Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00478 006966 13418474 na godz. na dobę w sumie
Trzy oblicza Sawy Nemanjicia. Postać historyczna – autokreacja – postać literacka. Byzantina Lodziensia XXV - ebook/pdf
Trzy oblicza Sawy Nemanjicia. Postać historyczna – autokreacja – postać literacka. Byzantina Lodziensia XXV - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 352
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3808-8207-2 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biografie
Porównaj ceny (książka, ebook (-55%), audiobook).
Autor opisuje i konfrontuje trzy oblicza żyjącego na przełomie XII i XIII stulecia Sawy Nemanjicia, znanego też jako św. Sawa Serbski, jednej z najważniejszych postaci w historii Serbii – pierwszego zwierzchnika serbskiej Cerkwi autokefalicznej, wybitnego męża stanu, wielkiego prawodawcy, zręcznego dyplomaty, utalentowanego literata. Jest to pierwsza polskojęzyczna monografia poświęcona tej nieprzeciętnej osobistości. Rozdział opisujący Sawę jako postać historyczną stanowi najobszerniejszą naukową biografię tego świętego, jaka powstała od 1900 r. Drugie oblicze Sawy – jego autokreacja – było do tej pory obszarem zupełnie niezbadanym. Natomiast wizerunek w literaturze autorstwa innych twórców przeanalizowany został dotąd jedynie fragmentarycznie. Książka w zupełności wypełnia tę lukę nie tylko w polskiej, ale również europejskiej nauce, co stanowi cel zawartych w niej rozważań. Ponadto została uzupełniona przekładem obszernego fragmentu „Żywota świętego Sawy”, pióra Teodozjusza Chilandarskiego. 
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Bł a żej Szef li ń sk i Trzy oblicza Sawy Nemanjicia Postać historyczna – autokreacja – postać literacka B Y Z A N T I N A L O D Z I E N S I A seria wydawnicza Katedry Historii Bizancjum UŁ z a ł o ż o n a p r z e z Profesora Waldemara Cerana w 1997 r. № XXV B Y Z A N T I N A L O D Z I E N S I A XXV Bł a żej Szef liń sk i Trzy oblicza Sawy Nemanjicia Postać historyczna – autokreacja – postać literacka B Y Z A N T I N A L O D Z I E N S I A seria wydawnicza Katedry Historii Bizancjum UŁ № XXV K O M I T E T R E D A K C Y J N Y Mirosław J. Leszka – przewodniczący Andrzej Kompa – sekretarz Sławomir Bralewski Paweł Filipczak Maciej Kokoszko Kirił Marinow Teresa Wolińska R E C E N Z E N T dr hab. Jarosław Dudek, prof. Uniwersytetu Zielonogórskiego O PR AC OWA N I E R E DA KC Y J N E A DI US TAC J A I KOR E K TA Mirosław J. Leszka, Zofia Brzozowska, Jan M. Wolski W S P Ó Ł PR AC A R E DA KC Y J N A Piotr Kręzel SK Ł A D I Ł A M A N I E Jan Grabarczyk OK Ł A DK Ę I L AYO U T PROJ E K TOWA Ł Sebastian Buzar A DR E S R E DA KC J I I N D E K S Y Izabela Borkowska, Błażej Szefliński Katedra Historii Bizancjum UŁ ul. A. Kamińskiego 27a 90-219 Łódź, Polska bizancjum@uni.lodz.pl www.bizancjum.uni.lodz.pl Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych Wydawnictwu ark. wyd. 12,9; ark. druk. 22,0 Ilustracje na okładce © Pavle Marjanovic © Copyright by Błażej Szefliński, Łódź 2016  © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I  Wydrukowano na papierze Stella Press 65 g dostarczonym przez Zing Sp. z o.o.  Zam. nr W.07165.15.0.M  Printed in Poland  ISBN 978-83-8088-206-5  e-ISBN 978-83-8088-207-2 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego  90-131 Łódź, ul. W. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl  ksiegarnia@uni.lodz.pl  tel. (42) 665 58 63 Spis treści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wstęp . R O Z D Z I A Ł I Stan badań nad życiem i średniowiecznym wizerunkiem literackim Sawy Nemanjicia . . . 1. Wydania tekstów źródłowych . 2. 3. 4. Ujęcie porównawcze . Badania nad życiem i działalnością Sawy Nemanjicia Badania nad wizerunkiem literackim Sawy Nemanjicia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . R O Z D Z I A Ł II Sawa jako postać historyczna . 1. 2. Narodziny. Prolog – pochodzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Miejsce narodzin . 2.2. Datacja narodzin . . 3. Dzieciństwo . . 4. Własna dzielnica. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 7 9 15 22 25 27 27 30 30 31 40 45 vi Trzy oblicza Sawy Nemanjicia 5. Ucieczka na górę Atos . 6. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . W monasterze św. Pantaleona i przenosiny do Watopedi . Pobyt na Atosie. 6.1. 6.2. Korespondencja z ojcem i jego przybycie . 6.3. 6.4. 6.5. 6.6. Wizyta Stefana Nemanjicia i święcenia Sawy . 6.7. Założenie monasteru Chilandar . Śmierć ojca i początki pracy pisarskiej – dokumenty klasztorne . Rocznica śmierci ojca i początki twórczości literackiej . Pozostałe działania w Chilandarze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 52 52 54 56 61 67 69 74 76 78 78 80 88 90 90 97 99 106 110 113 113 116 119 123 125 126 128 130 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7. Powrót do Serbii . 8. Okres studenicki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Malowidła w Studenicy . 8.1. . . 8.2. Żywot ojca i Typikon studenicki . 8.3. 8.4. 8.5. 8.6. Misja u Streza . Hierofania Symeona . Służba świętemu Symeonowi . Działalność duszpasterska i budowa Żiczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9. 10. 11. 12. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Powrót na Atos . Podróż do Nicei i uzyskanie autokefalii . Droga powrotna do Serbii . Okres żiczki . 12.1. 12.2. 12.3. 12.4. 12.5. 12.6. 12.7. . . Organizacja nowych struktur cerkiewnych . Wykończenie i rozbudowa siedziby arcybiskupiej . Druga koronacja królewska Stefana i sabor duchowieństwa . Misja u króla węgierskiego . Stefan Radosław współwładcą koronowanym przez Sawę? . Zmiana na serbskim tronie . . . Ostateczna redakcja Służby świętemu Symeonowi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13. Pierwsza podróż do Ziemi Świętej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spis treści 14. Okres między pielgrzymkami . 15. . 16. Epilog – przeniesienie szczątków Sawy do Serbii . Druga podróż do Ziemi Świętej i śmierć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Typikon karieski . R O Z D Z I A Ł III Kreacja własnego wizerunku przez Sawę . . . 1. Ogólne uwagi o tendencjach w autoprezentacji w średniowieczu . 2. . . 3. Objaśnienie dla chcącego czytać ten psałterz . 4. 5. 6. 7. 8. Typikon chilandarski . Żywot błogosławionego Symeona . List do igumena studenickiego Spirydona . . . Autokreacja w Służbie świętemu Symeonowi? . Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . vii 135 140 147 149 149 151 154 156 159 167 169 172 173 174 174 175 181 185 187 200 209 220 . . . . . . . . . . . . . . . . R O Z D Z I A Ł IV Sawa jako postać literacka w serbskich utworach epickich epoki średniowiecza . . 1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stefan Nemanjić . . 1.1. Chilandarska povelja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Żywot świętego Symeona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Żywot prologowy Sawy Arseniusza I . . Żywot prologowy świętego Sawy (starszy) . Żywot świętego Sawy Domencjana . . . Żywot świętego Sawy Teodozjusza Chilandarskiego . Żywot arcybiskupa Arseniusza Daniela II . . . Krótki żywot świętego Sawy, tak zwany chilandarski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. 3. 4. 5. 6. 7. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . viii Trzy oblicza Sawy Nemanjicia Zakończenie . Aneks . . . . . . . . . . . . Wykaz skrótów . Bibliografia . . . . . . Źródła . . . Opracowania . Summary . . . Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks nazw administracyjnych, miejscowych i etnicznych . Ilustracje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 227 . 275 . . . . . . . 279 279 288 315 321 329 335 Wstęp Kto chce poznać wielkość osobowości św. Sawy, trzeba, aby poznał jego dzie� ła literackie i żywoty św. Sawy napisane przez Domencjana i Teodozjusza. […] Kto uważnie przebada te trzy, pozna osobowość i wielkość św. Sawy.1 O świętym Sawie napisano już tyle, że w pierwszej chwili może się wydawać, że pisanie kolejnej pracy o nim jest bezzasadne. To jednak tylko złudzenie, ponieważ licznych badań doczekała się tylko historia życia i działalności tego świętego, natomiast jego wizerunek w literaturze nie jest tak dokładnie zbadany, a już porównanie tych dwóch obszarów sta� nowi białą plamę na mapie badań naukowych. Mimo że Sawa jest jedną z najważniejszych postaci, jeśli nie najważniejszą, w historii Serbii, to po dziś dzień nikt nie podjął się zbadania w sposób kompleksowy, czym się różni Sawa historyczny od Sawy wyobrażonego. A trzeba tu koniecznie dodać, że każda epoka tworzyła nieco inny wizerunek tej kluczowej dla serbskiej tożsamości postaci. W związku z tym Sawa miał i ma wiele obli� czy. Trzy z nich (postać historyczna, autokreacja i wizerunek w literaturze 1 L. M i r k o v i ć, Predgovor, [in:] Spisi svetoga Save i Stevana Prvovenčanoga, prev. L. M i r k o v i ć, Beograd 1939, s. 7–8. 2 Trzy oblicza Sawy Nemanjicia epickiej serbskiego średniowiecza), wszystkie związane z epoką średnio� wiecza (rozumianej jako okres do upadku Smederewa w 1459 r.), są przed� miotem niniejszej pracy. Dlaczego akurat te trzy? Od Sawy jako postaci historycznej wszystko się zaczęło, więc rozważania nad jego wizerunkiem bez znajomości całego jego życia i działalności byłyby pozbawione sensu, jako badania nad konstruk� tem kulturowym, w oderwaniu od jego genezy. Analiza spojrzenia Sawy na niego samego, które zawarł w swych dziełach, jest wskazana, ponieważ po pierwsze nie została, jak dotąd, w ogóle przeprowadzona, a po drugie jest to najwcześniejszy chronologicznie wizerunek literacki Sawy. Z kolei przebadanie kreacji Sawy jako postaci literackiej w średniowiecznej epice serbskiej stanowi niezbędny fundament dla dalszych badań, ponieważ to właśnie utwory należące do tej części literatury w największym stopniu wpływały (i wciąż wpływają) na postrzeganie Sawy w późniejszych czasach. W związku z powyższym, celem niniejszej pracy jest wypełnienie luki w badaniach, a przynajmniej znaczące jej zmniejszenie, i jednocześnie położenie fundamentu, na którym będą mogły się oprzeć kolejne bada� nia. Aby zaprezentowane treści były przejrzyste, podzieliłem je na osob� ne rozdziały – jeden poświęcony wizerunkowi historycznemu, drugi autokreacji dokonanej przez Sawę w jego dziełach, a trzeci wizerunkowi stworzonemu przez innych twórców literatury epickiej serbskiego śred� niowiecza. Całość poprzedza rozdział poświęcony obecnemu stanowi badań na każdym z tych trzech pól badawczych. Niezrealizowanym nie� stety zamierzeniem autora pozostać musiała – z powodu ograniczenia czasowego, choć nie braku dostępu do stosownej literatury – analiza wizerunku Sawy w hymnografii, która być może doczeka się opracowania przy innej okazji. Tak więc celem tej pracy będzie pokazanie w możliwie przystępny sposób przemian wizerunku literackiego Sawy (z podziałem na autokreację i obraz tworzony w epice średniowiecznej) w relacji do rzeczywistości historycznej. Tyle jeśli chodzi o cel naukowy. Niniejszej pracy przyświeca jednak również inny cel, nieco mniej ważny, ale jednak wpływający na postać tego skromnego studium – cel dydaktyczny. Ponieważ literatura przed� miotu na temat serbskiego średniowiecza dostępna w języku polskim jest nad wyraz skromna, uznałem za właściwe dostosowanie kształtu tej pracy do potrzeb polskojęzycznego odbiorcy, a nie jedynie wąskiego grona Wstęp 3 specjalistów zapoznających się ze specyfiką ówczesnych dziejów Serbów w ich własnym języku. Dlatego też wszystkie cytaty z obcojęzycznych publikacji podaję w przekładzie na język polski (własnym, chyba że zazna� czono inaczej). Ponadto staram się ograniczać do minimum – tak często spotykane w historiografii – odesłania do obcojęzycznych publikacji bez chociaż krótkiego opisania przedstawionych w danej pracy faktów, argu� mentów lub wniosków. Ten sam cel skłonił mnie do załączenia do pracy (w postaci Aneksu) fragmentu Żywota świętego Sawy pióra Teodozjusza Chilandarskiego w przekładzie na język polski. Wszystkie nazwy osobo� we i miejscowe, zgodnie z polskim zwyczajem językowym, zapisywane są w formie spolszczonej, a nie serbskiej, czasem spotykanej w literaturze sla� wistycznej. Cyrylickie zapisy bibliograficzne poddane zostały translitera� cji według uproszczonych zasad przyjętych w serii Byzantina Lodziensia. Wyjątek został uczyniony dla publikacji w języku serbskim, których zapi� sy zostały podane gajicą, czyli serbską odmianą alfabetu łacińskiego. Co się natomiast tyczy nazw własnych pochodzenia greckiego, widnieją one zasadniczo w postaci zgodnej z zasadami przedstawionymi przez wybitne� go polskiego bizantynologa Oktawiusza Jurewicza, a dołączonymi przez polskiego wydawcę do najnowszego wydania klasycznej syntezy historii Cesarstwa Bizantyńskiego autorstwa Georgije Ostrogorskiego pt. Dzieje Bizancjum (Warszawa 2008, s. 597–626). Terminy charakterystyczne dla serbskiego średniowiecza pojawiają się w tekście całkowicie wymiennie z polskimi odpowiednikami: ktitor – fundator, povelja – przywilej, zadużbina – fundacja, monaster – klasz� tor. Jedynie w dwóch przypadkach wykorzystuję wyłącznie terminy serb� skie – nie zastępuję polskimi odpowiednikami „służby”, która – w celu wyraźniejszego odróżnienia od jej łacińskich odpowiedników – kon� sekwentnie pojawia się w tej spolszczonej pod względem fonetycznym postaci i nigdzie nie jest wymieniana na funkcjonujące w naszym języku odpowiedniki takie jak: nabożeństwo, msza, czy oficjum; oraz „saboru”, gdyż słowo „sobór” niesie ze sobą skojarzenia z dysputami teologiczny� mi hierarchów kościelnych, a sabory odbywające się w Serbii zajmowały się zazwyczaj sprawami państwowymi. Serdecznie dziękuję wszystkim osobom, które w jakikolwiek sposób pomogły mi w czasie tworzenia tego skromnego studium, w szczególno� ści mojej Promotor – Pani Profesor Jadwidze Sobczak, ze strony której 4 Trzy oblicza Sawy Nemanjicia doświadczałem nieocenionej pomocy w czasie całych pięciu lat studiów, oraz Panu Profesorowi Bogusławowi Zielińskiemu, dzięki życzliwości którego miałem dostęp do wielu trudno osiągalnych publikacji, ważnych dla ostatecznego kształtu niniejszej pracy. Z całego serca dziękuję moim Rodzicom, którzy choć nie podzielają mego stosunku do zamierzchłej historii Serbii, to cały czas pomagali mi nieść ciężar studiów. Bardzo też jestem wdzięczny moim Serdecznym Kolegom – Janowi M. Wolskiemu i Hubertowi Korczycowi, doktorantom Uniwersytetu Łódzkiego, za nie� opisaną pomoc w zdobywaniu materiałów do pracy, cenne uwagi mery� toryczne, redakcyjne i edytorskie oraz za owocne dyskusje. Studium to pragnę zadedykować: nieodżałowanemu Profesorowi Janowi Leśnemu, którego prace stanowią wzór do naśladowania dla wszyst� kich polskich badaczy serbskiego średniowiecza, Pani Profesor Dorocie Gil, której publikacje zainspirowały mnie do konfrontowania prawdy historycznej z wyobrażeniem kulturowym o niej, a przede wszystkim Mojemu Bogu, który skierował mnie na studia slawistyczne, czyli na ścież� kę poznawania fascynujących dziejów Serbii i nie tylko. * * * Czytelnikowi należy się jeszcze objaśnienie, dlaczego w różnych miej� scach niniejszej książki cytowane są różne wydania tekstów źródłowych. Ponieważ praca ta powstała z myślą o odbiorcach mogących nie znać ani języka cerkiewnosłowiańskiego, ani współczesnej serbszczyzny, absolut� ne pierwszeństwo przy wyborze cytowanego wydania daję przekładom na polski. Jeżeli wykorzystany fragment źródła nie doczekał się tłuma� czenia, to odsyłam – jeśli to tylko możliwe – do wydań dwujęzycznych zawierających zarówno tekst oryginalny (cerkiewnosłowiański, grecki lub łaciński), jak i jego przekład na język nowożytny (serbski lub angielski), i to nawet wtedy, gdy istnieje wydanie krytyczne danego tekstu, które z czysto naukowego punktu widzenia jest wartościowsze. Jeżeli wydania dwujęzycznego także nie ma, to wówczas odsyłam do wydania tekstu oryginalnego (jeśli takowe istnieje, to krytycznego). System ten może się wydawać skomplikowany, ale ma na celu wskazanie Czytelnikowi takiej edycji, którą z największym prawdopodobieństwem będzie mógł samo� dzielnie przeczytać. Wstęp 5 Omawiając poszczególne zagadnienia, dążyłem do możliwie wyraźne� go (wyraźniejszego niż w dotychczasowych publikacjach poświęconych Sawie) wskazania, co wiemy na pewno, a czego możemy się tylko domy� ślać. Z tego powodu pewną część problemów musiałem pozostawić bez jednoznacznego rozstrzygnięcia, co może być nieco nużące dla Czytelnika szukającego prostych odpowiedzi. Ufam jednak, że dla tych, którzy przede wszystkim pragną poznać prawdę historyczną, niniejsze studium będzie dzięki takiej postawie metodologicznej ciekawą i użyteczną lekturą. Gdy przystępowałem do pisania pracy, moim marzeniem było napisa� nie studium na poziomie zbliżonym do Studiów nad początkami serbskiej monarchii Nemaniczów Jana Leśnego (Wrocław 1989). Mam nadzieję, że przynamniej w jakimś stopniu ten cel udało mi się osiągnąć. Ostateczna ocena pozostaje w rękach Czytelników. W tym miejscu chciałbym gorąco podziękować panu prof. Jarosławowi Dudkowi za wnikliwą, a jednocześnie życzliwą recenzję wydawniczą. Dziękuję wszystkim osobom, które pomogły mi na etapie przygotowania niniejszej książki do druku, a w szczególności wspomnianemu już Janowi M. Wolskiemu za dalszą pomoc w zdobywaniu materiałów i istotne uwagi, doktor Zofii Brzozowskiej za cenne wskazówki, a zwłaszcza panu profe� Zofii Brzozowskiej za cenne wskazówki, a zwłaszcza panu profe� sorowi Mirosławowi J. Leszce, bez którego wsparcia praca ta prawdopo� dobnie by się nie ukazała. R O Z D Z I A Ł I Stan badań nad życiem i średniowiecznym wizerunkiem literackim Sawy Nemanjicia Przedstawienie stanu badań jest dla podejmowanego przeze mnie tematu zagadnieniem niewątpliwie trudnym, gdyż Sawa Nemanjić i jego spuścizna, począwszy od wieku XIII, nieustannie znajdują się w kręgu zainteresowania duchownych, a następnie także historyków i filologów. Napisano o nim tak wiele, że już w latach trzydziestych ubiegłego stule� cia dwóch serbskich uczonych nie odważyło się opracowanej przez sie� bie – skądinąd obszernej – bibliografii nazwać inaczej niż tylko szkicem1. Wraz z rozwojem wiedzy poglądy naukowców na różne kwestie związa� ne z osobą Sawy ulegały przemianom, niekiedy bardzo istotnym, a liczne prace traciły na aktualności. Dlatego byłoby zadaniem wielce skompliko� wanym, a zarazem wykraczającym poza ramy tego studium, opisywanie wszystkiego, co na temat Sawy powstało. W niniejszym rozdziale zawar� to więc przegląd najważniejszych publikacji (oczywiście ze szczególnym 1 St. S t a n o j e v i ć, R. P e r o v i ć, Nacrt bibliografije o sv. Savi, Bra 28, 1934, s. 164–192. 8 Stan badań nad życiem i średniowiecznym wizerunkiem literackim... naciskiem na prace aktualne) oraz kierunków w badaniach związanych z osobą św. Sawy. Na wstępie trzeba uzasadnić wprowadzony w tytule podział na życie i wizerunek (zamiast – wydawać by się mogło – bardziej naturalnego, tj. na badania historyczne i filologiczne). Po pierwsze, badania z obu dzie� dzin często się wzajemnie przenikają i rozdzielanie ich byłoby sztuczne. Po drugie, wybrany podział odpowiada strukturze dalszych części pracy. Po trzecie wreszcie, pozwala on dostrzec wyraźną dysproporcję pomię� dzy ilością badań skoncentrowanych na życiu Sawy a tych poświęconych jego wizerunkowi. Tak więc w części dotyczącej życia omówione zostaną zarówno badania stricte historyczne, jak i historycznoliterackie, natomiast w części poświęconej wizerunkowi znajdzie się przegląd wyłącznie badań literackich skupiających się na kreowanym przez literaturę obrazie Sawy. Obie części poprzedza podrozdział będący przeglądem – stanowiących fundament dla wszystkich badań – wydań tekstów źródłowych. 1. Wydania tekstów źródłowych 9 1. Wydania tekstów źródłowych Warunkiem jakichkolwiek badań historycznych/historycznolite� rackich jest oczywiście dostępność tekstów źródłowych. Niestety, jeśli chodzi o inicjatywy wydawnicze związane z kluczowymi dla badań doty� czących Sawy tekstami, stan obecny jest niezadowalający. Tymi kluczo� wymi tekstami są: Typikon chilandarski, Typikon studenicki (a dokładniej wchodzący w jego skład Żywot błogosławionego Symeona), Żywot świętego Symeona autorstwa Stefana Nemanjicia, List Demetriusza Chomatenosa do Sawy, Żywot świętego Sawy napisany przez Domencjana oraz Żywot świętego Sawy pióra Teodozjusza Chilandarskiego. Dwa pierwsze z wymienionych tekstów doczekały się kilku wydań, z których część jest stosunkowo nowa2. Dobrze opracowane są też Żywot św. Symeona autorstwa Stefana Nemanjicia oraz list Chomatenosa. Dzieło Stefana Nemanjicia doczekało się wydania krytycznego w 1939 r.3 Niestety wydanie to nie objęło prób rekonstrukcji pierwotnego tekstu na podsta� wie jedynych dwóch znanych wówczas odpisów4. W 1999 r. ukazało się 2 Oba źródła znalazły się w: Spisi sv. Save, ured. V. Ć o r o v i ć, Beograd–Sremski Karlovci 1928 (wydanie krytyczne); S v e t i S a v a, Sabrana dela, prired., prev. T.   J o v a n o v i ć, Beograd 1998. Oprócz tego wydane zostały pojedynczo. Starszy rękopis z Żywotem opublikowano w: Studenički tipik – Carostavnik manastira Studenice, izd. i pogovor N. S i n d i k, Beograd 1992 (wydanie fototypiczne); Studenički tipik – Carostavnik manastira Studenice, prired., prev. T. J o v a n o v i ć, Beograd 1994. Najstarszy (nie w pełni zachowany) rękopis Typikonu chilandarskiego w: Hilandarski tipik: rukopis CHIL AS 156, prired. D. B o g d a n o v i ć, Lj. J u h a s� G e o r g i e v s k a, Beograd 1995 (wydanie fototypiczne i tekstowe). A tekst rękopisu mnicha Marka w: T. J o v a n o v i ć, Hilandarski tipik prema prepisu taha monaha Marka, HZb 10, 1998, s. 235–277. Na temat wydań sprzed 1928 r. zob. i d e m, Sveti Sava, [in:] S v e t i S a v a, Sabrana dela…, s. XVIII–XXII. 3 V. Ć o r o v i ć, Žitije Simeona Nemanje od Stevana Prvovenčanoga, [in:] Svetosavski zbornik, knj. II, Izvori, Beograd 1939, s. 1–76. 4 Potrzebę taką zasygnalizował już Dragutin Kostić – D. K o s t i ć, O piscu i delu, [in:] S v e t i S a v a, S t e f a n P r v o v e n č a n i, Žitije svetog Simeona, prev. D. K o s t i ć, prired. T. J o v a n o v i ć, Kragujevac 1997, s. 30 (przedruk z: S t e v a n P r v o v e n č a n i, Žitije i žizan Svetog Simeona, prev. D. K o s t i ć, Beograd 1923). Przed ponad 30 laty 10 Stan badań nad życiem i średniowiecznym wizerunkiem literackim... nowe wydanie (niekrytyczne) oparte na najstarszym zachowanym rękopi� sie5. Przed dekadą natomiast odkryto trzeci rękopis6, który szybko docze� kał się wydania fototypicznego7, a ostatnio także tekstowego z aparatem krytycznym8. To ostatnie w znacznej mierze wychodzi naprzeciw sygna� lizowanej już w latach 80. konieczności opracowania nowego wydania krytycznego utworu9. Nie w pełni jednak, bo za jego podstawę przyjęto tu – co akurat zrozumiałe – bez odstępstw trzeci rękopis. Niemniej pub� likacja ta znacząco zwiększa komfort badań. List Chomatenosa wydano trzykrotnie: w 1891 r. zrobił to Jean�Baptiste Pitra10, w 1939 – Georgije Ostrogorski11, a w 2002 – Günter Prinzing12. Żywoty św. Sawy nie są już tak dobrze opracowane. Dzieło Domencjana po raz pierwszy wydane zostało w 1865 r. przez Đura Daničicia13, a po raz Ljiljana Juhas (Prilog tumačenju jednog mesta u Stefanovom Žitiju Svetog Simeona, APri 3, 1981, s. 123–136) dokonała rekonstrukcji krótkiego ustępu. Do dziś żadnego innego fragmentu rekonstrukcji nie poddano. 5 S t e f a n P r v o v e n č a n i, Sabrana dela, prired., prev., koment. Lj. J u h a s � G e o r g i e v s k a, izd. T. J o v a n o v i ć, Beograd 1999. 6 A. D ž u r o v a, Za sădbata na slavjanskite răkopisi: Predvaritelni beležki za neizve- sten Kotlenski psaltir ot XVIII vek i răkopisi i fragmenti (Žitie na Stefan Părvovenčani i Služba na Stefan Brankovič), APri 25, 2003, s. 136–182. 7 V. Ve l i n o v a, Žitieto na Stefan Nemanja ot Stefan Părvovenčani (Fototipno izda- nie na prepisa ot sredata na XV vek), APri 26/27, 2004/2005, s. 7–107. 8 T. J o v a n o v i ć, Žitije Svetog Simeona Stefana Prvovenčanog prema prepisu sredi- ne XV veka, APri 33, 2011/2012, s. 103–192. 9 Lj. J u h a s, Prilog..., s. 123–136; J. L e ś n y, Studia nad początkami serbskiej monar- chii Nemaniczów (połowa XI – koniec XII wieku), Wrocław 1989, s. 156–157. 10 J.�B. P i t r a, Analecta sacra et classica Spicilegio Solesmensi parata, t. VII, Parisiis– Romae 1891 (reprint: Farnborough 1967), s. 381–390 (dok. nr 86). 11 G. O s t r o g o r s k i, Pismo Dimitrija Homatijana sv. Savi i odlomak Homatijanovog pisma patrijarhu Germanu o Savinom posvećenju, [in:] Svetosavski zbornik, knj. II, Izvori, Beograd 1939, s. 89–113. Uwagi do tego wydania zgłosił Franz Dölger w krótkiej notce recenzyjnej w: BZ 39, 1939, s. 499–500. 12 Demetrii Chomateni Ponemata diaphora, rec. G. P r i n z i n g, Berolini et Novi Eboraci 2002, s. 296–302 (dok. nr 86). 13 D o m e n t i j a n, Životi Svetoga Simeuna i Svetoga Save, izd. Đ. D a n i č i ć, Beograd 1865. Vatroslav Jagić (Kritički dodatci tekstu života svetoga Simeuna i svetoga Save, Star 5, 1873, s. 8–21) wydał warianty tekstowe z rękopisu petersburskiego. 1. Wydania tekstów źródłowych 11 drugi w 2001 przez Lj. Juhas�Georgievską14 (w oparciu o ten sam, najlep� szy z zachowanych, rękopis). Osobno ukazała się rozprawa, którą można traktować jako obszerne opracowanie krytyczne niektórych fragmentów tekstu15. Natomiast Żywot świętego Sawy pióra Teodozjusza wydano dwu� krotnie. Za każdym razem był to jednak tekst zaczerpnięty z tylko jedne� go odpisu (a obecnie znamy ich ponad sto!). Pierwsze wydanie ujrzało światło dzienne w 1860 r.16 Brakowało w nim jednej karty, której tekst (na podstawie innego rękopisu) wydano pięć lat później, razem z dziełem Domencjana o tym samym tytule. Druga edycja (tekst jednego z odpisów redakcji ruskiej) ukazała się w 2002 r.17 Oprócz tego opublikowane zostały tylko krótkie fragmenty z trzech rękopisów, odpowiednio w roku 193118, 197819 i 200720. Potrzebę stworzenia wydania krytycznego Żywota świę- tego Sawy pióra Teodozjusza sygnalizowano już w latach 40. XX w.21 Trzy dekady później utworzono nawet projekt badawczy mający na celu takie 14 D o m e n t i j a n, Žitije Svetoga Save, prired., prev., koment. Lj. J u h a s � G e o r g i e v s k a, izd. T. J o v a n o v i ć, Beograd 2001. 15 Lj. J u h a s� G e o r g i e v s k a, Život Svetog Save od Domentijana. Istorija teksta, Beograd 2003. 16 D o m e n t i j a n [= Te o d o s i j e H i l a n d a r a c ], Žitije svetog Save, izd. Đ. D a n i č i ć, Beograd 1860. Z powodu skażenia rękopisu Đ. Daničić błędnie sądził, że wydaje tekst autorstwa Domencjana. Stojan Novaković (Treća redakcija Domentijanova „Života sv. Save”, GDSS 32, 1871, s. 209–238) i Ljubomir Stojanović (Dodaci k životu sv. Save od Teodosija, SSKA 3, 1890, s. 74–81) przedstawili inne warianty tekstowe z dwóch rękopisów. Wydanie Daničicia zostało przedrukowane przez Đorđe Trifunovicia, który opatrzył reprint króciutką przedmową: Te o d o s i j e H i l a n d a r a c, Žitije svetog Save, izd. Đ. D a n i č i ć, prired. Đ. Tr i f u n o v i ć, Beograd 1973. 17 D. K e n a n o v, Slavjanska metafrastika (s priloženie na žitie za sv. Sava Srăbski), Plovdiv–Veliko Tărnovo 2002, s. 151–244. 18 J. I v a n o v, Bălgarski starini iz Makedonija, Sofija 1931 (fragmenty o Strezie i o przybyciu do Tyrnowa uzupełnione w nieczytelnych miejscach tekstem Daničicia). 19 Đ. Tr i f u n o v i ć, Teodulov prepis Teodosijevog „Žitija svetoga Save”, HZb 4, 1978, s. 99–107 (wydanie fototypiczne zachowanych zdjęć zaginionego rękopisu Teodula oraz tekstowe z tekstem Daničicia w aparacie krytycznym; nt. treści zob. Aneks). 20 D. S t e f a n o v i ć, Prilog proučavanju Teodosijevog Žitija svetog Save, ZMSFL 50, 2007, s. 863–873 (fragmenty o uleczeniu chromego i o misji u króla węgierskiego z teks� tem Daničicia w aparacie krytycznym). 21 N. R a d o j č i ć, Dužnosti nauke prema Svetom Savi, GSPC 28. 1, 1947, s. 21–22.
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Trzy oblicza Sawy Nemanjicia. Postać historyczna – autokreacja – postać literacka. Byzantina Lodziensia XXV
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: