Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00194 005096 20935962 na godz. na dobę w sumie
Trzy szesnastowieczne edycje Księgi Tobiasza (1539, 1540, 1545) - ebook/pdf
Trzy szesnastowieczne edycje Księgi Tobiasza (1539, 1540, 1545) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 184
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8220-398-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> literaturoznawstwo, językoznawstwo
Porównaj ceny (książka, ebook (-19%), audiobook).

Wiedza o dawnych przekładach biblijnych jest nadal niepełna mimo podejmowania licznych inicjatyw badawczych w tym zakresie. Jedną z ksiąg starotestamentowych, której staropolskie przekłady nie stanowiły dotąd centrum zainteresowania, jest anonimowe tłumaczenie Księgi Tobiasza z 1539 roku i jej wznowienia z lat 1540 i 1545. Rok ukazania się editio princeps tej księgi wskazuje, że po księgach Eklezjastesa (1522), Psalmów (1532) i Syracha (1535) jest ona czwartą samodzielnie drukowaną księgą biblijną.

Prezentowana książka zawiera edycję krytyczną trzech szesnastowiecznych wydań Księgi Tobiasza wraz z zasadami transkrypcji, komentarzami edytorskimi oraz objaśnieniami językowymi; poprzedza ją wstęp, w którym w przekrojowy sposób omówiono obecność tej księgi w dziejach polskiego piśmiennictwa. Publikacja stanowi kontynuację prowadzonych przez łódzkich językoznawców badań nad językiem przekładów biblijnych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Anna Lenartowicz-Zagrodna, Magdalena Gozdek — Uniwersytet Łódzki Wydział Filologiczny, Instytut Filologii Polskiej i Logopedii Zakład Historii Języka Polskiego, 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 RECENZENT Izabela Winiarska-Górska REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska SKŁAD I ŁAMANIE Anna Lenartowicz-Zagrodna KOREKTA TECHNICZNA Wojciech Grzegorczyk PROJEKT OKŁADKI Polkadot Studio Graficzne Aleksandra Woźniak, Hanna Niemierowicz Rycina wykorzystana na okładce: Crispijn van den Broeck, Tobias geneest de blinde Tobit (1570–1580) Źródło: www.rijksmuseum.nl Publikacja powstała w ramach konkursu na finansowanie projektu badawczego z funduszu rozwoju naukowego Wydziału Filologicznego UŁ Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ © Copyright by Anna Lenartowicz-Zagrodna, Magdalena Gozdek, Łódź 2021 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2021 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09937.20.0.M Ark. druk. 11,5 ISBN 978-83-8220-397-4 e-ISBN 978-83-8220-398-1 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. 42 665 58 63 Wstęp Uwagi dotyczące wydania Księgi Tobiasza Zasady opracowania transkrypcji Zasady opracowania komentarzy i objaśnień Wykaz skrótów Transkrypcja zabytków Komentarze i objaśnienia Uwagi edytorskie do edycji z 1539 roku Uwagi edytorskie do edycji z 1540 roku Różnice między edycjami z 1540 i 1545 roku Wyrazy i formy wyrazowe dawne Spis ilustracji Bibliografia Spis treści 7 19 19 30 32 37 99 99 103 105 112 175 177 5 Wstęp Obecność Księgi Tobiasza w dziejach polskiego piśmiennictwa sięga połowy XV wieku — zapoczątkował ją przekład zamieszczony w Bi- blii królowej Zofii. Pierwsza drukowana edycja tej księgi ukazała się w roku 1539 (kolejne: 1540 i 1545). Oznacza to, że po księgach Ekle- zjastesa (1522)1, Psalmów (1532)2 i Syracha (1535)3, Tobiasz jest czwartą ze znanych, samodzielnie drukowanych ksiąg biblijnych4. Druga poło- wa XVI wieku przyniosła kolejne tłumaczenia Księgi Tobiasza, jednak nie drukowane samodzielnie, a w ramach całościowych wydań Biblii: w Biblii Leopolity (1561), Biblii brzeskiej (1563), Biblii nieświeskiej (1572) oraz Biblii Jakuba Wujka (1599). W roku 1632 ukazał się nowy przekład Księgi Tobiasza, tym razem dokonany w ramach prac nad Bi- blią gdańską. Warto tu nadmienić, że katolickie przekłady Księgi Tobiasza różnią się od protestanckich zarówno pod względem zlokalizowania w obrębie Bi- blii, jak i szczegółów treściowych. W bibliach Leopolity i Wujka wybita została jako księga Starego Testamentu, w bibliach brzeskiej, nieświe- skiej i gdańskiej włączono ją do apokryfów. Układ ten wynika z nie- obecności Księgi Tobiasza w hebrajskim kanonie ksiąg biblijnych i jed- nocześnie jej obecności w kanonie aleksandryjskim. Kościół katolicki Ecclesiastes Xyegi Salomonowe / ktore polskim wykładem kaznodźieyskye myanu- 1 iemy w przekładzie Hieronima z Wielunia, editio princeps: Kraków 1522. 2 Psałterz albo kosćielne spiewanie / Krola Dawida / nowo pilnie przełożony / z ła- ćinskiego ięzika w polski / wedlug szcżerego textu (tzw. Psałterz krakowski), editio princeps: Kraków 1532. 3 Kxiegi Jesusa Syna Syrachowego / Ecclesiasticus rzeczone / ktore wssytkich cnot na- uke zamykaią w sobie w przekładzie Piotra Poznańczyka, editio princeps: Kraków 1535. 4 W 1539 roku ukazały się również dwa wydania Żołtarza Dawida w przekładzie Walentego Wróbla: pierwsze w oficynie Heleny Unglerowej (w kolofonie odnotowa- no datę dzienną: 24 maja 1539), drugie — u Macieja Szarffenberga (zob. A. Kawecka- -Gryczowa (red.), Drukarze dawnej Polski od XV do XVIII wieku, t. 1: Małopolska, cz. 1: Wiek XV–XVI, Wrocław 1983: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 241); nie wiadomo jednak, czy druki te są wcześniejsze niż Księga Tobiasza. wlicza ją do kanonu świętych ksiąg i umieszcza w Starym Testamen- cie, ale jako księgę deuterokanoniczną, czyli taką, którą zawiera tylko kanon aleksandryjski (zatem grecki przekład Biblii zwany Septuagin- tą). Natomiast dla wyznań protestanckich, uznających za podstawę do ustalenia zawartości Starego Testamentu Biblię hebrajską, jest ona jedną z ksiąg apokryficznych, które wydzielono jako osobną grupę dla odróżnienia od ksiąg protokanonicznych i umieszczono po nich5. Katolickie i protestanckie przekłady Księgi Tobiasza różnią się tak- że pod względem treści i formy, ponieważ stanowiące ich podstawę translatorską wersje nie są jednobrzmiące6. W przekładach protestanc- kich w rozdziałach 1, 1–3, 6 narracja prowadzona jest w pierwszej oso- bie — historię opowiada sam Tobiasz; w przekładach katolickich, ba- zujących na łacińskim tekście św. Hieronima, narrator w całej historii pozostaje trzecioosobowy. Inne brzmienie mają imiona niektórych po- staci, inaczej również snuta jest fabuła — w przekładach protestanckich pojawia się bowiem więcej szczegółów. Obok edycji biblijnych notujemy obecność Księgi Tobiasza w świeckiej odsłonie — biblijna opowieść była ekscerpowana przez autorów szuka- jących w niej treści parenetycznych. Jeszcze przed 1647 rokiem7 ukazał się w Krakowie w drukarni Franciszka Cezarego poradnik Tobiasz po- bożny i gospodarz dozorny8, z którego czytelnicy mieli się dowiedzieć, 5 Zob. Wojciechowska K., Rosik M., Hebraica sive graeca veritas? Katolicko-luterań- ska refleksja na temat natchnienia Septuaginty, w: Scripturae Sacrae Propagator, red. K. Ziaja, Opole 2015: Redakcja Wydawnictw Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Opolskiego, s. 231–262. 6 Zachowały się przekazy Księgi Tobiasza w językach hebrajskim, aramejskim, grec- kim i łacińskim. Ze względu na różnice i zbieżności między poszczególnymi przeka- zami wyodrębnia się trzy recenzje (wersje) tekstu: najpełniejszą, średnią (z mniejszą liczbą szczegółów) i fragmentaryczną. O różnicach między nimi zob. hasło: Tobijasz, w: M. Nowodworski (wyd.), Encyklopedja kościelna, t. XXVIII, Warszawa 1905: Dru- karnia Czerwińskiego i Spółki, s. 502–520. 7 Zachowane wydanie pochodzi z tegoż roku; na karcie tytułowej widnieje napis: „znowu dla młodych gospodarzow wydány”, co pozwala przypuszczać, że nie jest to edycja pierwsza. Edycja online na stronie Biblioteki Jagiellońskiej: https://jbc.bj.uj. edu.pl/dlibra/publication/367218/edition/350117/content (dostęp: 12.05.2020). 8 Zob. J. Ryś, Rodzina szlachecka w świetle staropolskich poradników gospodarskich, „Wychowanie w Rodzinie” 2013, t. VII, nr 1, s. 109–125; M. Krzysztofik, Małżeństwo i rodzina w staropolskim poradniku moralno-religijnym pt. Tobiasz pobożny i gospo- darz dozorny (1647), w: Współczesny i dawny obraz rodziny w literaturze, kulturze 8 Wstęp „jáko się młodzi gospodarze w stanie małżeńskim spráwowáć, dziátki wychowáć, czeladkę rządzić máją” (k. tyt.). Dzieło składa się z dwu czę- ści: pierwszą stanowi wierny przekład Księgi Tobiasza (z dużym praw- dopodobieństwem przejęty z Biblii Wujka), drugą — charakterystyka wzorowego gospodarza9. Po księgę tę zaczęli sięgać także dramatopisarze i poeci. Już od XVI wieku Tobiasz gościł na scenach teatrów żakowskich oraz jezuickich10; w połowie tegoż stulecia doczekał się natomiast pierwszej poetyc- kiej adaptacji dokonanej przez polskiego autora. W swych Herbach rycerstwa polskiego Bartosz Paprocki zamieścił sporządzony przez An- drzeja Trzecieskiego opis prac biskupa Marcina Białobrzeskiego (1530– 1586) — De operibus eius in lucem editis. Znalazła się tu następująca wzmianka: „Nec tamen et rythmis conscripta poemata desunt, / Ut Tobiae et Jobi dramata sacra docent”11 [„A wszak nie brakuje poema- tów spisanych rytmami, / Czego święte dramaty o Tobiaszu i Jobie dowodami” — przekł. A.L.-Z]. Dramat Białobrzeskiego pozostaje dzie- łem zaginionym; nie wiadomo również, czy został spisany po łaci- nie, czy po polsku. Bibliografowie próbowali odnaleźć dzieło, o czym świadczy choćby fakt, że w Bibliografii polskiej Estreichera przy edy- cji Księgi Tobiasza z 1545 roku pojawiła się wzmianka o możliwym autorstwie Białobrzeskiego12. Hipoteza ta jest mało prawdopodobna, i sztuce, red. L. Mariak, Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskie- go 2018, s. 65–78; taż, Old Polish Discourse on the Sacred and the Profane in the Mo- ral-religious Guide-book, Titled „Tobias the Pious and Diligent Host” (1647), „Respec- tus Philologicus” 2017, t. 31 (36), s. 40–49. 9 Wykorzystanie Księgi Tobiasza autor motywuje następująco: „Pismo ś. nie tylko Przykazánia Boże, i náuki zbáwienne w sobie zámyka, ále też przykłády świętych ludzi, i Żywoty ich opisuje, jedno áby nam żywy wzor wszelákich cnot pokazáło, i ku świętemu á pobożnemu życiu ná kształt ich pobudziło” (k. 2); Tobiasz „jest rozmaitych nauk i przykłádow pełny” (k. 2v). Zob. np. K. Wójcicki, Obrazy starodawne, t. I, Warszawa 1843: nakł. G. Sennewald, 10 s. 148–149; J. Poplatek, Studia z dziejów jezuickiego teatru szkolnego w Polsce, Wrocław 1957: Zakład Narodowy im. Ossolińskich; P. Kencki, Gra o Tobiaszu, „Performer” 2011, nr 3, online: http://www.grotowski.net/performer/performer-3 (dostęp: 15.03.2020). B. Paprocki, Herby rycerstwa polskiego, na podstawie edycji z 1584 r. wyd. Kazi- 11 mierz Turowski, Kraków 1858: Wydawnictwo Biblioteki Polskiej, s. 224. 12 Zob. K. Estreicher, Bibliografia polska. Spis chronologiczny, cz. II, t. I, ogólne- go zbioru t. VIII, Kraków 1882: Drukarnia C.K. Uniwersytetu Jagiellońskiego, online: https://www.estreicher.uj.edu.pl/chronologia (dostęp: 10.02.2020). 9 Wstęp jeśli weźmiemy pod uwagę, że pierwsza edycja tego przekładu Tobia- sza ukazała się sześć lat wcześniej. Oznaczałoby to, że Białobrzeski, urodzony ok. 1530 roku13, dokonał przekładu jako niespełna dziesię- ciolatek. Wiek XVII zaowocował z kolei poetyckimi ujęciami tej księgi biblij- nej. W 1615 roku w krakowskiej oficynie Szymona Kempiniego ukaza- ło się dzieło zatytułowane Tobiasz z Pisma Świętego wyjęty, polskim wierszem napisany. Jego autorem był Wojciech Ulatowski, członek zakonu paulinów i przełożony częstochowskiego konwentu na Jasnej Górze. Utwór cechował się luźnym stosunkiem do starotestamento- wej historii i nastawiony był głównie na ukazanie „wizerunku poboż- nego żywota” — jak zapowiadają jego pierwsze słowa14. O nikłej ja- kości artystycznej może świadczyć to, że w zachowanym egzemplarzu zabytku nieznany osiemnastowieczny czytelnik poczynił wiele korekt w zakresie wierszowania15; praca Ulatowskiego nie zyskała też aproba- ty w oczach dziewiętnastowiecznych badaczy — Wacław Maciejowski stwierdził na przykład, że „Nader małej jest wartości”16. Poetycka parafraza o niekwestionowanych walorach artystycznych wyszła spod pióra Stanisława Herakliusza Lubomirskiego — był to To- biasz wyzwolony (1683). Poeta przejął z opowieści biblijnej fabułę i jej dydaktyczne przesłanie, ale tekst wzbogacił o refleksje na temat ówcze- snego społeczeństwa, czynione z perspektywy siedemnastowiecznego obserwatora-moralisty17. Dziesięć lat później, mianowicie w 1693 roku, 13 Zob. W. Budka, Białobrzeski Marcin, w: Polski słownik biograficzny, t. I, red. W. Ko- nopczyński, Warszawa 1935: Polska Akademia Umiejętności, online: www.ipsb.nina. gov.pl (dostęp: 12.02.2020). 14 R. Pietkiewicz, Pismo Święte w języku polskim w latach 1518–1638. Sytuacja wyznaniowa w Polsce a rozwój edytorstwa biblijnego, Wrocław 2002: Uniwersytet Wrocławski [maszynopis doktoratu], s. 124–125, online: http://digital.fides.org.pl/Con- tent/728/Pietkiewicz-Doktorat.pdf (dostęp: 12.05.2020). 15 K. Estreicher, Bibliografia staropolska, Kraków 1938: Drukarnia Uniwersytetu Ja- giellońskiego, cz. III: Obejmująca druki stóleci: XV–XVIII w układzie abecadłowym, t. XXI, ogólnego zbioru t. XXXII, s. 21, online: https://www.estreicher.uj.edu.pl/skany /?dir=dane_indeks|32 (dostęp: 12.05.2020). W. Maciejowski, Piśmiennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 16 1830, t. III, Warszawa 1852: S. Orgelbrand, s. 608. 17 Zob. M. Krzysztofik, „Tobiasz wyzwolony” Stanisława Herakliusza Lubomirskie- go wobec biblijnej Księgi Tobiasza, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. 10 Wstęp ukazał się napisany trzynastozgłoskowcem dramat szkolny Historyja o starem i młodem Tobijaszu. Jej autor Marcin Polentius, nauczyciel języka polskiego w Gdańsku18, ułożył go z myślą o „młodych pacholę- tach” „ku osobliwemu zachęcaniu do wyrządzania wszelakich dzieciń- skich posług rodzicom ich”19. Kolejne utwory inspirowane biblijną Księgą Tobiasza przynosi wiek XVIII. W 1773 roku warszawska oficyna Mitzlera wydała tragikome- dię w pięciu aktach Tabasz albo Tobiasz stary. Tekst oryginalny został spisany dużo wcześniej przez nowołacińskiego poetę, Niderlandczyka Koreliusza Schoneusa (ok. 1540–1611); tłumaczenia z łaciny „wierszem polskim nierytmowym” dokonał Józef Epifani Minasowicz. Zmieniona forma imienia tytułowego bohatera nawiązała do legendarnego przy- domka Załuskich (dzieło zostało dedykowane Józefowi Załuskiemu)20. Mniej więcej w tym samym czasie ukazała się również Kantata muzycz- na Tobiasz Wacława Sierakowskiego (ok. 1780)21 — tłumaczenie wło- skiego dzieła La pazienza ricompensata negli avvenimenti di Tobia (Bo- lonia 1761) autorstwa Giovanniego Battisty Casaliego. Polski przekład powstał na potrzeby założonej i prowadzonej przez Sierakowskiego prywatnej szkoły muzyki. Podczas organizowanych koncertów wokal- no-instrumentalnych wykonywane były głównie kantaty, do których libretta pisał lub tłumaczył sam Sierakowski, muzykę zaś układali na- uczyciele; teksty kantat drukowano i rozdawano zebranej publiczności22. Prace Historycznoliterackie” 2000, z. 95–96, s. 21–45; taż, XVII-wieczne parafrazy wierszowane Starego Testamentu jako przykład literackiej interpretacji biblijnego sło- wa, „Kieleckie Studia Teologiczne” 2002, z. 1–2, s. 370. 18 Zob. T. Witczak, Teatr i dramat staropolski w Gdańsku (Przegląd historyczno-mate- riałowy), Gdańsk 1959: Gdańskie Towarzystwo Naukowe, s. 96–109; tenże, Historyja o starem i młodem Tobijaszu (1693), „Archiwum Literackie”, t. 14: „Miscellanea staropol- skie. 3”, red. R. Pollak, Wrocław 1963: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 205–292. 19 T. Witczak, Historyja…, s. 270. J. Platt, Adam Naruszewicz w kręgu Biblioteki Załuskich. Fragmenty korespon- 20 dencji Józefa Andrzeja Załuskiego i inne materiały, „Archiwum Literackie”, t. XVIII: „Miscellanea z doby oświecenia. 4”, red. Z. Goliński, Wrocław 1973: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 200–201, 218. Zob. M. Piekarski, Ks. Wacław Sierakowski — propagator wiedzy o muzyce i orga- 21 nizator szkolnictwa muzycznego w okresie działalności Komisji Edukacji Narodowej, „Biuletyn Historii Wychowania” 2016, nr 36, s. 85–99. 22 Zob. E. Aleksandrowska, Wacław Sierakowski h. Ogończyk, w: Polski słownik biograficzny, t. XXXVII, red. H. Markiewicz, Kraków 1996–1997: Polska Akademia 11 Wstęp Dzieje biblijnego bohatera poetycko przetworzył w epoce romantyzmu Stefan Witwicki. Swego Tobijasza (1830) określił mianem „sceny lirycz- nej”. W roku 1902 Felicjan Faleński opublikował wierszowane Przekła- dy z Pisma Starego Zakonu, wśród których znalazły się także Księgi Tobiaszowe. *** Już nawet ten pobieżny przegląd pokazuje, że Księgę Tobiasza trak- towano nie tylko jako księgę biblijną, a także jako historię stanowią- cą źródło wskazówek moralnych, wychowawczych i dydaktycznych, dającą się przedstawić w formie sfabularyzowanej, dramatycznej lub poetyckiej; funkcjonowała ona w literaturze zarówno jak tekst religij- ny, jak i tekst świecki. Księga Tobiasza, wyłączona z kontekstu całej Biblii, stawała się więc fascynującą historią — podobnie jak popularne powieści romansowe czy hagiograficzne23 — utkaną z niesamowitych przygód bohaterów, które można było rozumieć dosłownie, bez ko- nieczności interpretacji przez pryzmat teologii czy religii24. Biblijna-nie- biblijna opowieść o Tobiaszu dla zwykłego czytelnika tamtych czasów była tekstem tej samej rangi, co apokryficzne historie o Józefie25 czy Zuzannie, w których biblijne postaci stanowiły jedynie inspirację do snucia nowej fabuły, wychodzącej poza ramy Pisma Świętego: liczyła się przede wszystkim ciekawa historia, natomiast kwestie jakości prze- kładu i stosunku do tekstu źródłowego schodziły na dalszy plan. Potencjał tkwiący w tej księdze wykorzystali drukarze działający w pierwszej połowie XVI wieku. Godny podkreślania jest fakt, że każ- de z trzech ówczesnych wydań Księgi Tobiasza ukazało się w innej dru- karni. Jak się rzekło, pierwsze tłumaczenie, zatytułowane Tobias Pátry- járchá stárego zakonu z łáczińskiego języká ná polski, nowo á pilnie przełożony, wyszło w Krakowie „Látá národzenia Bożego. 1539.” spod Umiejętności, s. 313, online: https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/waclaw-siera- kowski-h-ogonczyk (dostęp: 24.03.2020). Zob. J. Krzyżanowski, Romans polski XVI wieku, Warszawa 1962: Państwowy 23 Instytut Wydawniczy, s. 178–190. Zob. M. Adamczyk, Biblijno-apokryficzne narracje w literaturze staropolskiej do 24 końca XVI wieku, Poznań 1980: Wydawnictwo Naukowe UAM, s. 45–49. Istoria o świętym Jozefie patryjarsze Starego Zakonu, ktorego byli bracia zaprzedli, 25 Kraków 1540: H. Unlgerowa. 12 Wstęp pras Macieja Ostrogórskiego (Szarffenberga26); adres wydawniczy wraz z powtórzoną informacją o dacie znalazł się w kolofonie na końcu dzie- ła („Prásowano w Krákowie przez Máciejá Ostrogorskiego. Látá odku- pienia ludskiego. 1539.”). Edycję drugą przygotowała oficyna Heleny Unglerowej już w kolejnym roku (1540), ale pod zmienionym tytułem: Tobijasz z łacińskiego języka na polski przełożony. Tu adres wydawni- czy i data wybite zostały wyłącznie na karcie tytułowej („Cracovie ex Officina Ungleriana. Anno Domini. 1540”). Marek Szarffenberg dopro- wadził do wydania edycji trzeciej w 1545 roku; opatrzył ją tym samym tytułem, pod którym ukazała się edycja druga. Jego wydanie posia- da dwa jednobrzmiące kolofony („Wybijano w Krákowie przez Márká Schárffenbergá bibliopolę krákow[skiego]. Látá bożego. 1545.”) — wy- tłoczone zarówno na karcie tytułowej, jak i na końcu książki. Każdą edycję poprzedza rodzaj spisu treści czy też zbiór argumentów, zatytułowany Krotkie ogarnienie czo się zámyka we wszytkim Tobija- szu, w którym podane zostały streszczenia poszczególnych rozdziałów, zwanych capitulami lub kapitułami, zależnie od wydania (np. „1. To- bijasz w niewolą zágnány miłości ku bogu i bliźniemu nie przestał”). Na marginesach początkowych kart przekładu wprowadzone zosta- ły dwa typy not: porządkujące treść (np. „Tobijasz w niewolą wzięt”; „Tobijasz miłosierny”; „Pojął żonę Annę”) oraz odsyłające do innych miejsc Pisma Świętego (np. „Amos. 8.”). Na końcu każdego wydania drukarze umieścili natomiast modlitwy o bezpieczną podróż (Gdy ná drogę masz jácháć Modlitwa) i o dobre małżeństwo (Modlitwá dla szcześliwego Manżeństwá). Książki liczą 20 kart (1539, 1545) lub 32 karty (1540) i wybite zostały w niewielkim rozmiarze (w formacie 8o), umożliwiającym zabieranie ich w podróż: „kieszonkowy format i do- łączona modlitwa o dobrą podróż pozwalają przypuszczać, że była ona przeznaczona również dla osób podróżujących”27. Uatrakcyjnienie wy- dań stanowią niewątpliwie drzeworyty. W edycji pierwszej są to wi- nieta z postaciami Adama i Ewy, w którą wpisany został tytuł dzieła, a także dwa ozdobne inicjały — figuralny z postaciami aniołów, roz- poczynający rozdział pierwszy, oraz ornamentalny z motywem roślin- nym, otwierający modlitwę o szczęśliwe małżeństwo. W edycji drugiej na karcie tytułowej wytłoczono ozdobnik, a na kolejnej — wizerunek 26 27 Zob. A. Kawecka-Gryczowa (red.), dz. cyt., s. 238–250. R. Pietkiewicz, dz. cyt., s. 208–211. 13 Wstęp przedstawiający Tobiasza28; pojawiły się ponadto ozdobniki literowe, inicjujące Krotkie ogarnienie, Kapitułę pirwszą i obie modlitwy. To wy- danie cechuje zresztą największy rozmach wydawniczy, ponieważ zo- stało wybite czcionką gotycką (szwabachą) o największym stopniu, co przełożyło się z kolei na jego rozmiar — jest o 12 kart dłuższe od pozo- stałych wydań. Najskromniej pod względem technicznym przedstawia się edycja ostatnia — co prawda rozlokowanie drzeworytów jest w niej identyczne jak w edycji Unglerowej, jednak (oprócz ozdobnika gra- ficznego) inicjały są mniej kunsztowne. Niemniej uogólniając, można stwierdzić, że drukarze opracowali ten biblijny przekład jako estetycz- ną, przyjemną dla oka i jednocześnie pouczającą książkę-towarzyszkę. Księga Tobiasza należała do grupy tych pozycji, na których można było zarobić, ponieważ chętnie ją kupowano i czytano, lub wręcz zaczyty- wano. Prawdopodobnie z tego powodu, mimo trzykrotnego nakładu, do naszych czasów dotrwało niewiele egzemplarzy: dysponujemy tyl- ko dwoma egzemplarzami edycji pierwszej i pojedynczymi — edycji drugiej i trzeciej29, a żaden z nich nie jest kompletny ani zachowany w dobrym stanie. Defekt w postaci ubytków prawych krawędzi więk- szości kart, sięgających nawet jednej trzeciej szerokości kolumny tek- stowej, ma egzemplarz kórnicki (BK Cim.O.118), zabytek z Biblioteki Czartoryskich (Czart. XVI.1127/I) introligator opracował tak, że przy- cięte zostały marginalia30, natomiast egzemplarzom z Biblioteki im. Ossolińskich brakuje karty: w edycji drugiej (Ossol. XVI.O.1016) karty B1, a w edycji trzeciej (Ossol. XVI.O.660) karty E4. W 1881 staraniem 28 Tobiasz został ukazany jako mędrzec siedzący wśród kwiatu lotosu i trzymający w dłoni zwój papieru; nie ma jednak żadnych charakterystycznych dla tej postaci cech, a o tym, że drzeworyt rzeczywiście go ilustruje informuje wybite na górze karty imię Tobia∫z. Sposób jego przedstawienia jest analogiczny do przedstawienia Arystotele- sa na drzeworycie zamieszczonym w dziele Andrzeja Glabera z Kobylina Problemata Aristotelis. Gadki z pisma wielkiego philozopha Aristotela oraz filozofa — z karty ty- tułowej Żywothow Philozophow to iest mędrczow nauk przyrodzonych Marcina Biel- skiego. Oba druki ukazały się w 1535 roku, podobnie jak Księga Tobiasza, w oficynie Floriana Unglera. Istniejące egzemplarze edycji podaje ks. Pietkiewicz: 1539 — BK Cim.O.118; Czart. 29 Cim.1127/I; Tor UMK Pol.6.II.1937 (wydanie z błędnie nadaną sygnaturą starodruczną — A.L.-Z.); 1540: Ossol. XVI.O.1016; 1545: Ossol. XVI.O.660 (R. Pietkiewicz, dz. cyt., s. XXIV–XXV). 30 Zob. R. Pietkiewicz, dz. cyt., s. 120–121. 14 Wstęp ks. Ignacego Polkowskiego wydane zostało faksymile editio princeps31. Nie oddaje ono jednak w pełni wiernie wyglądu starodruku, ponie- waż nie uwzględniono w nim wszystkich marginaliów, a jedynie dwa ostatnie o charakterze lokalizacyjnym. Do tej pory sądzono, że jedyny niezdefektowany egzemplarz wydania pierwszego znajduje się w Bibliotece Uniwersyteckiej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika (Tor UMK Pol.6.II.1937). Egzemplarz toruński jest obecnie niedostępny dla czytelników, ponieważ do 1999 roku figuro- wał w zbiorach toruńskich jako depozyt, po czym wrócił do kolekcji prywatnej. Przed zwróceniem właścicielom zrobiono z niego mikro- film (sygn. A-E4)32. Podczas badania mikrofilmu okazało się jednak, że nie przedstawia on Księgi Tobiasza z 1539 roku, jak podano w księ- dze inwentarzowej, a wydanie faksymilowe z 1881 roku. Oznacza to, że opisany jako starodruk egzemplarz toruński jest w rzeczywistości dziewiętnastowieczną odbitką. Jako ciekawostkę dodajmy jeszcze, że kompletne wydanie pierwsze można było nabyć w jednym z warszaw- skich antykwariatów w pierwszych latach XX stulecia za jedyne 5 rubli — „jedyne”, ponieważ tyle samo kosztowały przedruki homograficzne Statutów wiślickich i Apocalypsis Reja33. Wiedza o zabytku w ciągu kolejnych stuleci zaczęła się jednak, mimo wysokich nakładów, rozmywać. W XIX i na początku XX wieku ba- dacze nie mieli pewności, ile ukazało się edycji tej księgi oraz w jakiej pozostawały względem siebie relacji. W zestawieniach historii lite- ratury z tego okresu zwykle pojawia się tylko informacja o wydaniu z 1539 roku34. Wyrażano również opinie, że istniały dwie edycje ano- nimowego przekładu: pierwsza z 1539, druga z 1545 roku35. Wydanie Zob. „Przewodnik Bibliograficzny: miesięcznik dla wydawców, księgarzy, anty- 31 kwarzy jako też czytających i kupujących książki wydawany przez dra Władysława Wisłockiego” 1881, R. 4, nr 8, s. 124. Informacje pozyskane dzięki uprzejmości p. Magdaleny Awianowicz (Gabinet Sta- 32 rych Druków, Oddział Zbiorów Specjalnych, Biblioteka Uniwersytecka UMK). „Antykwariat polski w Warszawie Hieronima Wildera i s-ki. Katalog”, nr 20: Dru- 33 ki polskie XVI–XVIII w., seria I, Warszawa 1914, s. 60. Zob. np. „Wiadomości Graficzne: organ związku zawodowego drukarzy i pokrew- 34 nych zawodów w Polsce” 1928, R. 20, nr 13 (1 lipca), s. 2. 35 Zob. np. M. Wiszniewski, Historia literatury polskiej, t. 6, Kraków 1844: Drukarnia Uniwersytecka, s. 549; L. Rogalski, Historia literatury polskiej, t. 1, Warszawa 1871: M. Glückberg, s. 312. 15 Wstęp Heleny Unglerowej było w zestawieniach pomijane36 lub uważane za bezpowrotnie zaginione37. Pamięć i świadomość o nim przetrwały między innymi dzięki inwentarzowi sporządzonemu po jej śmierci38. Wśród wymienionych na liście majątkowej dzieł znalazły się dwie pozycje opatrzone tytułem interesującej nas biblijnej księgi. W części inwentarza spisanej 17 lipca 1551 roku („actum feria sexta post festum S. Margarethae a-o 1551”) w grupie ksiąg nieoprawnych („in sexternis in folio non ligati”) widnieje Tobias Polonicus, z przydaną informacją o jednym pozostałym egzemplarzu (numer 1243); w części powstałej kolejnego dnia („Sabbatho post festum Divisionis Apostolorum anni eiusdem continuatio eiusdem inventarii”) wśród ksiąg polskich („li- bri Polonici”) zanotowana została pozycja Thobias polski, dostępna w liczbie 34 egzemplarzy (numer 1319)39. Zestawienie przygotowane przez pisarza miejskiego skłania do szeregu pytań: czy Tobias i Tho- bias to ta sama edycja z 1540, tylko wymieniona dwukrotnie wsku- tek pomyłki lub też zawieruszenia się na półce jednego egzemplarza, który pisarz uznał za inne dzieło niż to, które zostało zeskładowane w innym miejscu domu w kilkudziesięciu egzemplarzach? A może jest to ta sama edycja, ale dostępna w wersji oprawnej i nieopraw- nej? Może wreszcie oficyna Unglerowej wytłoczyła w różnych latach dwie odrębne edycje Księgi Tobiasza, a do naszych czasów docho- wało się tylko wydanie z 1540 roku? Rzecz niewątpliwie wymaga zbadania. Do dziś również zagadką pozostaje kwestia autorstwa, ponieważ w żadnej edycji nie wydrukowano nazwiska tłumacza. Można jedy- nie stwierdzić, że wbrew przypuszczeniu Estreichera, autorem przekła- du nie był wspomniany wyżej Marcin Białobrzeski40 — ten bowiem w chwili wybicia editio princeps miał około dziesięciu lat. Mało praw- dopodobne wydaje się również, że przekładu Księgi Tobiasza dokona- li znani z tego okresu tłumacze innych ksiąg biblijnych, jak chociaż- by Hieronim Spiczyński z Wielunia, Piotr Poznańczyk czy Walenty 36 37 Nie notuje go m.in. K. Estreicher w Bibliografii polskiej. Zob. np. „Tygodnik Illustrowany” 1868, seria 2, t. 1, nr 22 (30 maja), s. 258. Wspomina o nim również Estreicher (zob. K. Estreicher, Günter Zainer i Święto- 38 pełk Fiol, Warszawa 1867: Drukarnia Gazety Polskiej, s. 64). A. Benis (wyd.), Materiały do historii drukarstwa i księgarstwa w Polsce, Kraków 39 1890: Drukarnia „Czasu”, s. 40, 51, 53. 40 K. Estreicher, Bibliografia polska. Spis chronologiczny…, s. 30. 16 Wstęp Wróbel, odpowiedzialni za powstanie polskich wersji Księgi Eklezja- stesa, Księgi Syracha oraz Psałterza. Skoro bowiem ich pozostałe, bi- blijne dokonania translatorskie pozostawały jawne, można założyć, że nie zaszłaby potrzeba przemilczenia informacji o autorze przy wydaniu Księgi Tobiasza. Anonimowość tego przekładu pozostaje w zgodzie ze średniowiecznym zwyczajem tworzenia ad maiorem Dei gloriam, co może być argumen- tem przemawiającym na rzecz hipotezy o istnieniu rękopisu Księgi Tobiasza, powstałego znacznie przed edycją drukowaną — jeszcze na przełomie XV i XVI wieku lub nawet wcześniej. Zwraca przy tym uwa- gę fakt, że w kwestiach wydawniczych Księga Tobiasza przypomina wybity przez Hieronima Wietora w 1532 roku Psałterz krakowski, któ- ry został opracowany w oparciu o rękopis pochodzący z lat 70. lub 80. XV wieku. Oprócz anonimowości wydania te łączy również brak elementów poprzedzających treść przekładu — przedmowy oraz listu dedykacyjnego, w które z kolei dla pozyskania życzliwości możnych i wpływowych adresatów wyposażone zostały prace Spiczyńskiego, Poznańczyka i Wróbla. Księgę Tobiasza i Psałterz krakowski wydano dla pożytku ogółu czytelników. Niewiedza o autorze oraz czasie powstania przekładu pociąga za sobą trudność w ustaleniu źródła, które stanowiło podstawę tłumaczenia. Wydaje się, że pewnym tropem i wskazówką może być inwentarz spo- rządzony w 1547 roku po śmierci Macieja Szarffenberga, zatem wydaw- cy edycji pierwszej: wśród pozostałych po drukarzu książek w pudłach („in cistis”) znajdowały się trzy egzemplarze dzieła pt. Tobias, wymie- nionego w grupie pozycji łacińskojęzycznych („Latini”)41. Być może więc Szarffenberg poszedł śladem Hieronima Wietora, który w 1522 roku najpierw wybił łacińską wersję Księgi Eklezjastesa, a następ- nie udostępnił ją jako podstawę translatorską polskiemu tłumaczowi — Hieronimowi Spiczyńskiemu42. 41 A. Benis (wyd.), dz. cyt., s. 18. 42 Niedawno Fundacja Rodziny Blochów podała informację o odnalezieniu łaciń- skiej wersji Księgi Eklezjastesa, o której wzmiankował Hieronim Wietor w przed- mowie do polskiej edycji tego dzieła. Do tej pory zabytek uważano za zaginio- ny (M. Kozubal, Biały kruk odkryty po 500 latach. Nie było pewne czy istnieje, „Rzeczpospolita. Historia”, publikacja: 26.04.2020, online: https://www.rp.pl/Histo- ria/304269968-Bialy-kruk-odkryty-po-500-latach-Nie-bylo-pewne-czy-istnieje. html, dostęp: 12.05.2020). 17 Wstęp Niniejsza edycja stanowi próbę utrwalenia i zachowania pamię- ci o trzech szesnastowiecznych edycjach Księgi Tobiasza, zgodnie ze współczesnym stanem wiedzy. Być może wydanie pozwoli w przyszło- ści rozwiązać kilka zagadek związanych z powstaniem oraz recepcją tego przekładu. Praca w czasach zarazy uświadomiła nam, jak ważne są pomoc i wspar- cie Osób z naszego środowiska. Składamy serdeczne podziękowania: Pani Recenzent dr hab. Izabeli Winiarskiej-Górskiej — za szczegółowe uwagi, które były jak wiatr w żagle (nie w oczy), Pani Dziekan prof. dr hab. Joannie Jabłkowskiej — za mobilizowanie do działań naukowych za pomocą marchewki (bez kija), obecnym i byłym Pracownikom Za- kładu Historii Języka Polskiego, w szczególności prof. dr hab. Danucie Bieńkowskiej — za możliwość odbywania owocnych (nigdy zaś jało- wych) dyskusji nad rodzącymi się problemami. 18 Wstęp Uwagi dotyczące wydania Księgi Tobiasza Zasady opracowania transkrypcji Celem wydania było opracowanie transkrypcji naukowej typu A, która w możliwie dokładny sposób odda cechy językowe zabytków. Zgod- nie z tym założeniem ingerencje w teksty źródłowe ograniczają się do koniecznego minimum. Opracowując zasady modernizacji, korzysta- no z fundamentalnych dla polskiego edytorstwa historycznego Zasad wydawania tekstów staropolskich1. Uznano jednak, że aby niniejsze wydanie przystawało do aktualnie publikowanych edycji tekstów po- chodzących z XVI wieku, należy wykorzystać również ustalenia współ- czesnych edytorów i historyków języka2. Sięgnięto też do Instrukcji transkrypcji, opracowanej w ramach projektu Szesnastowieczne prze- kłady Ewangelii przez zespół warszawskich badaczy pod kierunkiem Izabeli Winiarskiej-Górskiej3. 1 K. Górski i inni, Zasad wydawania tekstów staropolskich. Projekt, cz. II: Teksty nowożytne do połowy XVIII wieku, Wrocław 1955: Zakład Narodowy im. Osso- lińskich. 2 Zob. np.: L. Szelachowska-Winiarzowa, Kłopoty z transkrypcją grup spółgłosko- wych w tekstach staropolskich, „Poznańskie Studia Językowe” 2001, t. VII, s. 145– 155; A. Kępińska, Wiedza historyczna a edycje tekstów staropolskich (na przykła- dach z fryburskiego wydania „Rozmyślania przemyskiego”), w: Dokument pisany w badaniach historyka języka polskiego. Z badań nad grafią i fonetyką historycznej polszczyzny, red. M. Kuźmicki, M. Osiewicz, Zielona Góra 2010: Oficyna Wydawni- cza Uniwersytetu Zielonogórskiego, s. 31–70; M. Kierkowicz, „Projekt zasad wyda- wania tekstów staropolskich” wobec najnowszej praktyki wydawniczej, w: Badania historycznojęzykowe. Stan, metodologia, perspektywy, red. B. Dunaj, M. Rak, Kra- ków 2011: Księgarnia Akademicka, s. 153–162; D. Kozaryn, Historyk języka w edy- torstwie naukowym, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza” 2015, t. 22, nr 1, s. 107–117. 3 I. Winiarska-Górska, Zasady edycji tekstów w Przeglądarce wersetów równole- głych szesnastowiecznych przekładów Ewangelii, w: Szesnastowieczne przekłady Ewangelii, Warszawa 2010–2016: Instytut Języka Polskiego UW, https://ewangelie. uw.edu.pl/files/zasady.pdf (dostęp: 06.05.2020).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Trzy szesnastowieczne edycje Księgi Tobiasza (1539, 1540, 1545)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: