Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00281 004810 14834902 na godz. na dobę w sumie
Tymczasowe aresztowanie - ebook/pdf
Tymczasowe aresztowanie - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 396
Wydawca: Lexis Nexis Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-7806-407-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook (-8%), audiobook).
Tymczasowe aresztowanie to monografia, która w sposób całościowy przedstawia problematykę jednej z najbardziej kontrowersyjnych instytucji w polskim procesie karnym. Opisuje materialne i formalne warunki jego stosowania w poszczególnych stadiach procesowych, jak również ustawowy model kontroli postanowień w przedmiocie tymczasowego aresztowania. Autor analizuje cele, funkcje i podstawy tego środka zapobiegawczego, uwzględniając poglądy doktryny oraz orzecznictwo Sądu Najwyższego i sądów powszechnych, a także międzynarodowe akty prawne, w tym orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.
Tymczasowe aresztowanie jest najbardziej dotkliwą ingerencją w sferę praw i wolności jednostki i z tych przyczyn wywołuje duże zainteresowanie nie tylko wśród prawników. Konieczność zapewnienia obowiązujących standardów w zakresie jego stosowania sprawia, że zagadnienia dotyczące tego środka izolacyjnego wymagają nieustannej weryfikacji i aktualizacji – także w kontekście zmian w prawie karnym procesowym. Książka odnosi się zatem do propozycji zmian w zakresie tymczasowego aresztowania, jakie zostały przedstawione w projekcie nowelizacji Kodeksu postępowania karnego opracowanym przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego działającą przy Ministrze Sprawiedliwości.
Monografia adresowana jest przede wszystkim do sędziów, prokuratorów i adwokatów. Pomocna będzie także aplikantom tych zawodów prawniczych.
Krzysztof Dąbkiewicz – sędzia Wydziału Karnego Sądu Rejonowego w Toruniu, autor komentarza do Kodeksu karnego wykonawczego oraz kilkunastu publikacji z zakresu prawa karnego materialnego i procesowego, a także prawa wykroczeń.
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Tymczasowe aresztowanie Krzysztof Dąbkiewicz Wydanie 1 Stan prawny na 1 maja 2012 roku Warszawa 2012 Redaktor prowadzący: Grażyna Polkowska-Nowak Opracowanie redakcyjne: Anna Dudzik, Grażyna Polkowska-Nowak Redakcja techniczna: Małgorzata Duda Projekt okładki i stron tytułowych: Michał Piotrowski © Copyright by LexisNexis Polska Sp. z o.o. 2012 Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej książki nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych – bez pisemnej zgody Autora i wydawcy. ISBN 978-83-7806-407-7 LexisNexis Polska Sp. z o.o. Ochota Office Park 1, Al. Jerozolimskie 181, 02-222 Warszawa tel. 22 572 95 00, faks 22 572 95 68 Infolinia: 22 572 99 99 Redakcja: tel. 22 572 83 26, 22 572 83 28, 22 572 83 11, faks 22 572 83 92 www.lexisnexis.pl, e-mail: biuro@lexisnexis.pl Księgarnia Internetowa: dostępna ze strony www.lexisnexis.pl Spis treści Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 ROZDZIAŁ I. O celach, funkcjach i podstawach tymczasowego aresztowania w ogólności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 1. Prawa i wolności obywatelskie a tymczasowe aresztowanie . . . . . . . 17 1.1. Wolność jako zagadnienie filozoficzne . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 1.2. Wolność w ujęciu Konstytucji RP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 2. Uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 3. Cele tymczasowego aresztowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 39 44 4. Funkcje tymczasowego aresztowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 4.1. Funkcje procesowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 4.2. Funkcje pozaprocesowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 5. Podstawa ogólna i podstawy szczególne tymczasowego aresztowania . 57 6. Dyrektywa minimalizacji i proporcjonalności tymczasowego 3.1. Zabezpieczenie prawidłowego toku postępowania . . . . . . . . . . 3.2. Zabezpieczenie przed popełnieniem nowego przestępstwa . . . . . aresztowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 7. Dyrektywa adaptacji tymczasowego aresztowania . . . . . . . . . . . . 78 ROZDZIAŁ II. Ustawowy model stosowania tymczasowego aresztowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 1. Materialne warunki stosowania tymczasowego aresztowania . . . . . . 81 1.1. Podstawa ogólna – duże prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81 1.2. Podstawy szczególne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 1.2.1. Obawa ucieczki lub ukrywania się . . . . . . . . . . . . . . . 96 1.2.2. Obawa matactwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 1.2.3. Surowość grożącej lub wymierzonej kary . . . . . . . . . . . 115 1.2.4. Obawa popełnienia przestępstwa . . . . . . . . . . . . . . . . 127 5 1.3. Podstawy negatywne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 1.3.1. Poważne niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia oskarżonego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 1.3.2. Sytuacja rodzinna oskarżonego . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 1.3.3. Przewidywanie orzeczenia łagodnej kary . . . . . . . . . . . 136 1.3.4. Zagrożenie łagodną karą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 1.3.5. Ograniczenia podmiotowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 1.3.5.1. Immunitet zakrajowości . . . . . . . . . . . . . . . . 140 1.3.5.2. Immunitety wewnętrzne . . . . . . . . . . . . . . . . 150 1.3.5.3. List żelazny i quasi-list żelazny . . . . . . . . . . . . 152 155 1.3.5.4. Szczególne regulacje dotyczące nieletnich . . . . . . 2. Formalne warunki stosowania tymczasowego aresztowania . . . . . . . 156 2.1. Stosowanie tymczasowego aresztowania w postępowaniu przygotowawczym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 2.1.1. Status postępowania incydentalnego w przedmiocie tymczasowego aresztowania. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 2.1.2. Zastosowanie tymczasowego aresztowania w postępowaniu przygotowawczym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 2.1.2.1. Postanowienie o przedstawieniu zarzutów . . . . . 163 2.1.2.2. Warunki formalne wniosku prokuratora w przed- miocie tymczasowego aresztowania . . . . . . . . . 167 2.1.2.3. Właściwość i skład sądu . . . . . . . . . . . . . . . . 174 2.1.2.4. Tryb rozpoznania wniosku i przesłuchanie podejrzanego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 2.1.2.5. Postanowienie sądu w przedmiocie tymczasowego aresztowania i jego uzasadnienie . . . . . . . . . . . 185 2.1.2.6. Dostęp do akt sprawy w postępowaniu w przed- miocie tymczasowego aresztowania . . . . . . . . . 200 2.2. Przedłużenie tymczasowego aresztowania w postępowaniu przygotowawczym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 2.2.1. Szczególne okoliczności jako przesłanka przedłużenia tymczasowego aresztowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.2. Nadzwyczajne przedłużenie tymczasowego aresztowania . . 2.2.3. Warunki formalne wniosku prokuratora w przedmiocie 227 234 przedłużenia tymczasowego aresztowania . . . . . . . . . . 246 2.2.4. Właściwość i skład sądu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 2.2.5. Tryb rozpoznania wniosku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 2.2.6. Postanowienie sądu i jego uzasadnienie . . . . . . . . . . . . 254 2.3. Zagadnienia temporalne stosowania tymczasowego aresztowania w postępowaniu przygotowawczym . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 2.4. Stosowanie i przedłużanie tymczasowego aresztowania w postępowaniu jurysdykcyjnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 6 Spis treściwww.lexisnexis.pl 2.4.1. Stosowanie tymczasowego aresztowanie w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji . . . . . . . . . . . . . . . . 265 2.4.1.1. Czynności podejmowane przez sąd z urzędu . . . . 265 2.4.1.2. Przedłużenie stosowania tymczasowego aresztowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276 2.4.1.3. Właściwość i skład sądu w przedmiocie przedłu- żenia tymczasowego aresztowania . . . . . . . . . . 287 2.4.2. Stosowanie tymczasowego aresztowania w postępowaniu odwoławczym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 2.4.3. Stosowanie tymczasowego aresztowania w postępowaniu kasacyjnym i wznowieniowym . . . . . . . . . . . . . . . . . 290 2.4.4. Stosowanie tymczasowego aresztowania w postępowaniu przyspieszonym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292 2.5. Obowiązki sądu stosującego tymczasowe aresztowanie . . . . . . . 294 2.6. Długotrwałość stosowania tymczasowego aresztowania . . . . . . 300 ROZDZIAŁ III. Kontrola postanowień w przedmiocie tymczasowego aresztowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 1. Model kontroli odwoławczej postanowień w przedmiocie tymczaso- wego aresztowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 2. Zażalenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 326 330 2.1. Podmioty uprawnione do wniesienia zażalenia. . . . . . . . . . . . 2.2. Warunki formalne zażalenia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Termin, tryb wniesienia i kontrola warunków formalnych zażalenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338 2.4. Organy uprawnione do rozpoznania zażalenia . . . . . . . . . . . . 346 2.5. Tryb rozpoznania zażalenia i rozstrzygnięcia sądu ad quem . . . . 354 3. Wniosek o uchylenie lub zmianę tymczasowego aresztowania . . . . . 378 4. Nadzór nad stosowaniem tymczasowego aresztowania . . . . . . . . . . 384 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 385 Spis treści Wykaz skrótów Akty prawne d.k.p.k. EKPC k.k. k.k.w. – ustawa z  19  kwietnia 1969  r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 19, poz. 96 ze zm.) – Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolno- ści, sporządzona w  Rzymie 4  listopada 1950  r. (Dz.U. z  1993  r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.) – ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr 90, poz. 557 ze zm.) Konstytucja RP – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. k.p. k.p.k. k.p.k. z 1928 r. k.r.o. MPPOiP regulamin w.u.p.j.p. regulamin w.u.s.p. u.p.n. Nr 78, poz. 483 ze sprost. i zm.) – ustawa z  26  czerwca 1974  r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.) – ustawa z  6  czerwca 1997  r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.) – rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 19 marca 1928 r. – Kodeks postępowania karnego (tekst jedn. Dz.U. z  1950  r. Nr 40, poz. 364 ze zm.) – ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) – Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i  Politycznych otwarty do podpisu w  Nowym Jorku 19  grudnia 1966  r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167) – rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z  24  marca 2010  r. – Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jedno- stek organizacyjnych prokuratury (Dz.U. Nr 49, poz. 296 ze zm.) – rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z  23  lutego 2007  r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. Nr  38, poz. 249 ze zm.) – ustawa z  26  października 1982  r. o  postępowaniu w  sprawach nieletnich (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r. Nr 33, poz. 178 ze zm.) 9 Wykaz skrótów – „Biuletyn Sądu Najwyższego” – „Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych” – Dziennik Ustaw – Dziennik Urzędowy – Europejski Trybunał Praw Człowieka – „Gdańskie Studia Prawnicze” – „Krakowskie Studia Prawnicze” – „Krakowskie Zeszyty Sądowe” – system informacji prawnej Wolters Kluwer Polska – Serwis Prawniczy LexisNexis Polska Sp. z o.o. – „Monitor Prawniczy” – następne – „Nowe Prawo” – Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych – Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Łodzi – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna i Wojskowa – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Biuletyn Prokuratury Generalnej – Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych – Orzecznictwo Sądów Polskich – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych – Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego – „Państwo i Prawo” – „Prokuratura i Prawo” Inne Biul. SN CzPKiNP Dz.U. Dz.Urz. ETPC GSP KSP KZS Lex LexPolonica Mon. Prawn. n. NP OSA OSAŁ OSNC OSNKW OSNPG OSNwSK OSP OSPiKA OTK PiP Prok. i Pr. Prok. i Pr. – wkł. – „Prokuratura i Prawo” – dodatek PS RPEiS SI SKKiP SN SO TK WPP – „Przegląd Sądowy” – „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” – „Studia Iuridica” – „Studia Kryminologiczne, Kryminalistyczne i Penitencjarne” – Sąd Najwyższy – sąd okręgowy – Trybunał Konstytucyjny – „Wojskowy Przegląd Prawniczy” Wstęp Kodeks postępowania karnego z  6  czerwca 1997  r. wszedł w  życie 1 września 1998 r. W tej sytuacji można by sądzić, że podejmowanie w  niniejszym opracowaniu problematyki stosowania najsurowszego środka zapobiegawczego, jakim jest tymczasowe aresztowanie, to po- mysł co najmniej spóźniony. Trzeba jednak pamiętać o zakresie zmian, jakie w ciągu ostatnich kilkunastu lat zostały dokonane w prawie kar- nym procesowym, w  tym także w  obrębie izolacyjnego środka zapo- biegawczego. Przyjdzie skonstatować, że zagadnienia odnoszące się do tymczasowego aresztowania nie tylko nie straciły na aktualności, ale wręcz wymagają nowego spojrzenia i ponownego przeanalizowa- nia zasadniczych uregulowań prawnych dotyczących tego środka. Jak się wydaje, nie trzeba nikogo przekonywać o doniosłości tematyki związanej z  instytucją tymczasowego aresztowania. Z  tego zresztą powodu w  piśmiennictwie karnoprocesowym stanowiła ona przed- miot licznych – zarówno kompleksowych, jak i fragmentarycznych – wypowiedzi przedstawicieli nauki procesu karnego oraz praktyków wymiaru sprawiedliwości. Praktyczna waga poruszanej problematyki wiąże się bezsprzecznie z faktem, że tymczasowe aresztowanie stano- wi najdalej idącą ingerencję w  sferę praw i  wolności jednostki. Nie- wątpliwie z tych też przyczyn stosowanie tego środka wywołuje duże kontrowersje wśród prawników, a także opinii publicznej. Tymczaso- we aresztowanie jest jedną z form ustawowego ograniczenia wartości podlegających ochronie konstytucyjnej, godzi bowiem w jedną z pod- stawowych wolności konstytucyjnych, jaką jest wolność i  nietykal- ność osobista każdego człowieka (art.  41 Konstytucji RP). Narusza zatem wartość o  szczególnym znaczeniu, o  której I. Berlin pisał, że: 11 Wstęp „wolność indywidualna jest ostatecznym celem istot ludzkich, nikt nie powinien być jej pozbawiany przez innych, a tym bardziej cieszyć się nią kosztem innych”, powinien więc „istnieć pewien minimalny za- kres wolności osobistej, którego w  żadnym wypadku nie wolno po- gwałcić”. Wynika stąd, że między sferą życia prywatnego a dziedziną władzy publicznej musi być wytyczona granica. Jak ona ma przebie- gać – to już kwestia dyskusji lub wręcz przetargów, nie ulega jednak wątpliwości, że swoboda jednych wymaga ograniczenia innych1. Z  kolei inny wybitny myśliciel J.S. Mill uważał, że: „jedynym celem usprawiedliwiającym ograniczenie przez ludzkość indywidualnie lub zbiorowo, swobody działania jakiegokolwiek człowieka jest samo- obrona, że jedynym celem, dla osiągnięcia którego ma się prawo spra- wować władzę nad członkiem społeczności wbrew jego woli, jest zapobieżenie krzywdzie innych”2. Konstytucja RP, oparta na współczesnych standardach demokracji eu- ropejskiej, traktuje wolność jednostki jako fundamentalną wartość społeczeństwa demokratycznego, przysługującą jednostce z  natury, niepodważalną i niezbywalną, będącą źródłem rozwoju jej osobowo- ści oraz źródłem pomyślności osobistej i  rozwoju społecznego. W art. 31 ust. 1 Konstytucji RP wskazano jednoznacznie, że wolność człowieka podlega ochronie prawnej, co stanowi skierowany do usta- wodawcy nakaz stworzenia gwarancji wolności w  aktach normują- cych poszczególne dziedziny życia, zarazem pozbawienie lub ograni- czenie wolności może nastąpić wyłącznie na zasadach i  w  trybie okreś lonych w ustawie (art. 41 ust. 1 Konstytucji RP). Genezy tak pojmowanej gwarancji wolności osobistej można poszuki- wać nie tylko w  działaniach związanych z  ruchem konstytucyjnym zapoczątkowanym przez francuską Deklarację Praw Człowieka i Oby- watela z 1789 r., lecz także – jak wskazuje M. Klementowski3 – należy 1 I. Berlin, Dwie koncepcje wolności, w: Cztery eseje o  wolności, Poznań 2000, s.  189– 190. 2 J.S. Mill, Utylitaryzm. O wolności, Warszawa 2005, s. 102 i n. 3 M. Klementowski, Kształtowanie się gwarancji ochrony wolności osobistej w  średnio- wiecznej i wczesnonowożytnej Europie, „Teka Komisji Prawniczej” 2008, nr 1, s. 70–111. 12 www.lexisnexis.pl Wstęp łączyć ją z regulacjami średniowiecznego i wczesnonowożytnego pra- wa europejskiego, w którym przeplatały się różne tendencje i kierun- ki form ochrony wolności osobistej, a  których treść można uznać za prototyp praw wolnościowych chronionych przez konstytucje państw nowożytnych. Generalny zakaz arbitralnego pozasądowego wymiaru sprawiedliwości, w  tym zakaz uwięzienia niepoprzedzonego wyro- kiem sądowym, został sformułowany w  Magna Charta Libertatum z 1215 r. Zbliżone unormowania zawarte były w aragońskim przywi- leju Justitia Mayor z 1265 r., a w Polsce odpowiednie postanowienia znalazły się w  przywilejach Władysława Jagiełły z  1430  r. (jedleń- skim) i 1433 r. (krakowskim), które dopuszczały możliwość tymczaso- wego aresztowania tylko w wyjątkowych przypadkach, i to przy łącz- nym spełnieniu kilku przesłanek4. Do zasady, że nikt nie może być uwięziony bez wyroku sądowego, na- wiązywał A. Mogilnicki, oceniając przyjęte na gruncie Kodeksu postę- powania karnego z 1928 r. uregulowania w zakresie stosowania tym- czasowego aresztowania w  ten sposób: „stanowisko ustawodawcy polskiego stanowi nawrót do pięknej tradycji dawnych polskich cza- sów, kiedy obywatela chroniła przed samowolą władzy zasada nemi- nem captivabimus nisi iure victum. Nie dlatego się człowieka aresztuje tymczasowo, że grozi mu ciężka kara, lecz dlatego, że zachodzi obawa ucieczki. I  słusznie. Pozbawienie wolności obywatela jeszcze nieska- zanego może nastąpić tylko wyjątkowo, tylko wtedy gdy istnieją bar- dzo poważne oparte nie na przypuszczeniu, lecz na obiektywnych danych podstawy do mniemania, że oskarżony ukryje się i tem unie- możliwi wymiar sprawiedliwości”5. Wiele lat później zbliżony pogląd wyraził A. Murzynowski, podno- sząc, że: „konieczność zapewnienia prawidłowego wykonywania wy- miaru sprawiedliwości w  dziedzinie spraw karnych wymaga zabez- pieczenia właściwego i  zorganizowanego przebiegu postępowania karnego, umożliwienia sądowi oraz organom ścigania karnego wyko- 4 Tamże, s. 107. 5 A. Mogilnicki, Środki zapobiegawcze według K.p.k., „Gazeta Sądowa Warszawska”, Warszawa 1929, nr 34. 13 Wstęp nania wszystkich niezbędnych czynności procesowych zmierzających do wykrycia (zgodnie z prawdą obiektywną) przestępstwa i przestęp- cy oraz sprawiedliwego ukarania sprawcy czynu […]. Środki zapobie- gające uchylaniu się od sądu spełniają w procesie karnym samodziel- ną, jedynie dla nich specyficzną funkcję zapobiegania uchylaniu się oskarżonego od wymiaru sprawiedliwości”6. Analizując instytucję tymczasowego aresztowania, nie można też za- pominać o tym, że co do zasady środek ten stosowany jest wobec oso- by, w stosunku do której nie zapadł jeszcze wyrok skazujący, czyli ta- kiej, która korzysta z  również konstytucyjnie chronionej w  art.  42 ust. 3 zasady domniemania niewinności. Nie wymaga też uzasadnie- nia twierdzenie, że areszt może zatem dotykać człowieka niewinnego. Względy te przesądzają z jednej strony o konieczności ścisłej interpre- tacji określonych w Kodeksie podstaw stosowania izolacyjnego środka zapobiegawczego, z drugiej zaś – z uwagi na zakres ingerencji w sferę praw i wolności – nakazują w najwyższym stopniu respektowanie za- sady minimalizacji i stosowanie środka detencyjnego tylko wtedy, gdy jest to niezbędne do zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania karnego. Tymczasowe aresztowanie ma zatem stanowić środek zapo- biegawczy o charakterze ultima ratio. Z uwagi na wyjątkowy charak- ter tego środka niezbędne jest więc takie ukształtowanie procedury jego stosowania, która zarówno odpowiada standardom konstytucyj- nym, jak i  tym określonym przez normy Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, która stosow- nie do art. 87 ust. 1 Konstytucji RP stanowi źródło powszechnie obo- wiązującego w Polsce prawa. Obserwacja praktyki, a  zwłaszcza analiza orzecznictwa trybunału strasburskiego w sprawach, w których Polska występowała jako stro- na, przekonuje, że standard ów nie zawsze zostaje dochowany. Wy- starczy w tym zakresie wskazać na rozstrzygnięcia, w których stwier- dzano naruszenie przepisów Konwencji z  uwagi na niezapewnienie podejrzanemu odpowiedniego dostępu do materiału dowodowego 6 A. Murzynowski, Areszt tymczasowy oraz inne środki zapobiegające uchylaniu się od sądu, Warszawa 1963, s. 11–13. 14 www.lexisnexis.pl Wstęp i złożenie wniosku o zastosowanie lub przedłużenie stosowania tym- czasowego aresztowania, niedostateczne rozważenie możliwości sto- sowania środków zapobiegawczych alternatywnych wobec tymczaso- wego aresztowania, brak ustawowych regulacji zapewniających niezwłoczne doprowadzenie do sądu w przypadku zatrzymania i osa- dzenia w areszcie śledczym osoby ściganej listem gończym, w stosun- ku do której uprzednio zostało wydane postanowienie o  tymczaso- wym aresztowaniu. Wskazane wyżej elementy powodują zatem, że kwestia stosowania tymczasowego aresztowania nadal zawiera nowe i interesujące zagad- nienia wymagające odrębnego opracowania. Praca niniejsza ma na celu przedstawienie problematyki tymczasowe- go aresztowania z  punktu widzenia prawa karnego procesowego, w  szczególności zaprezentowanie materialnych warunków dopusz- czalności oraz warunków formalnych stosowania tego izolacyjnego środka zapobiegawczego w poszczególnych stadiach procesowych, jak również ustawowego modelu kontroli postanowień w  przedmiocie tymczasowego aresztowania. Z całą świadomością poza zasadniczym i głównym nurtem rozważań została pozostawiona problematyka wy- konania tymczasowego aresztowania. Wprawdzie w  pierwotnym za- mierzeniu zagadnienie to miało stanowić integralną część niniejszego opracowania, dogłębna analiza tej kwestii doprowadziła jednak do przekonania, że ma ona charakter w znacznym stopniu autonomiczny, wymagający odrębnej i poszerzonej refleksji. W konsekwencji pogląd ten przesądził o  wyłączeniu tej problematyki ze sfery rozważań pro- wadzonych w niniejszej pracy. Ustalenia poczynione w opracowaniu są efektem posłużenia się meto- dą analizy dogmatycznej, w  niezbędnym – choć ograniczonym – za- kresie korzystano również z analizy historycznoprawnej. Dla wzboga- cania wywodu szeroko zbadano orzecznictwo Sądu Najwyższego, sądów powszechnych oraz Trybunału Konstytucyjnego i Europejskie- go Trybunału Praw Człowieka. W pracy uwzględniono stan prawny na 31  maja 2012  r., odniesiono się jednak do najnowszych zmian, jakie w  zakresie tymczasowego aresztowania zawiera projekt nowelizacji 15 Wstęp Kodeksu postępowania karnego opracowany przez Komisję Kodyfika- cyjną Prawa Karnego działającą przy Ministrze Sprawiedliwości. Szczególne słowa wdzięczności chciałbym skierować do mojej Żony oraz córek Olgi i Zuzanny za podziwu godną wyrozumiałość i cierpliwość. Pragnę też złożyć wyrazy podziękowania Pani Redaktor Annie Du- dzik z Wydawnictwa LexisNexis Polska Sp. z o.o. za życzliwą pomoc i  cenne uwagi, dzięki którym niniejsza praca nabrała ostatecznego kształtu. Toruń, maj 2012 roku Krzysztof Dąbkiewicz www.lexisnexis.pl Rozdział I O celach, funkcjach i podstawach tymczasowego aresztowania w ogólności 1. Prawa i wolności obywatelskie a tymczasowe aresztowanie 1.1. Wolność jako zagadnienie filozoficzne Tymczasowe aresztowanie godzi w  jedną z  podstawowych wolności konstytucyjnych, jaką jest wolność i  nietykalność osobista każdego człowieka. Problematyce wolności poświęcono w nauce prawa karnego znaczną liczbę publikacji, analizy prowadzono głównie z punktu widze- nia dogmatycznoprawnego, niezwykle rzadko natomiast sięgano do re- fleksji filozoficznej dotyczącej tego zagadnienia. Żeby zmienić ten utar- ty schemat, zasadnicze rozważania odnoszące się do praw i  wolności obywatelskich poprzedzone zostaną przedstawieniem, jak pojęcie wol- ności rozumiane jest przez niektórych przedstawicieli filozofii. Z oczy- wistych względów będzie to prezentacja ograniczona – kompleksowe rozważenie przedmiotowej kwestii wymagałoby większego projektu, zwłaszcza że – jak zauważa oxfordzki filozof I. Berlin – można wyróżnić co najmniej 200 znaczeń słowa „wolność”. To powoduje, że ma ono zna- czenie tak mgliste, że poddaje się niemal każdej interpretacji1. W ocenie I. Berlina „w dziewiętnastym wieku wolność oznaczała przede wszyst- kim wolność społeczną i polityczną. W dwudziestym wieku pojęcie to staje się bardziej złożone. W  rezultacie nikt już nie wie, co dokładnie 1 I. Berlin, Cztery eseje o wolności, Poznań 2000, s. 187. 17 Rozdział I. O celach, funkcjach i podstawach tymczasowego aresztowania w ogólności oznacza słowo »wolność« i jakie są relacje między wolnością A, B, C, D. Pogłębiła się zarówno wiedza, jak i zrozumienie, ale to jeszcze zwięk- szyło trudności z udzieleniem jasnej odpowiedzi”2. Mimo wszystko nie sposób uciec od choćby zarysowania podstawowych stanowisk prezen- towanych w tym przedmiocie, albowiem – jak trafnie zauważa L. Mo- rawski – „każda koncepcja prawa musi zająć jakieś stanowisko wobec kwestii, jak rozwiązywać konflikty między prawami jednostki a  do- brem wspólnym. Wprawdzie byłoby trudno i niebezpiecznie ustalać tu- taj jakieś bardzo konkretne zasady, ponieważ te w dużym stopniu zale- żą od programów politycznych tych, którzy aktualnie sprawują władzę, a  władza w  społeczeństwach demokratycznych jak wiadomo nie jest rzeczą daną raz na zawsze, ale powinno być oczywiste, że u podstaw każdego porządku prawnego leży określona filozofia polityczna, z któ- rej czerpiemy wskazówki co do tego jak postępować w przypadku kon- fliktu między prawami jednostki a dobrem wspólnym”3. Zasadniczo spór o  to, jak dalece państwo może ingerować w  prawa i wolności jednostki, opiera się na odmiennych wizjach porządku spo- łecznego. Rozważania na temat wolności można odnaleźć już u św. To- masza z Akwinu i św. Augustyna. Rozwój szkoły prawa natury w XVII w. przyniósł dalsze ustalenia w tym zakresie, m.in. H. Grocjusz uznawał, że wolność jest głównym fundamentem państwa, a wolny jest ten, kto żyje zgodnie z nakazami rozumu. Państwo jest z kolei tworem umowy społecznej, w ramach której jednostka zrzekła się posiadanych praw na rzecz całego społeczeństwa i dzięki której może się wyzwolić ze swoich popędów4. J. Locke w dziele Dwa traktaty o rządzie wskazywał, że być wolnym to znaczy dysponować i swobodnie, zgodnie z własnym sumie- niem kierować własną osobą, rozporządzać majątkiem, całą swoją włas- nością z przyzwoleniem prawa, któremu się podlega, nie być więc pod- danym czyjeś arbitralnej woli, ale kierować się bez przeszkód własną wolą5. Monteskiusz w rozprawie O duchu praw pisał, że wolność to moż- 2 R. Jahanbegloo, Rozmowy z Isaiahem Berlinem, Warszawa 2002, s. 179–180. 3 L. Morawski Prawa jednostki a dobro wspólne (liberalizm versus komunitaryzm), PiP 1998, nr 11, s. 26. 4 M. Szyszkowska, Europejska filozofia prawa, Warszawa 1993, s. 31–32. 5 J. Locke, Dwa traktaty o rządzie, Warszawa 1992, s. 9. 18 www.lexisnexis.pl 1. Prawa i wolności obywatelskie a tymczasowe aresztowanie liwość czynienia tego, czego się powinno chcieć, wolność to prawo czy- nienia wszystkiego tego, na co ustawy pozwalają, gdyby zaś jeden oby- watel mógł czynić to, czego zabraniają, nie byłby wolny, ponieważ inni posiadaliby z natury rzeczy tę samą możliwość. Wolność to dobro, które umożliwia korzystanie z innych dóbr6. Z kolei J.S. Mill w eseju O wolności7 przedstawiał wolność jako autono- mię jednostki. Granice autonomii jednostki zostały zdeterminowane granicami wolności tej jednostki. Według Milla jedynie samoobrona może celem usprawiedliwiać ograniczenie przez ludzkość indywidual- nie lub zbiorowo swobody działania jakiegokolwiek człowieka, nadto jedynym celem, dla którego osiągnięcia ma się prawo sprawować wła- dzę nad członkiem cywilizowanej społeczności wbrew jego woli, jest zapobieżenie krzywdzie innych. Oznacza to, że jednostka ponosi odpo- wiedzialność przed społeczeństwem za tę część swojego postępowania, która dotyczy innych, a gdy skutki odnoszą się wyłącznie do niej samej, powinna mieć całkowitą wolność. Mill jednak wyraźnie zaznaczył, że społeczeństwo ma prawo ograniczyć wolność jednostki, wtedy gdy na- rusza ona wolność innych obywateli. Pisał, że wolność jednostki musi być ograniczona do tego stopnia, by nie sprawiała przykrości innym. M. Środa podkreśla, że „wolność polityczna traktowana jest przez Milla jako proces wyzwalania się od tradycyjnych struktur władzy”, a „eta- pem rozkwitu wolności nie jest wolność do władzy i samostanowienia (bo ta ziściła się już w demokracji) lecz wolność od władzy, wolność do autonomii i niezależności, a więc nie poszukiwanie jakiegoś obiektyw- nego celu, lecz sama możność nieskrępowanego wyboru. To prawo do błędu, do upadku, prawo do bycia indywidualnością”8. R. Dworkin, komentując stanowisko Milla, wskazał, że wolność należy rozumieć w  dwojakim znaczeniu, po pierwsze, w  sensie swobody, „czyli stopnia w  którym osoba jest wolna od społecznych i  prawnych ograniczeń i  może robić, co jej się podoba”, po drugie, w  „sensie niezależ ności, czyli statusu osoby niezależnej i  równej innym, a  nie 6 Monteskiusz, O duchu praw, Warszawa 2009, s. 136 i n. 7 J.S. Mill, Utylitaryzm. O wolności, Warszawa 2005, s. 102. 8 M. Środa, Indywidualizm i jego krytycy, Warszawa 2003, s. 120. 19 Rozdział I. O celach, funkcjach i podstawach tymczasowego aresztowania w ogólności podporządkowanej komuś czy czemuś”9. Zdaniem R. Dworkina „wol- ność jako swoboda jest pojęciem nie różnicującym, bo nie rozróżnia pomiędzy sposobami zachowań. Każdy zakaz prawny ogranicza wol- ność obywateli w sensie swobody: dobre prawa, takie jak prawa zabra- niające mordowania, ograniczają tę wolność tak samo, a  może nawet w  większym stopniu, jak prawa złe, na przykład prawo zabraniające przemówień politycznych. Analizując takie prawo nie pytamy, czy ogranicza ono wolność bo niewątpliwie to czyni, ale czy ogranicza ją w imię jakiejś konkurencyjnej wartości, takiej jak równość, bezpieczeń- stwo”10. Z  kolei „wolność w  sensie niezależności nie jest jednak poję- ciem różnicującym w tym sensie. Może bowiem być tak, że prawa za- braniające mordowania lub tworzenia monopoli wcale nie ograniczają politycznej niezależności obywateli, lecz przeciwnie są niezbędne dla jej ochrony”11. W ocenie R. Dworkina koncepcja Milla zgodna jest z wolnością w sen- sie niezależności. M. Środa akcentuje natomiast, że w  systemie Milla duże znaczenie ma koncepcja godności, zgodnie bowiem z jego stano- wiskiem „musimy (nakaz prawny) działać w  granicach stanowionego prawa, powinniśmy (nakaz moralny) działać tak by nie krzywdzić in- nych ludzi, wreszcie dobrze by było (nakaz zdrowego rozsądku), byśmy nie zapominali o  poczuciu własnej godności. I  to poczucie godności oraz szacunek dla niej (zarówno wobec siebie, jak i wobec innych) od- grywa” fundamentalną rolę12. W koncepcji Milla wolność indywidual- na ma zatem trzy ograniczenia: „granicę prawną (kto łamie prawo nie jest człowiekiem wolnym tylko przestępcą) i granicę moralną (krzyw- da innego człowieka jest złem moralnym)” oraz ograniczenia „zdrowo- rozsądkowe (pewne rodzaje zachowań są poniżej godności własnej)”13. Poglądy J.S. Milla spowodowały, że zalicza się go do klasyków libera- lizmu, a przedstawione przez niego rozważania o istocie wolności in- 9 R. Dworkin, Biorąc prawa poważnie, Warszawa 1998, s. 466–467. 10 Tamże, s. 467. 11 Tamże. 12 M. Środa, Indywidualizm..., s. 127. 13 Tamże; W. Kymlicka, Liberalizm a komunitarianizm, w: Komunitarianie. Wybór tek- stów, Warszawa 2004, s. 155–156. 20 www.lexisnexis.pl 1. Prawa i wolności obywatelskie a tymczasowe aresztowanie dywidualnej jednostki oraz relacji pomiędzy państwem a  jednostką zdominowały późniejsze debaty z  zakresu filozofii politycznej. Przy- kładem jest tutaj toczący się od wielu lat spór pomiędzy liberałami a komunitarianami zapoczątkowany przez myślicieli amerykańskich14, przeniesiony następnie również na obszar europejski. Liberałowie sto- ją na stanowisku prymatu wolności indywidualnej, sprzeciwiając się wszelkim formom interwencjonizmu rządowego. Optują za zasadą pierwszeństwa wolności jednostkowych nad dobrem wspólnym. Jak zauważa L. Morawski: „z  punktu widzenia jednostki liberalizm jest doktryną zorientowaną na indywidualne prawa, a  nie na obowiązki, które ma jednostka wobec wspólnoty w  której żyje”15. Dla liberałów ingerencja w życie jednostki jest podejmowana w ostateczności, wtedy gdy indywidualna wolność kogoś innego została naruszona. W libera- lizmie wolność jest wartością podstawową, jednak nie absolutną czy autoteliczną16. Z kolei dla komunitarian najważniejsze są wartości i in- teresy wspólnotowe. Uważają, że życie jednostki jest w sposób niero- zerwalnie sprzężony z życiem społeczności, w której się ona znajduje. Dominująca w ich stanowisku jest zasada pierwszeństwa dobra wspól- nego nad prawami jednostki i „z punktu widzenia jednostki komunita- ryzm akcentuje równorzędność praw i  obowiązków jednostki wobec wspólnoty”17. Komunitarianie dopuszczają ingerencję w życie jednost- ki, gdy jej działania naruszają zasady wspólnotowe. W koncepcji R. Dworkina wolność ma fundamentalne znaczenie, jeśli ludzie mają żyć dobrze. „Wolność nie ma charakteru negatywnego, nie jest po prostu brakiem (przymusu, ograniczeń, zakazu etc.), lecz jest pewnego rodzaju konieczną przestrzenią, dzięki której jednostki zy- skują szansę dobrego i  odpowiedzialnego życia […]. Nie jest jednak wartością autoteliczną, święte jest życie każdego człowieka, nie zaś wolność”18. Jak zauważa M. Środa, w  stanowisku Dworkina funda- 14 Zob. manifest ideologiczny komunitarian: Komunitariańska Platforma Programowa. Społeczeństwo responsywne: Prawa i  Obowiązki, w: Komunitarianie. Wybór tekstów, Warszawa 2004, s. 17–34. 15 L. Morawski, Prawa jednostki..., s. 28. 16 M. Środa, Indywidualizm..., s. 104. 17 Tamże, s. 28. 18 Tamże, s. 115. 21 Rozdział I. O celach, funkcjach i podstawach tymczasowego aresztowania w ogólności mentalnym prawem każdego człowieka jest prawo do bycia traktowa- nym w sposób równy. Wolność jest tylko pewnym aspektem równości, niezbyt istotnym, jeśli bowiem dochodzi do konfliktu tych wartości, równy szacunek dla wszystkich jest ważniejszy niż wolność określonej jednostki19. Z kolei sam R. Dworkin wskazywał, że „nie wolno ograni- czać wolności na tej podstawie, że koncepcja dobrego życia prezento- wana przez jedną grupę obywateli jest szlachetniejsza i  lepsza niż inne”, ponadto rząd zobowiązany jest traktować tych, którymi rządzi, z  równą troską i  szacunkiem. „Nie wolno mu dzielić dóbr lub szans nierówno na tej podstawie, że niektórzy obywatele mają prawo otrzy- mać więcej ponieważ należy im się większa troska”20. Według Dworki- na powyższe postulaty wyznaczają liberalną koncepcję równości, ale nie wolności jako braku ograniczeń21. S. Lukes głównych wartości praktyki liberalnej upatrywał w równości, wolności, godności, autonomii i  prywatności: „Człowiek jest bowiem równy innym gdy jest darzony szacunkiem należnym jego godności, jest wolny gdy (1) działa autonomicznie, zależnie od własnej woli, (2)  gdy jego działanie jest wolne od publicznej ingerencji, (3) gdy może rozwinąć swoje potencjalne zdolności”22. Z kolei według A. MacIntyre’a – ściśle związanego z nurtem komuni- tariańskim – wolność jest warunkiem posiadania i  przestrzegania cnót oraz osiągania dobra. Warunkiem osobowych autokreacji są wolne działania ukierunkowane na określone wartości realizowane w  ramach wspólnoty. J. Zdybel wskazała, że wolność w  koncepcji MacIntyre’a „jest ściśle związana ze sferą wartości i cnót, jeśli zosta- nie od nich odizolowana ulega aberracjom. Mówiąc dokładniej wol- ność polityczna wiąże się z  realizacją dóbr właściwych poszczegól- nym praktykom i  tradycjom. Każdy wybór na którym zasadza się realizacja ludzkiej wolności, dokonuje się przecież w obrębie wspól- noty, w  aktach współbycia i  regułach współdziałań – realizujących 19 Tamże, s. 116. 20 R. Dworkin, Biorąc prawa..., s. 483. 21 Tamże, s. 484. 22 S. Lukes, Individualism, Oxford 1973, podaję za M. Środą, Indywidualizm..., s. 101–102. 22 www.lexisnexis.pl
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Tymczasowe aresztowanie
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: