Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00429 005995 18995611 na godz. na dobę w sumie
Twórczość dramatopisarska Jana Bielskiego SJ (1714–1768) - ebook/pdf
Twórczość dramatopisarska Jana Bielskiego SJ (1714–1768) - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 360
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-863-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filologia polska
Porównaj ceny (książka, ebook (-18%), audiobook).

W tragediach Jana Bielskiego uwidaczniają się nieliczne elementy świadczące o zakorzenieniu w tradycji i sięganiu po rozwiązania stosowane przez wcześniejszych dramaturgów. Bielski był przecież przedstawicielem zakonu z dwóchsetletnim doświadczeniem pedagogicznym, literackim i teatralnym. Ścieranie się dwóch tendencji ujawnia się w jego tragediach na wielu płaszczyznach. Dowodzi to raz jeszcze owej „przełomowości”, „stania na granicy”, a równolegle odzwierciedla ówczesne przemiany, jakim podlegała jezuicka dramaturgia. Bez uprzedzeń, jakie obecne były w dawniejszej literaturze przedmiotu, ale też nadmiernie nie przeceniając teatralnego dorobku Bielskiego, w książce starano się ukazać, że jego tragedie wystawiane w kolegiach w ciągu ponad dwudziestu lat w znacznym stopniu przyczyniły się do ugruntowania nowej dramaturgii. Stała się ona w efekcie podglebiem dla późniejszej działalności teatrów oświeceniowych.

Z Zakończenia

Książka jest ważną publikacją naukową [...\ przedstawiając zjawisko kulturowe sprzed stuleci, buduje poczucie łączności z przeszłością, poprzez wskazanie programu edukacji obywatelskiej, opartej na wzorach zaczerpniętych z historii, poprzez omówienie edukowania przez dramat, teatr i retorykę. Z tego powodu należy także do zbioru trwałych wartości dziedziczonych przez współczesność.

Z recenzji prof. dr hab. Ireny Kadulskiej

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

TWÓRCZOŚĆ DRAMATOPISARSKA JANA BIELSKIEGO SJ (1714–1768) Analecta Literackie i Językowe tom XII Rada redakcyjna serii wydawniczej Katarzyna Kaczor-Scheitler Magdalena Kuran Michał Kuran (zastępca redaktor naczelnej) Małgorzata Mieszek Krystyna Płachcińska (redaktor naczelna) Maria Wichowa MAŁGORZATA MIESZEK TWÓRCZOŚĆ DRAMATOPISARSKA JANA BIELSKIEGO SJ (1714–1768) Analecta Literackie i Językowe, t. XII Małgorzata Mieszek – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Instytut Filologii Polskiej i Logopedii, Zakład Literatury Dawnej, Edytorstwa i Nauk Pomocniczych 90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173 malgorzata.mieszek@uni.lodz.pl RECENZENT Irena Kadulska REDAKTOR INICJUJĄCY Urszula Dzieciątkowska OPRACOWANIE REDAKCYJNE Danuta Bąk SKŁAD I ŁAMANIE Munda – Maciej Torz KOREKTA TECHNICZNA Leonora Gralka PROJEKT OKŁADKI krzysztof de mianiuk Ilustracja na okładce: Jan Bielski, Konstantyn Wielki, pierwszy chrześcijański cesarz, tragedyja, od prześwietnej szkoły krasomówskiej młodzi na publicznej szkolnej sali kolegium poznańskiego Soc[ietatis] Jesu na widok dana dnia 20 lutego roku 1751 (rkps VUB, sygn. IV 11651/6) © Copyright by Małgorzata Mieszek, Łódź 2020 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2020 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I. W.09365.19.0.M Ark. wyd. 23,8; ark. druk. 22,5 ISBN 978-83-8142-862-0 e-ISBN 978-83-8142-863-7 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 90-131 Łódź, ul. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl tel. (42) 665 58 63 Moim Dzieciom Zuzannie, Juliuszowi i Dariuszowi Spis treści Wykaz skrótów ..................................................................................................................... Wstęp ................................................................................................................................... I.  Źródła i materiały ...................................................................................................... II.  Dotychczasowe badania nad dramatami Jana Bielskiego ......................................... III.  Dramaturgia jezuicka w połowie XVIII wieku ......................................................... IV.  Wybrane elementy ramy wydawniczej ....................................................................... 1. Stemmaty .............................................................................................................. 2. Listy dedykacyjne .................................................................................................. 3. Cząstki o charakterze epitalamijnym ...................................................................... 4. Przemowa do Czytelnika ......................................................................................... V.  Źródła dramatów ....................................................................................................... VI.  Kręgi tematyczne ........................................................................................................ 1. Religia ................................................................................................................... 2. Historia ................................................................................................................. 3. Orient ................................................................................................................... VII. „W tych żyłach krew […] ojczyźnie i panu płynie” – o elementach ideologii obywatel- skiej ............................................................................................................................. 1. Koncepcja ojczyzny ............................................................................................... 2. Model obywatela ................................................................................................... VIII. „Osoby w scenach mówiące” – o bohaterach dramatów Bielskiego .......................... 1. Władcy .................................................................................................................. 2. Wodzowie ............................................................................................................. 3. Wyznawcy i męczennicy ........................................................................................ 4. Więzi rodzinne bohaterów ..................................................................................... 5. Intryganci i spiskowcy ........................................................................................... 9 11 19 43 61 77 79 86 95 101 113 133 136 149 159 167 172 181 191 198 212 217 227 239 ~ 7 ~ IX. „Wyobrażenie sprawy”, która „ludzkie oczyszcza namiętności” – fabuła i akcja tragedii Bielskiego ..................................................................................................... 1. Wielkość i kompletność fabuły .............................................................................. 2. Spójność i jedność akcji ......................................................................................... 3. Działania postaci ................................................................................................... 4. Uprawdopodobnianie nieprawdopodobnego ......................................................... 5. Zasada trzech jedności ........................................................................................... X. „Tragedyja na widok dana” – o wybranych aspektach realizacji teatralnej ............. 1. W przestrzeni sceny ............................................................................................... 2. Aktor ..................................................................................................................... Zakończenie ......................................................................................................................... Bibliografia ............................................................................................................................ Spis ilustracji ........................................................................................................................ Indeks osobowy .................................................................................................................... Summary .............................................................................................................................. 249 252 257 261 264 271 277 280 290 313 319 345 347 355 Wykaz skrótów Skróty Sigli bibliotek i archiwów ATJKr – Archiwum Prowincji Polski Południowej Towarzystwa Jezusowego Kraków Bibl. Bawor. Bibl. Naukowa PAU i PAN w Krakowie – Biblioteka Naukowa Polskiej Akademii Umiejętności – Biblioteka Baworowskich we Lwowie i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie Bibl. Uppsal. BJ BN BUŁ BUW KUL NAN Ossol. VUB – Biblioteka Uniwersytecka w Uppsali – Biblioteka Jagiellońska w Krakowie – Biblioteka Narodowa w Warszawie – Biblioteka Uniwersytetu Łódzkiego – Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego – Biblioteka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego – Biblioteka Narodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwo- wie – Biblioteka Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich – Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego (Vilniaus Universi- Załuscianum – teto Biblioteca) dawna Biblioteka Załuskich w Warszawie Skróty opracowań, Serii wydawniczych BPP DS – Biblioteka Pisarzy Polskich – Dramat staropolski od początku do powstania sceny na- rodowej. Bibliografia, t.  2: Programy drukiem wydane do r.  1765, cz.  1: Programy teatru jezuickiego, oprac. W.  Korotaj, J.  Szwedowska, M.  Szymańska, Wrocław ~ 9 ~ NKPP NK PSB 1976 (cyfry rzymskie po skrócie oznaczają numer tomu, cyfry arabskie – numer części, zaś po skrócie „poz.” – cy- fry arabskie odnoszą się do konkretnego opisu w danym tomie) – Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, t. 3, Warszawa 1972 – Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut” – Polski słownik biograficzny Wstęp Gdy w 1768 roku zmarł Jan Bielski, w kronice kolegium poznańskiego odno- towano, że odszedł człowiek niezwykle zasłużony dla zakonu, który swoim życiem, pobożnością i pracą dowiódł, iż stan duchowny jest ulubiony przez Boga. Autor tej zapiski chwalił nie tylko zalety ducha współbrata (dobroć, miłość do ludzi, żarliwość w modlitwie, oddziaływanie na innych swoim przykładem, pozyskiwanie innowier- ców dla religii katolickiej), ale też jego talent i uczoność. Wymienił również dzieła Bielskiego, które, jak pisał, przyniosły dużo pożytku i były godne pochwały. Znalazły się wśród nich też cztery drukowane tragedie1. Pochwalny passus poświęcony zmarłemu jezuicie podporządkowany został, co zrozumiałe, konwencji panegirycznej. Dlatego w dużym stopniu jest on wybiórczy. Nie zawiera szczegółów biograficznych pozwalających uzupełnić istniejące luki fakto- graficzne. Biografia jezuity w wielu miejscach budowana jest na domysłach. Źródła i literatura przedmiotu zawierają często informacje ogólnikowe lub niepewne. Do- tyczy to chociażby roku i miejsca urodzenia. Bielski przyszedł na świat między 1714 a 1716 rokiem w Wielkopolsce2. Nie są znane jego losy przed wstąpieniem do zakonu, 1 Historiarum Collegii Posnaniensis Soc[ietatis] Jesu tomus II (1669–1771), rkps BJ, sygn. 5198, k. 215v–216r. 2 Rok 1714 jako czas urodzenia Bielskiego wskazał Karol Estreicher (K. Estreicher, Bibliografia polska, t. 13, Kraków 1894, s. 78). Datę dzienną, 8 marca 1714 roku, podał Stanisław Bednarski w haśle poświęconym Bielskiemu z Polskiego słownika biograficznego (S. Bednarski TJ, Bielski Jan, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 2, Kraków 1936, s. 60). Powtórzyli ją redaktorzy hasła w Bibliografii literatury polskiej „Nowy Korbut” (t. 4: Oświecenie, oprac. E. Aleksandrowska, Warszawa 1966, s. 244) oraz w jej kontynuacji: Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski. Przewodnik biograficz- ny i bibliograficzny, t. 1, Warszawa 2000, s. 64 (autorka hasła: Elżbieta Aleksandrowska). Tę samą datę zamieszczono w haśle z kompendium Historia nauki polskiej (t. 6: Dokumentacja bio-bibliograficzna tomu I i II, oprac. L. Hajdukiewicz, Wrocław 1974, s. 39) oraz w biogramie Bielskiego autorstwa Ma- rii B. Topolskiej, opublikowanym w Wielkopolskim słowniku biograficznym (Warszawa–Poznań 1981, s. 54). Z kolei 8 marca 1716 roku widnieje jako data urodzenia Bielskiego w haśle z Encyklopedii wie- dzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy (Bielski Jan, [w:] Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach ~ 11 ~ które nastąpiło 14 sierpnia 1730 roku w Krakowie3. Naukę retoryki i filozofii pobierał najpierw w kolegium jezuickim w Jarosławiu (w latach 1732–1736), a następnie od- był studia filozoficzne (1733–1736) i teologiczne w Lublinie (1739–1743). Tam też, 29 czerwca 1742 roku, przyszły dramatopisarz przyjął święcenia kapłańskie, zaś pięć lat później złożył ostatnie śluby zakonne4. Kronikarz domu poznańskiego, charakte- ryzując ten etap życia Bielskiego, zapisał informację o talencie przyszłego dramatopi- sarza, który jako student przewyższał pozostałych swą pilnością. Kolejny etap (studia humaniora) był, według dziejopisa, dowodem samodoskonalenia Bielskiego, który w ten sposób chciał również „ucieszyć” swoich przełożonych5. Autor związany był z kilkoma kolegiami jezuickimi (Lublin, Lwów, Rawa, Ka- lisz, Poznań), choć najdłużej przebywał w szkole poznańskiej (od 1747 do 1768 roku). Uczył Bielski w klasie infimy (Lublin 1737–1738), następnie poetyki i re- toryki (we Lwowie 1743–1744, w  Rawie Mazowieckiej 1744–17456, w  Kaliszu 1745–1747 i w Poznaniu w latach 1747–1768), historii i wymowy, pełnił też rolę kaznodziei wielkopostnego (Rawa, Kalisz), funkcje prefekta studiów (w  Kaliszu w latach 1745–1747 i w Poznaniu w okresie 1747–17687) oraz profesora Pisma Świętego (w Poznaniu w latach 1764–17668). Większość swojego życia związał je- zuita z kolegium poznańskim. Przebywał w nim nieprzerwanie 21 lat, aż do swojej śmierci 19 września lub 10 grudnia 1768 roku9. W Poznaniu powstała większość jego prac. Bielski był autorem mów, utworów okazjonalnych, nowoczesnego podręcznika do nauki geografii i  historii oraz zbioru ćwiczeń krasomówskich. Pozostawił też po sobie kilkanaście utworów dramatycznych, z  których większość dziś dostęp- nych została wydana drukiem. W  ten sposób został poszerzony krąg odbiorców tragedii autora. Byli nimi nie tylko widzowie, ale również czytelnicy. W pracach Polski i Litwy 1564–1995, oprac. L. Grzebień SJ przy współpracy zespołu jezuitów, Kraków 2004, wyd. 2, s. 46). 3 Datę dzienną odnotowuje wyłącznie Encyklopedia wiedzy o jezuitach. Pozostałe słowniki i kompendia podają tylko rok. 4 Bielski Jan, [w:] Historia nauki w Polsce, t. 2, wstęp i red. B. Suchodolski, Wrocław 1970, s. 39. 5 Historiarum Collegii Posnaniensis Societatis Jesu tomus II, k. 215v–216r. 6 W  haśle z  Encyklopedii katolickiej okres pracy wykładowcy w  kolegium rawskim określił Grzebień błędnie na lata 1744–1747. Od 1745 roku Bielski przeniósł się do kolegium w  Kaliszu (L.  Grze- bień, Bielski Jan, [w:] Encyklopedia katolicka, red. F. Gryglewicz, R. Łukaszyk, Z. Sułowski, t. 2, Lublin 1985, szp. 536–537). 7 Taki okres pełnienia funkcji wskazuje Grzebień w Encyklopedii katolickiej. Nieco inny okres pełnienia prefektury w kolegium poznańskim podają autorzy hasła z Encyklopedii wiedzy o jezuitach. Według nich, Bielski sprawował ją w latach 1758–1764. 8 Inny zakres dat (tzn. 1761–1768) pojawia się w haśle z kompendium Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski, t. 1, s. 64. 9 Datę wrześniową odnotowuje jedynie kronikarz jezuicki na kartach historii domu poznańskiego (k. 215v), zaś grudniową – wszyscy współcześni autorzy opracowań o Bielskim. ~ 12 ~ podejmujących tematykę teatru i dramatu jezuickiego od połowy XVIII stulecia, Jan Bielski wymieniany jest zawsze jako jeden z czołowych reprezentantów zrefor- mowanego dramatu i postać ważna dla rozwoju jezuickiej sztuki dramatopisarskiej. Autor zaliczany jest przez wielu badaczy do tak zwanego pokolenia przejściowego, odchodzącego od estetyki baroku na rzecz wzorców klasycystycznych. Jest on zatem reprezentantem nowego kierunku, przedstawicielem pokolenia jezuickich drama- topisarzy, którzy przygotują podglebie dla późniejszej działalności Teatru Narodo- wego. Do tej pory nie powstała jednak monografia poświęcona autorowi Zeyfa- dyna. Niniejsza praca jest więc pierwszą taką próbą. Jej celem będzie całościowe spojrzenie na dramatopisarski dorobek Bielskiego, uporządkowanie dotychczasowej wiedzy o sztukach jezuity, uzupełnienie luk i zweryfikowanie błędów, jakie obecne są w literaturze przedmiotu. Temat prezentowanej rozprawy wymaga uściślenia. Pojawiające się w tytule po- jęcie „dramaturgii” odnosi się wyłącznie do tych tekstów Bielskiego, które zostały napisane przez autora i przeznaczone do publicznego wystawienia. Podążam tu za definicją teatru szkolnego sformułowaną przez Jana Okonia, a  mówiącą, iż „teatr szkolny to zasadniczo te tylko inscenizacje, urządzane w dawnych średnich szkołach typu humanistycznego, które były przygotowywane przez nauczycieli (jako autorów i reżyserów) oraz uczniów (jako wykonawców) dla publiczności z zewnątrz”10. Badacz słusznie zauważył, że istota teatru zasadza się na triadzie: nadawca – sztuka – odbior- ca. W dorobku literackim Bielskiego obok tragedii znalazły się również inne formy dramatyczne, które jednak napisane zostały z myślą o ich wykorzystaniu na zajęciach szkolnych, a więc bez udziału osób postronnych (rodziców, dostojników itd.). Do ta- kich utworów zaliczyć można zbiór sądów prawnych Ćwiczenia krasomówsko-praw- nego przez [...] młódź [...] collegium poznańskiego Societatis Jesu wyprawionego księga I (Poznań 1757). Były to deklamacje, które doskonaliły sprawności oratorskie uczniów oraz zazna- jamiały ich z procedurą sądową (miały bowiem formę rozprawy). Dialogowa forma przygotowywała też uczniów do występów dramatycznych, prezentowanych szerokie- mu audytorium11. Przykładem innego utworu stworzonego na wewnętrzny użytek szkolny, którego autorstwo przypisuje się Bielskiemu, jest łacińska deklamacja Vocatio Divina. Zapisany w rękopisie dialog dookreślony został mianem „actio oratoria”12. 10 J. Okoń, Barokowy dramat i teatr w Polsce. Wśród zadań publicznych i religijnych, [w:] tenże, Na scenach jezuickich w dawnej Polsce (rodzimość i europejskość), Warszawa 2006, s. 79 (pierwodruk w: Popularny dramat i teatr religijny w Polsce, red. I. Sławińska i M. B. Stykowa, Lublin 1990, s. 7–26). 11 O takiej roli sądów prawnych pisał Jan Poplatek, Studia z dziejów jezuickiego teatru szkolnego w Pol- sce, Wrocław 1957, s. 108–109. Podrozdział poświęcony Ćwiczeniom krasomówsko-prawnym Bielskie- go znalazł się też w książce Ireny Kadulskiej, Ze studiów nad dramatem jezuickim wczesnego oświecenia (1746–1765), Wrocław 1974, s. 142–153. 12 [J. Bielski?], Vocatio Divina, [b.m. i r.; Poznań? po 1751 r.?], rkps Vilniaus Universiteto Biblioteca (Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego) [dalej VUB], sygn. IV 11651/6. ~ 13 ~ Ilustr. 1. Jan Bielski, Ćwiczenia krasomówsko-prawnego przez prześwietną młódź krasomówską collegium poznańskiego Societatis Jesu wyprawionego księga I, Poznań 1757 (źródło: Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa) ~ 14 ~ W tytulaturze nie zaznaczono jednak faktu wystawienia utworu (inaczej niż w przy- padku innych sztuk Bielskiego). Również pod względem budowy odbiega on od kla- sycznej, pięcioaktowej sztuki. Składa się bowiem tylko z trzech aktów. Dialog na- pisany więc został z myślą o wykorzystaniu go w ramach zajęć szkolnych. Zarówno zbiór Ćwiczeń krasomówsko-prawnych, jak i deklamacja Vocatio Divina przywoływane będą w pracy sporadycznie, aby poszerzyć kontekst rozważań i pokazać na przykład pewne zależności w zakresie stosowania rozwiązań formalnych i określonych środków wyrazu artystycznego. W podobnym celu pojawią się też odwołania do pozostałych niedramatycznych dzieł Bielskiego (mów, utworów okazjonalnych, podręcznika do nauki historii i geografii). Podstawę materiałową niniejszej książki stanowią więc głównie tragedie Biel- skiego. Są to teksty wydane (starodruki) oraz pozostające w rękopisach. Równocze- śnie przywoływane będą w pracy także sztuki innych autorów, zarówno jezuitów, jak i twórców spoza Towarzystwa Jezusowego (np. pijarów). Takie porównanie pozwoli z jednej strony pokazać pewne schematy i cechy wspólne (np. przejęte z tradycji ba- rokowej), z drugiej zaś strony wskaże rozwiązania oryginalne i nowatorskie. Z kolei porównanie utworów, które stanowiły źródła dla tragedii jezuity, z samymi jego sztu- kami uwypukli celowe przekształcenia i zabiegi Bielskiego. Przy analizie wybranych aspektów struktury dramaturgicznej pomocne będą też traktaty, kompendia i pod- ręczniki, z których (pośrednio lub bezpośrednio) mógł korzystać Bielski. Istotnym elementem dopełniającym obraz dramaturgii jezuity staną się też źródła pośrednie – zapiski w kronice domu poznańskiego, świadectwa aktywności autora odnotowane w kronikach innych zgromadzeń, w końcu zaś jego korespondencja z biskupem Józe- fem Andrzejem Załuskim. Zakres chronologiczny pracy wyznaczają daty wystawienia pierwszej i wydania ostatniej tragedii Bielskiego. Początkowa przypada na rok 1747 (wystawienie w Kali- szu tragedii Vandamorillus), zaś końcowa na 1764 (wystawienie i wydanie w Poznaniu tragedii Aleksy, cesarz wschodni). Zakreślone granice czasowe są umowne i zapewne nie obejmują całej działalności dramatopisarskiej Bielskiego. Zebrany materiał źródłowy jest bowiem niekompletny. Dramatopisarstwo, jak zauważyła Irena Kadulska, było nieodłączną częścią profesji nauczycielskiej13. W przypadku Bielskiego brakuje sztuk, które autor zapewne pisał i  przygotowywał do wystawienia, pracując w  kolegiach w Lublinie, we Lwowie czy w Rawie. Nie sposób też dziś odpowiedzieć na pytanie o charakter tych utworów. Być może stanowiły one rodzaj ćwiczeń wewnątrzszkol- nych, nieprzeznaczonych do publicznej inscenizacji. Informacje o niezachowanych dziś utworach Bielskiego (np. utworze, który wysłał na konkurs z  okazji otwarcia biblioteki Załuskich, mowie o wolności polskiej, oracji po śmierci królowej Polski 13 I. Kadulska, Publiczność szkolnego teatru jezuickiego w XVIII wieku. W kręgu reguł, norm i praktyki, [w:] Publiczność literacka i teatralna w dawnej Polsce, red. H. Dziechcińska, Warszawa–Łódź 1985, s. 101. ~ 15 ~ Marii Józefy) zawarte są w źródłach pośrednich i literaturze przedmiotu. Niewyklu- czone, że do tej grupy należały zaginione lub nierozpoznane dziś dramaty jezuity. Niekompletność materiału nie stanowi jednak przesłanki do porzucenia próby zbu- dowania obrazu dramaturgii Bielskiego. Dostępne dziś tragedie pochodzą z różnych etapów pracy twórczej jezuity. W trzech przypadkach zachowanych zostało kilka wer- sji tej samej sztuki (np. rękopiśmienna obok drukowanej14, dwie rękopiśmienne15 lub drukowana pełna wersja sztuki i sumariusz16). Ponadto w manuskryptach zachowały się też odręczne dopiski i poprawki Bielskiego, które unaoczniają pracę nad sztuką, pokazują zabiegi autorskie dostosowujące materię dramatyczną do określonej sytuacji wystawienia itp. Zebrane informacje pozwalają zatem sformułować ogólniejsze wnio- ski nawet przy niekompletności materiałów źródłowych. Ponieważ Bielski należał do pokolenia autorów, którzy zapoczątkowali proces przemian w dramaturgii szkolnej, uzasadnione jest osadzenie jego utworów w szer- szym tle. W książce przedstawiona zostanie więc sytuacja szkolnictwa konwiktowego w połowie XVIII wieku oraz zmiany, jakie zaszły w programie nauczania i w teatrze. Pozwoli to odpowiedzieć na pytanie, na ile i w jaki sposób twórczość Bielskiego od- zwierciedla owe procesy. Podjęta zostanie też próba odwzorowania świadomości teo- retycznej dramaturgów, ujawnianej we wstępach do sztuk oraz innych wypowiedziach o charakterze deklaratywnym. Pytanie o typowość lub nowatorstwo towarzyszyć bę- dzie także tym fragmentom pracy, w których przybliżona zostanie tematyka sztuk Bielskiego oraz obecne w jego tragediach zagadnienie obywatelskości. Podobnemu ce- lowi służyć będą szczegółowe analizy cząstek wprowadzających (dedykacji, przedmów, stemmatów itd.) oraz wybranych elementów świata przedstawionego w tragediach jezuity. Wyodrębnione i omówione zostaną grupy postaci. Pozwoli to pokazać, czy i w jakim zakresie Bielski przełamywał zastane schematy typologiczne. Z kolei analiza sposobów kształtowania przebiegu akcji i spajania fabuły tragedii przeprowadzona bę- dzie pod kątem zastosowanych w niej rozwiązań formalnych. Pokazane zostaną więc m.in. sposoby logicznego motywowania wydarzeń i uprawdopodabniania przebiegu fabuły. Osobny rozdział poświęcony będzie również próbie odtworzenia kształtu sce- nicznego tragedii jezuity. Z tekstów wyczytać można bowiem informacje związane zarówno z uczniami-aktorami (ruch, gest, mimika, ton głosu, ukostiumowanie itd.), jak też z wyglądem sceny, organizacją przestrzeni scenicznej i obecnością rekwizytów. 14 [J. Bielski], Aleksy, wschodni cesarz, tragedyja, [b.m. i r., Poznań? przed 1764], rkps VUB, sygn. IV 11651/5. J. Bielski, Aleksy, cesarz wschodni, tragedyja, Poznań 1764. 15 [J. Bielski], Niewinność zwycięża potwarzy, czyli Leo 5 cesarz, od prześwietnej szkoły krasomówskiej młodzi na widok dana na sali kolegium poznańskiego Soc[ietatis] Jesu roku 1753 dnia lutego 3, rkps Bibl. Nauko- wej PAU i PAN w Krakowie, sygn. 729, s. 4–37; [J. Bielski], Niewinność zwycięża potwarzy, czyli Leo 6 cesarz, tragedyja od prześwietnej szkoły krasomówskiej młodzi na widok dana na sali kolegium poznańskiego Soc. Jesu roku 1753 dnia lutego 3, rkps VUB, sygn. IV 11651/4. 16 J. Bielski, Zeyfadyn, król Ormuzu, tragedyja, Kalisz 1747; [J. Bielski], Zeyfadyn, król Ormuzu, tragedyja, Wilno 1762 (sumariusz). ~ 16 ~ Tak postawione cele warunkują zastosowanie odpowiednich narzędzi badaw- czych, dostosowanych do poruszanej tematyki. Wymaga ona spojrzenia zarówno hi- storyka literatury, jak też odczytania „teatralnego”17. W książce wykorzystane zostaną więc cztery metody: analityczna (odpowiednia do zarysowania przemian w osiemna- stowiecznej dramaturgii jezuickiej), strukturalna (pomocna przy badaniu wybranych elementów świata przedstawionego), porównawcza (ukazująca podobieństwa i róż- nice pomiędzy tragediami Bielskiego a dramatami innych autorów) i semiologiczna (przy odtwarzaniu kształtu scenicznego18). Twórczość Jana Bielskiego obecna jest w  świadomości badawczej od dawna, a sam autor postrzegany jest jako wybitny pedagog, twórca nowoczesnej pracy z za- kresu historii i geografii (Widok Królestwa Polskiego, t. 1–2, Poznań 1768) oraz odno- wiciel stylu retorycznego. Jego działalność jako dramatopisarza spotyka się z różnymi ocenami, choć w opracowaniach zawsze podkreśla się, iż reprezentował on pokolenie przełomowe między czasami baroku a rodzącą się estetyką klasycystyczną (oświece- niową)19. Brak monografii poświęconej jego twórczości, w tym zwłaszcza jego doko- naniom dramaturgicznym, stał się główną przyczyną podjęcia tego tematu. Wypada mieć nadzieję, iż zdanie sformułowane kilkadziesiąt lat temu przez Juliana Lewań- skiego, że analiza osiemnastowiecznych sztuk jezuickich „może przynieść odkrycia pozytywne”, okaże się trafne w odniesieniu do niniejszej monografii20. *** Do powstania tej książki przyczyniło się całe grono życzliwych mi osób oraz wiele instytucji. Pomysł na książkę zrodził się kilka lat temu, podczas mojej rozmowy 17 O obecności w dawnych dramatach znaków literackich i teatralnych, a co za tym idzie konieczności zasto- sowania odpowiedniej metodologii pisała Barbara Judkowiak, Wzgardzony wielogłos. Kultura teatralna czasów saskich i jej tradycje, Poznań 2007, s. 9–10. Śmielsze postulaty metodologiczne sformułował Jacek Wachowski. Ukazując mankamenty i niedostatki tradycyjnych metod stosowanych przez historyków teatru, postulował on wykorzystanie środków z zakresu performatyki. Zwracał uwagę na konieczność konkretyzacji przedsta- wień oraz zastosowania studiów historycznych m.in. z zakresu dawnej sztuki aktorskiej. Spośród wskazanych przez niego strategii badawczych, autorce niniejszej książki najbliżej do rekonstrukcji (J. Wachowski, Dzieło teatralne w refleksji historyków teatru. Od badania artefaktów do wyzwań performatywnych, [w:] Staropolskie zwierciadło. Dawne widowiska polskie z perspektywy współczesnej, red. P. Kencki, Warszawa 2015, s. 64–78). 18 O zastosowaniu tej metodologii przy rekonstruowaniu kształtu scenicznego sztuki pisze I. Sławińska, Odczytywanie dramatu, Warszawa 1988, s. 17–19. 19 Na brak wyraźnej granicy między epokami baroku i oświecenia wskazał Jerzy Snopek. Zauważył, że przemiany następowały stopniowo i na zasadzie przenikania się pewnych tendencji. Konkludował, że ważniejsze od różnic pomiędzy epokami są podobieństwa między nimi (J. Snopek, Między epoką staropolską a nowoczesną – oświecenie (garść sugestii), [w:] Zmierzch kultury staropolskiej. Ciągłość i kry- zysy (wieki XVII–XIX), red. U. Augustyniak i A. Karpiński, Warszawa 1997, s. 94). 20 J. Lewański, Teatry szkolne w czasach poprzedzających początek działalności Teatru Narodowego, [w:] Teatr Narodowy w dobie Oświecenia. Księga pamiątkowa sesji poświęconej 200-leciu Teatru Narodo- wego, Wrocław 1967, s. 161. ~ 17 ~ z Panem Profesorem Janem Okoniem. To On zwrócił moją uwagę na osiemnasto- wiecznego, nieco zapomnianego jezuitę, który zasługuje na monografię. Pragnę w tym miejscu podziękować Panu Profesorowi nie tylko za inspirację do powstania niniejszej książki, ale też za wieloletnią współpracę, dzięki której nauczyłam się bardzo wie- le, wzbogaciłam swoje umiejętności badawcze i miałam okazję obserwować z bliska, co to znaczy naukowa rzetelność, bezkompromisowość i dążenie do jak najlepszego poznania analizowanego zagadnienia. Wiele zawdzięczam także moim Koleżankom i Kolegom z dawnej Katedry Literatury Staropolskiej i Nauk Pomocniczych (dziś: Zakład Literatury Dawnej, Edytorstwa i Nauk Pomocniczych). Nasze regularne po- południowe spotkania, podczas których czytałam wybrane fragmenty, zawsze wnosiły wiele nowych i cennych pomysłów. Nieocenioną pomocą służyła mi Pani Profesor Krystyna Płachcińska, która piastując funkcję Kierownika Zakładu, cierpliwie nano- siła korekty i proponowała odmienne, czasem zupełnie zaskakujące (ale jakże trafne!) rozwiązania. Wspomagała mnie przy tym nie tylko merytorycznie, ale również zwy- czajnie „po ludzku” dodawała otuchy i motywowała do dalszej aktywności. Pragnę Jej za to wyrazić ogromną wdzięczność. Słowa podziękowania kieruję również do Pani Profesor Ireny Kadulskiej, która podjęła trud zrecenzowania pracy. Dzięki wnikliwej lekturze oraz cennym merytorycznym uwagom Recenzentki publikacja zyskała na wartości. Dziękuję także pracownikom archiwów, bibliotek krajowych i zagranicz- nych za udostępnienie mi zbiorów, pomoc merytoryczną i informacyjną oraz moż- liwość wykorzystania fragmentów niektórych rękopisów jako ilustracji w niniejszym wydaniu. Wdzięczna jestem także Dyrekcji i Pracownikom Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego, Pani Redaktor Urszuli Dzieciątkowskiej za merytoryczną opiekę i ogrom- ną życzliwość oraz Pani Redaktor Danucie Bąk, która podjęła trud korekty mojej książki. Podziękowania składam również Pani Dziekan Wydziału Filologicznego UŁ, prof. dr hab. Joannie Jabłkowskiej za sfinansowanie edycji książki. Słowa szczególnej wdzięczności kieruję ku moim Najbliższym, bez pomocy któ- rych pisanie tej książki byłoby na pewno trudniejsze. Za pomoc i wspieranie mnie na każdym etapie pracy jestem wdzięczna mojemu Mężowi oraz moim Rodzicom, zaś moim Dzieciom (Zuzannie, Juliuszowi i Dariuszowi), którym tę książkę dedykuję, dziękuję za wyrozumiałość i cierpliwość w znoszeniu długotrwałego procesu powsta- wania pracy, który niekiedy kolidował z ich dziecięco-młodzieńczymi planami. I. Źródła i materiały Dorobek Jana Bielskiego jest obszerny i zróżnicowany. Nie ogranicza się wyłącz- nie do dramatów, ale obejmuje także mowy, kazania, utwory panegiryczne, funeralne, hagiograficzne, sądy prawne oraz obszerne dzieło historyczno-geograficzne. Szerokie spektrum tematyczne i gatunkowe unaocznia sprawność warsztatową i wszechstron- ność literacką jezuity. Wynika zarówno z wykształcenia, jak i formacji duchowej Biel- skiego1. Różnorodność dorobku wiąże się też z pełnionymi obowiązkami profesora retoryki i poetyki, który tworzył na potrzeby procesu dydaktycznego. Bogaty dorobek literacki Bielskiego zachował się do czasów współczesnych prawie w całości. Większość dzieł jezuity przechowywana jest dziś w bibliotekach polskich i za- granicznych. Niektóre z nich udostępnione zostały również w Internecie na stronach bi- bliotek cyfrowych. Dotyczy to także twórczości dramatycznej, która zachowała się głównie w postaci starodruków oraz rękopisów. W przypadku kilku tragedii mamy do czynienia z dwiema różnymi wersjami rękopiśmiennymi lub z postacią drukowaną i rękopiśmienną. Cenne są zwłaszcza odręczne poprawki dokonane zapewne ręką samego Bielskiego. Informacji o  dorobku Bielskiego dostarczają również źródła pośrednie: łacińska kronika kolegium poznańskiego2, kroniki zakonów karmelitów bosych3 i karmelitów 1 Także pozostali dramatopisarze z połowy XVIII stulecia posiadali zróżnicowany dorobek literacki. Przy- kładowo, Stanisław Jaworski był autorem mów wygłoszonych w siedzibach Trybunału Koronnego w Piotr- kowie i Lublinie. Napisał też rozprawę poświęconą wymowie (Specimina litteraria laborum..., Warszawa 1767) oraz mowy, w których występował przeciw założeniom filozofii Kartezjusza. Był autorem podręcz- nika do nauki łaciny dla najmłodszych uczniów (Pierwszy grunt łacińskiego języka, Lwów 1779). Z kolei Rafał Hempel był autorem licznych panegiryków, mów, wierszy łacińskich i polskich, zaś Wojciech Mokro- nowski, Antoni Przeradzki, czy Stanisław Sadowski obok tragedii pisali też kazania (zob. odpowiednie hasła osobowe w: K. Estreicher, Bibliografia polska oraz Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564–1995, oprac. L. Grzebień SJ przy współpracy zespołu jezuitów, Kraków 2004, wyd. 2, passim). 2 Historiarum Collegii Posnaniensis Soc[ietatis] Jesu tomus II (1669–1771), rkps BJ, sygn. 5198. 3 Kronika poznańskich Karmelitów Bosych, oprac. P. F. Neumann, Poznań 2001, s. 312–313. ~ 19 ~ trzewiczkowych z Poznania4, korespondencja jezuity z Józefem Andrzejem Załuskim5, sporadycznie wstępy lub dedykacje jezuity do jego utworów6. Przy budowaniu obrazu twórczości Bielskiego ważną rolę odgrywa również bogata literatura przedmiotu. Dawne opracowania lub dzieła o charakterze bibliograficznym odnotowują także utwory dziś nieznane (np. mowa o wolności polskiej z 1754 roku7, oracja ku czci zmarłej królowej Marii Józefy, wygłoszona w Poznaniu w 1757 roku8). W opracowaniach odnaleźć moż- na także informacje o niedostępnych dziś edycjach dramatów Bielskiego. Nie zawsze wiadomości te są wiarygodne. Czasem autorzy opisują wydanie niedokładnie, powta- rzają niesprawdzone informacje za poprzednikami, nie mając zapewne opisywanego eg- zemplarza dramatu w ręku. Niekiedy mylą tytuły sztuk lub daty wydania danego tekstu. Zasadne jest zatem uporządkowanie informacji o dziełach dramatycznych Bielskiego i podjęcie próby opisania i odtworzenia dorobku teatralnego jezuity. Porządek rozważań wyznaczają kolejne tytuły dzieł dramatycznych Bielskiego, ułożone w porządku chrono- logicznym (biorąc pod uwagę datę wystawienia lub pierwodruku). Aby dopełnić obraz twórczości autora Zeyfadyna, zostaną wspomniane również pozostałe utwory jezuity. VandamorilluS (kaliSz 1747) Łacińska tragedia o  Vandamorillusie, wystawiona w  marcu na publicznej sali kolegium kaliskiego, to najwcześniejszy znany dziś dramat Bielskiego. W 1747 roku jezuita kończył swój pobyt w kolegium w Kaliszu, gdzie od 1745 roku uczył retory- ki oraz był prefektem studiów i kaznodzieją9. Tragedia zapisana została w rękopisie w formacie quarto, przechowywanym obecnie w Bibliotece Uniwersytetu Wileńskie- go (sygn. IV 11651/7). Choć na egzemplarzu nie widnieje podpis dramatopisarza, to autorstwo dramatu wydaje się raczej przesądzone. 4 Kronika rezydencji karmelitów trzewiczkowych w Poznaniu przy kościele Najświętszej Krwi Pana Jezusa na ul. Żydowskiej, oprac. J. Wiesiołowski, Poznań 2005, s. 31. 5 Korespondencja Józefa Andrzeja Załuskiego z roku 1745, rkps BN, sygn. III 3245, t. 1; z roku 1746, rkps BN, sygn. III 3246, t. 1; z roku 1748, rkps BN, sygn. III 3248, t. 1; z roku 1755, rkps BN, sygn. III 3255, t. 1. 6 W liście dedykacyjnym poprzedzającym tragedię Tytus Japończyk (Poznań 1748), a skierowanym do Jędrzeja i Marianny Zakrzewskich, Bielski wspomina, że sztuka Zeyfadyn była jego pierwszym, drukowa- nym dramatem (k. [a3v]). W wydanej dziewięć lat później Pochwale pogrzebnej […] Jakuba z Kościelca na Działyniu Działyńskiego (Poznań 1757) napisał o niezidentyfikowanych kazaniach i panegiryku dla zmarłego dostojnika, winszującego mu objęcia urzędu wojewody malborskiego (k. [A1v]). 7 S. Bednarski TJ, Bielski Jan, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 2, Kraków 1936, s. 61; Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut”, t. 4: Oświecenie, oprac. E. Aleksandrowska, Warszawa 1966, s. 245 (dalej NK). 8 F. M. Sobieszczański, Bielski Jan, [w:] Encyklopedia powszechna (Orgelbranda), t. 3, Warszawa 1860, s. 529; NK, t. 4, s. 245. 9 L. Grzebień SJ, Bielski Jan, [w:] Encyklopedia katolicka, t. 2, red. F. Gryglewicz, R. Łukaszyk, Z. Su- łowski, Lublin 1985, szp. 536; Bielski Jan, [w:] Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564–1995, s. 46. ~ 20 ~ Ilustr. 2. [Jan Bielski], Vandamorillus, tragoedia, in publico Calissiensis theatro exhibita, anno Domini 1747, die … martii, a perillustris facultatis oratoriae auditoribus (rkps VUB, sygn. IV 11651/7) Został on bowiem zapisany w całości (łącznie z licznymi poprawkami) charakterem pisma Bielskiego (próbka pisma jezuity znana jest z jego listów do Załuskiego). O tra- gedii Vandamorillus wspomnieli też dwaj dawni badacze teatru staropolskiego – Ludwik ~ 21 ~ Simon10 i Władysław Kwiatkowski11. Obaj przypisali jej autorstwo Bielskiemu. Simon poświadczył ponadto, że na początku XX wieku tragedia umieszczona była w klocku bi- blioteki wileńskiej (sygn. 3. XIV. 5/43). W tym zespole znajdowały się jeszcze dwa inne rękopiśmienne dramaty Bielskiego: Konstantyn Wielki oraz Niewinność zwycięża potwarzy czyli Leo 6 cesarz. Manuskrypt tragedii o Vandamorillusie jest zapewne egzemplarzem reżyserskim, roboczym, pierwszą redakcją sztuki. Po formule tytułowej brakuje informacji o dziennej dacie wystawienia. Bielski pozostawił w rękopisie wolne miejsce. Podobnie postąpił w zakończeniach poszczególnych aktów. Po każdym z nich odegrane zostało in- termedium. Pod nazwą gatunkową pozostawione jest wolne miejsce. Kolejne akty roz- poczynają się zaś od nowej strony. Utwór zapisany został w jednym ciągu, linearnie, bez wyodrębniania kwestii poszczególnych postaci. Pismo jest fragmentami nieczytelne oraz niestaranne. Manuskrypt zawiera liczne poprawki i skreślenia zarówno pojedynczych wy- razów, jak i większych fragmentów. Autor modyfikuje imiona bohaterów, zmienia kolej- ność ich występowania w poszczególnych scenach oraz usuwa większe passusy. Obrazuje to pracę autora nad ostatecznym kształtem tragedii, być może jeszcze przed jej wystawieniem. zeyfadyn, król ormuzu (kaliSz 1747; zag. lublin 1750; wilno 1762; zag. rkpS XViii w.) Tragedia o ormuskim księciu jest pierwszą drukowaną tragedią Bielskiego. Sam autor napisał o tym w liście dedykacyjnym do Jędrzeja i Marianny Zakrzewskich po- przedzającym kolejny jego dramat, Tytus Japończyk: […] jako pierwsza moja w druku tragedyja, Zeyfadyn intytułowana, szczęście miała najozdobniej- szego w […] Władysławie, Szołdrskich imienia, tak ta powtórna w waszym się […] niech mieści domu. (k. [a4]) Sztukę tę wymienił też kronikarz kolegium poznańskiego we wpisie informu- jącym o śmierci jezuity. Napisał, że razem z trzema innymi dramatami (Tytus Japoń- czyk, Aleksy, cesarz wschodni oraz Apoloniusz, Chrystusów rycerz) była godna pochwały i przyniosła dużo pożytku (k. 216). Karta tytułowa kaliskiego pierwodruku informuje o  dacie wystawienia sztuki (24 lipca 1747 roku „na publicznej sali szkolnej kolegium kaliskiego Societatis Jesu”). Do dziś zachowało się kilka egzemplarzy tragedii, dostępnych w bibliotekach kra- jowych i zagranicznych12. Tragedia poprzedzona została stemmatem oraz dedykacją dla Władysława Szołdrskiego. Następnie znalazła się Przemowa do Czytelnika, będąca 10 L. Simon, Dykcjonarz teatrów czynnych od czasów najdawniejszych do roku 1863, Warszawa 1935, s. 23. 11 W. Kwiatkowski, Teatr szkolny kolegium jezuickiego w Kaliszu, Kalisz 1936, s. 52–53, 71. 12 Wykaz sigli bibliotek i sygnatur poszczególnych egzemplarzy oraz dokładny opis starodruku zob. w: Dramat staropolski od początku do powstania sceny narodowej. Bibliografia, t. 1: Teksty dramatyczne drukiem wydane do r. 1765, oprac. zespół pod kierunkiem W. Korotaja, Wrocław 1965, poz. 61 (dalej DS I). ~ 22 ~ polemiką z propozycją Stanisława Konarskiego, dopuszczającą na sceny szkolne po- staci kobiece. Sama tragedia podzielona została na pięć aktów, po których znajdują się opisy symbolicznych intermediów. Sztuka liczy 56 stron formatu quarto. Ilustr. 3. Jan Bielski, Zeyfadyn, król Ormuzu, tragedyja, Kalisz 1747 (starodruk BJ, sygn. 26491 I) ~ 23 ~ Trzy lata później sztuka miała doczekać się kolejnego wydania w kolegium jezuitów w Lublinie. Dziś edycja ta jest niedostępna. Lubelskie wydanie tragedii opisane zostało w literaturze przedmiotu. Odnotował je na przykład Józef Brown w Bibliotece pisarzów asystencyi polskiej Towarzystwa Jezusowego13, nie podając przy tym dodatkowych szczegó- łów. Nieco więcej informacji podał Karol Estreicher, według którego starodruk formatu quarto liczył 68 stron – zatem więcej niż kaliski pierwodruk. Bibliograf nie odnotował jednak ani formuły tytułowej, ani żadnych innych informacji różnicujących obie edy- cje14. Lubelskie wydanie odnotowane zostało także w kompendiach bibliograficznych: Dramat staropolski, Nowy Korbut oraz Dawni pisarze polscy15. Przed II wojną światową tragedia o Zeyfadynie miała być również zapisana w rękopisie przechowywanym w bi- bliotece Krasińskich, który został zniszczony w 1944 roku. Informację o manuskrypcie (sygn. 3342), który pochodził ze zbiorów K. Świdzińskiego, podał Franciszek Pułaski w  wykazie inwentarzowym rękopisów Biblioteki Ordynacji Krasińskich16. Bibliograf datował tragedię na XVIII wiek i podał, że zapisana została na 44 stronach. Odnotował również nieco inną odmianę tytułu sztuki: Zeyfadyn, król Ormuza. Kolejna inscenizacja sztuki Bielskiego miała miejsce 30 kwietnia 1762  roku w Wilnie. Nie zachował się co prawda pełny tekst tragedii, lecz wyłącznie sumariusz sztuki, przechowywany dziś w Bibliotece Jagiellońskiej (sygn. 32835 I). Wileńskie przedstawienie, choć oparte na kaliskim pierwodruku, jest nową jakością. Różnice oraz podobieństwa między obydwiema realizacjami przedstawili Władysław Koro- taj17, a później Jan Okoń w swojej monografii teatru jezuickiego18. Okoń przedru- kował pełny tekst sumariusza, dodał przypisy uzupełniające i objaśniające niektóre realia historyczne, geograficzne i  źródłowe. Wileński sumariusz odnotowano także w biografii Dawni pisarze polscy, lecz pod niejasnym nagłówkiem Argument19. W literaturze przedmiotu występują też błędne informacje dotyczące tragedii Biel- skiego o Zeyfadynie. Dotyczą one daty powstania tragedii oraz, częściej, brzmienia tytułu. Przykładowo, Kazimierz Władysław Wójcicki pisał, że dramat o ormuskim królewiczu oraz późniejszy, o Tytusie, „wiele razy w kolegium poznańskiem przez młodzież wystawiono”20. 13 J. Brown, Biblioteka pisarzów asystencyi polskiej Towarzystwa Jezusowego, przeł. W. Klejnowski, Poznań 1862, s. 120–121. 14 K. Estreicher, Bibliografia polska, t. 13, Kraków 1894, s. 81. 15 DS I, poz. 62; NK, t. 4, s. 244–246; Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski. Przewodnik biograficzny i bibliograficzny, red. R. Loth, t. 1, Warszawa 2000, s. 64. 16 F. Pułaski, Wykaz inwentarzowy rękopisów nie objętych katalogiem, [w:] tenże, Opis 815 rękopisów Bi- blioteki Ordynacji Krasińskich, Warszawa 1920, s. 46. 17 W. Korotaj, Z problematyki staropolskich programów teatralnych, [w:] Wrocławskie spotkanie teatralne, red. W. Roszkowska, Wrocław 1967, s. 88–89; tenże, Wstęp, [w:] Dramat staropolski od początku do powstania sceny narodowej. Bibliografia, t. 2: Programy drukiem wydane do r. 1765, cz. 1: Programy teatru jezuickiego, oprac. W. Korotaj, J. Szwedowska, M. Szymańska, Wrocław 1976, s. XX–XXI. 18 J. Okoń, Dramat i teatr szkolny. Sceny jezuickie XVII wieku, Wrocław 1970, s. 53–57, s. 64. 19 Dawni pisarze polscy, t. 1, s. 64. 20 K. W. Wójcicki, Obraz starożytnego teatru porządkiem lat ułożony, „Przyjaciel Ludu”, R. 7: 1841, nr 34, s. 270. ~ 24 ~ Z kolei Edward Dembowski i Maurycy Karasowski datowali sztukę na rok 174821. Informację Dembowskiego powtórzył następnie Estreicher, który napisał, że Zeyfadyn ukazał się w Poznaniu w roku 174822. Władysław Chomętowski uznał natomiast, iż tragedię Bielskiego wystawiono w Poznaniu w 1746 roku23. Nieznacznie zmodyfiko- waną, aczkolwiek błędną, tytulaturę podali natomiast Michał Nowodworski (Zayfa- dyn, król Ormuzu24), Estreicher i Bernacki (Zeyfaden, król Ormuzu)25, Stanisław Za- łęski (Zajfadyn, król Ormuzu)26, Władysław Kwiatkowski (Zeyfadem, król Ormuzu)27, Wacław Szyjkowski (Król Ormuzu)28, Ludwik Simon (Zeyjadyn, król Ormuza)29. Jeszcze za życia biogram jezuity znalazł się w słowniku bio-bibliograficznym autorstwa Jana Daniela Janockiego Polonia litterata nostri temporis30. Bibliograf odnotował tragedię o Zeyfadynie pod łacińskim tytułem Seifadinus, Armusiae rex. Stało się to w XIX wieku źródłem kilku nieporozumień. W literaturze przedmiotu zaczęto bowiem wyodrębniać dwa rzekomo różne dramaty: polski – autorstwa Bielskiego oraz łaciński – anonimowy. Tak postąpił choćby Władysław Trębicki. Wymienił on sztukę o Zeyfadynie jako łaciński utwór bezimiennego twórcy, poszerzając przy tym formułę tytułową o informacje z bio- gramu Janockiego (Tragoedia sacra, id est Seyfadinus Armusiar rex)31. Badacz odesłał jed- nocześnie czytelnika do wcześniejszego kompendium Józefa Aleksandra Jabłonowskiego Museum polonum. Trębicki powtórzył ów rozszerzony łaciński tytuł wprost za bibliografią księcia Jabłonowskiego, ale pominął wyraźnie zaznaczone tam autorstwo jezuity32. Trudno stwierdzić, czy Trębicki przeoczył informację Jabłonowskiego czy też nie miał jego dzieła w ręku. Rozróżnienie rzekomo odrębnych dramatów znalazło się też w artykule Estreiche- ra o piśmiennictwie dramatycznym w dawnej Polsce33. Podtrzymał on tezę, że tragedia 21 E. Dembowski, Piśmiennictwo polskie w zarysie, Poznań 1845, s. 217; M. Karasowski, Studia nad muzyką historyczną, czyli operą, „Biblioteka Warszawska” 1857, t. 4, s. 219; tenże, Rys historyczny opery polskiej poprzedzony szczegółowym poglądem na dzieje muzyki dramatycznej powszechnej, Warszawa 1859, s. 167–168. 22 Oe [K. Estreicher], Rys ogólny piśmiennictwa dramatycznego polskiego od r. 1750 do 1800, „Dziennik Literacki” 1853, nr 39, s. 306. 23 W. Chomętowski, Dzieje teatru polskiego od najdawniejszych czasów do 1750 roku, Warszawa 1870, s. 135. 24 L. Simon, Dykcjonarz teatrów czynnych od czasów najdawniejszych do roku 1863, s. 44. 25 K. Estreicher, Bibliografia polska, t. 13, s. 81. L. Bernacki, Teatr, dramat i muzyka za Stanisława Augu- sta, t. 2: Notatki i studia, Lwów 1925, s. 283. 26 S. Załęski SJ, Jezuici w Polsce, t. 3, cz. 2, Lwów 1902, s. 1123. 27 W. Kwiatkowski, Teatr szkolny kolegium jezuickiego w Kaliszu, s. 52. 28 W. Szyjkowski, Dzieje nowożytnej tragedii polskiej. Typ pseudoklasyczny 1661–1831, Kraków 1920, s. 75. 29 L. Simon, Dykcjonarz teatrów czynnych od czasów najdawniejszych do roku 1863. 30 J. D. Janocki, Polonia litterata nostri temporis, p. 1, Vratislaviae 1750, s. 7–8. 31 W. Trębicki, Uwagi nad dziełem „Starożytny teatr w Polsce” przez K. W. Wójcickiego, „Biblioteka War- szawska” 1843, t. 4, s. 331. 32 J. A. Jabłonowski, Museum Polonum seu collectionem in Regno Poloniae et Magno Ducatu Lithuaniae scriptorum, editorum et edendorum opus bipartitum, Lwów 1752; wyd. 2, Elbląg [1766], s. LXXIII. W pracy korzystam z wydania drugiego. 33 Oe [K. Estreicher], Rys ogólny piśmiennictwa dramatycznego polskiego, s. 306. ~ 25 ~ Seifadinus Armusiae rex (Kalisz 1747) jest sztuką odrębną od Zeyfadyna Bielskiego. Badacz podał też błędny adres wydawniczy polskiej tragedii (Poznań 1748). Błędu tego nie po- wtórzył już w wydanej kilkanaście lat później Bibliografii polskiej. tytuS Japończyk (poznań 1748; zag. lublin 1750) Druga drukowana tragedia Bielskiego, a jednocześnie pierwsza, którą debiutował na scenie kolegium poznańskiego, wystawiona została 24 lutego 1748 roku. Informa- cja o premierze sztuki znalazła się zresztą w kronice domu poznańskiego. Spektakl miał wywołać zadowolenie wśród słuchaczy. Kronikarz nie wymienia nazwiska Bielskiego, ograniczając się do zaznaczenia jego funkcji – nauczyciela retoryki (k. 162r). Tragedia zostaje przypisana jezuicie dopiero w notce zapisanej po jego śmierci (k. 216r). Tragedia zadedykowana została Jędrzejowi i  Mariannie Zakrzewskim. Staro- druk zawiera również stemmat na herb dostojników. Tragedia podzielona została na pięć aktów, po których znajdują się opisy symbolicznych intermediów. Sztuka liczy 56 stron formatu quarto. Egzemplarze dramatu przechowywane są obecnie w kilku bibliotekach krajowych i zagranicznych34, a cyfrową wersję udostępnia w Internecie Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa35. W roku pierwodruku Bielski przesyła egzemplarz swojej tragedii biskupowi Za- łuskiemu. Sztukę wymienia także Janocki w biogramie Bielskiego, podając jej tytuł po łacinie (Titus Iaponensis)36. Dawniejsza literatura przedmiotu odnotowała nieznane dziś lubelskie wydanie sztuki o Tytusie z 1750 roku. Starodruk liczył 98 stron i prze- chowywany był w  Bibliotece Ordynacji Krasińskich37. Wspomniał o  nim Załuski w kompendium bio-bibliograficznym Bibliotheca poetarum Polonorum38 oraz później- si bibliografowie. Niektórzy, jak Stanisław Jaszowski czy Józef Brown39, odnotowują wyłącznie drugą edycję Tytusa, pozostali – obydwa wydania40. 34 Wykaz sigli bibliotek i sygnatur poszczególnych egzemplarzy oraz dokładny opis starodruku zob. DS I, poz. 57. 35 http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=170985 [online] [dostęp 7 II 2019]. 36 J. D. Janocki, dz. cyt., s. 8. 37 Według Barbary Judkowiak, wznowienia Zeyfadyna i Tytusa w Lublinie to jeden z argumentów za silnym oddziaływaniem kolegiów kaliskiego i poznańskiego na resztę szkół jezuickich (B. Judkowiak, Poznańska szkoła jezuicka nowego dramatopisania w połowie XVIII wieku, „Kronika Miasta Poznania” 2006, nr 4, s. 132). 38 J. A. Załuski, Bibliotheca poetarum Polonorum qui patro sermone scripserunt, Varsoviae 1754, s. 16. 39 S. Jaszowski, Dzieje krótkie teatrów polskich, „Czasopism Naukowy Księgozbioru Publicznego imienia Ossolińskich”, R. 3: 1830, z. 2, s. 121 (autor nie wymienia miejsca wydania); J. Brown, Biblioteka pisa- rzów asystencyi polskiej Towarzystwa Jezusowego, s. 120–121. 40 Zob. K. W. Wójcicki, Teatr starożytny w Polsce, t. 2, Warszawa 1841, s. 301–302; A. de Backer, Bi- bliothèque des écrivains de la compagnie de Jésus, t. 1, Liège–Paris 1869, s. 627–628; L. Simon, Dykcjo- narz teatrów czynnych od czasów najdawniejszych do roku 1863, s. 23, 39; Oe [K. Estreicher], Rys ogólny piśmiennictwa dramatycznego polskiego, s. 306; tenże, Bibliografia polska, t. 13, s. 80; DS I, poz. 57, 58. ~ 26 ~ Ilustr. 4. J. Bielski, Tytus Japończyk, Poznań 1748 (starodruk Ossol., sygn. XVIII–1775) W opracowaniach znajdują się niekiedy niesprawdzalne dziś i raczej błędne in- formacje o innych egzemplarzach tragedii o Tytusie. Pomyłki dotyczą daty lub miej- sca wystawienia dramatu oraz formuły tytułowej. Estreicher w części pierwszej swej ~ 27 ~
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Twórczość dramatopisarska Jana Bielskiego SJ (1714–1768)
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: