Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00436 006522 14477650 na godz. na dobę w sumie
U boku bazyleusa. Frankowie i Waregowie w cesarstwie bizantyńskim w XI w - ebook/pdf
U boku bazyleusa. Frankowie i Waregowie w cesarstwie bizantyńskim w XI w - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 422
Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8142-156-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> historia, militaria, wojskowość >> historia powszechna
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Bohaterami prezentowanej książki są Waregowie i Frankowie służący w armii bizan­tyńskiej w XI w. Autor wszechstronnie przedstawia powody, dla których przybywali oni do Bizancjum, śledzi ich udział w jego zmaganiach z wrogami zewnętrznymi, jak i ukazuje ich znaczenie w życiu wewnętrznym cesarstwa. Barwnie kreśli losy poszczególnych najemników, jak np. Haralda Hardrady, późniejszego króla Norwegii czy Hervé Frankopula. Na podstawie gruntownej analizy źródeł przedstawia stosunek Bizantyńczyków do Waregów i Franków, a także ich wzajemne stosunki.

Czytelnik znajdzie w książce sporo informacji nie tylko na temat tytułowych bohaterów, ale również samego Bizancjum w XI w., jego armii czy systemu monetarnego.

Książka powstała na podstawie rozprawy doktorskiej, przygotowywanej pod kierunkiem dr hab. Teresy Wolińskiej, prof. UŁ w Katedrze Historii Bizancjum UŁ i obronionej w 2013 r.

„Podkreślić należy (...) znaczenie publikacji dla lepszego zrozumienia dziejów Bizancjum i jego relacji ze światem Zachodu oraz Północy. Praca z pewnością znajdzie znaczące miejsce w polskojęzycznej literaturze przedmiotu”.

dr hab. Jacek Bonarek, Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach, Filia w Piotrkowie Trybunalskim

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Szymon Wierzbiński U boku bazyleusa Frankowie i Waregowie w cesarstwie bizantyńskim w XI w. B Y Z A N T I N A L O D Z I E N S I A seria wydawnicza Katedry Historii Bizancjum UŁ z a ł o ż o n a p r z e z Profesora Waldemara Cerana w 1997 № XXXVII B Y Z A N T I N A L O D Z I E N S I A XXXVII Sz y mon Wier zbiń sk i U boku bazyleusa Frankowie i Waregowie w cesarstwie bizantyńskim w XI w. B Y Z A N T I N A L O D Z I E N S I A seria wydawnicza Katedry Historii Bizancjum UŁ № XXXVII K O M I T E T R E D A K C Y J N Y Mirosław J. Leszka – przewodniczący Andrzej Kompa – sekretarz Sławomir Bralewski Paweł Filipczak Maciej Kokoszko Kirił Marinow Teresa Wolińska R E C E N Z E N T dr hab. Jacek Bonarek, UJK w Kielcach, Filia w Piotrkowie Trybunalskim OK Ł A DK A I S Z ATA E DY TOR SK A K S I Ą Ż K I A DR E S R E DA KC J I Sebastian Buzar SK Ł A D I Ł A M A N I E Tomasz Pietras Katedra Historii Bizancjum UŁ ul. A. Kamińskiego 27a 90-219 Łódź, Polska bizancjum@uni.lodz.pl www.bizancjum.uni.lodz.pl Wydrukowano z dostarczonych Wydawnictwu gotowych materiałów ark. druk. 27,125 Ilustracja na okładce zamieszczona została za zgodą Diocesi di Ravenna-Cervia © Copyright by Szymon Wierzbiński, Łódź 2019 © Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019 Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego Wydanie I  Zam. nr W.08683.18.0.M  Printed in Poland Wydrukowano na papierze Stella Press 65 g by Zing Sp. z o.o. ISBN 978-83-8142-155-3  e-ISBN 978-83-8142-156-0 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego  90-131 Łódź, ul. W. Lindleya 8 www.wydawnictwo.uni.lodz.pl  ksiegarnia@uni.lodz.pl  tel. (42) 665 58 63 Mojej Żonie Marcie Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 Rozdział I Spadkobiercy Imperium Romanum . 1. Armia bizantyńska w X w. – „obywatele” i profesjonalni wojownicy? . 2. Struktura organizacyjna armii bizantyńskiej w X–XI w. . . . 3. Liczebność armii bizantyńskiej w X–XI w. . . . . 4. Pochodzenie etniczne najemników i sojuszników armii bizantyńskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . w X w. . . . 29 Rozdział II Nowe wyzwania, stare zagrożenia . . 1. Utworzenie gwardii wareskiej przez Bazylego II . . 2. Zmiana sytuacji geopolitycznej cesarstwa bizantyńskiego w XI w. . . . 3. Pojawienie się Turków Seldżuckich a polityka wschodnia Bizancjum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział III Drogi do Bizancjum. Nowe obszary zaciągu . 1. Ruś i Skandynawia . . 2. Normandia i Południowa Italia . 3. Wyspy Brytyjskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 43 50 55 71 71 76 81 87 87 104 113 vi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (1034 r.) . Rozdział IV Barbarzyńcy z Ultima Thule . 1. Gwardia wareska w XI w. Od Bazylego II do przybycia Haralda Sigurdsona 2. Skład etniczny gwardii wareskiej przed przybyciem Haralda Hardrady . . 3. Waregowie w czasach Haralda Hardrady. Geneza terminu megathymoi . . 4. Kontakty Bizancjum z Anglią a pierwsi Anglosasi w służbie bizantyńskiej 5. Gwardia wareska w latach czterdziestych XI w. . . . . 6. Obecność Waregów w Bizancjum w latach 1050–1077 . 7. Anglicy w gwardii wareskiej . . . . . 8. Gwardia wareska w okresie rządów Nikefora Botaniatesa . 9. Postawa Waregów wobec uzurpacji Aleksego I Komnena . . 10. Gwardia wareska w początkach panowania Aleksego I Komnena . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . i Bizancjum? . dekadach XI w. . Rozdział V Normanowie i „inni Frankowie” . . 1. Normanowie z Normandii a Bizancjum na początku XI w. . . 2. Normanowie i „inni Frankowie” w Italii a Bizancjum w pierwszych . . 3. Normanowie na Płw. Iberyjskim – alternatywa dla Południowej Italii . . . 4. Normanowie i „inni Frankowie” wobec wyprawy Jerzego Maniakesa na . . . 5. Wzrost liczebności Franków i rejony ich służby w okresie między 1038 . . . 6. Normanowie i „inni Frankowie” wobec zagrożenia tureckiego za pano- . wania Konstantyna X Dukasa i Romana IV Diogenesa (1057–1071) . 7. Frankowie w okresie rządów Michała VII Dukasa (1071–1078) . . . 8. Frankowie w czasach Nikefora III Botaniatesa i uzurpacji Aleksego . . . . 9. Normanowie i Frankowie w dokumentach dworskich i chryzobullach . . Sycylię w latach 1038–1041 . Komnena (1078–1081) . . 10. Frankowie i Normanowie w początkach panowania Aleksego I Komnena . . a 1057 r. . w XI w. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 127 132 140 149 153 161 178 184 191 195 207 207 211 217 220 226 237 244 252 256 260 Spis treści Rozdział VI Bogactwo, sława i cześć . . . 1. Zarys systemu monetarnego Bizancjum w X–XI w. . . . 2. Wynagrodzenie żołnierzy w armii bizantyńskiej w X–XI w. . 3. Struktura dworu bizantyńskiego w X–XI w. . . . . 4. Przykłady karier Franków i Waregów w cesarstwie bizantyńskim w XI w. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rozdział VII Zdradę mają we krwi? . . 1. Wzajemne relacje Franków i Waregów . 2. Opinia Bizantyńczyków o Waregach . . 3. Opinia Bizantyńczyków o Frankach . . . . . . . . . . . . . Wnioski . . . . . . . . Wykaz skrótów . Bibliografia . . . . . Źródła . . . Opracowania . . . Summary . Indeksy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indeks osób . . . Indeks nazw geograficznych i etnicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Abstrakt . Abstract . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . vii 271 271 277 293 306 321 321 333 341 347 365 369 369 379 397 401 401 410 421 422 Spis treści Wstęp Nie ulega wątpliwości, że od czasów Leona VI do śmierci Bazylego II Bizancjum przeżyło okres wzmożonej aktywności militarnej, uwieńczonej licznymi sukcesami1. Niespełna pół wieku później cesarstwo znajdowało się jednak w katastrofalnym stanie i pomimo rządów kilku znakomitych cesarzy nie zdołało już odzyskać swojej mocarstwowej pozycji. Okres od poł. X w. do końca XI w. był jednocześnie czasem profesjonalizacji armii, kiedy coraz chętniej korzystano z usług najemników, także kosztem rodzimych wojsk. Wśród licznych kontyngentów najemnych w źródłach narracyjnych oraz dokumentach cesarskich wyróżniały się dwie grupy, tj. Waregowie i Frankowie. Przez pierwsze dekady istnienia gwardii wareskiej jej członkowie naj- częściej nazywani byli w źródłach bizantyńskich Rusami. Z biegiem lat kronikarze zaczęli używać także drugiego określenia, tj. Waregowie2. 1 A.S. M o c h o v, Voennye preobrazovanija v Vizantijskoj Imperii vo vtoroj polovine X – načale XI v., IUGU 31, 2004, s. 14–34. 2 G.G. L i t a v r i n, Variagi i vizantijka, Sl 2, 1999, s. 4. Już V.G. Va s s i l i e v s k i j (Varjago-russkaja i varjago-angliskaja družina v Konstantinopole XI i XII v., [in:] i d e m, Trudy, t. I, St. Peterburg 1908, s. 181–183) zauważył, że pomiędzy przybyciem na Ruś kontyngentu ze Skandynawii, a pierwszą wzmianką o Waregach w źródłach bizantyń- skich mija ponad 50 lat. 2 Chociaż nierzadko obie nazwy używane były wymiennie, to ich znacze- nia bynajmniej nie są tożsame3. Jak zauważył Władysław Duczko, nazwa „Ruś” pochodzi od nordycko-fińskiego terminu oznaczającego wioślarzy oraz załogi łodzi4. Z kolei słowo „Rus” stosowane było jako samookreśle- nie używane przez Skandynawów, pochodzących przeważnie ze Szwecji i przybywających na tereny zamieszkane przez plemiona fińskie5. Na terenach zasiedlonych przez Rusów, takich jak ośrodek w Starej Ładodze, żyli jednak również Bałtowie i Samowie6. Chociaż więc w skład wojska „Rusów” wchodzili przedstawiciele różnych grup etnicznych, to w oczach Bizantyńczyków reprezentowali oni polityczną jedność i określono ich wspólną nazwą7. Z czasem Skandynawowie utworzyli bądź przejęli nowe ośrodki polityczne na obszarach zamieszkałych przez Słowian, tak iż zna- leźli się na zdominowanych przez siebie terenach w mniejszości. Element skandynawski pozostawał jednak na Rusi silny przez prawie dwa stulecia, utrzymując się najdłużej wśród jej elit politycznych, które uległy slawi- zacji dopiero w toku XI w.8 Jednocześnie uznaje się, iż Bizantyńczycy mieli świadomość odrębności etnicznej obu ludów9. 3 Problem ma charakter złożony i cieszy się wśród badaczy sporą popularno- ścią. Dowodem tego jest choćby niedawno opublikowana praca A. O l e j n i k o v a (Varjažskaja gvardija Vizantii, Moskva 2017). 4 W. D u c z k o, Ruś Wikingów, tłum. N. K r e c z m a r, Warszawa 2006, s. 28. 5 Ibidem, s. 27. Termin „Rusowie” pochodzi od staronordyckiego czasownika róa oraz starofińskiego rotsi oznaczającego wiosłowanie. Już wcześniejsi badacze podkreślali, iż nadmorskie okręgi szwedzkiego Upplandu znane były jako Roslagen: S. B l ö n d a l, B.S. B e n e d i k z, The Varangians of Byzantium. An aspect of Byzantine military history, transl. revis., rewritten by B.S. B e n e d i k z, Cambridge–London–New York–Melbourne 1978, s. 1. 6 A.A. Va s i l i e v, The Russian Attack on Constantinople in 860, MAA 46, 1946, s. 173; W. D u c z k o, Ruś Wikingów…, s. 58–75. W. D u c z k o (Ruś Wikingów…, s. 73–74) – wbrew poglądom starszych badaczy – przekonująco dowodzi, że to właśnie z tego obszaru, a nie z rejonu Kijowa, w 860 r. wyruszyła wyprawa na Konstantynopol. 7 Dowodzi tego relacja choćby Skylitzesa ze wspomnianej inwazji z 860 r. (J a n S k y l i t z e s, s. 107). 8 Ową bezsprzeczną rolę wikingów w budowie państwa ruskiego dostrzega także Karol Kollinger, recenzując cytowaną wcześniej pracę W. Duczki: K. K o l l i n g e r, [rec.:] Władysław Duczko, Ruś Wikingów. Historia obecności Skandynawów we wcze- snośredniowicznej Europie Wschodniej, tłum. N. Kreczmar, Warszawa 2007 – WRH 5, 2008, s. 454–456. 9 D. O b o l e n s k y, The Byzantine commonwealth, London 1971, s. 179–201, 223–232; M. B i b i k o v, Die alte Rus’und die russisch-byzantinischen Beziehungen im Spiegel der Wstęp 3 Chociaż szeregi gwardii wareskiej zapełniali pierwotnie wojownicy, którzy w oczach Bizantyńczyków nie różnili się zbytnio od Rusów, to w pewnym momencie członkowie wspomnianej formacji zaczęli być określani terminem „Wareg”10. Dla mieszkańców cesarstwa stało się bowiem jasne, że do gwardii nie wstępują tylko żołnierze z Rusi, ale także z bardziej odległych krajów, leżących na północy. Gdy idzie o ety- mologię wspomnianego terminu, najprawdopodobniej pochodzi on od dwóch nordyckich określeń, tj. vár (ślubować, składać przysięgę) oraz gengi (towarzysz)11. Połączenie obu słów zaowocowało powstaniem terminu væringi, odnoszącego się do osoby, która oddała się pod opie- kę lub przysięgała służyć na określonych warunkach drugiej osobie12. Z biegiem czasu wyraz wszedł do języka greckiego jako potoczna nazwa gwardii wareskiej (βάραγγοι/Barangoi)13. Autorzy bizantyńscy postrze- gali Waregów jako grupę pochodzącą z jednego kręgu kulturowego, tj. z Północy, „z wyspy Thule”, a więc, co do zasady, ze Skandynawii14. byzantinischen Quellen, JÖB 35, 1985, s. 197–222; S.C. F r a n k l i n, Rus’, [in:] ODB, vol. III, s. 1818–1820. 10 Sam proces ma jednak dyskusyjny charakter: E.A. M e l n i k o v a, Varjagi, varangi, veringi: skandinavy na Rusi i v Vizantii, VV 55(80), 1998, s. 159–164; G.G. L i t a v r i n, Vizantijskoe obščestvo i gosudarstvo v X–XI vv., Moskva 1977, s. 169. 11 J. d e Vr i e s, Altnordisches Etymologisches Wörterbuch, Leiden 1962, s. 671–672; S. B l ö n d a l, B.S. B e n e d i k z, The Varangians…, s. 4. Jak podkreśla Elof H e l l q u i s t (Svensk etymologisk ordbok, Lund 1922, s. 1172), w użyciu przyjęła się forma z końcówką -ing. 12 Teoria ta ma jednak swoich przeciwników. E.A. M e l n i k o v a (Varjagi…, s. 160) dowodzi, że przyjęcia wspomnianego rdzenia jako źródła terminu Waregowie ozna- czałoby, iż wywodzi się on sprzed tzw. przegłosu palatalnego, a więc musiał powstać przed 850 r. lub nawet wcześniej. Autorka unaje, że termin ten powstał na Rusi, ale jego autorami była społeczność skandynawskich najemników w służbie księcia Igora. To właśnie w 944 r. Władca miał zaciągnąć na służbę wojowników z Północy, którzy szybko zaczęli być określani mianem Waregów. 13 Dowodzi tego przykład ewolucji innego terminu, określającego wodza, kiedy z pierwotnego foreganga nastąpiła zmiana na foringi: S. B u g g e, Blandede sproghistoriske Bidrag, [in:] Arkiv för nordisk filologi, ed. G. S t o r m, t. II, Christiania 1885, s. 225. W swo- jej najstarszej formie określenie funkcjonowało jednak jako proste zbicie dwóch wyrazów, bowiem w innych rejonach Europy utrzymało swoją pierwotną formę (staroangielski wær- genga, frankijski wargengus, longobardzki waregang): S. B l ö n d a l, B.S. B e n e d i k z, The Varangians…, s. 4; D. P a r d u c c i, Gli stranieri nell’alto medioevo, Mir 1, 2007, s. 2–9. Wcześniejsi badacze doszukiwali się w terminie Wareg pochodzenia greckiego, np.: V.G. Va s s i l i e v s k i j, Varjago-russkaja…, s. 219–221. 14 Najbardziej przekonująca wydaje się teza A.E. Melnikovej, że termin Waregowie inaczej rozumiany był przez Bizantyńczyków, inaczej przez Rusów, a inaczej przez Wstęp 4 Status wspomnianej formacji był wyjątkowy nie tylko ze względu na jej pochodzenie, ale także pełnione przez wojowników funkcje. Relacja pomiędzy cesarzem a gwardzistami przypominała nieco relację pomiędzy germańskimi wodzami i ich drużynnikami, o czym, rozpatrując znaczenie terminu „Wareg”, nie można zapominać15. Gdy idzie o rycerzy z zachodniej Europy, Bizantyńczycy stosowali różne nazewnictwo. Czasami określano ich mianem Normanów, podkre- ślając w ten sposób ich północne pochodzenie16. Pochodzący z Zachodu wojownicy o wiele częściej nazywani byli jednak Frankami17. Co ciekawe, początkowo wspomniany termin używany był w X w. wobec Niemców, a dopiero w następnym stuleciu dotyczył większości ludów Europy Zachodniej. To jednak nie koniec komplikacji, bowiem od czasu pierw- szej krucjaty pojawia się jeszcze jedno określenie, tj. Łacinnicy (latinoi)18. mieszkańców Skandynawii. Dla Bizantyńczyków termin ten oznaczał przede wszystkim formację, choć uznawano, że jej członkowie pochodzą z północnych krajów, tj. Rusi, Skandynawii, a później również Anglii. Dla Rusów Waregami byli drużynnicy księ- cia pochodzący ze Skandynawii. Z kolei dla Skandynawów, szczególnie Islandczyków, Waregiem był tylko ten, kto służył w cesarskiej straży pałacowej: E.A. M e l n i k o v a, Varjagi…, s. 162–164. 15 Przesłanki na to, iż wspomniane określenie mówiło więcej o funkcjach niż o pocho- dzeniu wojowników znaleźć można np. wśród italskich Longobardów. Zgodnie z edyk- tem longobardzkiego króla Rotariusza, z 643 r., cudzoziemcy (waregang) przebywający w granicach jego królestwa byli sądzeni zgodnie z tutejszym prawem. W przypadku wyrażenia zgody władcy, przybysze mogli otrzymać prawo do sądu według prawa kraju, z którego pochodzili: Omnes waregang qui de exteras fines in regni nostri finibus adve- nerint seque sub scuto potestatis nostrae subdederint, legibus nostris langobardorum vivere debeant, nisi si aliam legem ad pietatem nostram meruerint – Prawa Longobardów, 367, s. 85. Jak zauważa S. V i n c i (The legal status of foreigners in Europe between Medieval and Modern Ages, RA 2, 2012, s. 47–48), nazwanie cudzoziemców terminem waregang, nawiązanie osobistego stosunku prawnego z władcą oraz możliwość bycia sądzonym według własnego prawa, przypomina pozycję gwardii wareskiej w Bizancjum. 16 Początkowo wspomniany termin używany był jednak częściej w odniesieniu do Waregów lub Rusów: A. K a z h d a n, Normans, [in:] ODB, vol. III, s. 1493–1494; D.M. N i c o l, Symbiosis and Integration: Some Greco-Latin Families in Byzantium in 11th to 13th Centuries, BF 7, 1979, s. 113–135; W.B. M c Q u e e n, Relations between the Normans and Byzantium 1071–1112, B 56, 1986, s. 427–476. 17 R.B. H i t c h n e r, A. K a z h d a n, Frankoi, [in:] ODB, vol. II, s. 803; I. M o l e s, Nationalism and Byzantine Greece, GRBS 10, 1969, s. 95–108. 18 A. K a z h d a n, Latins and Franks in Byzantium: Perceptron and Realisty from the Eleventh to the Twelfth Centuries, [in:] The Crusades from the Perspective of Wstęp 5 W XII w. termin używany był wymiennie z nazwą Frankowie, jednak w stuleciu wcześniejszym dominowała pierwsza nazwa. Mając świado- mość, iż pod wspomnianym terminem kryją się przedstawiciele róż- nych ludów, przyjąłem go jako zbiorcze określenie najemnej kawalerii z Zachodniej Europy, precyzując, gdzie było to możliwe, o jaką grupę etniczną chodzi. Jeśli chodzi o stan badań, w ostatnich dziesięcioleciach powstało sporo publikacji poświęconych cząstkowo wielu zagadnieniom badanym w niniejszej pracy. Ze względu na ich znaczną liczbę, pozwolę sobie na wska- zanie tylko wybranych tekstów, które odegrały ważną rolę w kształtowaniu obecnego stanu wiedzy w przedmiotowym zagadnieniu. Niewątpliwe zasługi dla badań nad obecnością Franków i Waregów w Bizancjum wnieśli A. Kazhdan19, K. Ciggaar20, N. Oikonomidès21 oraz J. Shepard22. Poza wspomnianymi badaczami, na obecny stan badań wpłynęli znacznie także J.-C. Cheynet23 oraz V. von Falkenhausen24 (szczególnie w zakresie badań nad obecnością bizantyńską w Italii Południowej). Inni uczeni, z których prac szeroko korzystałem, to m.in.: M. Angold25, J. Haldon26, Byzantium and the Muslim World, ed. A.E. L a i o u, R.P.  M o t t a h e d e h, Wash- ington 2001, s. 86–89. 19 A. K a z h d a n, Latins and Franks…, s. 83–100. 20 K. Ciggaar, England and Byzantium on the Eve of the Norman Conquest, ANS 5, 1982, s. 78–96; i d e m, Western Travelers to Constantinople. The West and Byzantium 962–1204: Cultural and Political Relations, New York, 1996, s. 396. 21 N. O i k o n o m i d è s, Les listes de préséance byzantines des IXe et Xe siècles, Paris 1972; i d e m, Some Byzantine State Annuitants: Epi tes (megales) Hetaireias and epi ton Barbaron, BSym 14, 2001, s. 9–28. 22 J. S h e p a r d, „Byzantinorussica”, REB 33, 1975, s. 211–225; i d e m, Byzantium’s last Sicilian expedition: Scylitzes testimony, RSBN 14/16, 1977, s. 145–159; i d e m, The uses of the Franks in eleventh-century Byzantium, ANS 15, 1993, s. 275–306. 23 J.-C. C h e y n e t, Sceaux de la collection Khoury, RN 20(159), 2003, s. 419–456; i d e m, G. T h e o t o k i s, Sceaux byzantins de la collection D. Theodoridis. Les sceaux patronymiques, Paris 2010. 24 V. v o n F a l k e n h a u s e n, Untersuchungen über die byzantinische Herrschaft in Süditalien vom 9. bis ins 11. Jahrhundert, Wiesbaden 1967. 25 M. A n g o l d, Knowledge of Byzantine Hisotry in the West: The Norman Historians (Eleventh and Twelfth Centuries), ANS 25, 2003, s. 19–33; i d e m, The Byzantine State on the Eve of the Battle of Mantzikert, BF 16, 1991, s. 9–34. 26 J. H a l d o n, Theory and practice in tenth-century military administration: chapters II, 44 and 45 of the Book of Ceremonies, TM 13, 2000, s. 201–352. Wstęp 6 W.E. Kaegi i W. Treadgold27. Na gruncie polskim szczególnie zasłużeni są W. Duczko28 (szczególnie w badaniach nad obecnością skandynawską na Rusi), M.J. Leszka29, L.P. Słupecki30, M. Salamon31 i T. Wolińska32 (zwłaszcza w zakresie interakcji Bizancjum z Europą Zachodnią) oraz inni badacze, tacy jak J. Bonarek33, J. Dudek34, A. Paroń35 i M. Böhm36. Należy również wspomnieć o znacznym wkładzie rosyjskich badaczy, takich jak G.G. Litavrin37, V.V. Kučma38, V.A. Arutjunova-Fidanjan39, A.S. Mochov40 czy S. Markarian41. 27 W. Tr e a d g o l d, The army in the works of Constantine Porphyrogenitus, RSBN 29, 1992, s. 77–162; i d e m, Byzantium and Its Army 284–1081, Stanford 1995, s. 284. 28 W. D u c z k o, Ruś Wikingów… 29 M.J. L e s z k a, Symeon I Wielki a Bizancjum. Z dziejów stosunków bułgarsko- bizantyńskich w latach 893–927, Łódź 2013. 30 L.P. S ł u p e c k i, Mitologia skandynawska w epoce Wikingów, Kraków 2003. 31 M. S a l a m o n, Mennictwo bizantyńskie, Kraków 1987. 32 T. Wo l i ń s k a, Wareg w Bizancjum. Sycylijska przygoda Haralda Hardraade, BP 15, 2009, s. 65–85. 33 J. B o n a r e k, Romajowie i obcy w kronice Jana Skylitzesa. Identyfikacja etniczna Bizantyńczyków i ich stosunek do obcych w świetle kroniki Jana Skylitzesa, Toruń 2003; i d e m, Anglosasi w służbie Komnenów. Zarys problemu, [in:] Per saecula. Dyplomacja – gospodarka – historiografia. Studia ofiarowane Profesorowi Edmundowi Mierzwie, Olsztyn–Piotrków Trybunalski 2009, s. 23–28; i d e m, Bizancjum w dobie bitwy pod Mantzikert. Znaczenie zagrożenia seldżuckiego w polityce bizantyńskiej w XI wieku, Kraków 2011. 34 J. D u d e k, Pęknięte zwierciadło. Kryzys i odbudowa wizerunku władcy bizantyń- skiego od 1056 roku do ok. 1095 roku, Zielona Góra 2009; i d e m, Chazarowie. Polityka, kultura, religia. VII–XI w., Warszawa 2016. 35 A. P a r o ń, Pieczyngowie. Koczownicy w krajobrazie politycznym i kulturowym średniowiecznej Europy, Wrocław 2015. 36 M. B ö h m, Waregowie – piechota morska Bizancjum?, PZH 12, 2011, s. 179–195. 37 G.G. L i t a v r i n, Vizantijskoje… 38 V.V. K u č m a, Iz istorii vizantijskogo voennogo iskusstva na rubeže IX–X vv. (Struktura i čislennost’ armejskich podrazdelenij), ADSV 12, 1975, s. 79–85. 39 V.A. A r u t i u n o v a-F i d a n i a n, Ob’’ekty ekspansii Vizantijskoj imperii na vostok (X–XI vv.). Terminologija, VPSTGU.F 53, 2017, s. 11–23. 40 A.S. M o c h o v, Voennye… 41 S. M a r k a r i a n, Po povodu ličnosti predvoditelja družiny vikingov na Kavkaze v XI veke, HPJ 103.1, 2000, s. 150–158. Wstęp 7 Trzeba jednak przyznać, iż do tej pory, z wyjątkiem tekstu G. Theo- tokisa poświęconego obecności Franków i Waregów w Bizancjum w IX–XI w., nie przeprowadzono kompleksowych badań nad obydwie- ma grupami oraz ich wpływem na losy Bizancjum w XI w.42 Pierwsze badania dotyczące gwardii wareskiej prowadził jeszcze V.G. Vassilievskij43. Chociaż korzystałem z efektów pracy wspomnianego badacza, to nale- ży przyznać, że w wielu przypadkach nie wytrzymały one próby czasu. Pierwszą monografią na temat obecności Waregów w cesarstwie bizan- tyńskim, która stanowiła dla mnie punkt wyjścia do badań, była książka S. Blöndala (zm. 1950 r.), poddana gruntownym zmianom redakcyjnym przez B.S. Benedikza. Ponieważ praca ta wzbudzała i wzbudza pewne kontrowersje, zatrzymam się nad nią chwilę dłużej. Na temat monografii S. Blöndala (przetłumaczonej na język angielski przez B.S. Benedikza) zabrał głos m.in. G.P. Majeska44. Badacz dostrzegł wysiłek autorów w kwestii włączenia szeroko rozumianych źródeł skandynawskich do badań nad obecnością gwardii wareskiej w Bizancjum. Podobnie jak więk- szość badaczy, nie ocenił wspomnianej pracy wysoko. Przede wszystkim badacz wytknął autorom monografii pobieżną analizę zagadnienia obec- ności wikingów na Rusi. G.P. Majeska uznał także, iż pracy S. Blöndala oraz B.S. Benedikza brakuje myśli przewodniej. O wiele poważniejszym zarzutem jest jednak (zasadne skądinąd) twierdzenie, że przypisy we wspomnianej monografii są niedbałe, zaś uczeni budują swoje wnioski na hipotezach niepopartych dowodami. Nieco bardziej łaskawy był w swo- jej ocenie W.E. Kaegi45. Badacz ten dostrzegł, iż S. Blöndal był znawcą średniowiecznej literatury skandynawskiej, bez znajomości której nie- możliwe jest zrozumienie fenomenu obecności wikingów na Rusi oraz 42 G. T h e o t o k i s, Rus, Varangian and Frankish Mercenaries in the Service of the Byzantine Emperors (9th–11th C.) Numbers, Organisation and Battle Tactics in the Operational Theatres of Asia Minor and the Balkans, BS 22, 2012, s. 125–156. 43 V.G. Va s s i l i e v s k i j, Varjago-russkaja… 44 G.P. M a j e s k a, [rec.:] The Varangians of Byzantium: An Aspect of Byzantine Military History by Sigfus Blondal, B.S. Benedikz…– AHR 85.1, 1980, s. 101. 45 W.E. K a e g i, [rec.:] The Varangians of Byzantium by S. Blöndal, B.S. Benedikz… – Spe 56.1, 1981, s. 99–100. Wstęp 8 w Bizancjum. W.E. Kaegi ocenił także wysoko próbę odtworzenia prze- biegu służby Haralda Hardrady w cesarstwie oraz jego udziału w obaleniu Michała V w 1042 r. Generalnie jednak recenzja wspomnianego badacza także nie jest szczególnie pochlebna. Wśród podnoszonych zarzutów warto wymienić pominięcie przez S. Blöndala i B.S. Benedikza zachodniej literatury. W.E. Kaegi miał także zastrzeżenia do całościowego obrazu pracy, podkreślając, iż brak w niej obiektywnej oceny wartości gwar- dii wareskiej jako najemników46. Trzeba przyznać, iż praca S. Blöndala i B.S. Benedikza ma wiele usterek, a nade wszystko nie oddaje współcze- snego stanu wiedzy. Pierwszy ze wspomnianych badaczy zmarł w 1950 r., co sprawia, iż nawet pełna merytorycznych uwag praca drugiego z wymie- nionych badaczy nie zdołała zaktualizować monografii. Prawdą jest rów- nież, że w pracy roi się od uogólnień wprowadzających czytelnika w błąd. Tym niemniej była to jedyna, jak do tej pory, praca poświęcona obecności Waregów w Bizancjum, uwzględniająca tak szeroki korpus źródłowy oraz całkiem pokaźną literaturę47. Wspomniany G.P. Majeska poleca zamiast pracy S. Blöndala i B.S. Be- nedikza monografię autorstwa H.R.E. Davidson48. Trzeba istotnie przy- znać, że wspomniana książka zawiera kompetentną analizę obecności wikingów na Rusi. Warto jednak zauważyć, iż Waregom w Bizancjum poświęcony został tylko jeden rozdział, choć formułowane w monografii 46 Można odnieść wrażenie, iż niektóre zarzuty recenzentów nie są spójne. Z jednej strony W.E. Kaegi dostrzega odwoływanie się przez B.S. Benedikza do wniosków badaczy radzieckich i bogatą analizę obecności wikingów na Rusi, zaś z drugiej G.P. Majeska twierdzi, że wspomnianemu zagadnieniu poświęcono zbyt mało uwagi. Tymczasem autorzy monografii nie kryli od początku, iż celem ich pracy jest analiza obecności Waregów w Bizancjum. Pobieżne omówienie obecności wikingów na Rusi oraz skrótowe potraktowanie systemu militarnego cesarstwa jest więc uzasadnione. 47 Niektóre cytowane prace zawierają wartościowe wnioski oraz odsyłacze do źródeł, których nie cytuje się w nowszych pracach. Do takich należy praca G. Schlumberger, zawierająca zapis dokumentu wystawionego przez Bazylego Boiannesa, osadzającego w twierdzy Troia kompanię Normanów, którzy wymówili wcześniej służbę hrabiom Arpino. Pomijając S. Blöndala, zapis źródła podawała, jako jedna z nielicznych, Vera von Falkenhausen: Untersuchungen über die byzantinische Herrschaft in Süditalien vom 9. bis ins 11. Jahrhundert, Wiesbaden 1967, s. 86–87. 48 G.P. M a j e s k a, [rec.:] The Varangians…, s. 101; H.R.E. D a v i d s o n, The Viking Road to Byzantium, London 1976, s. 341. Wstęp 9 wnioski są dużo bardziej wyważone, co należy autorce poczytać na plus49. Wydaje się, że praca S. Blöndala i B.S. Benedikza znajduje obecnie coraz więcej życzliwych czytelników. Zasługi badaczy trafnie dostrzegł G. Theotokis przy okazji pracy nad swoim wartościowym artykułem dotyczącym Waregów i Franków w Bizancjum w okresie od IX do XI w.50 Badacz docenił przede wszystkim wartość analizy skandynawskiej bazy źródłowej. Również ja przyłączam się do opinii wspomnianego badacza, dostrzegając w pracy S. Blöndala i B.S. Benedikza udaną, choć niepozba- wioną błędów, próbę syntezy źródeł skandynawskich i zachodnioeuro- pejskich z tekstami bizantyńskimi. Należy podkreślić, że badania nad obecnością Waregów i Franków w Bizancjum wiążą się z koniecznością zapanowania nad źródłami i lite- raturą, należącymi do odmiennych kręgów kulturowych i językowych. Ze względu na ilość materiału, zdecydowałem się ograniczyć liczbę cytowa- nych pozycji literatury, powołując się często na najbardziej uznaną ency- klopedię bizantyńską, zawierającą pod każdym hasłem bogate odsyłacze bibliograficzne51. Podjęcie niniejszego przedmiotu badań wiązało się z analizą rozległej bazy źródłowej. Najpoważniejszą część źródeł wykorzystanych w niniejszej pracy stanowią teksty pisane. Ze względów praktycznych zostały one podzielone na trzy grupy. Pierwszą grupę tworzą źródła wywodzące się przede wszystkim z tra- dycji bizantyńskiej. Wykorzystane w niniejszej pracy teksty mają zróżni- cowany charakter, bowiem uwzględnione zostały nie tylko kroniki, ale także traktaty wojskowe, dekrety cesarskie i inne. Traktaty poświęcone sztuce wojskowej znalazły zastosowanie szczegól- nie w pierwszym rozdziale pracy. Jednym z najstarszych tekstów w tej gru- pie jest Strategikon, przypisywany cesarzowi Maurycjuszowi (582–602)52. 49 H.R.E. D a v i d s o n, The Viking Road…, s. 177–266. 50 G. T h e o t o k i s, Rus, Varangian…, s. 125–156. 51 The Oxford Dictionary of Byzantium, vol. I–III, ed. A. K a z h d a n, Oxford 1991. Ze wspomnianych powodów zrezygnowałem z umieszczania poszczególnych haseł w biblografii. 52 G. D e n n i s, Maurice’s Strategikon: Handbook of Byzantine military strategy, Pennsylvania 1984; P. R a n c e, Maurice’s Strategicon and the Ancients: the Late Antique Wstęp 10 Analizując zmiany, jakie zaszły w strukturze armii bizantyńskiej w X w., uwzględniłem Taktykę Leona VI (886–912), która stanowiła swoiste pod- sumowanie bizantyńskiej wiedzy u progu stulecia, w którym cesarstwo miało rozpocząć bardziej agresywną politykę wobec państw ościennych53. Korzystałem również z późniejszych traktatów, takich jak Sylloge tacti- corum oraz Syntaxis armatorum quadrata54. Dalsze zmiany w systemie organizacyjnym armii bizantyńskiej, w tym wzrost znaczenia najemników, śledziłem na przykładzie Praecepta militaria Nikefora II Fokasa oraz frag- mentów traktatu Nikefora Uranosa55. W niniejszej pracy powoływałem się wreszcie na dwa traktaty napisane przez anonimowego autora w X w., tj. O potyczkach oraz o Urządzeniu obozu56. Reception of Aelian and Arrian, [in:] Greek Taktika. Ancient Military Writing and its Heritage, ed. P. R a n c e, N.V. S e k u n d a, Gdańsk 2017, s. 217–255. 53 The Taktika of Leo VI, ed. transl. G. D e n n i s, Washington 2010; B. L e w i s, The Middle East: A brief history of the last 2000 years, New York 1995, s. 234–235. W dziele tym cesarz usystematyzował wiedzę z wcześniejszych stuleci oraz dokonał licznych, bez- cennych dla badaczy, obserwacji: E.N. L u t t w a k, The Grand Strategy of the Byzantine Empire, Harvard 2009, s. 305. 54 A. D a i n, Sylloge Tacticorum quae olim ‘Inedita Leonis Tactica’ Dicebatur, Paris 1938. Wspomniane źródło najprawdopodobniej jednak powstało znacznie później, tj. za czasów panowania Romana I Lekapena. W pracy posiłkowałem się również przekła- dem i komentarzem G. Chatzelisa oraz J. Harrisa: A Tenth-Century Byzantine Military Manual: The Sylloge Tacticorum, ed. G. C h a t z e l i s, J. H a r r i s, Birmingham 2017. Drugi ze wspomnianych traktatów to w istocie schemat formacji armii bizantyńskiej, wzbogaconej o krótki komentarz: E. M c G e e r, The Syntaxis armatorum quadrata: a tenth-century tactical blueprint, REB 50, 1992, s. 219–229. 55 Praecepta militaria, [in:] Sowing the Dragon’s Teeth: Byzantine Warfare in the Tenth Century, ed. E. M c G e e r, Dumbarton Oaks–Washington 1995, s. 3–78. Wspomniane traktaty są bardzo ciekawe, ponieważ ich autorzy reprezentują już bardziej agresywną strategię militarną cesarstwa: H. M i h ă e s c u, Pour une nou- velle édition du traité Praecepta Militaria du Xe siècle, RSBS 2, 1982, s. 315–322; J.A. F o u c a u l t, Douze chapitres inédits de la Tactique de Nicéphore Ouranos, TM 5, 1973, s. 281–312. 56 Krytyczne wydania obu dzieł znajdują się w pracy G. Dennisa: Three Byzantine Military Treatises, ed. G.T. D e n n i s, Washington 1985, s. 246–327. O ile pierwszy z traktatów opisuje okres chaotycznych zmagań bizantyńsko-arabskich z I poł. X w., o tyle drugi opisuje już realia późniejsze, gdy Hamdanidzi nie stanowili już dla cesarstwa zagrożenia: N.M. El-C h e i k h, Byzantium viewed by the Arabs, Harvard 2004, s. 83–84; G. D e n n i s, Three Byzantine…, s. 137–140. Wstęp 11 W badaniach nad rolą Waregów i Franków w Bizancjum istotne były nie tylko dokumenty opisujące ich miejsce w strukturze armii bizantyńskiej, ale także możliwości awansu na dworze cesarskim w Konstantynopolu. Nieco uwagi poświęciłem więc również tym źródłom, które dotyczyły ceremoniału dworskiego oraz zarządzania państwem. Punktem wyjścia do analizy hierarchii dworskiej i formacji wojskowych była dla mnie Notitia Dignitatum57. Oparłem się również na Taktykonie Uspienskiego58. Jednym z najważniejszych tekstów wykorzystanym w niniejszej pracy jest jednak Kletorologion Filoteusza z 899 r.59 Wspomniane źródła pozwalają nam nie tylko poznać godności i urzędy w cesarstwie, ale również ich hierarchię ważności. Ta ostatnia przestrzegana była szczególnie restrykcyjnie pod- czas uroczystości państwowych. W badaniach nad nimi fundamentalne znaczenie mają prace Konstantyna VII Porfirogenety, tj. O zarządza- niu państwem oraz O ceremoniach dworu bizantyńskiego60. Dla okresu 57 Notitia Dignitatum accedunt Notitia Urbis Constantinopolitanae et Laterculi prouin- ciarum, ed. O. S e e c k, Berolini 1876. Traktat powstał w V w. i stanowił dla mnie punkt wyjścia dla badań nad zmianami, jakie zaszły w bizantyńskim centrum władzy w stule- ciach następnych. Więcej na temat źródła czytaj – P. B e r g e r, The Insignia of Notitia Dignitatum, New York 1981. 58 Le Taktikon du cod. Hierosol. Gr. 39 dit Taktikon Uspenskij, [in:] Les listes…, s. 41–63. Autor wydania, z którego korzystałem, datuje wspomniane dzieło na rok 842/843. Wspomniany tekst jest zestawieniem wojskowych, cywilnych i kościelnych urzędów bizantyńskich, ułożonych w hierarchii ważności. 59 Le traité de Philothée, [in:] Les listes…, s. 65–235; A. K a z h d a n, Philotheos, Kletorologion of, [in:] ODB, vol. III, s. 1661–1662. 60 O. J u r e w i c z, Historia literatury bizantyńskiej, Wrocław–Warszawa–Kraków– Gdańsk–Łódź 1984, s. 168–175. Podstawą dla odtworzenia struktury dworu w X w. jest bowiem praca Konstantyna Porfirogenety, O ceremoniach: C o n s t a n t i n e P o r p h y r o g e n n e t o s, The Book of Ceremonies, transl. A. M o f f a t t, M. Ta l l, vol. I–II, Canberra 2012. Drugim dziełem wspomnianego cesarza, zawierającym również istotne informacje o cudzoziemskich najemnikach w Bizancjum, jest traktat poświęcony zarządzaniu państwem, czyli De administrando imperio: Constantinus Porphyrogenitus, De administrando imperio, ed. Gy. M o r a v c s i k, R.J.H. J e n k i n s, Washington 1967. Więcej na temat samego Konstantyna Porfirogenety oraz wspomnianych dzieł można przeczytać u: A. To y n b e e, Constantine Porphyrogenitus and His World, London 1973; P. L e m e r l e, Byzantine Humanism: the First Phase. Notes and Remarks on Education and Culture in Byzantium from the Origins to the 10th Century, transl. H. L i n d s a y, A. M o f f a t t, Canberra 1986; G. Ta n n e r, The Historical Method of Constantine Porphyrogenitus, BF 24, 1997, s. 125–140. Wstęp 12 późniejszego, tj. II poł. XI w., wartościowym źródłem jest także Strategikon Kekaumena, napisany ok. 1075–1078 r.61 Informacje zawarte we wspomnia- nych tekstach znajdują ciekawe uzupełnienie w postaci niektórych dzieł poetów dworskich, takich jak chociażby Jan Mauropous62. Do tego należy dodać również oficjalną korespondencję cesarską, chryzobulle oraz teksty traktatów zawieranych z władcami państw ościennych63. Poza źródłami pisanymi zachowało się również sporo pieczęci bizantyńskich, co sprawia, że w czasie badań korzystałem także ze źródeł sigillograficznych. Fundamentalną grupę źródeł wykorzystywanych w całej pracy sta- nowią teksty autorów bizantyńskich, przede wszystkim o charakterze kronikarskim. Ze względu na liczne symboliczne odniesienia w tek- stach źródłowych do Germanów w służbie cesarzy wschodniorzym- skich, przy okazji wzmiankowania Waregów, istotne były dla mnie prace Prokopiusza z Cezarei (ok. 500–565)64. Z późniejszego okresu pochodzi praca Teofanesa Wyznawcy, która dostarcza wartościowych informacji 61 Sovety i rasskazy. Poučenija vizantijskogo polkovodca XI veka, podgot. teksta, vve- denije, perevod, komm. G.G. L i t a v r i n, Sankt-Peterburg 2003. Wspomniany tekst pozwala spojrzeć na zagadnienie zarządzania państwem z perspektywy poddanego- żołnierza, co w kontekście obecności najemników w Bizancjum daje okazję do wysnucia ciekawych wniosków: O. J u r e w i c z, Historia…, s. 182. 62 Iohannis Euchaitorum metropolitae quae in codice vaticano graeco 676 supersunt, ed. I. B o l l i g, P. de L a g a r d e, Göttingen 1882. Dzieła ich są szczególnie ciekawe wtedy, gdy komentują ważne dla cesarstwa wydarzenia, np. uzurpację Leona Tornikiosa: The Letters of Ioannes Mauropous, Metropolitan of Euchaita, ed. A. K a r p o z i l o s, Thessalonike 1990; R. A n a s t a s i, Su Giovanni d’Euchaita, SG 29, 1976, s. 19–49. Z późniejszych poetów wymienić można jeszcze Mikołaja Kalliklesa: Carmi. Testo critico, introduzione, traduzione, commentario e lessico, ed. R. R o m a n o, Neapol 1980, s. 231; A. K a z h d a n, Kallikles, Nicholas, [in:] ODB, vol. II, s. 1093. 63 Regesten der Kaiserurkunden des Oströmischen Reiches von 565–1453, ed. F. D ö l g e r, teil 1–2: Regesten von 565–1453, München 1924–1995. 64 The Anecdota or Secret History, ed. H.B. D e w i n g, Bonn 1935; History of the Wars, ed. H.B. D e w i n g, London–New York 1919. Ponieważ wspomniany kroni- karz towarzyszył bizantyńskiemu wodzowi Belizariuszowi, warto brać pod uwagę jego informacje dotyczące sztuki wojskowej. Należy jednak uznać, iż równie wartościowa co De bellis, jest także jego Historia sekretna: A. C a m e r o n, Procopius and the Sixth Century, Berkley–Los Angeles 1985; B. R u b i n, Prokopius von Kaisareia, [in:] RE 23, 1957, s. 273–599. Szczególnie wartościowe jest porównanie informacji podanych przez Prokopiusza w Historii sekretnej z informacjami zawartymi w Notitia Dignitatum. Wstęp 13 z zakresu zmian organizacyjnych w armii bizantyńskiej65. W podobnym kontekście, ale w odniesieniu do II poł. X w., wykorzystywałem dzieło Leona Diakona66. Bez porównania większą wagę miało jednak dla mnie dzieło Jana Skylitzesa67. Zostało ono doprowadzone do 1057 r. i jest jednym z podstawowych źródeł do badań nad historią polityczną Bizancjum w I poł. XI w. Autor szczególnie wiele informacji poświęca państwom i ludom ościennym, na co zwracają uwagę niektórzy badacze68. 65 T h e o p h a n e s, Chronographia, rec. C. de Boor, vol. I, Lipsiae 1883; L. N e v i l l e, Guide to Byzantine Historical Writing, Cambridge 2018, s. 61–71. Praca Teofanesa jest również ważna ze względu na wzmianki dotyczące wynagrodzenia żołnierzy oraz ustawodawstwa cesarskiego w zakresie zarządzania organizacją temową. 66 Leonis Diaconi Caloensis Historiae libri decem, ed. I. B e k k e r, Bonn 1828. W pracy korzystałem również z przekładu na język angielski oraz komentarza A.M. Talbot oraz D.F. Sullivan: The History of Leo the Deacon. Byzantine Military Expansion in the Tenth Century, ed. A.M. Ta l b o t, D.F. S u l l i v a n, Dumbarton Oaks–Washington 2005. Kronika wspomnianego autora, który jako diakon był świadkiem wielu przełomowych wydarzeń w pałacu cesarskim, jest szczególnie cenna dla badań nad dziejami politycz- nymi Bizancjum w okresie rządów Nikefora II Fokasa, Jana Tzymiskesa oraz Bazylego II: O. J u r e w i c z, Historia…, s. 181. Więcej informacji na temat życia autora źródła można znaleźć w: N. P a n a g i o t a k e s, Leon ho diakonos, Athens 1965; A. K a ž d a n, Iz istorii vizantijskoj chronografii X v., 2: Istočniki Lva Diakona i Skilicy dlja tretej četverti X stoletija, VV 20, 1961, s. 106–128. 67 Ioannis Scylitzae Synopsis historiarum, ed. I. T h u r n, Berlin–New York 1973; O. J u r e w i c z, Historia…, s. 189–190. Z perspektywy badań podjętych w niniejszej książce ważna jest dla mnie zarówno osoba autora źródła, jak i jego treść. Nie bez zna- czenia pozostaje fakt, iż Skylitzes zrobił w Bizancjum udaną karierę, dochodząc do god- ności kuropalatesa oraz drungariusza wiglów: D.I. P o l e m i s, Some Cases of Erroneous Identification in the Chronicle of Skylitzes, BS 26, 1965, s. 74–81. Według niektórych badaczy należy identyfikować go z postacią Jana Thrakesiosa, pełniącego wspomniane wyżej funkcje jeszcze w 1092 r.: W. S e i b t, Johannes Skylitzes: zur Person des Chronisten, JÖB 25, 1976, s. 81–85. Nieco więcej informacji o autorze dzieła znaleźć można także w anglojęzycznym tłumaczeniu tekstu: J.-C. C h e y n e t, John Skylitzes, the author and his family, [in:] J o h n S k y l i t z e s, A synopsis of Byzantine History, 811–1057, introd., text, notes, transl. J. Wo r t l e y, Cambridge 2010, s. IX–XI; B. F l u s i n, Re-writing history: John Skylitzes’ Synopsis historion, [in:] J o h n S k y l i t z e s, A synopsis…, s. XII–XXXIII. 68 Więcej na ten temat można przeczytać u: J. B o n a r e k, Romajowie…. Trzeba jednak zauważyć, iż Skylitzes tworzył swoją pracę, posiłkując się innymi źródłami, co sprawia, iż kronika nie zawsze jest spójna. Na wspomniany problem zwrócił uwagę m.in. Jonathan Shepard: J. S h e p a r d, Byzantium’s last Sicilian expedition: Scylitzes testimony, RSBN 14/16, 1977, s. 145–159. Wstęp 14 Ze względu na ramy chronologiczne mojej pracy, nieodzownym było dla mnie dzieło, które znane jest jako Kontynuacja Skylitzesa69. Korzystałem również pracy Jerzego Kedrenosa, autor Synopsis historion70. W toku badań ważym uzupełnieniem była również praca Michała Attaliatesa71. Zawiera ona informacje z lat 1034–1079, poprzedzających przejęcie tronu przez Aleksego I Komnena72. Dzieło Attaliatesa jest ważne również dlatego, że autor nie krył negatywnego stosunku do Franków. W badaniach nad udziałem Waregów i Franków w politycznych wydarzeniach na dworze 69 E Synecheia tes chronografias tou Ioannou Skylitzes, ed.  E.T.  Ts o l a k e s, Thessalonique 1968. Nie mamy, niestety, pewnych informacji, co do tożsamości auto- ra kroniki, który opisał wydarzenia w okresie 1057–1079: A. K a z h d a n, Skylitzes Continuatus, [in:] ODB, vol. III, s. 1914. B. Flussin jest przekonany, że Kontynuacja jest również dziełem samego Skylitzesa: B. F l u s i n, Re-writing history…, s. XII. 70 G e o r g i u s C e d r e n u s, I o a n n e s S c y l i t z e s, Ope, t. I–II, ed. I. B e k k e r, Bonn 1839. Choć dla autora dzieła ważnym materiałem do pracy były kroniki Teofanesa Wyznawcy, Pseudo-Symeona i Jerzego Synkellosa, to od 811 r. kronikarz bazował przede wszystkim na pracy Jana Skylitzesa: J. H o w a r d-J o h n s t o n, The Chronicle and Other Forms of Historical Writing in Byzantium, MChr 10, 2016, s. 8–9. Pomimo iż relacja Kedrenosa jest dla interesującego mnie okresu wierną kopią Skylitzesa, to postanowiłem uwzględnić odsyłacze do źródła, by umożliwić zainteresowanym porównanie narracji. O autorze tekstu wiadomo niewiele, poza tym, że żył w XII w. Praca Kedrenosa została doprowadzona do 1057 r.: O. J u r e w i c z, Historia…, s. 190; R. M a i s a n o, Sulla tradizione manoscritta di Giorgio Cedreno, RSBN 14/16, 1977/1979, s. 179–201. Próbę ustalenia tożsamości Kedrenosa podejmuje także W. Tr e a d g o l d, lecz nie posuwa się do jednoznacznych wniosków, podając kilka możliwości: W. Tr e a d g o l d, The Middle Byzantine Historians, New York 2013, s. 339–342. Niestety, autor zakończył swoją pracę w tym samym roku co Skylitzes i nie kontynuował dzieła dla późniejszego okresu, który oglądał własnymi oczyma. 71 M i c h a e l A t t a l e i a t e s, The History, ed. A. K a l d e l l i s, D. K r a l l i s, Cambridge Mass.–London 2012. Chociaż autor nie mógł poszczycić się szlachetnym uro- dzeniem, to udało mu się zrobić w Konstantynopolu znakomitą karierę: O. J u r e w i c z, Historia…, s. 182–183. 72 E.T. Ts o l a k i s, Aus dem Leben des Michale Attaleiates (seine Heimatstadt, sein Geburts- und Todesjahr), BZ 58, 1965, s. 3–10. Należy jednak pamiętać, iż autor Historii był sympatykiem Nikefora III Botaniatesa, co nie pozostało bez wpływu na jego pracę: A. K a z h d a n, Attaleiates, Michael, [in:] ODB, vol. I, s. 229. Jak zauważa D. Krallis, Attaliates zmarł na krótko przed objęciem tronu przez Aleksego Komnena, stąd nie zdążył zmienić dedykacji swojej pracy: D. K r a l l i s, Michael Attaleiates and the Politics of Imperial Decline in Eleventh Century Byzantium, Tempe 2012, s. 213–228. Wstęp 15 bizantyńskim korzystałem także z kroniki Michała Psellosa73. Na tle wspomnianych wcześniej historyków, z których przynajmniej dwóch posiadało wiedzę o sprawach wojskowych, Michał Psellos jest postacią szczególną74. Wydaje się prawdopodobne, że posiadał on realny wpływ na decyzje Konstantyna Monomacha, Konstantyna X Dukasa, a także, w początkowym okresie, na Michała VII Dukasa75. Pomimo iż należy zachować ogromny krytycyzm wobec wiarygodności relacji Psellosa, jego praca stanowi nieocenione źródło informacji na temat spisków i rywali- zacji koterii dworskich oraz postawy gwardii pałacowej (co dla mnie jest szczególnie interesujące). Kolejnym źródłem, z którego korzystałem w tej książce, jest Epitome historiarum Zonarasa76. Autor sprawował ważne i zaszczytne funkcje na dworze (protoasekretis oraz wielki drungariusz wiglów) Aleksego Komnena i towarzyszył mu do śmierci w 1118 r., więc miał wiarygodne informacje o wielu wydarzeniach. Co ciekawe, kroni- karz pozostawił w swoim dziele liczne krytyczne uwagi na temat cesarza, któremu zarzucał m.in. nepotyzm77. Jest to bardzo ważny tekst, bowiem 73 Chronographie ou histoire d’un siècle de Byzance (976–1077), ed. E. R e n a u l t, Paris 1926–1928. Uznaje się, że autor Chronografii urodził się ok. 1018 r. i zmarł najprawdo- podobniej pomiędzy 1078 a 1081 r.: L. B e n a k i s, Michael Psellos’ Kritik an Aristoteles, BZ 56 56, 1963, s. 213–227; P. G a u t i e r, Collections inconnues ou peu connues de textes pselliens, RSBS 1, 1981, s. 39–69; C. C h a m b e r l a i n, The Theory and Practice of Imperial Panegyric in Michael Psellus, B 56, 1986, s. 16–27; O. J u r e w i c z, Historia…, s. 192–194. 74 Autor źródła przedstawia się jako specjalista w wielu sprawach, w tym także w zakre- sie wojskowości, choć w rzeczywistości był dyletantem. Więcej informacji na temat tego autora: E. P i e t s c h, Die „Chronographia” des Michael Psellos: Kaisergeschichte, Autobiographie und Apologie, Wiesbaden 2005; S. P a p a i o a n n o u, Michael Psellos: Rhetoric and Authorship in Byzantium, Cambridge 2013. Na temat ostatnich lat życia Psellosa: P.P. J o a n n o u, Psellos et le monastère, BZ 44, 1951, s. 283–290. 75 Konstantyn X Dukas należał do małoazjatyckiej rodziny, posiadającej również ziemie w Paflagonii i Tracji: A.S. M o c h o v, Voennaja politika Konstantina X Duki, NaVe 96, 2011, s. 58. We wspomnianym okresie dużym znaczeniem cieszyli się również Jan Dukas, wraz z synami, Andronikiem i Konstantynem: A.S. M o c h o v, Vizantijskaja armija v pravlenie Romana IV Diogena (1068–1071 gg.), ADSV 34, 2003, s. 287, 294. 76 Ioannis Zonarae Epitome Historiarum libri XIII–XVIII, ed. T. B ü t t n e r- -Wo b s t, Lipsiae 1897. Tekst urywa się na 1118 r. i uznaje się, że powstał niedługo po tym czasie. 77 Więcej na temat wspomnianego autora czytaj także: M. D i M a i o, Smoke in the Wind: Zonaras’ Use of Philostorgius, Zosimus, John of Antioch and John of Rhodes, B 58, Wstęp 16 uzupełnia przekaz Anny Komneny, córki Aleksego Komnena. Autorka Aleksjady zajmuje wyjątkowe miejsce wśród historyków bizantyńskich78. Jako córka panującego w trudnym okresie cesarza, miała okazję opisać kluczowe dla historii Bizancjum wydarzenia, dysponując informacjami z najbardziej wiarygodnych źródeł79. Ciekawym materiałem do badań jest, wreszcie, praca jej męża, Nikefora Bryenniosa Młodszego80. Autor zaprezentował opisywane przez siebie wydarzenia przez pryzmat zma- gań o władzę pomiędzy możnymi rodami, a nie rządów poszczególnych cesarzy81. Osobną grupę tekstów stanowią źródła arabskie, armeńskie oraz ruskie. Większość z nich została wykorzystana w pierwszym rozdziale, przy okazji rozważań na temat zmian w organizacji armii bizantyńskiej, w tym wyko- rzystaniu najemników w X w. Jednym z najwcześniej żyjących kronikarzy, należących do wspomnianej grupy, był Ḳudāma ibn Dja’far (żyjący pomię- dzy 873 a 932–948 r.)82. Spośród wieku zaginionych dzieł przetrwał ważny fragment pracy pt. Kitab al-Kharaj wa sina’at al’Kitaba, w którym autor podał liczne informacje statystyczne, w tym odnoszące się do cesarstwa bizantyńskiego83. Kolejnym pisarzem, z którego dzieła korzystałem, był 1988, s. 230–255; A. J a c o b s, Zonaras–Zonara: Die byzantinische Geschichte bei Joannes Zonaras in slavischer Ubersetzung, Münich 1970. 78 Annae Comnenae Alexias, ed. H.G. B e c k, A. K a m b y l i s, R. K e y d e l l, Berlin 2001; O. J u r e w i c z, Historia…, s. 228–233. 79 Nie ulega jednak wątpliwości, że Anna Komnena starała się wybielać swojego ojca w sytuacjach, w których ponosił on rzeczywistą winę. Jest to zresztą jeden z powodów, dla którego warto zestawiać niekiedy relację Anny z wersją Jana Zonarasa. Ten drugi przekaz jest istotny także dlatego, że pisany był z bliższej perspektywy czasowej, podczas gdy praca porfirogenetki powstała już w okresie, gdy autorka przebywała w klaszorze, w latach 40 XI w.: A. K a z h d a n, Komnene Anna, [in:] ODB, vol. II, s. 1142. 80 Nicephori Bryennii Historiarum Libri Quattuor, ed. P. G a u t i e r, Bruxelles 1975. Autor Materiałów historycznych pozostawił nam relację dotyczącą okresu 1070–1077: O. J u r e w i c z, Historia…, s. 226–228. 81 A. C a r i l e, La ‘Hyle historias’ del cesare Niceforo Briennio, Ae 43, 1969, s. 56–87, 235–282. 82 Wspomniany kronikarz był dygnitarzem na dworze kalifa w Bagdadzie. Pochodzić miał z chrześcijańskiej rodziny i przejść na islam w początkach X w.: A.M.H. S h b o u l, Qudāma ibn Ja’far, [in:] ODB, vol. III, s. 1766–1767. 83 Kitab al-Kharaj wa sina’at al’Kitaba, ed. M.J. de G o e j e, t. VI, Lugdunum 1889. Wspomniane dzieło jest także istotne ze względu na czas powstania. Uznaje się bowiem, Wstęp 17 urodzony w Chorasanie Ibn Khurradādhbih (ok. 825–912)84. Badacz pozostawił po sobie pracę Kitab al-Masalik wa’l-Mamalik85. Wśród au- torów arabskich wymienić należy jeszcze żyjącego w X w. Ibn al-Faqih al-Hamadaniego, któremu zawdzięczamy jeszcze jeden opis ziem bizan- tyńskich (szczególnie wschodnich prowincji)86. Z nieco późniejszego okresu pochodził Jachia ibn Sa’id al Antaki, który napisał kronikę zawie- rającą ważne informacje z lat 938–103487. Równie ważne zastosowanie miało dla mnie dzieło Ibn al-Athīra88. W niniejszej książce korzysta- łem również z pracy Grzegorza z Meliteny, znanego szerzej jako Bar Hebraeus89. Nie mniej istotne źródła wykorzystane w niniejszej pracy że autor spisał je w latach 20. X w., a więc w czasie, dla którego nie zachowało się wiele źródeł dotyczących bizantyńskiej organizacji wojskowej: S.E. B o n e b a k k e r, Kudāma, [in:] The Encyclopedia of Islam, t. V, ed. C.E. B o s w o r t h, E. v a n D o n z e l, B. L e w i s, C. P e l l a t, Leiden 1986, s. 320–321. 84 Zdobył sobie wysoką pozycję w administracji kalifatu, gdzie sprawował m.in. urząd zwierzchnika poczty oraz wywiadu jednej z prowincji. Kronikarz był również zaufanym sługą kalifa al.-Mu’tamida. A.M.H. S h b o u l, Ibn Khurdadhbeh, [in:] ODB, vol. II, s. 974. 85 Kitab al-Masalik wa’l-Mamalik, ed. M. J. de G o e j e, t. VI, Lugdunum 1889. 86 I b n a l-F a q u i c h a l-H a m a d a n i, Description of the land of Byzantines, transl. E.W. B r o o k s, JHS 21, 1901, s. 72–77. Niestety, nie udało mi się dotrzeć do tekstu oryginalnego i musiałem wspomagać się jego angielskim przekładem. 87 Histoire de Yahya-ibn-Sa’ïd d’Antioche continuateur de Sa’ïd-ibn-Bitriq, PO, t. XVIII, ed. R. G r a f f i n, F. N a u, transl. J. K r a t c h k o v s k y, A. Va s i l i e v, 1924, s. 705–833. W analizie materiału wspomagałem się również włoskim przekładem źródła: Cronache dell’Egitto Fatimide e dell’impero bizantino (937–1033), ed. B. P i r o n e, Roma 1998. Autor dzieła był chrześcijaninem, który w 1015 r. zmuszony został do emigracji z Egiptu za panowania fatymidzkiego kalifa al-Hakima: G. G r a f, Geschichte der chri- stlichen arabischer Literatur, vol. II, Vatican 1947, s. 49–51; M. C a n a r d, Les sources arabes de l’histoire byzantine aux confins des Xe et XIe siecles, REB 19, 1961, s. 300–311. Ze względu na wyznania kronikarza, spisane przez niego dzieło ma szczególną wartość. 88 Kronikarz ten urodził się w 1166 a zmarł w 1223. W swoim dziele Ibn al-Athir wspomina zarówo o Bizancjum, jak i o Rusi: L.I. C o n r a d, Ibn al-Athīr, [in:] ODB, vol. II, s. 972; C. H i l l e n b r a n d, Sources in Arabic, [in:] Byzantines and Crusaders in Non-Greek Sources, 1025–1204, ed. M. W h i t b y, Oxford 2007, s. 289–290, 293. 89 S.R. To d t, Die syrische und die arabische Weltgeschichte des Bar Hebraeus – ein Vergleich, Isl 65, 1988, s. 60–80. Co ciekawe, do niedawna wielu badaczy uznawało, że kro- nikarz z pochodzenia był Żydem, jednak pogląd ten został obalony: W. W i t a k o w s k i, Syriac Historiographical Sources, [in:] Byzantines and Crusaders…, s. 264–265. Kronika Grzegorza została podzielona przez autora na dwie sekcje, poświęcone odpowiednio Wstęp 18 pochodzą z Kaukazu. Większość z nich wyszła spod pióra armeńskich kronikarzy, choć wspomogłem się również jednym tekstem powstałym w Gruzji90. Najwcześniejszym z interesujących mnie źródeł jest kronika Asochika, znanego także jako Stefan z Taronu91. Kluczowym źródłem do badań nad dziejami wschodnich rubieży cesarstwa oraz agresji Turków seldżuckich w XI w. jest praca Aristakesa Lastivertsi92. Kronikarz opisuje wydarzenia z lat 1000–1072, więc dzięki jego pracy można obserwować nie tylko rozkład państwowości armeńskiej, ale także ewolucję pozycji Bizancjum, które z roli największego mocarstwa w regionie spadło do roli państwa nękanego najazdami Seldżuków i targanego wojną domową93. Z perspektywy badań nad obecnością Franków i Waregów w Bizancjum, istotna jest również praca Mateusza z Edessy94. Interesujące dla mnie historii świeckiej (Chronicon syriacum) oraz kościelnej (Chronicon ecclesiasticum): Chronography, ed. E.A.W. B u d g e, Oxford 1932. 90 Teksty te mają fundamentalne znaczenie dla badań nad bizantyńską polityką wobec swoich wschodnich sąsiadów. Dzięki zachowanym tekstom możemy także prześledzić historię najazdów seldżuckich na Bizancjum oraz zmagania władz cesarstwa z nowym zagrożeniem. Osobną kategorią źródeł nieujętych w niniejszej pracy jest korespondencja prowadzona pomiędzy kościołem armeńskim i greckim: V.A. A r u t j u n o v a-F i d a n j a n, Pravoslavnye armjane i armjano-vizantijskaja kon- taktnaja zona, VPSTGU.F 2009.3 (17), s. 7–18. 91 The Universal History of Stepʻanos Tarōnecʻi, ed. T. G r e e n w o o d, Oxford 2017. Niestety, niewiele wiadomo o życiu samego autora, poza tym, że katolikos Sargis nakazał mu napisanie jego dzieła, znanego jako Historia uniwersalna: M. de D u r a n d, Citations patristiques chez Étienne de Taron, [in:] Armeniaca: Mélanges d’Études Arméniennes, Venice 1969, s. 116–124. Interesująca jest szczególnie trzecia księga jego dzieła, dopro- wadzona do pocz. XI w. T. G r e e n w o o d, Armenian Sources, [in:] Byzantines and Crusaders…, s. 232. Kronika pozwala prześledzić politykę Bizancjum wobec państewek armeńskich do czasów Bazylego II. 92 R. T h o m s o n, Aristakes Lastivertc’i, [in:] ODB, vol. I, s. 168–169. 93 Histoire d’Arménie, comprenant la fin du Royaume d’Ani et le commencement de l’invasion des Seldjoukides par Arisdaguès de Lasdiverd, trad. E. P r u’h o m m e, ed. B. D u p r a t, Paris 1864. Jak zauważa T. G r e e n w o o d, istnieją podstawy, aby sądzić, iż Aristakes korzystał podczas pisania swojej kroniki ze źródeł bizantyńskich: T. G r e e n w o o d, Armenian Sources…, s. 233. Więcej na temat zmian w relacjach bizantyńsko-armeńskich patrz: V.A. A r u t j u n o v a-F i d a n j a n, Ob’’ekty…, s. 11–23. 94 Chronique de Matthieu d’Edesse (962–1136) avec la Continuation de Grégoire le prêtre jusqu’en 1162, trad. A. D u r a n d, ed. E. D u l a u r i e r, Paris 1858. Jako świa- dek emigracji Armeńczyków i ich nieszczęść w okresie rządów krzyżowców w Edessie, Wstęp 19 były dwie pierwsze części dzieła, zawierające informacje z lat 951–110195. W niniejszej pracy powołałem się również na Latopis Kartli96. W swoich badaniach korzystałem, wreszcie, z Powieści minionych lat97. Jest to zresztą jedno z podstawowych źródeł do badań nad relacjami bizantyńsko-ruski- mi, bowiem zachowały się w nim teksty traktatów zawieranych pomiędzy wspomnianymi państwami w X w.98 Drugą grupę tekstów wykorzystanych w niniejszej pracy można okre- ślić jako źródła zachodnioeuropejskie. Także w tym przypadku można wyróżnić kilka podgrup wspomnianych przekazów. Pierwszą z nich tworzą materiały źródłowe pochodzące z Italii Południowej. Jednym z najwcześniejszych autorów, z którego pracy korzystałem, jest Liutprand z Kremony. Żyjący w X w. lombardzki historyk zostawił po sobie kilka dzieł, z których dwa mają dla nas sporą wartość. Mowa oczywiście o Antapodosis oraz Relatio de legatione99. Korzystałem również z kilku odpowiedzialnością za upadek państwowości armeńskiej kronikarz obwinia Bizancjum: A. L ü d e r s, Die Kreuzzüge im Urteil syrischer und armenischer Quellen, Berlin 1964, s. 17–21. 95 T. G r e e n w o o d, Armenian Sources…, s. 234. 96 Letopis’ Kartli, per., vved., i prim., G.V. Ts u l j a, Tbilisi 1982; The Chronicle of Kartli, [in:] A History of Georgia, ed. S. J o n e s, Tibilisi 2014, s. 141–170. Z tekstu kroniki korzystałem głównie przy okazji badań nad wyprawą Ingwara [víðförla]: S.H. R a p p, Georgian Sources, [in:] Byzantines and Crusaders…, s. 188. Więcej na ten temat: J. S h e p a r d, Yngvarr’s Expedition to the East and a Russian inscribed Stone Cross, Sa-Bo 21, 1982/1985, s. 222–292. 97 Povest’ vremennych let, ed. E.F. K a r s k i i, Leningrad 1926–928; Powieść minionych lat. Najstarsza kronik
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

U boku bazyleusa. Frankowie i Waregowie w cesarstwie bizantyńskim w XI w
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: