Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00176 005863 11250592 na godz. na dobę w sumie
Transmisja spadku - ebook/pdf
Transmisja spadku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8092-937-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> cywilne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Transmisja spadku jest bez wątpienia jednym z najciekawszych, a przy tym najbardziej skomplikowanych mechanizmów z zakresu prawa spadkowego. W publikacji starano się w sposób możliwie przejrzysty, a zarazem wyczerpujący przedstawić tytułową instytucję, jej istotę i charakter na tle szeroko rozumianych stosunków z zakresu prawa materialnego, procedury cywilnej i prawa prywatnego międzynarodowego. Wnikliwa analiza tego wyjątkowego zagadnienia jest istotna zwłaszcza dla potencjalnych spadkobierców, którym ustawodawca przyznał prawo decydowania w pewnym zakresie o składzie dziedziczonego majątku. Badaniami objęto konstrukcję prawną transmisji, sposób realizacji uprawnień transmisyjnych, problematykę wielości transmitariuszy, proponując nowe pojęcia w tej dziedzinie, takie jak: further transmission, double transmission i multitransmission.

W pracy przedstawiono ponadto nowatorskie rozwiązania wybranych europejskich systemów prawnych, przywołując orzecznictwo zagraniczne, zwłaszcza niemieckie, włoskie, szwajcarskie i austriackie. Dokonując oceny konkretnych rozstrzygnięć prawnych, nie pominięto ugruntowanych judykatów Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Adresaci:
Publikacja zainteresuje prawników praktyków: sędziów, notariuszy, adwokatów, radców prawnych, komorników sądowych, a także przedstawicieli nauki.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

transmisja spadku Maciej Rzewuski MONOGRAFIE WARSZAWA 2016 Stan prawny na 4 sierpnia 2016 r. Recenzent Prof. dr hab. Teresa Mróz Wydawca Małgorzata Stańczak Redaktor prowadzący Joanna Tchorek Opracowanie redakcyjne Firma AB Agnieszka Bąk Łamanie Fotoedytor Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSIĄŻKI © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2016 ISBN 978-83-8092-533-5 ISSN 1897-4392 Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 19 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Mojej mamie Hannie, żonie Natalii, siostrze Magdalenie i córce Michalinie dedykuję Spis treści Wykaz skrótów / 13 Wykaz terminów i sentencji łacińskich / 21 Wstęp / 25 Rozdział I Transmisja spadku w ujęciu historycznym i prawnoporównawczym / 33 1. Transmissio hereditatis w prawie rzymskim / 33 1.1. Sposoby nabycia spadku (adquirere hereditatem) / 33 1.2. Transmissio ex capite infantiae / 37 2. Transmisja spadku w wybranych obcych regulacjach prawnych / 39 2.1. Prawo niemieckie / 39 2.1.1. Dziedziczenie prawa do odrzucenia spadku (Die Vererblichkeit des Ausschlagungsrechts) / 39 2.1.2. Cechy transmisji – przesłanki milczące z § 1952 ust. 1 BGB / 41 2.1.3. Skutki prawne odrzucenia spadku transmitowanego / 45 2.1.3.1. Subsydiarność uprawnień transmisyjnych / 45 2.1.3.2. Kolejność dziedziczenia po odrzuceniu pierwotnego spadku / 46 2.1.3.3. Odrzucenie spadku transmitowanego a możliwość dochodzenia roszczeń o wyrównanie dorobków i o zachowek / 48 Spis treści Spis treści 7 Spis treści 2.2. Prawo włoskie / 65 2.1.4. Transmisja a problematyka spadkobierców przednich i następczych / 51 2.1.4.1. Dziedziczenie prawa spadkobiercy przedniego do odrzucenia spadku / 51 2.1.4.2. Dziedziczenie prawa spadkobiercy następczego do odrzucenia spadku / 59 2.2.1. Przeniesienie powołania do spadku (trasmissione della delazione) / 65 2.2.1.1. Istota transmisji / 65 2.2.1.2. Charakter prawny powołania do dziedziczenia / 69 2.2.2. Konsekwencje prawne dziedziczenia powołania do spadku / 73 2.2.3. Szczególne przypadki transmisji / 77 2.2.3.1. Przeniesienie powołania do spadku po odrzuceniu spadku (trasmissione della delazione dopo la rinunzia) / 77 2.2.3.2. Przeniesienie powołania do spadku a osoby powołane w dalszej kolejności (trasmissione della delazione e chiamati successivi) / 79 2.2.3.3. Przeniesienie warunkowego powołania do spadku (trasmissione della delazione condizionale) / 80 2.3. Prawo szwajcarskie / 81 2.3.1. Przejście prawa do odrzucenia spadku (Übergang der Ausschlagungsbefugnis) / 81 2.3.2. Charakter prawny transmisji / 82 2.3.3. Bieg terminu do odrzucenia spadku transmitowanego / 85 2.4. Prawo austriackie / 87 Rozdział II Konstrukcja prawna transmisji spadku / 90 1. Pojęcie transmisji / 90 2. Transmisja a nabycie spadku / 94 8 Spis treści 3. Charakter prawny transmisji – koncepcje teoretyczne / 100 3.1. Transmisja jako konsekwencja sukcesji uniwersalnej / 100 3.2. Transmisja jako przykład sukcesji syngularnej / 105 3.3. Transmisja jako prawo osobiste transmitariusza / 107 3.4. Transmisja jako tytuł powołania do spadku / 112 4. Transmisja zapisu windykacyjnego / 117 5. Uwagi de lege lata / 119 Rozdział III Realizacja uprawnień transmisyjnych / 125 1. Zdolność transmitariusza do złożenia oświadczeń spadkowych / 125 1.1. Składanie oświadczeń przez osobę fizyczną / 125 1.2. Składanie oświadczeń przez osobę prawną lub jednostkę organizacyjną z art. 331 k.c. / 133 2. Pojęcie i cechy oświadczeń spadkowych transmitariusza / 139 2.1. Charakter prawny oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku / 139 2.2. Cechy oświadczeń transmitariusza / 140 2.2.1. Bezwarunkowość i nieterminowość / 140 2.2.2. Nieodwołalność / 142 2.2.3. Niepodzielność / 143 2.2.4. Niemajątkowy charakter / 146 2.2.5. Sformalizowanie / 148 3. Forma oświadczeń spadkowych transmitariusza / 148 3.1. Uwagi wprowadzające / 148 3.2. Forma oświadczeń składanych przed sądem / 151 3.3. Forma oświadczeń składanych poza sądem / 153 3.3.1. Stanowisko judykatury / 153 3.3.2. Poglądy doktryny / 156 4. Treść i skutki prawne oświadczeń spadkowych transmitariusza / 160 4.1. Składniki oświadczenia spadkowego / 160 4.2. Przyjęcie spadku pozostawianego i spadku 4.3. Przyjęcie spadku pozostawianego i odrzucenie spadku transmitowanego / 163 transmitowanego / 166 9 Spis treści 4.4. Odrzucenie spadku pozostawianego / 168 4.5. Transmisja w prawie upadłościowym / 169 4.6. Uwagi de lege ferenda / 172 4.6.1. Przyjęcie per facta concludentia spadku przez transmitariusza / 172 4.6.2. Odrzucenie „ze wskazaniem” spadku przez transmitariusza / 175 5. Kolejność składania oświadczeń spadkowych przez transmitariusza / 178 6. Termin do złożenia przez transmitariusza oświadczeń spadkowych / 180 6.1. Charakter prawny terminu / 180 6.2. Bieg terminu / 183 6.2.1. Bieg terminu, gdy transmitent wiedział o tytule powołania go do spadku / 183 6.2.1.1. Koncepcja quasi ‑rygorystyczna / 183 6.2.1.2. Koncepcja quasi ‑liberalna / 185 6.2.2. Bieg terminu, gdy transmitent nie wiedział o tytule powołania go do spadku / 188 6.3. Przerwanie biegu terminu / 190 6.4. Skutki prawne niezłożenia przez transmitariusza oświadczeń spadkowych w terminie / 195 Rozdział IV Wielość transmissio / 199 1. Wielość transmitariuszy / 199 1.1. Istota problemu / 199 1.2. Propozycje rozwiązania problemu / 201 1.2.1. Koncepcja odrębnych oświadczeń spadkowych / 201 1.2.2. Koncepcja wspólnego oświadczenia 1.2.3. Koncepcja dominacji oświadczenia o przyjęciu spadkowego / 205 spadku / 212 1.3. Wielość transmitariuszy zapisu windykacyjnego / 215 2. Wielość transmisji / 219 2.1. Dalsza transmisja (further transmission) / 219 2.2. Podwójna transmisja (double transmission) / 225 10 Spis treści 2.3. Multitransmisja (multitransmission) / 233 3. Niemieckie Erben des Erben / 235 3.1. Wielość transmitariuszy a zasada wspólności majątku spadkowego / 235 3.2. Skutki prawne odrzucenia spadku transmitowanego przez jednego z transmitariuszy – między teorią przyrostu a zasadą sukcesji uniwersalnej / 240 4. Wnioski de lege lata i de lege ferenda / 248 Rozdział V Transmisja spadku w ujęciu proceduralnym / 255 1. Rys historyczny postępowania transmisyjnego / 255 2. Tryby transmisji spadku / 260 2.1. Uwagi wprowadzające / 260 2.2. Tryb sądowy / 262 2.2.1. Właściwość organów sądowych w sprawie transmisji / 262 2.2.2. Wszczęcie postępowania transmisyjnego / 268 2.2.3. Kognicja sądu w sprawie transmisji / 273 2.2.4. Zawiadomienie osób powołanych do dziedziczenia po transmitencie / 281 2.3. Tryby pozasądowe / 284 2.3.1. Tryb notarialny / 284 2.3.2. Tryb konsularny / 290 3. Pełnomocnictwo transmisyjne / 296 Rozdział VI Transmisja spadku – aspekty międzynarodowe / 302 1. Transmisja w prawie prywatnym międzynarodowym / 302 1.1. Sposoby nabycia spadku przez transmitariuszy / 302 1.2. Normy kolizyjne właściwe transmisji / 306 2. Transmisja spadku w umowach międzynarodowych / 312 3. Transmisja w rozporządzeniu spadkowym Unii Europejskiej / 321 3.1. Uwagi wprowadzające / 321 3.2. Jurysdykcja krajowa w sprawach transmisyjnych / 327 3.2.1. Ogólne zasady jurysdykcyjne / 327 11 Spis treści 3.2.2. Jurysdykcja przemienna / 337 3.3. Prawo właściwe dla transmisji spadku / 344 3.3.1. Zasady ogólne / 344 3.3.2. Regulacja szczególna / 350 3.4. Transmisja w europejskim poświadczeniu spadkowym / 357 Uwagi końcowe i wnioski / 365 Bibliografia / 383 Literatura / 391 Wykaz skrótów ABGB BGB b.k.c. f.k.c. h.k.c. hp.k.c. k.c. k.c. L. k.c. Q. k.p. Akty prawne Wykaz skrótów Wykaz skrótów Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch (austriac‑ ki kodeks cywilny z dnia 1 czerwca 1811 r.) Bürgerliches Gesetzbuch (niemiecki kodeks cywilny z dnia 18 sierpnia 1896 r.) kodeks cywilny obowiązujący w Belgii francuski kodeks cywilny z  dnia 21  marca 1804 r. holenderski kodeks cywilny z  dnia 1  paź‑ dziernika 1838 r., zmieniony w 1976 r. (księga 1 i 2), w 1992 r. (księgi 3, 5, 6, 7 i 8), w 2003 r. (księga 4) hiszpański kodeks cywilny z dnia 6 paździer‑ nika 1889 r. ustawa z  dnia 23  kwietnia 1964  r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 380 z późn. zm.) kodeks cywilny stanu Luizjana z dnia 14 mar‑ ca 1870 r. kodeks cywilny Quebecu z  dnia 8  grudnia 1991 r. ustawa z  dnia 26  czerwca 1974  r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z  2014  r. poz.  1502 z późn. zm.) 13 Wykaz skrótów k.p.c. k.r. k.r.o. k.s.h. l.k.c. p.o.p.c. post. sp. p.p.m. z 2011 r. p.p.m. z 1965 r. p.p.m. z 1926 r. pr. kon. pr. not. ustawa z  dnia 17  listopada 1964  r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) ustawa z  dnia 27  czerwca 1950  r. – Kodeks rodzinny (Dz. U. Nr 34, poz. 308 z późn. zm.) ustawa z  dnia 25  lutego 1964  r. – Kodeks rodzinny i  opiekuńczy (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 2082 z późn. zm.) ustawa z  dnia 15  września 2000  r. – Ko‑ deks spółek handlowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1030 z późn. zm.) kodeks cywilny obowiązujący w Luksemburgu ustawa z dnia 18 lipca 1950 r. – Przepisy ogól‑ ne prawa cywilnego (Dz. U. Nr  34, poz.  311 z późn. zm.) dekret z  dnia 8  listopada 1946  r. – Postę‑ powanie spadkowe (Dz. U. Nr  63, poz.  346 z późn. zm.) ustawa z  dnia 4  lutego 2011  r. – Prawo pry‑ watne międzynarodowe (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1792) ustawa z  dnia 12  listopada 1965  r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz. U. Nr  46, poz. 290 z późn. zm.) ustawa z  dnia 2  sierpnia 1926  r. o  prawie właściwem dla stosunków prywatnych mię‑ dzynarodowych (Dz. U. Nr  101, poz.  581 z późn. zm.) ustawa z  dnia 25  czerwca 2015  r. – Prawo konsularne (Dz. U. poz. 1274) ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o no‑ tariacie (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 164 z późn. zm.) 14 pr. sp. pr. spółdz. pr. up. p.w.k.c. p.w.k.p.c. r.k.c. rozporządzenie spadkowe, rozporządzenie 650/2012 u.f.k. u.g.n. u.k.s.c. Wykaz skrótów dekret z dnia 8 października 1946 r. – Prawo spadkowe (Dz. U. Nr 60, poz. 328 z późn. zm.) ustawa z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spół‑ dzielcze (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 21) ustawa z  dnia 28  lutego 2003  r. – Prawo upadłościowe (tekst jedn.: Dz. U. z  2015  r. poz. 233 z późn. zm.) ustawa z  dnia 23  kwietnia 1964  r. – Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz. U. Nr  16, poz. 94 z późn. zm.) ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania cywil‑ nego (Dz. U. Nr 43, poz. 297) kodeks cywilny Federacji Rosyjskiej, część III z dnia 26 listopada 2001 r. rozporządzenie Parlamentu Europejskie‑ go i  Rady (UE) nr  650/2012 z  dnia 4  lipca 2012  r. w  sprawie jurysdykcji, prawa właści‑ wego, uznawania i  wykonywania orzeczeń, przyjmowania i  wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w  sprawie ustanowienia europejskiego po‑ świadczenia spadkowego (Dz. Urz. UE L  201 z 27.07.2012, s. 107) ustawa z  dnia 13  lutego 1984  r. o  funkcjach konsulów Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 389 z późn. zm.) ustawa z  dnia 21  sierpnia 1997  r. o  gospo‑ darce nieruchomościami (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 1774 z późn. zm.) ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach są‑ dowych w  sprawach cywilnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 623) 15 Wykaz skrótów u.s.g. w.k.c. wł.k.c. ZGB ustawa z  dnia 8  marca 1990  r. o  samorzą‑ dzie gminnym (tekst jedn.: Dz. U. z  2016  r. poz. 446) węgierski kodeks cywilny z  dnia 11  lutego 2013 r. włoski kodeks cywilny z dnia 16 marca 1942 r. Zivilgesetzbuch (szwajcarski kodeks cywilny z dnia 10 grudnia 1907 r.) Czasopisma i publikatory BGH BGHZ BWNotZ CMLRev. Dz. U. Dz. Urz. Min. Sprawiedl. Dz. Urz. UE EP EPS EvBl FamRZ FP Giur. compl. cass. civ. Giur. it. GPR Bundesgerichtshof Entscheidungssammlung des Bundesgerichts‑ hofes in Zivilsachen Zeitschrift für das Notariat in Baden ‑Württem‑ berg Common Market Law Review Dziennik Ustaw Dziennik Urzędowy Ministra Sprawiedliwości Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej Edukacja Prawnicza Europejski Przegląd Sądowy Evidenzblatt der Rechtsmittelentscheidungen Zeitschrift für das gesamte Familienrecht Forum Prawnicze Giurisprudenza completa cassazione civile Giurisprudenza italiana Zeitschrift für das Privatrecht der Europäi‑ schen Union Juristische Blaetter Journal du droit international JBI JDI JW Juristische Wochenschrift 16 Wykaz skrótów KPP Kwartalnik Prawa Prywatnego M. Praw. Monitor Prawniczy NJW Neue Juristische Wochenschrift Noviss. Dig. it. NP NPN OLGZ OSA OSN OSNC OSNCK OSNCP OSNCPiUS OSNC-ZD OSP OSPiKA OTK Pal. PiP PiZS PN PPC PPE Sądu Najwyższego. Novissimo Digesto Italiano Nowe Prawo Nowy Przegląd Notarialny Entscheidungen der Oberlandesgerichte in Zivilsachen einschließlich der freiwilligen Gerichtsbarkeit Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego Orzecznictwo Cywilna Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywil‑ na i Izba Karna Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywil‑ na, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywil‑ na, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywil‑ na Zbiór Dodatkowy Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Sądów Polskich Arbitra żowych Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego Palestra Państwo i Prawo Praca i Zabezpieczenie Społeczne Przegląd Notarialny Polski Proces Cywilny Przegląd Prawa Egzekucyjnego i  Komisji Izba 17 Wykaz skrótów Pr. Sp. PS RabelsZ RCDIP Rej. Rep. Foro it. RPEiS Rpfleger SC SPP SZ Zb. Orz. ZEV ZNIBPS Prawo Spółek Przegląd Sądowy Rabels Zeitschrift für ausländisches und in‑ ternationales Privatrecht Revue critique de droit international privé Rejent Repertorio foro italiano Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny Der deutsche Rechtspfleger Studia Cywilistyczne Studia Prawa Prywatnego Sammlung Zivilrecht Zbiór Orzecznictwa Trybunału Sprawiedli‑ wości Unii Europejskiej Zeitschrift für Erbrecht und Vermögens nachfolge Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego Organy i instytucje NSA OGH RGZ SA SN SN (7) SO TK TSUE Naczelny Sąd Administracyjny Oberster Gerichtshof (Austriacki Sąd Naj‑ wyższy) Rechsgericht fuer Zivilsachen (Sąd Rzeszy do Spraw Cywilnych) Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów Sąd Okręgowy Trybunał Konstytucyjny Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej 18 Wykaz skrótów UŚ Uniwersytet Śląski WSA Wojewódzki Sąd Administracyjny Inne b el. zivil‑/bürgerlich ‑rechtliche Angelegenheit (sprawa cywilna) elektroniczny m.st. miasto stołeczne Wykaz terminów i sentencji łacińskich ab initio ab intestato acquisitio hereditatis ad hoc ad quem analogiae legis animus a quo clara non sunt interpretanda condictio iuris corpus de facto delatio hereditatis de lege ferenda de lege lata domicilium en bloc ex nunc ex tunc favor negotii forum necessitatis hereditas iacens – od początku – bez testamentu – nabycie spadku przez powołanego – doraźnie – końcowy – – duch, dusza – początkowy – analogia z przepisu prawa jasne nie wymaga wykładni trzon, ciało faktycznie, w rzeczywistości – warunek prawny – – – powołany do spadku – ustawa, która ma być uchwalona – ustawa obowiązująca – domicyl, dom – w całości – od tego momentu z mocą wsteczną – życzliwa interpretacja – jurysdykcja konieczna – spadek wakujący, spadek spoczywający – Wykaz terminów i sentencji łacińskich Wykaz terminów i sentencji łacińskich 21 Wykaz terminów i sentencji łacińskich – w ogólności – w sprawie – w określonym przypadku – na końcu – ustępować, odchodzić – w zasadzie – między żyjącymi – prawo cywilne – norma bezwzględnie obowiązująca – zapis windykacyjny – ustawa nie rozróżnia, a  więc i  my nie in abstracto in casu in concreto in fine in iure cessio in principio inter vivos ius civile ius cogens legatum per vindicationem lege non distinguente nec nostrum distinguere legi rei sitae lex patriae lex specialis locus regit actum modus acquirendi mortis causa nasciturus necessarii heredes nemo plus iuris in alium transferre potest, quam ipse habet – coś nowego, nowość novum – umów należy dotrzymywać pacta sunt servanda – w  różnych miejscach passim per facta concludentia – w sposób dorozumiany – ochrona dziedziczenia petitio hereditatis – po śmierci post mortem – umowa prorogacyjna, klauzula prorogacyjna prorogatio fori – prawo aktualnego miejsca położenia rzeczy – prawo ojczyste – przepis szczególny – prawo miejsca dokonania czynności – metoda pozyskania – na wypadek śmierci – poczęty, ale nienarodzony – – nikt nie może przenieść na drugą osobę rozróżniajmy spadkobiercy konieczni więcej praw, niż sam posiada 22 Wykaz terminów i sentencji łacińskich – milcząca umowa o właściwość sądu – kto milczy, ten zdaje się zezwalać – motyw ustawodawczy, sens ustawy – uzasadnienie na piśmie – – konieczny, niezbędny – dokładnie – dziedziczenie ustawowe prorogatio fori tacita qui tacet, consentire videtur ratio legis ratio scripta res nullius sine qua non stricte successio ex lege successio ex testamento – dziedziczenie testamentowe – sui generis – nabywający prawa do spadku z mocy prawa sui heredes titulus – transmissio hereditatis – transmissio legati per – vindicationem verba legis tytuł transmisja spadku transmisja zapisu windykacyjnego rzecz niczyja swego rodzaju – brzmienie ustawy Wstęp Wstęp Wstęp Prawo cywilne ma tę właściwość, że jest prawem dnia codziennego, a  przy tym jest samoobsługowe i  przedmiotowe. Jego odpowiednie mechanizmy aktywują się w  razie sporu. O  ile konstrukcja prawa cy‑ wilnego w  zasadzie pozostaje niezmienna, o  tyle rozmaitym zmianom ulega kształt poszczególnych instytucji. Zauważalne modyfikacje ustro‑ jowe w  powiązaniu z  ewolucją stosunków społeczno ‑gospodarczych skutkowały wieloma zmianami na gruncie polskiego prawa cywilnego, zwłaszcza rzeczowego i  obligacyjnego. W  mniejszym stopniu dotknęły one prawo spadkowe, którego podstawową, wręcz klasyczną cechą jest stabilność regulacji1. W ostatnich latach pojawiła się jednak potrzeba modyfikacji legislacyj‑ nych także na płaszczyźnie prawa spadkowego, które zaczęło „odstępo‑ wać” od wciąż rosnących oczekiwań społecznych w  zakresie szybszego i prostszego spadkobrania. Podążając w kierunku adaptacji prawa spad‑ kowego do wymogów i  potrzeb współczesności, ustawodawca polski zmienił zasady dotyczące kolejności dziedziczenia ustawowego, wpro‑ wadził instytucję zapisu windykacyjnego, odwrócił zasadę odpowie‑ dzialności za długi spadkowe. W  literaturze pojawiły się nadto mniej lub bardziej zasadne postulaty wprowadzenia kolejnych instytucji, jak testament działowy i rozrządzenie mistyczne, uzupełnienia tytułów po‑ wołania do spadku o  kontrakty dziedziczenia, w  tym darowiznę mor- tis causa, a  także korelacji przepisów prawa spadkowego z  uregulowa‑ niami innych aktów normatywnych, dotyczących m.in. alimentacji czy 1 Tak A.  Doliwa, Recenzja: M. Rzewuski, Podpis spadkodawcy na testamencie własnoręcznym, Białostockie Studia Prawnicze 2015, z. 19, s. 267. 25 Wstęp podatku od spadków i  darowizn2. Doniosłą rolę w  tej materii odegrał także ustawodawca europejski, wprowadzając w życie unijne rozporzą‑ dzenie spadkowe nr 650/2012. W nurt tych rozważań wydaje się wpisywać niniejsza monografia. Próba zgłębienia istoty szczególnej instytucji, jaką jest transmisja spadku, nie jest zadaniem prostym. Ranga problemu wzrasta o tyle, że brakuje opra‑ cowań monograficznych z tego zakresu, i to zarówno na arenie krajowej, jak i  europejskiej, zaś pojedyncze wypowiedzi przedstawicieli doktryny jedynie dotykając pewnych kwestii, tylko pogłębiają wątpliwości natury teoretycznej i praktycznej. Nie ma też opublikowanego stanowiska judy‑ katury w  badanej materii. Podejmując tę próbę, z  pewnością nie można ograniczać się jednak wyłącznie do teorii materialnego prawa cywilnego i dogmatyki prawniczej, bez sięgnięcia do procedury cywilnej i osiągnięć prawa prywatnego międzynarodowego. Okoliczność ta bezspornie czyni tytułową problematykę jeszcze bardziej złożoną. Analiza transmisji przez pryzmat jej charakteru prawnego, tak materialnego, jak i  technicznego, proceduralnego powinna ułatwić zbudowanie jej jurydycznej konstrukcji. Transmisja spadku stanowi zagadnienie istotne, a  przy tym wyjątkowo ciekawe, tak od strony teoretycznej, dogmatycznej, jak i społecznej. Brak pogłębionych analiz naukowych z  tego zakresu czy wypowiedzi orzecz‑ nictwa sprawia, że większość kwestii ściśle związanych z  przedmiotową instytucją jest konsekwentnie pomijana, a pozostałe postrzega się w spo‑ sób zbyt pobieżny. Jest to zastanawiające o tyle, że w literaturze zauważa się szczególny cha‑ rakter transmisji oraz problemy z nim związane. Tytułem przykładu war‑ to odwołać się do następujących tez zgłaszanych w literaturze. Wskazuje się mianowicie, że „jednym z  zagadnień prawa spadkowego budzących wątpliwości w  praktyce orzekania sądów niższych instancji jest proble‑ matyka tzw. transmisji spadku. Kontrowersje te mogą skutkować niepew‑ nością sytuacji prawnej uczestników postępowań o stwierdzenie nabycia 2 Szerzej: T. Mróz, O potrzebie i kierunkach zmian przepisów prawa spadkowego, PS 2008, nr 1, s. 81 i n.; M. Załucki, Krąg spadkobierców ustawowych de lege lata i de lege ferenda, PS 2008, nr 1, s. 95 i n.; H. Witczak, A. Kawałko, Prawo spadkowe, Warszawa 2008, s. 71. 26 Wstęp spadku”3. „Transmisja jest być może najbardziej tajemniczą instytucją na‑ szego prawa spadkowego. Na tle art. 1017 k.c. można postawić pytania, na które niełatwo znaleźć spójne systemowo odpowiedzi. Wyjaśnienie poja‑ wiających się wątpliwości nie jest łatwe”4. Moim zadaniem będzie próba przybliżenia instytucji transmisji spadku, ukazania jej istoty i  charakteru na tle szeroko rozumianych stosunków prawnospadkowych. W  opracowaniu postawię pytanie o  sens regulacji art.  1017  k.c., przeanalizuję także sposób realizacji uprawnień transmi‑ syjnych. Następnie zagłębię się w  problematykę wielości transmitariuszy i wielości transmisji, proponując nowe pojęcia w tej dziedzinie, jak further transmission, double transmission i multitransmission. Celem wszechstron‑ nego podejścia do tematu zbadam instytucję transmisji na gruncie pro‑ cedury cywilnej i prawa prywatnego międzynarodowego, ze szczególnym uwzględnieniem unijnego rozporządzenia spadkowego nr 650/2012. Aby odnaleźć, a następnie zaproponować najlepsze rozwiązania w opisywanej materii, sięgnę do sprawdzonych mechanizmów funkcjonujących w  wy‑ branych zagranicznych porządkach prawnych. Najwięcej uwagi poświę‑ cę regulacjom niemieckim i  włoskim, które w  dalszym ciągu wydają się wyznaczać „trendy prawnicze” w Europie, a przy tym odmienne punkty postrzegania transmisji spadku. Oddając się pogłębionym refleksjom nad wskazanymi dylematami, zde‑ cydowałem się przedstawić wyniki przeprowadzonych badań w prezento‑ wanej dysertacji. Objęcie szczegółową analizą transmisji jako szczególnej instytucji z zakresu prawa spadkowego jest konieczne z punktu widzenia potencjalnych spadkobierców, którym ustawodawca przyznał prawo decy‑ dowania w pewnym zakresie o składzie dziedziczonego majątku. Poruszo‑ na tematyka wydaje się doniosła jurydycznie i pragmatycznie nie tylko dla przyszłych beneficjentów spadku, ale też dla podmiotów profesjonalnie zajmujących się materią dziedziczenia. Moim celem jest zaproponowa‑ nie możliwie najlepszych rozwiązań legislacyjnych i w zakresie wykładni przepisów prawnych traktujących o transmisji spadku. Dzięki temu ana‑ lizowane zagadnienie nabiera charakteru bardziej uniwersal nego, mogąc 3 K.J. Matuszyk, Kilka uwag o transmisji spadku, Pal. 2006, z. 11–12, s. 97. 4 P. Księżak, Transmissio hereditatis w prawie polskim, Rej. 2006, nr 9, s. 85. 27 Wstęp służyć jako materiał porównawczy dla dyskusji w  państwach, w  których funkcjonują różne porządki prawne. Badaną materię udało się zamknąć w  sześciu rozdziałach. Pracę opar‑ to przede wszystkim na dorobku powojennej literatury, zarówno kra‑ jowej, jak i  zagranicznej, oraz orzecznictwie Sądu Najwyższego, sądów powszechnych i  administracyjnych. Aby uczynić zadość dogmatyce prawniczej, w  wielu miejscach odwołano się do klasycznych opracowań przedwojennych, spisanych głównie w Niemczech i we Włoszech. W pra‑ cy przedstawiono mniej lub bardziej nowatorskie rozwiązania wybra‑ nych europejskich systemów prawnych. Celem porównania sięgnięto do BGB, ABGB, ZGB i  prawodawstwa włoskiego, a  przy analizie konkret‑ nych mechanizmów lub kwestii wpadkowo także do wielu innych aktów normatywnych. W  rozważaniach wielokrotnie przywołano orzecznic‑ two zagraniczne, zwłaszcza niemieckie, włoskie, szwajcarskie i  austriac‑ kie. Dokonując oceny konkretnych rozwiązań prawnych, nie pominięto ugruntowanych judykatów Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Rozdział pierwszy opracowania stanowi niezbędne wprowadzenie do ty‑ tułowego zagadnienia. Wychodząc od starożytnych korzeni rzymskich, ukazano przykładowe obce regulacje prawne, na kanwie których prze‑ analizowano główne założenia konstrukcyjne transmisji. Na podstawie mechanizmów niemieckich i włoskich opisano poglądy teoretyczne czo‑ łowych przedstawicieli europejskiej nauki prawa w tej materii. Aby odna‑ leźć najkorzystniejsze rozwiązania w badanym zakresie, sięgnięto także do regulacji szwajcarskich i  austriackich. Rys prawnoporównawczy zmierza z  jednej strony do wykazania „słabych stron” zagranicznych rozwiązań prawnych dotyczących tytułowego zagadnienia, z drugiej zaś do sformu‑ łowania postulatów adaptacji niektórych sprawdzonych metod interpre‑ tacji transmisji do polskiego porządku prawnego. Poczynione rozważa‑ nia wykorzystano w kolejnych częściach pracy, przy analizie określonych kwestii szczegółowych. W rozdziale drugim poruszono aspekty istoty, charakteru i sposobu po‑ strzegania polskiej transmisji spadku. Przedstawiono wielorakie pojmo‑ wanie tej instytucji, w tym interpretację transmisji przez pryzmat sukcesji uniwersalnej, syngularnej oraz osobistego prawa transmitariusza, nie‑ 28 Wstęp podlegającego dziedziczeniu. Sięgnięto również do rosyjskich rozwiązań prawnych, traktujących transmisję jako osobny i  niezależny od pozosta‑ łych tytuł powołania do spadku. Zasygnalizowano też problem transmi‑ sji zapisu windykacyjnego. Rozdział kończą uwagi natury de lege lata, w których przedstawiłem własny punkt widzenia na temat charakteru ba‑ danej konstrukcji. W tej części pracy postawiono zasadnicze pytania o to: czym jest transmisja? Jaki jest jej charakter? W  jaki sposób postrzega‑ nie transmisji może mieć wpływ na ustalenie porządku dziedziczenia po pierwotnym spadkodawcy? Udzielenie odpowiedzi na tak zredagowane pytania winno stworzyć ogólny obraz transmisji na gruncie obowiązują‑ cych regulacji prawnych z zakresu spadkobrania. Trzeci rozdział pracy to wnikliwa analiza uprawnień transmisyjnych. Punktem wyjścia do szczegółowych rozważań jest możliwość przypisania transmitariuszowi zdolności do składania oświadczeń w  zakresie dzie‑ dziczenia po transmitencie oraz nabycia spadku po pierwotnym spadko‑ dawcy. Następnie zbadano podstawowe atrybuty oświadczeń spadkowych transmitariusza. Sporo uwagi poświęcono formie i  treści takich oświad‑ czeń, składanych nie tylko przed sądem, ale i poza nim. Na zasadzie uwag de lege ferenda zasygnalizowano kwestię przyjęcia przez transmitariusza spadku per facta concludentia i  odrzucenia spadku „ze wskazaniem”. Na zakończenie zestawiono problemy związane z  kwestią liczenia termi‑ nów do złożenia przez transmitariusza oświadczeń spadkowych, w  tym zwłaszcza ich charakter, bieg, przerwanie, a także skutki prawne niezłoże‑ nia oświadczeń w terminie. W rozdziale czwartym opisano wątpliwości związane z problematyką wie‑ lości transmissio. Rozważania podzielono na dwie części, z których pierw‑ szą poświęcono sygnalizowanej w  doktrynie materii wielości transmita‑ riuszy, a  drugą całkowicie pomijanej w  literaturze – wielości transmisji. Z powodu braku sformułowania przez polskiego prawodawcę nazewnic‑ twa szczegółowego w  tym przedmiocie zaproponowano pojęcia: dalszej transmisji, podwójnej transmisji i  multitransmisji. Kolejno przebadano rodzaj i  treść oświadczeń, jakie mogą być złożone przez uprawnionego w  tego typu przypadkach, z  uwzględnieniem zasad odpowiedzialności za poszczególne długi spadkowe. Na przykładzie niemieckiej regulacji Erben des Erben ukazano podstawowe trudności interpretacyjne związane 29 Wstęp z  wielością transmitariuszy z  jednej strony i  zasadą wspólności majątku spadkowego z drugiej. Przedstawiono też główne założenia teorii przyro‑ stu i skutki sukcesji uniwersalnej w zakresie dalszych losów części spadku transmitowanego, odrzuconej przez transmitariusza. Odwołano się przy tym nie tylko do obowiązujących w tej dziedzinie niemieckich poglądów teoretycznych, ale też do przedwojennych germańskich koncepcji doktry‑ nalnych. Celem szczegółowej analizy historyczno‑ i dogmatycznoprawnej było przedstawienie, a  następnie wybór najlepszej z  możliwych metod rozwiązania problemu. W  piątej części pracy dokonano analizy aspektów proceduralnych zwią‑ zanych z  transmisją spadku, uprzednio przedstawiając rys historyczny postępowania transmisyjnego. Rozważaniami objęto właściwość organów sądowych w zakresie transmisji, ich kognicję oraz kwestię zawiadamiania osób powołanych do dziedziczenia po transmitencie. Dalej powołano ar‑ gumenty natury praktycznej, które wsparto przykładami funkcjonowania określonych mechanizmów transmisyjnych w  obrocie. Za priorytetowe uznano rozróżnienie trybów transmisji na sądowy i  pozasądowe, tj.  no‑ tarialny i konsularny. Uwzględniono przy tym ostatnie nowelizacje prawa o notariacie i prawa konsularnego. Na zakończenie analizie poddano za‑ gadnienie pełnomocnictwa transmisyjnego. Pracę zamyka rozdział szósty, którego przedmiot stanowi rola i znaczenie transmisji w  prawie prywatnym międzynarodowym. W  tej części pracy ukazano główne europejskie sposoby nabycia spadku przez transmita‑ riuszy, a  także normy kolizyjne właściwe dla tytułowej instytucji praw‑ nej. Zbadano sposób, w  jaki rzeczone zagadnienie zostało uregulowane w  bilateralnych i  multilateralnych umowach międzynarodowych łączą‑ cych Polskę z  innymi państwami. Wywody wieńczy szczegółowa analiza transmisji na gruncie unijnego rozporządzenia spadkowego nr 650/2012. Badaniami objęto jurysdykcję krajową organów sądowych w  sprawach transmisyjnych, prawo właściwe dla transmisji, a  także kwestię odnoto‑ wania faktu transmisji w europejskim poświadczeniu spadkowym. Zbadanie według niniejszego schematu obowiązujących regulacji praw‑ nych dotyczących transmisji, tak o zasięgu krajowym, jak i ponadnarodo‑ wym, dowodzi głównej hipotezy badawczej. Odwołując się do argumen‑ 30 Wstęp tów natury dogmatycznej, jurydycznej i społecznej, starałem się wykazać, że transmisja spadku jest konsekwencją dziedziczenia opartego na zasa‑ dzie sukcesji uniwersalnej. Okoliczność ta powinna być stałym motywem przewodnim przy analizie poszczególnych kwestii szczegółowych związa‑ nych z tytułowym zagadnieniem, w tym procedurą składania oświadczeń transmisyjnych, trybami transmisji, wielością transmissio itd. Ten najistot‑ niejszy aspekt badawczy wydaje się zauważany w orzecznictwie zagranicz‑ nym, zwłaszcza niemieckim i  włoskim, do którego często odwołuję się przy analizie kolejnych problemów. Spojrzenie przez pryzmat regulacji prawnych na przedstawioną, troja‑ ką naturę transmisji: jako instytucji materialnoprawnej, proceduralnej i  prywatno ‑międzynarodowej wskazuje, że tytułowa materia jest zagad‑ nieniem niezwykle złożonym, wielowątkowym i rozproszonym w różnych aktach normatywnych. Zjawisko to jest przy tym charakterystyczne nie tylko dla rzeczywistości polskiej, ale też dla zagranicznych porządków prawnych. Prezentowana monografia stawia sobie za cel wszechstronne i całościowe zbadanie konstrukcji prawnej transmisji spadku. Ma to być analiza przekrojowa i  kompleksowa, uwzględniająca w  miarę możliwo‑ ści ogół najważniejszych kwestii związanych z  tą wyjątkową instytucją z  zakresu prawa spadkowego. Stąd dla pełności obrazu analizie podda‑ no transmisję nie tylko na tle regulacji materialnoprawnej, lecz także w  relacjach proceduralnych i  stosunkach z  zakresu prawa prywatnego międzynarodowego. Jestem świadomy, że dokonana w  monografii analiza różnych aspek‑ tów transmisji nie jest zapewne wyczerpująca. Usprawiedliwieniem tego mogą być trudności metodologiczne wynikające z  charakteru materiału normatywnego badanej dziedziny prawa. Problematyka transmisji z pew‑ nością nie stanowi materii, której ustawodawca poświęcił wystarczająco uwagi. Nie cieszy się ona również zbytnim zainteresowaniem doktryny ani judykatury. Wiele istotnych kwestii związanych z  transmisją zostało po prostu pominiętych milczeniem. Z  tego powodu zdecydowałem się przedstawić zasadnicze problemy „transmisyjne”, aby na koniec podjąć próbę wyjaśnienia wątpliwości przy zastosowaniu konkretnych zabiegów interpretacyjnych. Rozdział I Transmisja spadku w ujęciu historycznym i prawnoporównawczym 1. Transmissio hereditatis w prawie rzymskim 1.1. Sposoby nabycia spadku (adquirere hereditatem) Rozdział I. Transmisja spadku w ujęciu historycznym i prawnoporównawczym 1. Transmissio hereditatis w prawie rzymskim W dobie postępującej integracji europejskiej i procesów legislacyjnych na poziomie Unii Europejskiej pojęcie prawa prywatnego zyskuje nowy wy‑ miar. Dotyczy to także prawa spadkowego, które z racji wciąż rosnących oczekiwań społecznych w  zakresie prostszego i  szybszego potwierdzania praw do spadku, „skazane jest” na coraz częstsze nowelizacje, tak o zasię‑ gu krajowym, jak i ponadnarodowym. Dążenie do harmonizacji prawa spadkowego i  szerokiej współpracy or‑ ganów stosujących je na co dzień stwarza wizję unifikacji prawa euro‑ pejskiego w  tym zakresie. Jej początki sięgają prawa rzymskiego. Trzeba bowiem pamiętać, że koncepcja unifikacji prawa zrodziła się wraz z po‑ wstaniem badań komparatystycznych, których podstawowym zadaniem było ujednolicenie prawa, początkowo europejskiego, a  w  perspektywie ogólnoświatowego, spójnego dla całej ludzkości5. Europa kontynentalna pamięta okresy, kiedy w kulturze prawnej była zjednoczona. Okoliczność ta wiązała się z recepcją prawa rzymskiego, stanowiącego niegdyś wspól‑ ną dla wszystkich ratio scripta. To właśnie w  oparciu o  te historyczne 5 R. Zimmermann, Roman Law, Contemporary Law, European Law: The Civilian Tradition Today, Oxford 2001, s. 109; M. Kuryłowicz, Prawo rzymskie. Historia. Tradycja. Współczesność, Lublin 2003, s. 109. 33 Rozdział I. Transmisja spadku w ujęciu historycznym i prawnoporównawczym korzenie zgłoszono postulat utworzenia jednolitego europejskiego syste‑ mu prawnego, w swoich założeniach opartego na ideach prawa rzymskie‑ go. Takie ius commune Europaeum mogłoby stanowić solidny fundament, na bazie którego funkcjonowałyby szczegółowe porządki prawne, również w zakresie spadkobrania6. Odstępując od bliższej analizy wpływów rzymskich na kształt prawa pry‑ watnego w  Europie, warto zasygnalizować, jak dawne prawodawstwo traktowało transmisję spadku. W pierwszej kolejności należy jednak po‑ krótce przedstawić sposoby nabycia rzymskiego spadku. Co do zasady, z chwilą śmierci spadkodawcy osoby powołane do spadku nie stawały się od razu dziedzicami. Moment ten oznaczał tylko otwarcie spadku, które stanowiło pierwsze stadium spadkobrania (delatio heredita- tis). Dziedzicem stawał się dopiero ten, kto jako powołany do dziedzicze‑ nia spadek nabył (acquisitio hereditatis)7. W  świetle ius civile sposoby nabycia spadku były różne, a  zależały od kategorii spadkobierców. Pierwszą grupę stanowili necessarii heredes, do których zaliczano: sui heredes, tj. osoby wolne, stające się sui iuris z chwilą śmierci spadkodawcy, bez względu na to, czy dziedziczyły ex testamento, czy ab intestato8. Do kategorii tej należeli także niewolnicy powołani do dziedziczenia równocześnie z ich wyzwoleniem. Necessarii heredes naby‑ wali spadek z mocy prawa z chwilą śmierci spadkodawcy, nierzadko bez wiedzy, a czasem nawet wbrew swojej woli. Dlatego nazywano ich spad‑ 6 Tamże. Szerzej na temat znaczenia prawa rzymskiego dla unifikacji prawa prywatnego w Euro‑ pie zob.: B. Łapicki, Ideologia rzymska w średniowieczu Europy Zachodniej, Łódź 1964, passim; S. Grzybowski, Dzieje prawa. Opowieść, refleksje, rozważania, Ossolineum 1981, passim; H. Ku‑ piszewski, Prawo rzymskie a współczesność, Warszawa 1988, passim; H.J. Berman, Prawo i rewo- lucja. Kształtowanie się zachodniej tradycji prawnej, Warszawa 1995, passim; K. Sójka ‑Zielińska, Drogi i bezdroża prawa. Szkice z dziejów kultury prawnej Europy, Wrocław 2000, passim; A. Dę‑ biński, Znaczenie prawa rzymskiego w dziejach prawa w Europie, Summarium. Sprawozdania Towarzystwa Naukowego KUL 1995–1996, nr 24–25/44–45, s. 125 i n.; S. Salmonowicz, O prze- łomie XI–XIII w. w dziejach prawa w Europie, PiP 1996, z. 12, s. 75 i n.; B. Sitek, Integracja Europy a prawo rzymskie, PiP 1996, z. 12, s. 48 i n.; tenże, Historia prawa a europejska kultura prawna, PiP 1997, z. 4, s. 82 i n.; W. Wołodkiewicz, Europa a prawo rzymskie (w:) Polska u progu XXI wieku, red. A. Bromke, W. Tybura, Warszawa 2000, s. 145 i n.; W. Dajczak, Poprzez prawo rzymskie ponad komparatystykę, FP 2014, nr 3, s. 12. 7 W. Rozwadowski, Prawo rzymskie. Zarys wykładu wraz z wyborem źródeł, Poznań 1992, s. 221. 8 W. Wołodkiewicz, M. Zabłocka, Prawo rzymskie. Instytucje, Warszawa 1996, s. 198. 34 1. Transmissio hereditatis w prawie rzymskim kobiercami koniecznymi, a w praktyce przyjmowano, że mieli oni okreś‑ lone uprawnienia do spadku jeszcze za życia spadkodawcy (quodammo- do domini), które jednak stawały się skuteczne dopiero po jego śmierci. Przymusowe nabycie spadku rodziło pewne niebezpieczeństwo z powodu nieograniczonej odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe. Dla uniknięcia tych negatywnych konsekwencji nabycia spadku pretor pozwolił sui heredes „wstrzymać się od spadku”9. Z  uprawnienia tego, zwanego ius abstinendi, nie mogli korzystać niewolnicy, którzy władni byli jednak otrzymać tzw. oddzielenie majątku (separatio bonorum), ogra‑ niczając w  ten sposób swoją odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do spadku10. Drugą grupę spadkobierców stanowili voluntarii (extranei) heredes, do których zaliczano wszystkich pozostałych beneficjentów spadku, z  wy‑ jątkiem necessarii heredes. Nabywali oni spadek z  momentem objęcia go w  taktyczne władztwo, przez co musieli wyrazić swoją wolę przyję‑ cia spadku (aditio hereditatis)11. Przed tą czynnością spadek musiał być najpierw oferowany spadkobiercy (deferri hereditatem). Początkowo okres oferowania następował z momentem śmierci spadkodawcy, zaś od lex Papia Poppaea przy dziedziczeniu ex testamento – od daty otwarcia testamentu12. Na gruncie rozwiniętego prawa rzymskiego przyjęcie spadku mogło nastąpić w  dwojaki sposób. Jednym z  nich było pro herege gestio i  po‑ legało na nieformalnym, konkludentnym zachowaniu się, wyrażającym wolę objęcia spadku w  posiadanie, zarządzania nim, spłacenia długów spadkowych itp. Drugim sposobem było tzw.  cretio, polegające na zło‑ żeniu ustnego, formalnego oświadczenia o przyjęciu spadku, w prakty‑ ce zazwyczaj w  obecności świadków13. O  ile pro herege gestio dotyczy‑ ło głównie dziedziczenia ab intestato, o  tyle cretio miało zastosowanie przede wszystkim przy dziedziczeniu testamentowym, kiedy jego doko‑ 9 W. Litewski, Rzymskie prawo prywatne, Warszawa 2003, s. 336–337. 10 Tak: W.  Rozwadowski, Prawo rzymskie..., s.  222; K.  Kolańczyk, Prawo rzymskie, Warszawa 2001, s. 485. 11 K. Kolańczyk, Prawo..., s. 485. 12 W. Litewski, Rzymskie prawo..., s. 337. 13 K. Kolańczyk, Prawo..., s. 486. 35 Rozdział I. Transmisja spadku w ujęciu historycznym i prawnoporównawczym nanie zarządzał z  reguły sam testator. Ten ostatni często zastrzegał, że w braku dokonania cretio w zakreślonym terminie spadkobierca będzie wydziedziczony14. W  sytuacji gdy spadkobierca nie chciał przyjąć spadku, zasadniczo wystarczał brak złożenia jakiegokolwiek oświadczenia w  tym zakresie. Niemniej jednak spadkobierca miał też możliwość odrzucenia spadku (respuere hereditatem), co mogło nastąpić w drodze wyraźnego oświad‑ czenia woli albo per facta concludentia. Generalnie nie istniał żaden ogólny termin do złożenia oświadczenia o  przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Wyjątek był przy cretio, gdy w braku wyznaczenia terminu wie‑ rzyciele spadkowi mogli wszcząć postępowanie in iure (interrogatio in iure), w  ramach którego pretor udzielał spadkobiercy czasu na „zasta‑ nowienie się” (ius delibe randi)15. W  prawie klasycznym bezskuteczny upływ terminu zakreślonego przez pretora na złożenie oświadczenia spadkowego postrzegany był jako odrzucenie spadku, co skutkowało wyłączeniem spadkobiercy od dziedziczenia. Na gruncie prawa justy‑ niańskiego testator mógł sam wyznaczyć termin do przyjęcia spadku, a  sędzia miał możliwość zakreślenia tempus ad deliberandum. Z  cza‑ sem przyznano spadkobiercy prawo ubiegania się o termin do przyjęcia spadku, którego długość w  zależności od organu wyznaczającego wy‑ nosiła maksymalnie rok – przy cesarzu lub 9  miesięcy – przy innych sędziach. Tym razem niezłożenie oświadczenia spadkowego w terminie oznaczało przyjęcie spadku bez ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe16. Na marginesie warto nadmienić, że bonorum possessio można było na‑ być wyłącznie na wniosek (agnitio), poprzez udzielenie go spadkobier‑ cy pretorskiemu w  drodze decretum pretora lub namiestnika prowincji. Obowiązywały tu dwa podstawowe terminy: rok – dla parentes i  liberii oraz 100  dni – dla innych osób17. W  prawie poklasycznym, a  następnie justyniań skim złagodzono sposób nabycia bonorum possessio, wprowa‑ 14 W. Litewski, Rzymskie prawo..., s. 337. 15 W. Rozwadowski, Prawo rzymskie..., s. 223; K. Kolańczyk, Prawo..., s. 486. 16 Por. W. Litewski, Rzymskie prawo..., s. 338. 17 W. Wołodkiewicz, M. Zabłocka, Prawo rzymskie..., s. 198; W. Rozwadowski, Prawo rzymskie..., s. 222. 36 1. Transmissio hereditatis w prawie rzymskim dzając jako zasadę nabycie go automatycznie z  chwilą przyjęcia spadku. Z kolei w razie querella inofficiosi testamenti spadek nabywano dopiero na podstawie wyroku sądowego18. 1.2. Transmissio ex capite infantiae W dawnym prawie rzymskim moment powołania do spadku z reguły nie pokrywał się z chwilą jego nabycia19. Majątek spadkodawcy przed naby‑ ciem nosił nazwę spadku leżącego (hereditas iacens)20. Początkowo pra‑ wo do przyjęcia spadku miało charakter ściśle osobisty i nie przechodziło na dziedziców powołanego. W  sytuacji gdy powołany do spadku heres extraneus zmarł przed wyrażeniem woli przyjęcia spadku, powołanie nie przechodziło na jego dziedziców, lecz na dalsze osoby powołane do dzie‑ dziczenia po spadkodawcy, np.  substytutów, czy kolejne klasy i  stopnie dziedziców ab intestato21. Od tej zasady prawo pretorskie zaczęło wpro‑ wadzać pewne wyjątki, aby wreszcie na gruncie prawa justyniańskiego zredagować jako zasadę powszechną dopuszczalność transmisji spadku. Istota właściwej transmissio polegała na przejściu w drodze dziedziczenia prawa do nabycia spadku na dziedziców powołanego. Instytucja ta doty‑ czyła oczywiście tylko extranei heredes22. Początkowo, jak wskazano, transmisja w  prawie rzymskim była niedo‑ puszczalna, co wyrażało się w zasadzie hereditas delata nondum adquisi- ta not transmittitur ad heredes23. Później w sytuacji gdy osoba powołana do dziedziczenia zmarła nie złożywszy oświadczenia o przyjęciu spadku z ważnej przyczyny (np. wskutek nieobecności z powodu spraw państwo‑ wych), pretor na zasadzie wyjątku udzielał spadkobiercy powołanego in integrum restitutio. Była to tzw.  transmissio ex capite in integrum re- stitutionis, w rzeczywistości sprowadzająca się do zastosowania ogólnych 18 W. Litewski, Rzymskie prawo..., s. 338. 19 Wyjątek stanowiło powołanie necessarii heredes. Tak W.  Rozwadowski, Prawo rzymskie..., 20 Szerzej W. Osuchowski, Hereditas iacens. Poglądy jurydyczne na istotę spadku leżącego w rzym- skim prawie klasycznym i  justyniańskim (w:) Rozprawy prawnicze. Księga pamiątkowa dla uczczenia pracy naukowej K. Przybyłowskiego, red. W. Osuchowski, M. Sośniak, B. Walaszek, Kraków–Warszawa 1964, s. 209 i n. s. 222. 21 K. Kolańczyk, Prawo..., s. 487. 22 W. Litewski, Rzymskie prawo..., s. 341. 23 V. Polacco, Delle successioni, Milano–Roma 1937, s. 58 i n. 37 Rozdział I. Transmisja spadku w ujęciu historycznym i prawnoporównawczym reguł in integrum restitutio, która przechodziła na spadkobierców. Oprócz tego, z  chwilą śmierci suus heres jego suus heres otrzymywał od preto‑ ra ius abstinendi. Sytuację tę nazywano transmissio ex capite suitatis. Nie była to jednak typowa transmisja spadku, gdyż suus heres nabywał spadek z mocy prawa zazwyczaj już w chwili jego otwarcia24. Dopiero w okresie poklasycznym zaczęły pojawiać się przypadki właściwej transmissio. Jej istota polegała na tym, że jeśli powołany infans, pozostają‑ cy pod władzą ojcowską, zmarł przed złożeniem oświadczenia o przyjęciu spadku, to prawo takie przechodziło na jego pater familias. Pierwotnie uprawnienie to postrzegano jako efekt władzy ojcowskiej, a dopiero póź‑ niej jako skutek odziedziczenia prawa do przyjęcia spadku (transmissio ex capite infantiae)25. W czasach Teodozjusza II z chwilą śmierci spadko‑ biercy będącego zstępnym spadkodawcy przed datą otwarcia testamentu prawo do przyjęcia spadku przechodziło na jego dzieci (transmissio ex iure sanquinis lub transmissio Theodosiana)26. Z kolei według Justyniana, jeśli nie upłynął rok od chwili dowiedzenia się przez spadkobiercę o powoła‑ niu go do spadku, jego spadkobiercy mogli przyjąć spadek w ciągu reszty tego terminu27. W przypadku zaś gdy powołany nie wiedział o powołaniu go do spadku, termin do przyjęcia spadku zaczynał biec od daty śmierci transmitenta (transmissio Iustiniana). To za sprawą Justyniana w  sposób wyraźny i  znamienny odwrócono zasadę niedopuszczalności transmissio w regułę dziedziczenia prawa powołania do spadku28. Sumując, transmissio hereditatis w  prawie rzymskim oznaczało prawo przyjęcia spadku (w określonym terminie) nie przez samego powołanego, lecz przez jego spadkobierców. W praktyce sytuacja rzymskiego transmi‑ tariusza przypominała pozycję osoby, na rzecz której beztestamentowy heres extraneus jeszcze przed przyjęciem spadku odstąpił przed pretorem prawo powołania go do spadku (in iure cessio hereditatis). W przypadku takiej in iure cessio na nabywcę przechodziły wszystkie uprawnienia spad‑ 24 K. Kolańczyk, Prawo..., s. 488. 25 W. Litewski, Rzymskie prawo..., s. 341. 26 F.  Galgano, Acquisto ereditario e ‘transmissio delationis’ in alcune costituzioni di Teodosio II e Valentiniano III, Studia et documenta historiae et iuris 1998, nr 64, s. 297 i n. 27 K. Kolańczyk, Prawo..., s. 488. 28 W. Litewski, Rzymskie prawo..., s. 341. 38 2. Transmisja spadku w wybranych obcych regulacjach prawnych kodawcy29. Stawał się on spadkobiercą tak, jak gdyby sam został powoła‑ ny do spadkobrania30. Jedyna różnica, jaka zachodziła pomiędzy dwoma wskazanymi instytucjami, polegała na tym, że transmissio dotyczyła na‑ stępstwa prawnego na wypadek śmierci, zaś in iure cessio hereditatis – na‑ stępstwa między żyjącymi31. 2. Transmisja spadku w wybranych obcych regulacjach prawnych 2. Transmisja spadku w wybranych obcych regulacjach prawnych 2.1. Prawo niemieckie 2.1.1. Dziedziczenie prawa do odrzucenia spadku (Die Vererblichkeit des Ausschlagungsrechts) Jeżeli osoba uprawniona do odrzucenia spadku umrze przed upływem terminu do złożenia stosownego oświadczenia w tym zakresie, to prawo do odrzucenia spadku w świetle § 1952 ust. 1 BGB dziedziczone jest przez jej spadkobiercę. Ten ostatni nabywa jeden spadek składający się z pier‑ wotnego spadku odziedziczonego przez spadkodawcę, zwanego spadkiem transmitowanym (transmittierten Erbschaft), oraz pozostałego majątku bezpośredniego spadkodawcy, zwanego spadkiem pozostawianym. Powo‑ łany do pierwszego spadku nazywany jest transmitentem, a jego spadko‑ bierca – transmitariuszem. Poza uprawnieniem do odrzucenia spadku po swoim spadkodawcy transmitariuszowi przysługuje odziedziczone po transmitencie prawo do odrzucenia spadku po pierwotnym spadkodawcy. W  rezultacie „zwielo‑ krotnia się” możliwość odrzucenia spadku przez uprawnionego. Trans‑ mitariusz może bowiem odrzucić cały spadek albo przyjmując spadek po transmitencie, odrzucić jedynie spadek transmitowany. Przez wzgląd na fakt, że prawo transmitenta do odrzucenia spadku powstaje z  chwilą objęcia pierwszego spadku i  z  racji tego stanowi część składową spadku po nim, transmitariusz nie może skutecznie przyjąć pierwotnego spadku, 29 W. Wołodkiewicz, M. Zabłocka, Prawo rzymskie..., s. 199. 30 Gaius, Institutiones 2,35; 3,85. 31 W. Litewski, Rzymskie prawo..., s. 341. 39 Rozdział I. Transmisja spadku w ujęciu historycznym i prawnoporównawczym odrzucając spadek po transmitencie32. Dziedziczenie prawa do odrzucenia spadku daje transmitariuszowi możliwość podzielenia spadku po trans‑ mitencie i  wyróżnienia masy spadkowej transmitowanej od pozostałego majątku spadkowego. Dzięki temu transmisja stanowi wyjątek od zaka‑ zu częściowego odrzucenia spadku, o jakim mowa w treści § 1950 ust. 1 BGB. Transmitariusz może więc niejako unieważnić dokonane wraz z ob‑ jęciem pierwszego spadku połączenie majątku transmitenta z  odziedzi‑ czonym przezeń majątkiem pierwotnego spadkodawcy. Po odrzuceniu spadku transmitowanego, a  przyjęciu spadku pozostawianego możliwe staje się pozbawienie wierzycieli pierwotnego spadkodawcy dostępu do majątku transmitenta i majątku transmitariusza. Swoim działaniem trans‑ mitariusz uniemożliwia też własnym wierzycielom i  wierzycielom trans‑ mitenta dostęp do spadku po pierwotnym spadkodawcy33. Pojęcie spadku pozostawianego obejmuje zatem majątek spadkowy transmi‑ tenta, z  wyłączeniem pierwotnego spadku. Zdaniem U. von Lübtowa spa‑ dek transmitowany i spadek pozostawiany winny być postrzegane jako dwa odrębne i niezależne od siebie majątki, w stosunku do których obowiązują oddzielne ograniczenia odpowiedzialności spadkobiercy z § 1975 i n. BGB34. Zapatrywanie prezentowane przez U. von Lübtowa nie znajduje umoco‑ wania w ustawie. Zauważa to M. Metzler, który twierdzi, że transmitariusz nie jest spadkobiercą pierwotnego spadkodawcy, lecz „nabywa” pierwszy spadek wyłącznie w charakterze części składowej spadku po transmitencie. Cecha ta odróżnia transmitariusza od spadkobiercy następczego. Odmien‑ ny sposób postrzegania transmisji pozostaje w  sprzeczności z  faktem, że majątek transmitenta przechodzi na transmitariusza w  ramach jednego, a  nie dwóch następujących po sobie dziedziczeń. Byłby też nie do pogo‑ dzenia z zasadą sukcesji uniwersalnej (§ 1922 ust. 1 BGB)35. Skład pierwot‑ nego spadku nie odgrywa zatem żadnej roli, jeżeli transmitariusz skorzysta z  odziedziczonego po transmitencie prawa do jego odrzucenia. Regulacja 32 F. Endemann, Lehrbuch des Bürgerlichen Rechts, Berlin 1900, s. 798 i n.; W. Rather, Die Erbeser- bengemeinschaft, Göttingen 1978, s. 74. 33 M. Metzler, Ausschlagung und Erbverzicht in der dogmatischen Analyse, Baden ‑Baden 2013, s. 216–217. 34 U. von Lübtow, Probleme des Erbrechts, Berlin 1967, s. 687 i n. 35 M. Metzler, Ausschlagung und Erbverzicht..., s. 217. 40 2. Transmisja spadku w wybranych obcych regulacjach prawnych §  1952 ust.  1 BGB traktuje bowiem o  różnych możliwościach odrzucenia spadku, nie zaś o różnych spadkach nabywanych przez jednego beneficjen‑ ta. Definitywne oddzielenie spadku po pierwotnym spadkodawcy od reszty majątku spadkowego transmitenta następuje wówczas, gdy transmitariusz odrzuci spadek transmitowany, a przyjmie spadek pozostawiany36. Sumując, mimo że w Niemczech prawo do odrzucenia spadku jest upraw‑ nieniem ściśle osobistym spadkobiercy (§ 1945 BGB), to jednak podlega dziedziczeniu, jeżeli transmitent nie utracił go wskutek przyjęcia spadku lub upływu terminu zakreślonego do złożenia oświadczenia spadkowego (§ 1943 i 1944 BGB)37. Takie stanowisko prezentowane jest powszechnie nie tylko w  literaturze38, ale i  w  niemieckim orzecznictwie39. W  konse‑ kwencji, jak podaje D.  Weidlich, jeśli spadkobierca umrze przed termi‑ nem do odrzucenia pierwotnego spadku, to jeszcze istniejące prawo (do odrzucenia tego spadku) wskutek bezpośredniego i  automatycznego na‑ bycia spadku po transmitencie (§ 1942 BGB) przechodzi jako jego część składowa na transmitariusza, wraz z  całą tymczasową pozycją prawną transmitenta jako spadkobiercy pierwotnego spadkodawcy40. 2.1.2. Cechy transmisji – przesłanki milczące z § 1952 ust. 1 BGB Jest poza sporem, że regulacja § 1952 ust. 1 BGB stanowi unormowanie dość ubogie w  swą treść. Niemniej jednak w  literaturze niemieckiej do‑ minuje pogląd, że przepis ten więcej mówi właśnie dlatego, że niewiele 36 W.  Rather, Die Erbeserbengemeinschaft..., s.  45; J.  Müller, Die erbrechtliche Ausschlagung als Gestaltungsmittel, Köln–München 2008, s. 207. 37 D. Weidlich (w:) Palandt Bürgerliches Gesetzbuch mit Nebengesetzen insbesondere mit Einfüh- rungsgesetz (Auszug) einschließlich Rom I-, Rom II- und Rom III-Verordnungen sowie Haager Unterhaltsprotokoll und EU-Erbrechtsverordnung, Allgemeines Gleichbehandlungsgesetz (Aus- zug), Wohn- und Betreuungsvertragsgesetz, BGB-Informationspflichten -Verordnung, Unter- lassungsklagengesetz, Produkthaftungsgesetz, Erbbaurechtsgesetz, Wohnungseigentumsgesetz, Versorgungsausgleichsgesetz, Lebenspartnerschaftsgesetz, Gewaltschutzgesetz, Band 7, Hrsg. O. Palandt, München 2014, s. 2284. 38 G. Otte (w:) J. von Staudingers Kommentar zum Bürgerlichen Gesetzbuch mit Einführungsgesetz und Nebengesetzen. Buch 5. Erbrecht. Einletung zum Erbrecht; §§ 1922–1966 (Erbfolge), Hrsg. G. Otte, Berlin 2008, s. 444; L. Kroiß, Ch. Ann, J. Mayer, Bürgerliches Gesetzbuch. Erbrecht, Band 5, §§ 1922–2385 BGB, Baden ‑Baden 2010, s. 163; H. Prütting, G. Wegen, G. Weinreich, BGB Kommentar, Köln 2015, s. 2769. 39 Tak Trybunał Federalny, BGH 44, 152. 40 D. Weidlich (w:) Palandt Bürgerliches Gesetzbuch..., s. 2284. 41
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Transmisja spadku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: