i ojcostwa przez badanych . . . . . . . . . . . . . 7.2. Rodzicielstwo młodych wykształconych Polaków – partnerstwo czy podział ról? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.3. Role matki i ojca w rodzinach pochodzenia uczestników badania . . . . . . . . . . . . 7.4. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział 8. Macierzyństwo i ojcostwo jako nowe doświadczenie kobiety i mężczyzny . . . 8.1. Zostanie rodzicem jako przełomowy moment w życiu kobiet i mężczyzn . . . . . . 8.2. „Jestem matką”, „jestem ojcem” – kobiety i mężczyźni o zmianach w sposobie postrzegania siebie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.3. Konkluzje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wykaz tabel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Od Redakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 145 158 165 167 167 182 193 198 201 201 206 212 213 217 235 237 Wstęp We współczesnym społeczeństwie ścierają się dwa kulturowe modele kobie- cości i męskości: tradycyjny, oparty na polaryzacji płci, wyznaczający jednost- kom określone role płciowe, oraz nowoczesny, zacierający różnice między ko- biecością i męskością, pozwalający na bycie kobietą/mężczyzną na swój własny sposób. Przekształceniu i przedefiniowaniu podlegają też ściśle związane z kobie- cością i męskością koncepcje macierzyństwa i ojcostwa. W nowoczesnym modelu kobiety realizują się na innych płaszczyznach niż tylko domowa i rodzinna, rola matki przestaje być ich „przeznaczeniem”, mężczyźni natomiast zaczynają odkry- wać nowy – emocjonalny, „macierzyński” wymiar ojcostwa. Jak pokazują wyniki badań, polskie społeczeństwo jest w dużej mierze tradycyjne w definiowaniu ko- biecości i męskości. Płciowe stereotypy i podział ról ze względu na płeć są mocno utrwalone w społecznej świadomości (Roszak 2015; CBOS 2013a; Titkow, Duch- -Krzystoszek 2009; Piszczatowska, Szczepańska 2008; Baranowska 2007; Sie- mieńska 2007a; Titkow i in. 2004a). Stosunkowo najbardziej „nowoczesne poglą- dy” w tej kwestii mają młodzi wykształceni ludzie, preferujący partnerski model rodziny i odrzucający tradycyjnie zdefiniowane role płciowe (tamże). Powstaje jednak pytanie, czy równie nowocześni są w swoich codziennych zachowaniach, w pełnionych przez siebie rolach we własnych rodzinach. Celem autorki niniejszej książki jest analiza wzorów macierzyństwa i ojco- stwa realizowanych przez młode wykształcone Polki i Polaków oraz odpowiedź na pytanie, czy mają one tradycyjny czy nowoczesny charakter. Płaszczyzną od- niesienia są kulturowe modele kobiecości i męskości (tradycyjny i nowoczesny), obejmujące przypisywane kobietom i mężczyznom cechy, zachowania i role spo- łeczne, ze szczególnym zwróceniem uwagi na role rodzicielskie, bowiem ma- cierzyństwo i ojcostwo stanowi istotny element repertuaru ról płciowych. Na podstawie dostępnej literatury przedmiotu stworzono idealne typy tradycyjnego i nowoczesnego modelu płci, wraz z zawierającymi się w nich modelami macie- rzyństwa i ojcostwa. Porównano je z przekonaniami i doświadczeniami związa- nymi z pełnieniem roli matki i ojca przez młode wykształcone Polki i Polaków, by odpowiedzieć na pytanie, czy realizowane przez nich wzory macierzyństwa i ojcostwa odpowiadają tradycyjnemu czy też nowoczesnemu modelowi płci kul- turowej. Ze względu na zakres przedsięwzięcia badawczego niezbędne było prze- analizowanie bogatego dorobku naukowego poświęconego problematyce płci kulturowej oraz ról rodzicielskich. W rezultacie książka została podzielona na dwie części. Pierwsza, obszerniejsza część prezentuje teoretyczne i kulturowe konteksty macierzyństwa i ojcostwa. Ramy teoretyczne prowadzonych rozważań oraz zrealizowanych badań stanowiła teoria strukturacji Anthony’ego Giddensa, 8 traktująca świat społeczny – w tym role płciowe i rodzicielskie – jako wytwór podmiotowej działalności ludzi. Do opisu badanej rzeczywistości społecznej zastosowano pojęcia modelu i wzoru oraz roli społecznej, rozumianej tu jako „praktyka społeczna”, odwołująca się do „strukturalnych przepisów”, ale przede wszystkim będąca wyrazem określonych przekonań i zachowań jednostek – nie tyle odtwórców, co twórców pełnionych ról. Część teoretyczna przybliża Czytel- nikowi zagadnienie płci kulturowej (gender) i różnych jej wymiarów jako przed- miotu socjologicznych rozważań i analiz. Nabiera to szczególnego znaczenia w sytuacji mylenia pojęć naukowych z ideologią we współczesnym dyskursie publicznym w Polsce. Zaprezentowane zostały główne założenia tradycyjnego oraz nowoczesnego modelu płci wraz z charakterystyką kobiecości i męskości, a następnie – macierzyństwa i ojcostwa. Kluczowe było tu pokazanie kulturowe- go wymiaru płci i rodzicielstwa oraz ścisłego związku między koncepcjami roli matki i ojca a koncepcjami kobiecości i męskości, a także ich przemianami. Sporo miejsca poświęcono charakterystyce warunków społeczno-kulturo- wych, w których mogła dokonać się zmiana modelu płci oraz rozważaniom na temat różnego rodzaju kontrowersji i niejasności, jakie niesie ze sobą nowoczesne podejście do płci, a także trudności, na jakie napotykają jednostki funkcjonujące w czasach ścierania się tradycji z nowoczesnością w określaniu kobiecości i mę- skości, macierzyństwa i ojcostwa. Rozdział czwarty, zamykający tę część pracy, przedstawia społeczny kontekst, w jakim badani – młodzi wykształceni Polacy – realizują role rodzicielskie. Zwrócono uwagę na cechy polskiego społeczeństwa sprzyjające podmiotowości jego członków. Przyjmując założenie o istotnej roli państwa oraz instytucji Kościoła w kształtowaniu kulturowych modeli płci, prze- analizowano koncepcję roli matki i ojca w polskiej polityce rodzinnej oraz sposób definiowania płci i relacji płciowych na gruncie katolicyzmu jako dominującej w Polsce religii. Zaprezentowano także modele i wzory obecne w polskim społe- czeństwie, zrekonstruowane na podstawie analizy wyników badań poświęconych sposobom postrzegania kobiecości, męskości, macierzyństwa i ojcostwa przez Polaków oraz ich rzeczywistym zachowaniom w tych rolach. Opracowanie teoretycznych modeli płci i rodzicielstwa w ujęciu tradycyj- nym i nowoczesnym oraz charakterystyka wyżej wskazanych aspektów polskiego społeczeństwa stanowiły punkt wyjścia dla realizacji badania wzorów macierzyń- stwa i ojcostwa młodych wykształconych Polek i Polaków. Prezentacji koncepcji badawczej oraz wyników badania poświęcona została druga część książki. Omó- wione zostały: sposoby definiowania kobiecości i męskości przez uczestników badania oraz ich przekonania na temat znaczenia macierzyństwa i ojcostwa jako immanentnych elementów ról płciowych; sposoby postrzegania i realizowania przez nich ról matki i ojca oraz dzielenia zadań związanych z opieką nad dziec- kiem, a także zagadnienie genezy wzorów ról rodzicielskich w oparciu o wypo- wiedzi respondentów na temat ich stosunku do wzorów roli matki i ojca realizo- wanych w ich rodzinach pochodzenia. W ostatnim rozdziale przedmiotem analizy 9 jest macierzyństwo i ojcostwo jako nowe doświadczenie kobiety i mężczyzny, a dokładnie zmiany (w życiu oraz w sposobie postrzegania siebie), jakich do- świadczają młodzi rodzice. Celem było porównanie kobiecego i męskiego odczu- wania zmian, jakie niesie ze sobą zostanie matką/ojcem oraz pokazanie wspólno- towości doświadczania rodzicielstwa. W badaniu ról rodzicielskich zastosowano nowe podejście polegające na jednoczesnym uwzględnieniu kobiecej i męskiej perspektywy, analizowaniu roli matki i ojca w diadzie, wzajemnej relacji. W naukowym dorobku poświęconym rodzicielstwu dominują opracowania koncentrujące się albo na macierzyństwie, albo na ojcostwie. Jeśli nawet przedmiotem analizy były obie role rodzicielskie to i tak niejako w oderwaniu od siebie, jakby funkcjonowały one obok siebie, a nie w ścisłym związku (Sikorska 2009a). W badaniu własnym zestawiono ze sobą kobiece i męskie doświadczenie bycia rodzicem, skonfrontowano je ze sobą (w dosłownym sensie, gdyż wywiady przeprowadzano jednocześnie z matką i oj- cem). Zakładano bowiem, że tylko w ten sposób uzyskać można ich pełen obraz. Ponieważ role te są ze sobą ściśle związane, pełnione w ramach jednej grupy, jaką jest rodzina, powinny być analizowane razem. Określone postawy, zachowania, zadania matek zależą po części od konkretnych zadań, postaw i zachowań ojców, i odwrotnie. Role te są w ramach związku kobiety i mężczyzny każdorazowo na nowo przedefiniowywane, negocjowane. Nowatorskość zrealizowanego projektu badawczego polega na wykorzy- staniu w badaniu rodzicielstwa techniki podwójnego wywiadu. Młodzi rodzi- ce opowiadali badaczowi, ale i sobie nawzajem, o znaczeniu narodzin dziecka w ich życiu, rozumieniu przez siebie macierzyństwa i ojcostwa, różnych aspek- tach realizowanych ról rodzicielskich. Było to badanie wspólnie realizowanego i doświadczanego rodzicielstwa kobiety i mężczyzny, którzy w sytuacji wywiadu uzgadniali znaczenia dotyczące kobiecości i męskości, macierzyństwa i ojcostwa, ich wzajemnej relacji i relacji z dzieckiem, codziennego wspólnego życia. Choć podwójny wywiad nie jest wolny od ograniczeń, pozwala na nowe spojrzenie na rodzicielstwo kobiety i mężczyzny, inne niż w rezultacie osobnej rozmowy z każ- dym z rodziców. Badanie o charakterze jakościowym zrealizowano w 2007 roku. Może to ro- dzić podejrzenia, że w związku z szybko zmieniającą się społeczną rzeczywisto- ścią zebrane dane i rozważania w książce są już nieaktualne i należy traktować je jako „historyczne”. Jednak najnowsze wyniki badań dotyczących na przykład preferowanych modeli rodziny oraz podziału obowiązków domowych i rodzi- cielskich (CBOS 2013a) pokazują, że wciąż funkcjonujemy pomiędzy tradycją a nowoczesnością, zarówno jeśli chodzi o sposób postrzegania roli kobiety i męż- czyzny, jak i roli matki i ojca. Duża część Polaków jest przekonana, „że kobiety lepiej niż mężczyźni nadają się do opieki nad dziećmi”, mają bowiem instynkt macierzyński i naturalne predyspozycje do zajmowania się potomstwem (Roszak 2015). Mężczyźni w bardzo niewielkim stopniu korzystają z przysługujących im 10 urlopów rodzicielskich (Chełstowska, Zarzyńska 2014; Kostrzewski, Miączyński 2014). Spory o to, co znaczy dziś być kobietą i mężczyzną, matką i ojcem oraz jak mają wyglądać relacje między tymi społecznymi rolami nadal trwają. W spo- łecznym dyskursie zwolennicy nowoczesnego definiowania kobiecości i męsko- ści oraz równości płci ścierają się z tradycjonalistami, widzącymi we wszelkich zmianach i w samej koncepcji płci kulturowej (gender) zagrożenie dla rodziny i właściwego ich zdaniem porządku społecznego, w którym każdy – jako kobie- ta i mężczyzna – ma swoje miejsce i rolę. Niniejsza książka pozwala przyjrzeć się sposobowi myślenia młodych wykształconych Polek i Polaków o kobiecości i męskości, macierzyństwie i ojcostwie oraz ich rodzicielskim praktykom. Być może pozwoli też zrozumieć, dlaczego w polskim społeczeństwie nowoczesny model płci oraz rodzicielstwa nie jest czymś powszechnym, a model tradycyjny „trzyma się mocno”. CZĘŚĆ I TEORETYCZNE MODELE I KULTUROWE KONTEKSTY MACIERZYŃSTWA I OJCOSTWA Rozdział 1. Przyjęta perspektywa teoretyczna 1.1. Model i wzór w ujęciu socjologicznym Jak stwierdza Antonina Kłoskowska, „społeczne zachowania ludzi mają charakter kulturowy, tzn. są określone przez wzory i modele działania właści- we jakiejś kulturze [podkr. K.D.-G.]” (Kłoskowska 2007: 140). Właśnie modele i wzory odnoszące się do bycia kobietą, mężczyzną, matką, ojcem stanowią tema- tykę niniejszej książki. Pojęcia te, nie zawsze jednakowo rozumiane na gruncie socjologii i innych nauk społecznych, wymagają zdefiniowania. Pojęcie wzoru, stosowane częściej niż pojęcie modelu, pojawia się przede wszystkim w opracowaniach z zakresu antropologii czy socjologii kultury, po- święconych analizie treści kultury. Mówi się o „wzorach kulturowych” i „spo- łecznych”, „wzorach zachowań”, „wzorach interakcji” itp., traktując je jako „standardy zachowania” czy „stereotypowe formy zachowania” występujące w danym społeczeństwie (Linton 2000: 33, 38). U podstaw ich tworzenia leży zgoda członków społeczeństwa co do sposobu zachowania się w określonej sy- tuacji, czy w związku z zajmowaniem takiej a nie innej pozycji społecznej (tam- że: 33, 34). Jak stwierdza Jan Szczepański, „[…] wzór kulturalny określa sposób zachowania uznany za «normalny» w danej sytuacji, normalny, tzn. uznawany w danej grupie, lub lepiej wzór określa zakres zachowań dopuszczalnych i sku- tecznych w tej sytuacji. Wzory są więc czynnikiem ujednolicającym postępo- wanie ludzi, ułatwiającym porozumienie i zrozumienie cudzych zachowań oraz skuteczność wzajemnych oddziaływań” (Szczepański 1970: 101). Zwraca się uwagę, że „[…] każdy rzeczywisty wzór kulturowy nie jest pojedynczym zacho- waniem, lecz serią zachowań różniących się w pewnych granicach. […] Zatem różne jednostki mogą zachowywać się rozmaicie, zachowując się zarazem wciąż jeszcze zgodnie z rzeczywistym wzorem kulturowym” (Linton 2000: 61, 63). Te schematy postępowania w określonych sytuacjach stosowane są najczęściej bez- wiednie i nieświadomie, automatycznie. Jednostki poznają prawidłowości zacho- wania się w procesie socjalizacji, dzięki czemu potrafią przewidywać zachowania innych i odpowiednio na nie reagować, co z kolei jest podstawą funkcjonowania 12 i trwałości społeczeństwa. Trzeba jednak zaznaczyć, że ludzie nie pozostają bier- nymi „realizatorami” kulturowych wzorów, to oni bowiem dokonują zmian w ich ramach, odrzucają schematy działania trudne czy niewygodne do zastosowania w zmieniającym się otoczeniu społecznym i wprowadzają nowe (Linton 2000: 37; Benedict 1999: 311). Pojęcie wzoru nie zawsze jest stosowane do określenia ustalonych w danym społeczeństwie schematów postępowania. Maria Ossowska definiuje wzór jako „coś, co staramy się osiągnąć”, „przedmiot naśladownictwa”, wiążąc taki spo- sób rozumienia tego pojęcia z pochodzącym od rzeczownika „wzór” czasowni- kiem „wzorować się” (Ossowska 2000: 11). Wzór postępowania w rozumieniu M. Ossowskiej bliski jest zatem pojęciu normy (Ossowska 2005: 112). Antonina Kłoskowska, której koncepcję wykorzystano w niniejszej pracy, dla określenia zachowań idealnych, pożądanych w danej kulturze, wprowadza po- jęcie modelu. Autorka, proponując rozróżnienie między modelami i wzorami, na- wiązuje do koncepcji Floriana Znanieckiego modeli ideologicznych (normatyw- nych) i realizowanych wzorów czynności (Kłoskowska 2007: 113–114). Autor ten zwrócił uwagę na mieszanie przez badaczy uznawanych w danym społeczeń- stwie „powinności” (wartości i norm) z realnym ich stosowaniem w działaniu. „Etnologowie, odtwarzając wzorce wartości i normy postępowania na podstawie wypowiedzi miarodajnych uczestników kultury, nierzadko explicite nazywają te wzorce i normy «wzorami działania» lub «wzorami postępowania». […] Uznanie obligatoryjnego charakteru wzorców i norm jest czymś tak różnym od ich prak- tycznego stosowania, że niezbędne wydaje się wprowadzenie rozróżnienia termi- nologicznego. Definicję sytuacji zawierającą w sobie wzorzec wartości i normę postępowania będziemy nazywali modelem postaw lub, dokładniej, ideologicz- nym modelem postaw. Jest to model w tym znaczeniu, że ma służyć za doskonały przykład słusznego myślenia o sytuacji, jakiej dotyczy. Od antropologów kultu- rowych zapożyczymy termin wzór czynności lub, dokładniej, realny wzór czyn- ności na określenie swoistego ładu wewnętrznego, wynikającego z praktycznego zastosowania wzorców i norm, który sprawia, iż pewne czynności są podobne lub różne od innych czynności” (Znaniecki 1971: 464, 465). Korzystając z propozycji F. Znanieckiego, A. Kłoskowska traktuje wzory społeczne jako prawidłowości, regularności ludzkich zachowań, ich powtarzalną strukturę, schematy według których ludzie działają w określonych sytuacjach, typowe dla danej grupy spo- soby zachowania (Kłoskowska 1959: 48). Modele natomiast definiuje jako „po- stulowane zasady aprobowanego w danej kulturze zachowania”, „zalecenia, od- noszące się do pełnienia określonych ról społecznych i do zachowania w różnych społecznych sytuacjach, sformułowane w postaci zdań normatywnych lub zdań opisowych zawierających wyraźne oceny” (Kłoskowska 1980: 32, 33). Autorka podkreśla, że w przeciwieństwie do wzoru wyrażającego się w rzeczywistych działaniach ludzi, model ma charakter symboliczny, jest „słownym, obrazowym lub jakimkolwiek symbolicznym przedstawieniem ludzkiego zachowania (insty- 13 tucji, osobowości), mogącym służyć za przykład i przedmiot odniesienia ocen i skonstruowanym dla praktycznych celów społecznych” (Kłoskowska 1959: 50). Modele społeczne pełnią funkcje wychowawcze i propagandowe, choć funkcje te nie zawsze są zamierzone i uświadamiane przez „producentów kultury” (tamże: 52). Jak ujmuje to J. Szczepański, model dotyczy „[…] pewnego pożądanego sta- nu rzeczy, o którym wiadomo, że w rzeczywistości nie występuje, a który służy do oceny zjawisk i stanów rzeczy zachodzących rzeczywiście. Jest on jakby wcie- leniem pewnych wartości. Słowem, model jest czymś, co się naśladuje” (Szcze- pański 1970: 102). Takiemu rozumieniu modelu kulturowego odpowiada pojęcie „wzoru idealnego”, wprowadzone przez R. Lintona (Linton 2000: 69). A zatem modele należą do porządku aksjonormatywnego, „kultury idealnej”, przyjmując niekiedy wprost formę normatywnych sformułowań, podczas gdy wzory dotyczą „kultury realnej”, rzeczywistych sposobów postępowania ludzi. Antonina Kło- skowska podkreśla dynamiczny charakter wzorów kulturowych, zmieniających się w odpowiedzi na zmiany rzeczywistości społecznej. Zwraca także uwagę, że nie są one jednolite i w tej samej dziedzinie zachowania współwystępować mogą różne, konkurencyjne wobec siebie wzory (Kłoskowska 1959: 48). Jak stwierdza, „nowe wzory instytucjonalne mogą wyłaniać się w momencie, gdy dawne nie utraciły jeszcze mocy” (tamże). Obok wzorów ustalonych funkcjonować mogą więc „wzory wyłaniające się, zaczątkowe”, które „zyskują dopiero grunt w prak- tyce społecznej”, dotycząc początkowo jedynie części społeczeństwa (tamże). Jeżeli chodzi o modele społeczne, A. Kłoskowska wskazuje, że możemy mieć do czynienia z modelami odpowiadającymi zarówno ustalonym, jak i za- czątkowym, nowatorskim wzorom zachowania. Modele o charakterze konserwa- tywnym podtrzymują i sankcjonują utrwalone schematy postępowania, natomiast modele o charakterze nowatorskim „rozprzestrzeniają i utwierdzają nowe, gruntu- jące się dopiero sposoby zachowania” (Kłoskowska 1959: 51). W społeczeństwie mogą występować także „czyste” modele (ideały) nieposiadające odpowiedników w aktualnych, faktycznych zachowaniach społecznych, „wyrażające aspiracje i pragnienia raczej aniżeli aktualną praktykę społeczną” (tamże). Odwołują się one jednak do uznanych, przynajmniej w określonych kręgach, wartości i norm społecznych. Jak zaznacza autorka, „czyste” modele, podobnie jak modele no- watorskie odgrywają istotną rolę w procesie wprowadzania i utrwalania nowych wzorów społecznych (tamże: 52). Antonina Kłoskowska traktuje modele i wzory jako dwie płaszczyzny badań zachowania społecznego – faktyczne zachowania oraz „towarzyszące im reflek- sje, normy i oceny” (Kłoskowska 1962: 35, 37). W swych opracowaniach wiele miejsca poświęca kwestii możliwości i sposobów ich badania. Gdy celem jest zbadanie modeli społecznych, analizie poddawane są „słowne, obrazowe lub ja- kiekolwiek symboliczne przedstawienia ludzkiego zachowania”, na przykład mo- dele popularyzowane w przekazach kultury masowej (Kłoskowska 1959: 50). Ba- danie wzorów społecznych jest natomiast badaniem konkretnych rzeczywistych 14 zachowań ludzi, prawidłowości, reguł tych zachowań (chociaż najczęściej bada- my relacje aktorów społecznych o ich zachowaniach, nie same zachowania). Au- torka zwraca uwagę, że badacze posługujący się techniką wywiadu często traktują deklaracje badanych co do norm postępowania obowiązujących w danej kulturze jako przedstawienia wzorów faktycznych zachowań. „Poważnym źródłem błę- dów powstających przy interpretacji danych ankietowych jest fakt, że wówczas gdy socjolog oczekuje od osób badanych przedstawienia wzorów ich zachowa- nia lub przynajmniej dostarczenia materiału do poznania tych wzorów, badani w odpowiedzi na postawione pytania dokonują często prezentacji uznawanych we własnym środowisku norm i wartości. Inaczej mówiąc, miast wzoru przed- stawiają obowiązujący w danym społecznym kręgu model zachowania i postaw” (Kłoskowska 1962: 44). A zatem, jeżeli mamy do czynienia z wynikami badań społecznych dotyczących rzeczywistych zachowań ludzi, to analizie podlegają wzory społeczne. Jeżeli są to dywagacje, rozważania odnoszące się do obowią- zujących w danym społeczeństwie reguł „w ogóle”, czy powszechnych opinii na jakiś temat, to dotyczą one nie wzorów, a modeli społecznych. A. Kłoskowska wyróżnia modele propagandowe i środowiskowe. Te pierwsze to modele „oficjalne”, „stanowiące wytwór wyspecjalizowanych agend społecz- nych”, „przyjęte w skali szerszego społeczeństwa” (Kłoskowska 1962: 45, 47). „Do tej kategorii należą właśnie modele popularyzowane w literaturze, w prasie i innych środkach komunikacji masowej, formułowane przez osoby i grupy pełnią- ce funkcje wychowawcze i propagandowe, przez nauczycieli, kaznodziei, morali- stów, propagatorów, polityków i działaczy społecznych” (tamże: 45). Natomiast modele środowiskowe są „własnym produktem grup i środowisk, do których po- stępowania bezpośrednio się odnoszą”, wskazują na dominujące i uznane w da- nej grupie właściwe sposoby postępowania (tamże: 45). Można je określić, za C. Lévi-Straussem, jako modele „domowego wyrobu” (tamże: 40). Autorka zwraca uwagę, że modele propagandowe i środowiskowe „na ogół wpływają na siebie wzajem, ale stosunek ich treści może się wahać od identyczności do całkowitej przeciwstawności”, a zatem warto badać relacje między nimi (tamże: 45, 51). Jak zaznacza A. Kłoskowska, analiza społecznych modeli i wzorów powinna obejmować także kwestię wzajemnego ich stosunku i powiązania, ustalenia, na ile są one zgodne, na ile rozbieżne (Kłoskowska 1960: 123). Najwartościowsze jest zatem zajmowanie się zarówno modelami, jak i wzorami, co uwzględnione zostało w niniejszej pracy. 1.2. Rola społeczna w wybranych teoriach socjologicznych Jeżeli wzory i modele określają zachowania jednostek, to dotyczą zacho- wań w rolach pełnionych przez nie w społeczeństwie. Pojęcie „rola społeczna” pojawia się w socjologii w wielu koncepcjach teoretycznych. W licznych opraco- 15 waniach dokonujących przeglądu różnych sposobów rozumienia roli społecznej (m.in. Biddle 1992; Bieliajew, Szalin 1978; Szmatka 1973, 1974, 2000; Turner J.H. 1985, 2004; Znaniecki 1986) autorzy zestawiają najczęściej ujęcie biorące za punkt odniesienia w analizie roli społecznej strukturę społeczną z perspekty- wą zorientowaną na jednostkę i jej osobowość (np. Białyszewski 1967; Kawka 1998; Hałas 2006a). Odwołując się do metafory teatralnej, często przywoływanej w omawianiu problematyki roli społecznej, można powiedzieć, że pierwsze podej- ście – określane jako statyczne oraz normatywne – koncentruje się na scenariuszu roli i całego społecznego spektaklu. W drugim, dynamicznym, behawioralnym podejściu przedmiotem zainteresowania jest natomiast proces podejmowania roli oraz interakcje między aktorami na społecznej scenie. U podstaw tych dwóch odmiennych ujęć leży inna wizja społeczeństwa i jednostki oraz ich wzajemnych relacji (perspektywa strukturalnego funkcjonalizmu i normatywna koncepcja roli oraz perspektywa interakcjonizmu symbolicznego) (Łacek 2004: 274; Piotrow- ski 1981). Także tutaj odwołamy się do porównania obu sposobów podejścia, by w kolejnych podrozdziałach wskazać przyjęty w pracy sposób rozumienia świata społecznego i roli społecznej. Jak już wspomniano, przedmiotem zainteresowania części teoretyków są przede wszystkim reguły określające „właściwe” zachowania jednostek pełnią- cych role społeczne, czyli „scenariusz roli”. Mówimy tu o normatywnym uję- ciu roli społecznej (Białyszewski 1967: 178; Ehrlich 1994; Szmatka 2000: 322). „Orientacja normatywna opiera się na takim modelu ładu społecznego, w którym regularność zachowań tłumaczy się istnieniem norm i wzorów determinujących zachowanie lub działanie społeczne […]” (Piotrowski 1981: 28). Aktor społeczny jawi się tu jako marionetka odgrywająca rolę w oczekiwany społecznie sposób pod groźbą negatywnych sankcji. Jak stwierdza Talcott Parsons, „[…] z punktu widzenia systemu społecznego rola jest elementem ogólnego wzoru wyznacza- jącego działanie jednostek, które się na ten system składają. […] Jest to sprawa celów i norm. Z punktu widzenia aktora jego rolę określają oczekiwania nor- matywne członków grupy, narzucone przez tradycje społeczne. […] Postępowa- nie zgodnie z nimi lub od nich odbiegające powoduje dla aktora konsekwencje w postaci uznania i nagrody lub potępienia i kary” (Parsons 1972: 306–307). Jak wiadomo, w swojej teorii działania społecznego T. Parsons starał się uwzględnić woluntaryzm jednostki, fakt, że aktorzy społeczni mają wolną wolę i to oni podej- mują decyzję o wyborze takiego a nie innego sposobu zachowania w określonej sytuacji (Szacki 2005: 818). Jednak, jak zauważa Zygmunt Bauman, w miarę roz- wijania teorii T. Parsons położył nacisk nie na działanie jednostki i jej motywy, ale na system społeczny, „który z góry zakreśla ramy wyborów i w gruncie rzeczy decyduje o tym, jak działania będą zorientowane” (Bauman 1999a: 25). Ralf Dahrendorf wskazuje na trzy rodzaje oczekiwań wpisanych w role spo- łeczne: bezwzględne nakazy (oczekiwania typu „musi”), powinności (oczekiwa- nia typu „będzie”) oraz oczekiwania typu „może” (Dahrendorf 2005a: 313–314).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Tradycyjnie czy nowocześnie? Wzory macierzyństwa i ojcostwa w Polsce
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: