Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00084 012542 13632219 na godz. na dobę w sumie
Traktowanie sprawiedliwe i słuszne a minimalny standard traktowania w międzynarodowym prawie inwestycyjnym - ebook/pdf
Traktowanie sprawiedliwe i słuszne a minimalny standard traktowania w międzynarodowym prawie inwestycyjnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 404
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3809-0103-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> międzynarodowe
Porównaj ceny (książka, ebook (-20%), audiobook).
Minimalny standard traktowania oraz traktowanie sprawiedliwe i słuszne znajdują się w centrum szeregu powiązanych ze sobą standardów typowych dla dwustronnych traktatów inwestycyjnych oraz porozumień regionalnych. Naruszenie traktowania sprawiedliwego i słusznego należy do najczęściej podnoszonych przez inwestorów zagranicznych roszczeń w postępowaniu arbitrażowym. Znaczenie tych standardów, w tym ich wzajemnej relacji, potwierdza nie tylko bogate, i zarazem często niespójne, orzecznictwo trybunałów arbitrażowych, ale również koncentracja na nim doktryny prawa międzynarodowego. W 2011 r. Komisja Prawa Międzynarodowego uznała „standard traktowania sprawiedliwego i słusznego w międzynarodowym prawie inwestycyjnym” za temat, który odzwierciedla potrzeby państw w zakresie postępowego rozwoju i kodyfikacji prawa międzynarodowego
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Spis treści Skróty Wprowadzenie 11 13 I. Pojęcie i znaczenie standardu w prawie międzynarodowym. Zagadnienia terminologiczne 1. Pojęcie standardu 2. Standard a soft law 3. Standard a norma prawna 4. Rodzaje standardów. Funkcje standardów. Standard a klauzula 5. Terminologia 5.1. Minimalny standard traktowania 5.2. Traktowanie sprawiedliwe i słuszne 6. Traktowanie sprawiedliwe i słuszne jako standard niezależny 25 32 35 37 40 40 41 42 II. Traktowanie cudzoziemców prowadzących działalność gospodarczą z perspektywy ewolucji prawa międzynarodowego 1. Uprawnienia cudzoziemców prowadzących działalność gospodarczą z perspektywy historycznej 1.1. Starożytoność-średniowiecze 1.2. Okres nowożytny 1.3. Kształtowanie się standardów traktowania cudzoziemców na przełomie XIX i XX wieku 1.4. Minimalny standard traktowania w teorii i praktyce międzynarodowej. Kontrowersje związane z konkurencyjnym standardem równego traktowania 45 45 49 52 54 6 Spis treści 1.5. Minimalny standard traktowania oraz standard równego traktowania w praktyce międzynarodowej 1.5.1 Umowy międzynarodowe 1.5.2 Praktyka państw, orzecznictwo trybunałów arbitrażowych oraz komisji ds. roszczeń 1.5.3 Orzecznictwo Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej 1.6. Doktryna Calvo 1.7. Minimalny standard traktowania – próby kodyfikacji 2. Minimalny standard traktowania po II wojnie światowej 3. Rozwój standardu traktowania sprawiedliwego i słusznego 3.1. Umowy i dokumenty o charakterze wielostronnym 3.2. Umowy dwustronne 4. Podsumowanie III. Specyfika międzynarodowego prawa inwestycyjnego. Standardy traktowania w międzynarodowym prawie inwestycyjnym 1. Międzynarodowe prawo inwestycyjne 1.1. Definicja inwestora 1.1.1 Osoba fizyczna 1.1.2 Osoba prawna 1.2. Definicja inwestycji 1.3. Typowe klauzule traktatów inwestycyjnych 1.3.1 Klauzula ramowa 1.3.2 Klauzula rozstrzygania sporów 2. Standardy traktowania inwestorów i inwestycji zagranicznych 2.1. Traktowanie narodowe 2.2. Standard najwyższego uprzywilejowania 2.3. Zakaz środków arbitralnych i dyskryminacyjnych 2.4. Zakaz wywłaszczenia 2.5. Pełna ochrona i bezpieczeństwo 3. Podsumowanie 58 58 61 68 70 73 74 80 81 85 87 89 91 91 93 95 99 99 102 105 106 111 115 117 120 120 IV. Minimalny standard traktowania oraz traktowanie sprawiedliwe i słuszne z perspektywy źródeł prawa międzynarodowego 1. Minimalny standard traktowania oraz traktowanie sprawiedliwe i słuszne w umowach międzynarodowych 1.1. Umowy powszechne 1.2. Umowy regionalne i sektorowe 121 122 125 Spis treści 7 1.2.1 Umowy regionalne i sektorowe do 2004 r. 1.2.2 Umowy regionalne i sektorowe po 2004 r. 1.3. Dwustronne umowy o ochronie i popieraniu inwestycji 1.3.1 Praktyka traktatowa Stanów Zjednoczonych 1.3.2 Praktyka traktatowa Kanady 1.3.3 Praktyka traktatowa Republiki Federalnej Niemiec 1.3.4 Praktyka traktatowa Chińskiej Republiki Ludowej 1.3.5 Praktyka traktatowa Indii 1.3.6 Praktyka traktatowa Brazylii 1.3.7 Praktyka traktatowa Republiki Południowej Afryki 1.3.8 Praktyka traktatowa Polski 1.3.9 Praktyka innych państw 1.4. Porozumienia ustanawiające strefy wolnego handlu 1.5. Praktyka traktatowa Unii Europejskiej 1.6. Podsumowanie 2. Minimalny standard traktowania i traktowanie sprawiedliwe i słuszne – w źródłach pozatraktatowych prawa międzynarodowego 2.1. Status prawny minimalnego standardu traktowania do 1945 r. 2.2. Minimalny standard traktowania oraz traktowanie sprawiedliwe i słuszne jako normy zwyczajowe 2.2.1 Kontrowersje dotyczące obowiązującego prawa w zakresie ochrony inwestycji zagranicznych w latach 1945-1990 w świetle orzecznictwa i praktyki międzynarodowej 2.2.1.1 Orzecznictwo MTS 2.2.1.2 Orzecznictwo arbitrażowe 2.2.1.3 Orzecznictwo Irańsko-Amerykańskiego Trybunału do spraw Roszczeń 2.2.1.4 Podsumowanie 2.2.2 Ocena zwyczajowego charakteru minimalnego standardu traktowania oraz traktowania sprawiedliwego i słusznego w świetle współczesnego orzecznictwa i praktyki międzynarodowej 2.2.2.1 Orzecznictwo Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości 2.2.2.2 Orzecznictwo arbitrażowe 2.2.3 Podsumowanie 2.3. Minimalny standard traktowania oraz traktowanie sprawiedliwe i słuszne jako zasady ogólne prawa 126 131 136 137 141 143 148 151 154 155 157 160 161 163 166 170 170 179 179 180 186 188 189 196 196 200 204 212 8 Spis treści V. Modele interpretacyjne relacji traktowania sprawiedliwego i słusznego oraz minimalnego standardu traktowania w traktatach i orzecznictwie trybunałów arbitrażowych 1. Uwagi metodologiczne 2. Klauzule traktowania sprawiedliwego i słusznego oraz minimalnego standardu traktowania w umowach międzynarodowych – postulaty interpretacyjne 215 217 2.1. Traktowanie sprawiedliwe i słuszne zrównane z minimalnym standardem traktowania 219 2.1.1 Orzecznictwo na podstawie Porozumienia ustanawiającego północnoamerykańską strefę wolnego handlu 2.1.2 Orzecznictwo trybunałów arbitrażowych działających na podstawie BITów oraz Traktatu karty energetycznej 237 2.2. Traktowanie sprawiedliwe i słuszne jako standard autonomiczny 238 220 2.2.1 Wykładnia autonomicznej klauzuli traktowania sprawiedliwego i słusznego na podstawie uprzedniego orzecznictwa lub w oparciu o stan faktyczny sprawy 2.3. Traktowanie sprawiedliwe i słuszne z odwołaniem do prawa międzynarodowego 249 252 3. Znaczenie zasady słuszności w kontekście interpretacji traktowania sprawiedliwego i słusznego oraz minimalnego standardu traktowania 257 4. Podsumowanie 266 VI. Zakres przedmiotowy traktowania sprawiedliwego i słusznego oraz minimalnego standardu traktowania w międzynarodowym prawie inwestycyjnym 1. Uwagi wprowadzające 2. Zakres przedmiotowy traktowania sprawiedliwego i słusznego 2.1. Pojęcie „traktowania” 2.2. Traktowanie sprawiedliwe i słuszne – jedna czy dwie normy prawne 2.3. Traktowanie sprawiedliwe i słuszne a inne standardy traktowania inwestora 273 2.3.1 Traktowanie sprawiedliwe i słuszne a traktowanie narodowe 274 2.3.2 Traktowanie sprawiedliwe i słuszne a klauzula najwyższego uprzywilejowania 2.3.3 Traktowanie sprawiedliwe i słuszne a zakaz środków arbitralnych i dyskryminacyjnych 275 2.3.4 Traktowanie sprawiedliwe i słuszne a zakaz wywłaszczenia 277 275 271 271 271 272 2.3.5 Traktowanie sprawiedliwe i słuszne a pełna ochrona i bezpieczeństwo 2.4. Charakter zobowiązań wynikających z traktowania sprawiedliwego i słusznego 2.5. Traktowanie sprawiedliwe i słuszne a przestrzeganie prawa krajowego 2.6. Traktowania sprawiedliwe i słuszne a naruszenie umowy z inwestorem zagranicznym 2.7. Elementy traktowania sprawiedliwego i słusznego 2.7.1 Spójność i stabilność porządku prawnego 2.7.2 Uzasadnione oczekiwania 2.7.3 Transparentność – dostęp do informacji 2.7.4 Zapewnienie rzetelnego procesu i zakaz odmowy sprawiedliwości 2.7.5 Groźby i szykanowanie 3. Zakres przedmiotowy minimalnego standardu traktowania 2.8. Traktowanie sprawiedliwe i słuszne a dobra wiara 3.1. Treść minimalnego standardu traktowania do połowy XX wieku 3.2. Minimalny standard traktowania a rozwój praw człowieka 3.3. Współczesna treść minimalnego standardu traktowania 307 310 312 314 314 319 321 3.3.1 Zasada rzetelnego procesu i zakaz odmowy sprawiedliwości 326 328 3.3.2 Uzasadnione oczekiwania 3.3.3 Zakaz środków arbitralnych 332 3.3.4 Stabilny porządek prawny a minimalny standard traktowania 3.3.5 Pełna ochrona i bezpieczeństwo 3.3.6 Minimalny standard traktowania a naruszenie kontraktu Spis treści 9 279 282 284 285 286 289 293 302 333 335 340 341 351 357 4. Podsumowanie Zakończenie Bibliografia Skróty AJIL ARB ASIL BIT GATT EJIL FTA ICJ Rep. ICSID ICC – American Journal of International Law – arbitraż na podstawie Konwencji o rozstrzyganiu sporów inwestycyjnych między państwami i obywatelami innych państw – American Society of International Law – Bilateral Investment Treaty – Układ ogólny w sprawie ceł i handlu – European Journal of International Law – Free Trade Area – Reports of International Court of Justice – International Centre for Settlement of Investment Disputes – zasady arbitrażowe Międzynarodowej Izby Handlowej w Paryżu – International Law Commission – International Legal Materials – klauzula najwyższego uprzywilejowania – Max Planck Encyclopedia of Public International Law – Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości – Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju – Państwo i Prawo – Reports of International Arbitral Awards – Stockholm Chamber of Commerce – Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej ILC ILM KNU MPEPIL MTS OECD PiP RIAA SCC STSM UNCITRAL – United Nations Commission on International Trade Law – United Nations Conference on Trade and Development UNCTAD WTO – Światowa Organizacja Handlu – Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych ZO Wprowadzenie Upadek komunizmu oraz koniec zimnej wojny spowodowały upowszechnienie się przekonania zakładającego, że gospodarka wolnorynkowa stanowi najbar- dziej właściwą i jedyną skuteczną metodę zarządzania zasobami1. Tzw. kon- sensus waszyngtoński2 odzwierciedlał przekonanie wielu państw, że otwarcie gospodarek krajowych, prywatyzacja oraz deregulacja działalności podmiotów prywatnych przyczynią się do globalnego rozwoju3. W prawie międzynarodo- wym refleksem tego procesu było m.in. upowszechnienie się praktyki zawiera- nia dwustronnych umów o popieraniu i ochronie inwestycji oraz regionalnych i dwustronnych porozumień o wolnym handlu. Współcześnie międzynarodowe prawo inwestycyjne należy do najszybciej rozwijających się dziedzin prawa międzynarodowego. Rozwój ten dotyczył początkowo przede wszystkim traktatowych ram prawnych, zainicjowanych pierwszym dwustronnym porozumieniem w zakresie promocji i ochrony in- westycji zawartym pomiędzy RFN a Pakistanem w 1959 r. Niezwykle szybko dało się zauważyć bardzo szybki wzrost liczby tego rodzaju traktatów, sięgający obecnie ponad 3200 dwustronnych umów obejmujących państwa ze wszystkich 1 3 S. W. Schill, The Multilateralization of International Investment Law, Cambridge 2009, s. 43. 2 Konsensus waszyngtoński stanowi koncepcją wypracowaną przez Bank Światowy oraz Międzynarodowy Fundusz Walutowy jako reakcja na kryzys strukturalny i zadłużenia w Ameryce Łacińskiej. „Jego główne zasady dotyczyły utrzymania dyscypliny budżetowej, obniżania stóp podatkowych przy rozszerzaniu bazy podatkowej, liberalizacji polityki kre- dytowej i przepływów kapitałowych, wolnego handlu, prywatyzacji majątku państwowego, deregulacji, znoszenia barier dla przedsiębiorstw, poszanowania gwarancji dla prawa wła- sności oraz stabilizacji kursów walutowych”, zob. A. Zawojska, Liberalizm, neoliberalizm, wolność ekonomiczna i polityczna a rozwój gospodarczy kraju, Zeszyty Naukowe SGGW 2006, s. 9. J. W. Salacuse, The Emerging Global Regime for Investment, «Harvard International Law Journal» 2.51/2010, s. 470. 14 Wprowadzenie kontynentów4. W rezultacie pojawiła się grupa państw, dla których dwustronne umowy o wzajemnym popieraniu i ochronie inwestycji, jak formalnie określa się BITy (ang. Bilateral Investment Treaties), stały się jednym z podstawowych instrumentów ochrony swoich przedsiębiorców zagranicą. Obok RFN należą do nich Chiny, Stany Zjednoczone, Kanada oraz takie państwa europejskie, jak Francja, Wielka Brytania, Niderlandy i Polska, związana 61 tego typu porozu- mieniami. W celu pokazania fundamentalnego znaczenia traktatów inwesty- cyjnych wskazuje się, trochę demagogicznie, że współcześnie więcej państw jest stroną przynajmniej jednego takiego traktatu, niż stroną Porozumienia ustanawiającego Światową Organizację Handlu, czy Paktów praw człowieka5. Intensyfikacja jurydyzacji problematyki inwestycyjnej wiązała się przede wszystkim z dążeniem państw uprzemysłowionych do zapewnienia inwesty- cjom bezpośrednim przynależnych im podmiotów odpowiedniej ochrony w państwach rozwijających. Te z kolei zawierały tego typu umowy mając na uwadze zwiększenie napływu kapitału zagranicznego i  tym samym przyspie- szenie rozwoju gospodarczego6. Znaczenie problematyki międzynarodowego prawa inwestycyjnego wiąże się zatem ściśle z procesem globalizacji, albo- wiem transgraniczny przepływ inwestycji jest jednym z jej podstawowych cech w wymiarze gospodarczym. Od ostatniej dekady XX wieku problematyka ochrony inwestycji i inwestora stała się przedmiotem regulacji również poro- zumień regionalnych i sektorowych. Współcześnie do najbardziej znaczących tego rodzaju umów zaliczyć można Porozumienie o północnoamerykańskiej strefie wolnego handlu, Traktat karty energetycznej, Protokół o wzajemnej promocji i ochronie inwestycji Wspólnego Rynku Południa, Porozumienie ustanawiające wspólny obszar inwestycyjny Wspólnego Rynku Wschodniej i Południowej Afryki, czy Ogólny traktat inwestycyjny Stowarzyszenia Państw Azji Południowo-Wschodniej. Zarówno regionalne, jak i dwustronne traktaty dotyczące ochrony inwe- stycji charakteryzują się stosunkowo podobną strukturą i obejmują zazwyczaj prawo dostępu do rynku państwa przyjmującego oraz do transferu środków finansowych, traktowanie narodowe, standard najwyższego uprzywilejowa- nia, traktowanie sprawiedliwe i słuszne, pełną ochronę i bezpieczeństwo oraz 4 UNCTAD, World Investment Report 2015 – Reforming International Investment Governance, Genewa-Nowy Jork 2015, s. 106. 5 Tak J. Alvarez, A BIT on Custom, «International Law and Politics» 42/2009, s. 51. 6 J. W. Yackee, Are BITs such a bright idea? Exploring the ideational basis of investment treaty enthusiasm, «U.C. Davis Journal of International Law and Policy» 2005, s. 196-197. Wprowadzenie 15 obowiązek odszkodowania w przypadku wywłaszczenia7. Porozumienia inwe- stycyjne ustanawiają również gwarancję transferu kapitału z państwa przyjmu- jącego oraz ogólną gwarancję państwa do przestrzegania zobowiązań, które zaciągnęło w związku z inwestycją. Poza stosunkowo podobnymi rozwiązaniami traktatowymi, drugim istot- nym elementem międzynarodowego prawa inwestycyjnego jest arbitrażowy sposób rozstrzygania sporów. Przyczynił on się do dynamizacji tej gałęzi prawa. Przy czym, mimo że już od lat 60-tych XX wieku większość umów inwesty- cyjnych zawierała klauzulę rozstrzygania sporów, która umożliwiała wnosze- nie skargi przez podmioty indywidualne przeciwko państwu przyjmującemu, praktyka w tym zakresie rozwijała się stopniowo, ponieważ okres zimnej wojny nie sprzyjał arbitrażowej metodzie rozwiązywania sporów międzynarodowych. W konsekwencji dopiero w drugiej połowie lat 90-tych XX wieku można było zaobserwować niezwykle szybki rozwój orzecznictwa międzynarodowego w tym zakresie. Podczas gdy pierwsza skarga inwestycyjna została zarejestro- wana dopiero w 1987 r., liczba sporów inwestycyjnych opartych na traktatach inwestycyjnych w 2014 r. sięgała 6088. Większość z rozstrzygnięć dotyczących sporów inwestor-państwo przyj- mujące zostało wydanych przez trybunały arbitrażowe o charakterze ad hoc na podstawie Konwencji o rozstrzyganiu sporów inwestycyjnych między pań- stwami i obywatelami innych państw z 1965 r. Przedmiotowa umowa stała się kluczowym instrumentem określającym ramy prawne dla rozwiązywania kontrowersji wynikających z zagranicznych inwestycji, ponieważ wykluczała możliwość stosowania ochrony dyplomatycznej oraz jakichkolwiek innych środków prawnych przez państwa na rzecz przynależnego im inwestora w za- kresie sporów poddanych, na jej podstawie, arbitrażowi9. Tego rodzaju formuła umożliwiała wyłączenie sporów inwestycyjnych z kontekstu relacji i ewentual- nych kontrowersji na poziomie międzypaństwowym10. Natomiast łączną liczbę państw, które były stroną postępowań przed trybunałami arbitrażowymi ad 7 8 V. Mosoti, Bilateral investment treaties and the possibility of a multilateral framework on investment at the world trade organization: are poor economies caught in between?, «Nor- thwestern Journal of International Law and Business» Fall/2005, s.116. UNCTAD, World Investment Report 2015 – Reforming International Investment Governance, Genewa-Nowy Jork 2015, s. 112. 9 J J. W. Salacuse, The law of investment treaties, Oxford 2010, s. 380. 10 M. Paparinskis, Limits of depoliticisation in contemporary investor-State arbitration, «Select Proceedings of the European Society of International Law» 3/2010,dost. na stronie int. www.ssrn.com/, s. 2-4; G. van Harten, Investment Treaty Arbitration and Public Law, Oxford 2007, s. 173-174. 16 Wprowadzenie hoc w omawianym zakresie szacuje się na 10111. W rezultacie orzecznictwo w sporach inwestycyjnych to, obok arbitrażu w ramach Światowej Organizacji Handlu, najintensywniej rozwijająca się gałąź sądownictwa międzynarodowego w wymiarze globalnym. Rozwój międzynarodowego prawa inwestycyjnego nie obywał się bez fun- damentalnych sporów o charakterze ideologicznym. Przez prawie cały XX wiek istniała duża liczba państw, która kontestowała model rozwoju gospodarczego oparty na swobodzie międzynarodowego przepływu usług, przedsiębiorczości i kapitału, będących kluczowymi elementami dla napływu inwestycji zagra- nicznych. Wiązało się to m.in. z negatywnymi doświadczeniami tych państw w zakresie stosowania zarówno w XIX jak i w XX wieku ochrony dyplomatycz- nej przedsiębiorców zagranicznych przez ich państwa pochodzenia12. W tym kontekście w sprawie Barcelona Traction Międzynarodowy Trybunał Sprawie- dliwości w 1970 r. stwierdził: „Rozważając istotne nowości ostatniego półwiecza, wzrost zagranicznych inwe- stycji i ekspansję międzynarodowej aktywności przedsiębiorstw, w szczególności holdingów, które są często wielonarodowe, i rozważając sposób, w jaki rozprze- strzeniają się interesy gospodarcze państw, na pierwszy rzut oka może wydawać się zaskakujące, że ewolucja prawa nie poszła dalej i że żadne powszechnie akcep- towane reguły w tym zakresie nie wykrystalizowały się na arenie międzynarodo- wej. Niemniej jednak, bardziej szczegółowa analiza faktów pokazuje, że prawo w tej dziedzinie formuje się w okresie silnych konfliktów systemów i interesów. Problematyka ta dotyczy przede wszystkim dwustronnych relacji, w których prawa obu państw – tego realizującego ochronę dyplomatyczną i tego, którego ochrony się poszukuje – powinny być zagwarantowane. Tu, jak gdziekolwiek, zespół reguł mógł się rozwinąć tylko za zgodą zainteresowanych stron” (§ 89). Konflikty, o których tu mowa, spowodowały, iż zasadniczo nie udało się wy- pracować wielostronnych uregulowań inwestycyjnych o zasięgu globalnym. W ostatniej dekadzie wzrosła krytyka arbitrażowego rozstrzygania sporów inwestycyjnych, zarówno w zakresie jej podstawowych założeń, jak i praktyki 11 UNCTAD, International Investment Agreements Issues Note, February 2015, No. 1, s. 5. 12 Współcześnie ochrona dyplomatyczna jest definiowana jako „podniesienie przez państwo przez działania dyplomatyczne, lub inne środki pokojowego rozwiązywania sporów, odpo- wiedzialności innego państwa za szkody spowodowane przez czyn sprzeczny z prawem międzynarodowym tego państwa w stosunku do osoby fizycznej lub prawnej państwa podnoszącego odpowiedzialność”, tak art. 1 Projektu artykułów dotyczący ochrony dyplo- matycznej przyjęty przez Komisję Prawa Międzynarodowego w 2006 r., Yearbook of the International Law Commission 2006, vol. II, Part Two. Wprowadzenie 17 stosowania. Podkreśla się jednostronny charakter procedur (możliwość za- skarżenia tylko państwa), zasadniczo brak możliwości odwołania od rozstrzy- gnięcia oraz potencjalnie sprzeczny z zasadą rządów prawa status arbitrów. W konsekwencji odnotować należy nowe, sceptyczne, podejście do proble- matyki ze strony niektórych krajów. W styczniu 2008 r. Ekwador wyraził zamiar wypowiedzenia szeregu umów dwustronnych (głównie z państwami Ameryki Łacińskiej) w związku z dążeniem do wyeliminowania możliwości uczestniczenia w międzynarodowym postępowaniu arbitrażowym w sprawach inwestycyjnych. Podobne podejście prezentują Boliwia, Wenezuela, RPA oraz Indonezja13. W lipcu 2009 r. Rosja zakończyła tymczasowe stosowanie Trak- tatu karty energetycznej, wyeliminowując w ten sposób możliwość wnoszenia przeciwko niej skarg ze strony inwestorów zagranicznych14. Natomiast Australia uznała, że nie będzie umieszczać w traktatach inwestycyjnych lub handlowych klauzuli rozstrzygania sporów umożliwiającej podnoszenie roszczeń przeciwko państwom przez podmioty prywatne15. Spory w zakresie ochrony działalności zagranicznych inwestorów koncen- trowały w znacznym stopniu, obok problematyki wywłaszczenia, na minimal- nym standardzie traktowania – koncepcji zapewniającej ochronę uprawnień cudzoziemców, która pojawiła się w prawie międzynarodowym w II połowie XIX wieku i od początku wzbudzała szereg kontrowersji dotyczących przede wszystkim jej statusu prawnego oraz przyznawanego zakresu ochrony. Dys- kusje dotyczące minimalnego standardu traktowania odżyły z nową siłą po 1994 r. wraz z zawarciem Porozumienia o północnoamerykańskiej strefie wolnego handlu (dalej: Porozumienie NAFTA), które odwoływało się do tej normy w nowej formule. Jej specyfika polegała na powiązaniu minimalnego standardu traktowania z inną kluczową normą dotyczącą ochrony uprawnień inwestora zagranicznego tj. zobowiązaniem do traktowania sprawiedliwego 13 Boliwia w 2007 r., Ekwador w 2009 r., a Wenezuela w 2012 r. wypowiedziały Konwencję waszyngtońską o rozstrzyganiu sporów inwestycyjnych, zob. UNCTAD, World Investment Report 2010 – Investing in a low-carbon economy, Nowy Jork – Genewa 2010, s. 85-86 oraz 89; UNCTAD, World Investment Report 2012…, op. cit., s. 87; G.van Harten, Five justifica- tions for investment treaties: A critical discussions, Trade Law Development 2010, vol. 1, s. 4; S. D. Franck, Development and Outcomes of Investment Treaty Arbitration, «Harvard International Law Journal» 2.50/2009, s. 436-437; UNCTAD, International Investment Agreements Issues Note, February 2015, No. 1, s. 3. 14 J. W. Salacuse, The Emerging Global Regime…, op.cit., s. 470. 15 Gillard Government Trade Policy Statement: Trading our way to more jobs and prosperity, April 2011, dost. na stronie int. www.dfat.gov.au/publications/trade/trading-our-way-to -more-jobs-and-prosperity.pdf, s. 14. 18 Wprowadzenie i słusznego. Znaczące jest, że uczestniczący w szeregu postępowaniach arbi- trażowych James Crawford traktowanie sprawiedliwe i słuszne określa, jako „centralną normę międzynarodowego prawa inwestycyjnego”16. Niewątpliwie obie wskazane reguły znajdują się w centrum szeregu powiązanych ze sobą postanowień inwestycyjnych typowych dla dwustronnych traktatów inwe- stycyjnych oraz porozumień regionalnych. Warto podkreślić, że naruszenie traktowania sprawiedliwego i słusznego należy do najczęściej podnoszonych przez inwestorów zagranicznych roszczeń w postępowaniu arbitrażowym17. Co znamienne, roszczenia te zazwyczaj spotykały się z rozstrzygnięciami korzyst- nymi dla inwestorów zagranicznych18. Nadmienić przy tym należy, że norma ta po raz pierwszy stała się przedmiotem sądowej interpretacji dopiero w 1997 r.19 Rzadziej natomiast wykorzystywana była przed trybunałami arbitrażowymi reguła minimalnego standardu traktowania. Wiązało się to z faktem, że domi- nujący do końca lat 90-tych XX wieku sposób regulacji uprawnień inwestora nie przewidywał expressis verbis tego rodzaju postanowienia w traktatach inwestycyjnych. W tym miejscu wyjaśnić należy, że wbrew dominującemu dotychczas w dok- trynie prawa międzynarodowego trendowi do koncentracji na regule trakto- wania sprawiedliwego i słusznego w pracy uznaje konieczność rozpatrywania tego postanowienia traktatowego w powiązaniu z minimalnym standardem traktowania. Taką intuicję potwierdza współczesna praktyka traktatowa, która od 1994 r. i wspomnianego Porozumienia NAFTA łączy te dwie normy, jako przynajmniej w pewnym stopniu tożsame. Podobne wątki można odnaleźć również w coraz bogatszym orzecznictwie w tym zakresie. Objęcie przedmiotem analizy zarówno minimalnego standardu traktowa- nia, jak i traktowania sprawiedliwego i słusznego w międzynarodowym prawie inwestycyjnym wymusiło przedstawienie zagadnień, często niepodejmowanych nazbyt szeroko, w dominującej w tym zakresie, anglojęzycznej literaturze przedmiotu. Po pierwsze, dotyczy to prawa ochrony cudzoziemców prowa- dzących działalność gospodarczą, z którego wywodzi się minimalny standard 16 R. Kläger, Fair and Equitable Treatment in International Investment Law, Cambridge 2011, s. xii. 17 C. McLachlan, L. Shore, M. Weiniger, International Investment Arbitration Substantive Principles, Oxford 2007, s. 200; J. R. Picherack, The expanding scope of fair and equitable treatment standard: Have recent tribunals gone too far?, «The Journal of World Investments Trade» 4.9/2008, s. 255. 18 J. Alvarez, The Public International Law Regime Governing International Investment, Recueil des cours 2009, s. 319. 19 Sprawa AMT przeciwko Zairowi, wyrok z 21.2.1997 r., ARB 93/1, (dalej AMT). Wprowadzenie 19 traktowania. Po drugie, skłoniło autora do podjęcia problematyki również normy pełnej ochrony i bezpieczeństwa, która z jednej strony jest uznawana za element minimalnego standardu traktowania, z drugiej natomiast współczesne orzecznictwo nadaje jej treść zbliżoną do traktowania sprawiedliwego i słusz- nego. Po trzecie, analiza omawianych norm wymaga również podjęcia proble- matyki standardów w prawie, w szczególności w prawie międzynarodowym. Powstaje bowiem istotne pytanie, jakie znaczenie ma uznanie minimalnego traktowania oraz traktowania sprawiedliwego i słusznego za standard. Praca jest pisana z perspektywy prawa międzynarodowego. Tego rodzaju zastrzeżenie jest istotne z uwagi na fakt, że międzynarodowe prawo inwe- stycyjne przez długi czas w polskiej nauce było w centrum zainteresowania doktryny prawa handlowego20, a w nieco mniejszym stopniu doktryny prawa międzynarodowego21. Perspektywa prawnomiędzynarodowa powoduje, że 20 Zob. np. M. H. Koziński, Tryb rozstrzygania międzynarodowych sporów inwestycyjnych z udziałem państwa, jako forma gwarancji dla inwestorów zagranicznych, [w:] Pokój i sprawie- dliwość przez prawo międzynarodowe. Zbiór studiów z okazji sześćdziesiątej rocznicy urodzin Profesora Janusza Gilasa, red. C. MIK, Toruń 1997, s. 163-191; G. Domański, M. Świątkowski, Pojęcie „wywłaszczenia” w umowach międzynarodowych o ochronie inwestycji, «Przegląd PrawaHandlowego» 3/2006; M. H. Koziński, Arbitraż inwestycyjny, [w:] System Prawa Handlowego. Arbitraż handlowy, red. A. Szumański, Tom 8, Rozdział 18, Warszawa 2009, s. 887-978; M. Świątkowski, Naruszenie przez państwo umowy z inwestorem zagranicznym w świetle traktatów inwestycyjnych, Warszawa 2009; E. Krześniak, Koncepcja treaty shop- ping i forum shopping w międzynarodowym arbitrażu inwestycyjnym – teoria i praktyka, [w:] Arbitraż i mediacja. Księga jubileuszowa dedykowana doktorowi Andrzejowi Tynelowi, red. M. Łaszczuk, M. Furtek, S. Pieckowski, J. Poczobut, A. Szumański, M. Tomaszewski, Warszawa 2012, s. 265-275; G. DOMAŃSKI, Atrybucja w międzynarodowym arbitrażu inwestycyjnym, [w:] Arbitraż i mediacja. Księga jubileuszowa dedykowana doktorowi Andrze- jowi Tynelowi, red. M. Łaszczuk, M. Furtek, S. Pieckowski, J. Poczobut, A. Szumański, M. Tomaszewski, Warszawa 2012, s. 111-127; A. Szumański, Poufność czy jawność arbitrażu handlowego oraz inwestycyjnego, [w:] Państwo prawa i prawo karne. Księga Jubileuszowa Profesora Andrzeja Zolla, red. P. Kardas, T. Sroka, W. Wróbel, t. 1, Warszawa 2012, s. 905- 923. 21 J. Białocerkiewicz, Powstanie i rozwój prawa międzynarodowego gospodarczego – Studium z zakresu doktryny i źródeł, Toruń 1987; J. Menkes, Nowy Międzynarodowy Ład Ekonomiczny: studium prawnomiędzynarodowe, Katowice 1988; J. R. Bierzanek, Prawnomiędzynarodowa ochrona inwestycji zagranicznych, «Sprawy Międzynarodowe» 9/1990, s. 59-80; J. Gilas, Sprawiedliwość międzynarodowa gospodarcza, Toruń 1991; J. Gilas, Międzynarodowe prawo gospodarcze, Bydgoszcz 1998; J. Menkes, Prawnomiędzynarodowa ochrona własności inwestycji zagranicznych, «Sprawy Międzynarodowe» 4/2000, s. 64-86; M. Jeżewski, Mię- dzynarodowe prawo inwestycyjne, Warszawa 2011; Ł. Kułaga, Międzynarodowy arbitraż inwestycyjny z perspektywy zasady rządów prawa, [w:] Arbitraż w prawie międzynarodowym, red. C. Mik, Warszawa 2014, s. 202-220. 20 Wprowadzenie w pracy przedstawionych zostanie szereg kluczowych dla tej dziedziny prawa instytucji i procesów, które są ściśle powiązane z traktowaniem sprawiedliwym i słusznym oraz minimalnym standardem traktowania. Przywołane normy prawne mają bowiem nie tylko doniosłe znaczenie z perspektywy ochrony uprawnień inwestora zagranicznego, ale ich interpretacja i stosowanie, jak zostanie pokazane, uwydatnia szereg istotnych, a zarazem dyskusyjnych za- gadnień prawa międzynarodowego. Należą do nich m.in.: proces tworzenia się norm prawa zwyczajowego oraz znaczenie państw w tym zakresie, granice dozwolonej interpretacji umów międzynarodowych w świetle zasad określo- nych w Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów, możliwości wykorzystania wykładni dynamicznej w celu zapobiegania fragmentacji prawa międzynaro- dowego, relacje norm traktatowych w stosunku do norm o charakterze zwycza- jowym, znaczenie zasady sprawiedliwości oraz zasady dobrej wiary, wreszcie rola sądów międzynarodowych w procesie interpretowania i tworzenia prawa międzynarodowego. Znaczenie analizowanego zagadnienia potwierdza nie tylko bogate, i za- razem często niespójne, orzecznictwo trybunałów arbitrażowych, ale również koncentracja na nim doktryny prawa międzynarodowego22. Warto przy tym podkreślić, że na 63 sesji w 2011 r. Komisja Prawa Międzynarodowego uznała „standard traktowania sprawiedliwego i słusznego w międzynarodowym prawie inwestycyjnym” za temat, który odzwierciedla potrzeby państw w zakresie postępowego rozwoju i kodyfikacji prawa międzynarodowego23. Praca opiera się na analizie dogmatycznej, historycznej oraz teoretycznej. Wykorzystano polską i zagraniczną literaturę z dziedziny międzynarodowego prawa inwestycyjnego. Warto w tym zakresie zauważyć, że prawo inwestycyjne przynależy do działu międzynarodowego prawa gospodarczego, wspólnie z międzynarodowym prawem handlowym oraz międzynarodowym prawem finansowym. W pracy dokonano analizy międzynarodowego prawa inwestycyjnego, w szczególności obowiązujących umów międzynarodowych. Z uwagi jednak na niezwykle dużą liczbę traktatów dwustronnych dokonano wyboru praktyki 22 I. Tudor, The Fair and Equitable Treatment Standard in International Law of Foreign Invest- ment, Oxford 2008; R. Kläger, Fair and Equitable Treatment in International Investment Law, op.cit.; A. Diehl, The Core Standard of International Investment Protection. Fair and Equitable Treatment, Kluwer 2012; M. Paparinskis, International Minimum Standard and Fair and Equitable Treatment, Oxford 2013. 23 Report of the International Law Commission Sixty-third session, 26 April–3 June and 4 July–12 August 2011, General Assembly Official Records Sixty-sixth session, Supplement No. 10 (A/66/10), pkt 365-366. Wprowadzenie 21 zawierania umów inwestycyjnych jedynie niektórych państw (Stanów Zjed- noczonych, Kanady, Chin, Indii, Brazylii, RPA, RFN oraz Polski), w pozosta- łym zakresie korzystając z dostępnych wyników badań. Podniesiono również kwestię pozatraktatowych źródeł prawa międzynarodowego, w szczególności zwyczaju oraz zasad ogólnych prawa. Przedstawiono ich teoretycznoprawne założenia, w oparciu o rozstrzygnięcia Międzynarodowego Trybunału Spra- wiedliwości. Znaczna część pracy odnosi się do orzecznictwa międzynarodo- wych trybunałów arbitrażowych rozstrzygających spory inwestycyjne oraz w ograniczonym zakresie do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz orzecznictwa paneli w ramach Światowej Organizacji Handlu. Tezę pracy stanowiło założenie, że traktowanie sprawiedliwe i słuszne różni się od minimalnego standardu traktowania zarówno na poziomie źródeł prawa międzynarodowego jak i zakresu przedmiotowego. Należy przy tym wyjaśnić, że większość umów międzynarodowych nie określa wzajemnej relacji tych norm. Ponadto niektóre traktaty inwestycyjne zawierają odwołanie jedynie do traktowania sprawiedliwego i słusznego, aczkolwiek ujętego w różnych formułach. Z tego względu konieczne było ustalenie, w jakim stopniu inter- pretacja tego standardu pozwala na sięgnięcie do międzynarodowego prawa zwyczajowego, w szczególności do minimalnego standardu traktowania oraz jaki jest jego zakres. Warto również odnotować brak spójności w tych kwestiach zarówno orzecznictwa arbitrażowego, jak i poglądów doktrynalnych. Punktem wyjścia dla rozważań nt. traktowania sprawiedliwego i słusznego oraz minimalnego standardu traktowania uczyniono problematykę standardów w prawie międzynarodowym. Przedmiotowe zagadnienie jest przedstawione w pierwszej kolejności z uwagi na jego ściśle normatywny i teoretyczno-prawny charakter mający zastosowanie do całości prowadzonych rozważań. Ten dział ma na celu pokazanie, gdzie w przestrzeni norm prawa międzynarodowego znajdują się standardy. Podjęte zostanie również zagadnienie, jaka jest ich re- lacja do stosowanego w doktrynie prawa międzynarodowego podziału norm na zasady (ang. principles) oraz reguły (ang. rules). Wyjaśnione zostaną re- lacje pojęć standard-klauzula oraz pokazane zostaną podstawowe rodzaje standardów. Wreszcie przedstawione zostaną wnioski odnośnie praktycznego znaczenia stosowania formuły standardu dla określenia norm traktowania inwestora w międzynarodowym prawie inwestycyjnym. W tym miejscu przed- stawione zostaną również podstawowe zagadnienia terminologiczne. Wobec chaosu pojęciowego dającego się zauważyć zarówno w praktyce, jak i doktrynie międzynarodowej wyjaśniona zostanie przyjęta terminologia – minimalnego standardu traktowania oraz traktowania sprawiedliwego i słusznego. 22 Wprowadzenie Druga część pracy przedstawia genezę prawnomiędzynarodowej ochrony cudzoziemców w kontekście prowadzonej przez nich aktywności gospodarczej. W tym dziale przedstawiono historyczne początki minimalnego standardu traktowania, jego odzwierciedlenie w praktyce międzynarodowej oraz kon- trowersyjny charakter. W tym kontekście pokazano również konflikt między zwolennikami minimalnego standardu traktowania, a jego oponentami pro- pagującymi standard równego traktowania, jako adekwatnie odzwierciedlający międzynarodową praktykę. W dalszej kolejności przedstawiono genezę stan- dardu traktowania sprawiedliwego i słusznego. Znaczenie omawianego działu wynika z przekonania autora zakładającego, że pokazanie historycznych źródeł współczesnych pojęć traktatowych pozwala dzięki szerszej perspektywie lepiej ocenić ich obecną interpretację i zastosowanie24. Wiąże się również z faktem, że przynajmniej do połowy XX wieku ochrona inwestorów zagranicznych była oparta przede wszystkim na rozwiązaniach dotyczących ochrony cudzoziem- ców. Znaczenie tej doktryny odżyło, zwłaszcza od podpisania Porozumienia NAFTA, które wyraźnie nawiązywało do wypracowanych w prawie między- narodowym zasad traktowania cudzoziemców. W trzeciej części pracy przedstawione zostały podstawowe standardy mię- dzynarodowego prawa inwestycyjnego. Omówienie tej problematyki ma na celu nakreślenie ram normatywnych, w których funkcjonują standardy będące przedmiotem pracy. W tym miejscu pokazane zostały również podstawowe mechanizmy rozstrzygania sporów inwestycyjnych. Przedmiotem czwartej części pracy jest kwestia statusu prawnego minimal- nego standardu traktowania oraz traktowania sprawiedliwego i słusznego. Przy- jęcie tradycyjnej koncepcji źródeł prawa międzynarodowego, odzwierciedlonej w art. 38 Statutu Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości spowodowało, że w pierwszej kolejności przedstawione zostały regulacje traktatowe z podzia- łem na umowy powszechne, regionalne oraz dwustronne. Szczególną uwagę poświęcono tym ostatnim z uwagi na ich kluczowe znaczenie w międzynaro- dowym prawie inwestycyjnym. Równocześnie pokazane zostały zróżnicowane sposoby ujęcia omawianych norm w traktatach inwestycyjnych. W następnej kolejności podjęta została analiza, czy minimalny standard traktowania oraz traktowanie sprawiedliwe i słuszne są normami zwyczajowymi prawa między- narodowego oraz czy uzyskały status zasad ogólnych prawa. Rekonstrukcja tej problematyki ma na celu odpowiedzenie na pytanie, czy państwa są związane 24 T. W. Wälde, Interpreting Investment Treaties: Experiences and Examples, [w:] International Investment Law for the 21st Century – Essays in Honour of Christoph Schreuer, red. C. Binder, U. Kriebaum, A. Reinisch, S. Wittich, Oxford 2009, s. 750. Wprowadzenie 23 tymi normami poza ramami traktatowymi. W tym zakresie wykorzystana została w szczególności analiza orzecznictwa trybunałów międzynarodowych. Część piąta opracowania została poświęcona zasadniczo uwagom interpre- tacyjnym dotyczącym najczęściej występujących regulacji traktowania spra- wiedliwego i słusznego oraz minimalnego standardu traktowania, jak również problematyce ich wzajemnych relacji. Kwestie te są ze sobą ściśle powiązane oraz sporne w orzecznictwie, w którym można odnotować niezwykłe bogactwo odmiennych podejść interpretacyjnych. Dające się zauważyć modele interpre- tacyjne w tym zakresie zostały wyodrębnione oraz poddane krytycznej analizie. Ostatnia szósta część pracy jest poświęcona problematyce zakresu przed- miotowego traktowania sprawiedliwego i słusznego oraz minimalnego stan- dardu traktowania. Przy czym są one rozumiane jako dwie odrębne normy, których zakres jedynie w pewnym stopniu jest tożsamy. Zwrócono uwagę na specyfikę traktowania sprawiedliwego i słusznego, dokonano porównania go z innymi standardami ochrony inwestora oraz omówiono podstawowe jego elementy. Ponadto przedstawiono również treść minimalnego standardu trak- towania oraz uwypuklono w szczególności te elementy, które nie są tożsame z traktowaniem sprawiedliwym i słusznym. Dodatkowo również w tej części omówiona została problematyka rozumienia zasady sprawiedliwości w prawie międzynarodowym oraz jej znaczenie dla wykładni traktowania sprawiedli- wego i słusznego oraz minimalnego standardu traktowania. Poza zakres niniejszego opracowania wykracza kwestia określania wyso- kości odszkodowania za naruszenie traktowania sprawiedliwego i słusznego oraz minimalnego standardu traktowania z uwagi na obszerny charakter za- gadnienia wymagający odrębnej monografii. Celem pracy nie jest również przedstawienie w sposób całościowy wszystkich podstawowych rozwiązań międzynarodowego prawa inwestycyjnego, w szczególności innych standardów ochrony inwestora oraz okoliczności wyłączających odpowiedzialność za ich na- ruszenie. Zagadnienia te zostały przedstawione tylko w takim zakresie, w jakim było to konieczne dla nakreślenia szerszego kontekstu funkcjonowania trakto- wania sprawiedliwego i słusznego oraz minimalnego standardu traktowania. Monografia stanowi poprawioną i zaktualizowaną (na dzień 20.8.2015 r.) pracę doktorską pod tym samym tytułem, napisaną pod kierunkiem prof. dr hab. Cezarego Mika na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersy- tetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Autor wyraża szczególne podziękowanie dla promotora za pomoc i ukierunkowanie w procesie pisania pracy oraz recenzentom prof. dr hab. Januszowi Gilasowi oraz prof. dr hab. Je- rzemu Menkesowi za trafne uwagi pozwalające na odpowiednie korekty tekstu pracy.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Traktowanie sprawiedliwe i słuszne a minimalny standard traktowania w międzynarodowym prawie inwestycyjnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: