Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00310 006482 12460983 na godz. na dobę w sumie
U źródeł polskich partykuł. Derywacja funkcjonalna, przemiany, zaniki - ebook/pdf
U źródeł polskich partykuł. Derywacja funkcjonalna, przemiany, zaniki - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 152
Wydawca: Uniwersytet Śląski Język publikacji: polski
ISBN: 978-8-3801-2675-6 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> naukowe i akademickie >> filologia polska
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Monografia kierowana jest głównie do historyków języka, ale też do lingwistów zajmujących się współczesnymi wyrażeniami metatekstowymi (bazą teoretyczną jest Słownik gniazdowy polskich partykuł M. Grochowskiego, A. Kisiel i M. Żabowskiej). Głównym zadaniem autorki jest odsłanianie zasad nominacyjnych klasy partykuł, rozumianych jako metatekstowe operatory otwierające i komentujące remat wypowiedzenia. Zasady nominacyjne partykuł nazywane są derywacją funkcjonalną, chodzi bowiem o pokazanie, jak elementy planu przedmiotowego zmieniają swój status, jak zaczynają funkcjonować w planie metatekstowym. Układ i kolejność rozpatrywanych zasad nominacyjnych dyktował materiał językowy. Ich opis otwierają partykuły powstałe na bazie przysłówków, potem pokazane są partykuły, których bazą był czasownik, a na końcu – omawiane są partykuły odzaimkowe. Prezentowane w monografii analizy mają walor wyjaśniający, a nie idiograficzny. Opisowość sprowadzana jest do gromadzenia materiału niezbędnego do konstruowania faktu historycznego (językowego procesu). Argumentem na prawdziwość wysuwanych tez jest seryjność zjawiska. Okazuje się, że materiał historyczny w znacznym stopniu rozszerza bazę przykładową (odnotowano ponad 70 wygasłych już polskich partykuł).
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

U źródeł polskich partykuł Derywacja funkcjonalna, przemiany, zaniki NR 3368 Krystyna Kleszczowa U źródeł polskich partykuł Derywacja funkcjonalna, przemiany, zaniki Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego • Katowice 2015 Redaktor serii: Językoznawstwo Polonistyczne Bożena Witosz Recenzent Zofia Zaron Monografia mieści się w projekcie badawczym pt. Polskie wyrażenia funkcyjne w ujęciu diachronicznym. Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki, przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2011/01/B/HS2/04643. Redaktor: Jolanta Gwioździk Projektant okładki: Małgorzata Pleśniar Redaktor techniczny: Barbara Arenhövel Korektor: Katarzyna Kocur Łamanie: Bogusław Chruściński Copyright © 2015 by Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone ISSN 0208-6336 ISBN 978 -83 -8012-674-9 (wersja drukowana) ISBN 978 -83 -8012-675-6 (wersja elektroniczna) Wydawca Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego ul. Bankowa 12B, 40 ‑007 Katowice www.wydawnictwo.us.edu.pl e -mail: wydawus@us.edu.pl Wydanie I. Ark. druk. 9,5 Ark. wyd. 11,5 Papier offset. kl. III. 90 g Cena 20 zł (+ VAT) Druk i oprawa: EXPOL, P. Rybiński, J. Dąbek, Spółka Jawna, ul. Brzeska 4, 87 -800 Włocławek Spis treści Wprowadzenie I. Kręte ścieżki studiów historycznoleksykalnych 1. Główny cel pracy 2. Tekst a słownik 3. Rozumienie terminu metatekst II. Partykuły w perspektywie historycznej 1. Definicja partykuły 2. Kształt partykuły 3. Wachlarz przyczyn generujących partykuły III. Od przysłówka do partykuły 1. Przysłówek versus partykuła 2. Zerowanie składników autoreferującej parentezy 3. Zerowanie dublowanej predykacji 4. Wiązanie przysłówka przez partykułę 5. Podsumowanie IV. Czasownik bazą dla partykuły 1. Zerowanie struktur bezpodmiotowych 2. Quasi -partykuły typu mówię V. Partykuły odzaimkowe VI. Zrywanie więzi z planem przedmiotowym 1. Fonetyczne i fleksyjne przyczyny zrywania więzi z planem przedmiotowym 2. Słowotwórcze przyczyny zrywania więzi z planem przedmiotowym 3. Zrywanie więzi z planem przedmiotowym wskutek zmian składniowych 4. Zrywania więzi z planem przedmiotowym wskutek zmian na poziomie leksy- kalnym 7 9 12 16 21 25 26 30 35 37 40 47 55 60 64 67 68 75 81 87 89 90 92 98 6 Spis treści VII. Wariantywność postaci partykuł VIII. Przemiany w klasie polskich partykuł 1. Pozorne zmiany znaczenia partykuł 2. Znaczenie a łączliwość partykuły 3. Partykuła versus spójnik 4. Partykuła versus dopowiedzenie 5. Zmiany ilościowe w historii polskich partykuł Zakończenie Literatura Źródła materiału językowego wraz ze skrótami Indeks omawianych partykuł Summary Резюме 107 113 114 121 125 128 129 137 139 144 145 149 151 Wprowadzenie Od kilku lat kieruję projektem badawczym pt. Polskie wyrażenia funkcyjne w ujęciu diachronicznym, finansowanym przez Narodowe Centrum Nauki (UMO -2011/01/B/HS2/04643), realizowanym zespołowo (głównie z lingwistami śląskimi, ale również poznańskimi, warszawskimi, krakowskimi i toruńskimi). Niniejsza monografia mieści się w tym właśnie projekcie, a prezentuje jedną z klas wyrażeń funkcyjnych — polskie partykuły. Wybór wyrażeń funkcyjnych nie był przypadkowy, decydowało o tym stanowisko autorki, kierownika projektu badawczego, wobec zadań, jakie stoją przed historykami języka, pragnącymi wniknąć w problemy dynamiki języka naturalnego. Po pierwsze interesuje mnie proces językowy, warunki, przyczyny i istota jego przebiegu. Zasadność spostrzeżeń i konstatacji najlepiej dokumentować serią. Że wyrażenia funkcyjne tworzą rozległy zbiór, o tym przekonywać nie muszę. Prace nad tymi wyrażeniami we współczesnej polszczyźnie trwają już prawie 20 lat, a dopiero w 2014 roku ukazał się słownik partykuł (Grochowski, kisiel, Żabowska, 2014). Uwzględnienie jednostek historycznych znacznie roz- szerza klasę wyrażeń funkcyjnych, bo choć część z nich ma tradycję ciągłą, jest to zbiór nieustannie się przeobrażający — wiele z nich zanika, ciągle powstają nowe. Znaleźć reguły tworzenia się i reguły przeobrażeń jednostek leksykalnych — oto jedno z ważnych zadań, jakie winna stawiać przed sobą lingwistyka diachroniczna. Układanie tych jednostek na osi czasu jest celem drugorzędnym, choć nie twierdzę, że tego się robić nie da i że jest to nieważne. Są zatem wyra- żenia funkcyjne dobrym materiałem do realizacji tak postrzeganej leksykologii historycznej: historia to grunt do obserwacji dynamiki języka, dynamiki, która i teraz się przejawia, choć obserwacja aktualnie dziejących się zjawisk jest utrud- niona przez wielość znaków, których wagi obecnie nie znamy (skarga, 1989: 9). Po drugie, powodem, który zadecydował o wyborze materiału do obserwacji, jest fakt, że dynamika wyrażeń funkcyjnych w małym stopniu jest zależna od uwarunkowań kulturowych. Owszem, zdarzają się fakty natury kulturowej, mam tu na myśli pożyczki, np. łacińskie akurat ← accűrât, notabene ← nota bene, de 8 Wprowadzenie facto, eo ipso; rychtyk/rychtyg z nm. Richtig1, ale to margines. Relacje między uczestnikami komunikacji (nadawcą i odbiorcą), między mówiącym a tekstem czy jego elementami, relacje między elementami tekstu, to stałe komponenty komunikacji międzyludzkiej. Środki przekazu, mam na myśli mass media, mogą wzmocnić bądź osłabić wagę jakiegoś elementu, ale nie zmienią w sposób zasad- niczy istoty komunikacji międzyludzkiej. Po trzecie, powodem wyboru wyrażeń funkcyjnych było przekonanie, że aby analizować jakieś zjawisko historyczne, trzeba najpierw dokładnie je rozpoznać we współczesnym języku. Jak chodzi o polskie wyrażenia funkcyjne, sytua- cja jest szczególna. Prekursorski tekst Anny Wierzbickiej Metatekst w tekście (wierzbicka, 1971) nie tylko uświadomił problem metatekstu, ale zapoczątko- wał systematyczne studia nad wyrażeniami metatekstowymi. I choć lingwiści tego nurtu ciągle podkreślają, że są na początku drogi, przyznać trzeba, że to obszar bardzo dobrze opracowany, co więcej — dalej jest zgłębiany. Można zatem nie tylko skorzystać z dorobku szkoły warszawsko -toruńskiej, ten nurt jest dla autorki niniejszej monografii najważniejszy, ale także — zasięgnąć rady przedstawicieli tej szkoły2. Stanowczo jednak trzeba podkreślić, że opracowania wybranych obszarów współczesnego języka nie powinny być dla historyka języka wzorem, a jedynie punktem wyjścia, pomocą w analizach, np. w usta- laniu statusu gramatycznego jednostki leksykalnej. Bo pytania stawia historyk odmienne nie tylko ze względu na inny materiał, ale przede wszystkim — ze względu na inne cele badawcze. Dodam na koniec, że wgląd w historyczny materiał językowy ujawnia, że klasa wyrażeń funkcyjnych to obszar atrakcyjny, a przy tym — słabo rozpo- znany. Mamy wprawdzie studia nad pojedynczymi wyrażeniami, jednak mało jest prac ogarniających większy obszar, jak np. spójniki parataktyczne (bed- narczuk, 1967). Nie sposób w tym miejscu nie wspomnieć o pracach Krystyny Pisarkowej i zespołu Pracowni Składni Historycznej przy Instytucie Języka Pol- skiego Polskiej Akademii Nauk; przy okazji studiów nad składnią historyczną uzyskaliśmy dużo cennego materiału odnośnie wyrażeń funkcyjnych, a jeszcze więcej — cennych spostrzeżeń (Pisarkowa, 19843). 1 Por. Ha, ha, ha, mój rywal rychtyk się obwiesi. Teat. 22.b, 100 (SL: ‘na pewno, ani chybi’). 2 W czasie realizacji projektu naukowego Wyrażenia funkcyjne w ujęciu diachronicznym odbyły się dwie konferencje z udziałem lingwistów kilku ośrodków akademickich. Efektem pierwszego spotkania (Katowice, 14—15 grudnia 2012 roku) jest publikacja Wyrażenia funk‑ cyjne w perspektywie diachronicznej, synchronicznej i porównawczej (kleszczowa, szczePanek, 2014) — już tytuł pokazuje, że problem historii polskich wyrażeń funkcyjnych konfrontowany był z doświadczeniami badaczy współczesnego języka, także innych języków. Druga ogólno- polska konferencja U źródeł wyrażeń funkcyjnych odbyła się w dniach 13—14 marca 2014 roku w Katowicach, referaty będą publikowane w 2. numerze nowego śląskiego czasopisma „Forum Lingwistyczne”. 3 Tam dane bibliograficzne o cyklu Zapomniane konstrukcje składni staropolskiej / średnio‑ polskiej / nowopolskiej, też inne adresy bibliograficzne. Indeks omawianych partykuł akurat 7, 28, 35 albowiem/abowiem/abowim/albowiem/ albowim 28, 61, 108, 123-127 albowiemci 111 ani chybi 29, 67, 102 autentycznie 29 bądź co bądź 32, 34, 67, 90 bez chyby 13, 67, 103, 129 bez pochyby 7, 13, 67, 103, 129 bez wątpienia 29, 113-114, 129 bez wątpliwości 13, 129 bez wszej chyby 13, 103, 129 bez wszej wątpliwości 13, 129 bezpochybnie/ bez pochybnie 67, 103, 129—130 bodaj 27, 29, 90, 108, 124—125 bodajby 67 bodajże 29, 90, 124—125 bogdaj 108 bowiem/bowim 108 by tak rzec 32, 67, 134 być może 29—30, 67, 70—71, 97 było nie było 32, 43, 67 chocia 110 chociaż 28, 67, 101, 108, 110, 112, 127 chociażby 67, 101, 108 chociażci 110 chociażże 110 choć 67, 101—102, 108, 110, 127 choćby 67, 101, 108 choćże 110 chyba 25, 28—29, 67, 88, 102, 110, 129 chybać 110 co _ 81 co dopiero 81 co najmniej 97 cusz/cosz/czuż 114, 133 czuż/czusz/cusz/cosz 109 czyli 28, 35 czysto 131 dajmy 34, 133 dajmy na to 34, 67, 81 dajmy to 34, 133 dalibóg/dali bóg/dalebog 109, 129—130 de facto 7—8, 29, 35 dla czego/dlaczego 36, 82—85 dla tego/dlatego 82—3, 95, 127 dokładnie 44, 56 dopiero, dopiro, dopirzo, dopioro 28, 45, 81, 108, 110 dopieroć 11 dopieroż 110, 112 doprawdy 27, 29, 94 dosłownie 28, 102, 131, 134 dowodnie 134 eo ipso 8, 35 fakt 32 fakt faktem 29, 32 faktycznie 29, 37 generalnie 28 głównie 37, 28, 46, 55—57, 132 i tak 81 i to 81 innymi słowy 90, 116 ino 114 istą prawdą 45 istnie 129—130 isto 135 146 Indeks omawianych partykuł istotnie 29 iście 13, 46, 110, 114, 129—131, iścieć 110, 114 jacy 81, 132 jak gdyby 34 jak nic 29, 34, 81 jakby 31, 81, 108 jako żywo 81 jakoby 18, 29, 63, 81, 108, 114 jakoż 81 jawnie 131 jednak 121—122, 127 jednako 110 jednakowoż 62, 110, 112 jednakoż 110, 112 jednakże 81, 121—123 jedno/jeno/jano/ino 44—45, 81, 109, 114, 132 jednokowo 110 jednokowoż 112 jednoż ci 110 jednym słowem 30, 116 jedynie 131 jeno/ino 13, 45, 108-109, 114 jeszcze 62, 110, 121 jeszczeć 110 jeszczeż 110, 112, 121 k temu 82 kompletnie 131 koniec końców 32, 34 koniecznie 129—130 krom chyby 13, 103, 129 krom pochyby 13, 103, 129 krom wątpienia 13, 75, 114, 129—130 kromia wątpliwości 13, 129—130 krotce 134 krótko 31—32 krótko mówiąc 31—32, 51, 67 ledwie/ledwo/ledwa/jedwo 13, 45, 109, 132 literalnie 55, 134 ma się rozumieć 29—30, 32, 34, 73, 97 ma się wiedzieć 73, 97 mało tego 81 mianowicie 13, 56, 59, 116 między nami 31, 84 między nami mówiąc 31, 51 może 29, 67, 70—71, 97, 108 możeć 108 możeż 108 mówię 75 musi 13, 71—72, 97, 110, 114, 130 musić 110, 114, 131 na bank 29, 107 na dobitek 89, 101, 108 na dobitkę 89, 101, 108 na dobrą sprawę 32, 34 na dodatek 28, 101, 117 na dokładkę 101 na marginesie 52, 99—101 na mur beton 29, 107 na ostatek 75, 101 na pewno 22, 28—29, 67 na podobieństwo 130—131 na przykład 28, 84 na sto procent 13, 29, 32, 34, 107 na stówę 13 nad co 85 nadto 81—84 najpewniej 67 najwidoczniej 27, 29, 67, 97 najwyraźniej 29, 42, 97 najwyżej 42 naprawdę 28—29, 40, 75 naturalnie 29, 37, 56, 98, 129 nawet/na wet 28, 88, 109, 117, 133 nawiasem 31, 51—52, 100 nawiasem mówiąc 31, 51, 99, 100 ni mniej ni więcej 32, 34, 42 niechybnie 25, 29, 37, 42, 61, 67, 102 niejako 28, 42, 81 niemniej 28, 43, 62, 132, nieomylnie 25, 44, 129—130 niepochybnie/nie pochybnie 13, 72, 103, 129—130 nieschybnie 25, 129 nieuchybnie 25, 45, 129 niewątpliwie 27, 29, 42, 99 niezaprzeczalnie 134 niezawodnie 25, 67, 129—130 notabene 7, 28, 99 oczywiście/oczywisto/oczywiśnie/oczywistnie /oczywista 28—30, 45, 61, 67, 101, 128, 29 ogólnie 28 ogółem/ogułem 63—64, 133 oraz 126 osobie 46, 56—57 osobliwie 13, 44, 56—57, 59, 81, 132 Indeks omawianych partykuł 147 osobnie 13, 56—57, 59, 81, 91, 132 osobno 13, 44, 56—57, 60, 81, 91, 132 otworzyście 134 owszejki/owszeki 13, 81, 109, 133 owszem 13, 81, 128, 132 pewna 74 pewnie 10, 18, 27, 29—30, 37, 44, 50, 67, 72, 92, 109, 117—120, 128—129 pewnikiem 98—99, 129—130 pewno 18, 29, 37, 92, 107, 117—120, 128— 130 125 płaci/płać 44, 72, 97, 109, 130—131 po prawdzie/poprawdzie 40, 94, 129—130 po prostu 134 po temu 82 po wielkiej części 45 podobnie 110 podobnież 18, 29, 110, 114, 125 podobno 18, 27, 29, 91, 108, 110, 114—115, podomno/podowno/podno/ponoć/pono 108 podowno 45, 115 ponadto 28, 81, 83—84, 94—95 poniekąd 81 ponno/pono 45, 110 ponoć 18, 29, 110, 114 pospolicie 133 pospołu 132 powiem więcej 31, 51—52 powszechnie 81, 133 poza tym 81, 83—84, 94 prawdopodobnie 18, 29, 37 prawdzie 129 prawdziwie 50, 129—130 prawie 20—21, 63 prosto 134 proście 134 prze co 83 przecie 81, 107—108, 110 przecież 81, 96, 107—108, 110, 112, 121, 125, 132 przećsie 108 przed się/przedsie/przećsie/przećcie/przedcię/ przede wszystkim 55—56, 75, 81, 132 przednie 56, 59, 133 przedsię 21, 108—109 przedsięć, przecięć, przedsieć, przedsie, przecię, przecie, przećsie, przećsię, przesięż, przecież 96 przeto 28, 36, 81—83, 127 przetożci 110 przeważnie 28, 37 przez wątpienia 13, 75 przodkownie 45 przodkowo 45 przy czym 82 przy tym 81, 82—84, 94 przypuszczalnie 29, 37 raczej 28, 61 radszej, raczyj, radszy, radczej, raczy, racz- szej 45, 108 równie 110, 114, 121 również 28, 56, 62, 91, 110, 112, 114—115, 121 równo 132 rychtyk/rychtyk 8 rzecz ista 74 rzecz jasna 29, 32, 34, 67, 74 rzecz oczywista 67 rzecz pewna 74 rzecz prosta 67 rzeczą samą 81 rzeczywiście 29, 67 rzekomo 18, 29, 63, 67, 89, 114 samą rzeczą 81 skądinąd 81, 99 słowem 28, 30 snadź/snać/sna/snaść 25, 45, 109, 130—131 spokojnie 131 stąd 35, 81 swoją drogą 81, 99 szczególnie 28, 55—56, 132 tak czy inaczej 81, 108 tak czy owak 81, 108 tak czy siak 81, 108 tak czy tak 81 tak jakby 28, 31, 81 tak na marginesie 52 tak naprawdę 29, 113 takoż 132 także 62, 81, 115 tedy 35, 81 też(e) 62, 81, 117 to pewna 74 to znaczy 67, 81 toż 35, 81 tylko 28, 35, 81, 102, 108, 131 tylko i wyłącznie 108, 131 148 Indeks omawianych partykuł tylo/telo 81, 108, 132 tym niemniej 43 tym samym 34, 81, 117 w _ tego słowa znaczeniu 32, 108, 134 w gruncie 33, 129 w gruncie rzeczy 29, 33, 67 w istocie 29—31 w istocie rzeczy 29—31, 67 w każdym razie 32, 81 w końcu 75, 87 w ostateczności 28 w pełnym słowa tego znaczeniu 32, 34, 108, 134 w pospolitości 133 w powszechności 81, 133 w rzeczy 33—34, 129 w rzeczy samej 29—30, 33, 67 w rzeczywistości 29, 67 w szczególności 55, 132 widać 29, 32, 67—68, 97 widocznie 29, 37, 67, 70 wierę 35, 75—78, 110, 129, 131 wieręć 110 wiernie 104, 129 wierno 104 więcej 31, 52 właściwie 37 właśnie 32, 37, 46, 110, 121, 129 właśnież 110, 112, 121 wobec 129 wprawdzie 32, 94 wprost 28, 90 wreszcie 28 wręcz 134 wszak 35, 81, 108 wszakoż 108 wszakże 81 wszelako 28, 81 wyłącznie 108, 131 z bliska 90, 134 z do prawdy z kolei 84 z krótka 90 z osobna/zosobna 56—57, 59, 81, 132—133 z pewnością 28—29, 44, 67 z prawdy 45 z prosta 90, 134 z prostu 90 za tym 82, 89 zaczem/zaczym 36, 84—85 zaiste 39, 93, 118—119, 129 zaiście 129 zapewna 120 zapewne 18, 29, 39, 67, 72, 93, 109, 118, 120—121 zapewnie 109, 120v121 zapewno/za pewno 118—121 zaprawdę 39, 50, 75, 118—119 zasadniczo 37, 56 zasię 95—96, 109, 134 zassie/zajsie/zajsię 96 zaś 96, 126—127 zatem 36, 81—83, 95, 125—127 zato 126 zawierne/ za wierne 93, 104, 118, 129—131 zda się 73—74, 96-97 zdaje się 73—74, 96—97 zgoła/z goła 28, 109, 133 znaczy 67, 72 znaczy się 67, 73—74, 116 znać 70, 130—131 znowu/z nowu 90, 95, 107—108, 110 znowuż 90, 107—108, 110, 112 znów 107—108 zwłaszcza 28, 42, 55—56, 132 zwyczajnie 131 że tak powiem 67 źrzetelnie 134 Krystyna Kleszczowa At the sources of Polish particles Functional derivation, conversions, disappearances Sum mar y The core aim of the author of the present monograph was to reveal nominal rules of the class of particles, understood as metatextual operators, both opening and commenting the rheme of the expression. Those units co -occur with the rheme, but they do not form any syntactic dependency with it (rheme is not characterised by either grammatical or semantic features). Such a defini- tion and comprehension of particles was adopted by the authors of Słownik gniazdowy polskich partykuł. The author of the present monograph refers quite often to this specialised lexicon, however, the tasks she sets for herself are divergent. All analyses present in the monograph are of explaining, not idiographic quality. The descriptive aspect comes down to collecting data es- sential for constructing historical fact (language process). Naturally, any nomothetic inclination in such a consideration is limited to the possibility and not necessity, since even if there are advantageous conditions for the process, it can, but does not have to, come into existence. Nominal rules of particles are called functional derivation, as it is all about presenting how elements of the objective plan change their status, how they begin to function within the metatextual plan. For some time we deal with homonymy, later those ties are broken and a lex- eme becomes only a metatextual operator, conf.: chyba, właśnie, głównie. Relevance of such a derivational process corroborates the fact that within particles there are numerous symbols and linguistic rules that were withdrawn from usage (zatem, nawet, przecież ← *przed się) — confer chapter VI. The arrangement and order of the nominal rules analysed are dictated by the linguistic material. The description starts from the particles based on adverbs, the word level category which is most often used as a base for particles. The analysis revealed three ways of shifting from the class of adverbs to the class of particles. 1) It may happen that autoreferring parenthesis (metatextual inclusion) includes an adverb; if it comes to the elision of the redundant verbal constituent, the adverb receives the status of a particle, conf.: mówię właśnie → właśnie; mówiąc oczywiście → oczywiście; wprawdzie wam powiadam → wprawdzie. 2) The particle may come into being on account of elision of duplicated predication. It regards the so -called distinctive particles — the distinctive element has the same predicate as the whole set (szczególnie, głównie, zwłaszcza, głównie, przede wszystkim). 3) The last mechanism moving the adverb to the class of particles is combining by the particle the element of the adverb which is standing next to it and has a similar meaning. With time, the multi -segmental operator is shortened by the original particle and then the adverb begins its life as a particle with which it was previously bound, conf.: też jednak → jadnak, też podobno → podobno, też także → także. As second come verbs which also serve as bases for particles. Here, functional derivation deals with zeroing of the infinite structures (impersonal), conf.: być może → może, było widać 150 Summary → widać. A different type of functional derivation can also be observed in pronoun -derived par- ticles, like przeto, zatem, nadto, ponadto. Historical data reveals that in case of some metatextual operators the pronoun element functioned as an anaphora or cataphora. Chapters VI and VII illustrate linguistic processes whose effect is separation of the ele- ments of the metatextual plan from the objective plan. As a consequence of the parting from the objective plan certain phonetic simplifications occur, conf.: albowiem/abowiem/abowim/albowim; dopier/dopiro/dopirzo/dopioro (z: psł. *to pr’vъ!); podobno/podomno/podowno/podno/ponoć/ pono; przecież/przecie/przedsię/przedcię/przedsie/przećsie/przećcie/przedcię/przeć sie, ledwie/ ledwo/ledwa/jedwo ‘tylko, jedynie’. The character of these changes, however, is irregular and unpredictable. When it comes to the changes within the class of particles, they can concern only their form, as generally particles are not prone to meaning alterations. The amendment may only occur on the metatextual level, that is the particle is shifted to the class of conjunctions (conf.: albowiem, oraz) or to the so -called appositions (Byłaś tam? Pewnie!/Owszem). In the final part of the monograph the author recorded those particles that are not present in the modern Polish language (over 70 items). Кристина Клещёва У источников польских частиц Функциональная деривация, преобразования, исчезновения Резюме Главной задачей автора монографии было выявление номинативных принципов класса частиц, понимаемых как метатекстовые показатели, которые открывают и ком- ментируют рему высказывания. Эти единицы соотносимы с ремой, но не входят с ней в синтаксическую зависимость (рема не маркирована ни с грамматической, ни с семанти- ческой точки зрения). Такое понимание частиц приняли составители Гнездового словаря польских частиц. На этот специальный лексикон автор ссылается часто, хотя поставлен- ные им задачи иные. Представленный в монографии анализ имеет выясняющий, а не идеографический характер. Описательность сводится к накоплению материала, необ- ходимого для конструирования исторического факта (языкового процесса). Безусловно, номотетический уклон размышлений ограничен по возможности, а не по необходимости. Это предопределено тем, что даже если появляются условия, благоприятные для про- цесса, он может, но не должен произойти. Номинативные принципы частиц называются функциональной деривацией, пос- кольку речь идет о том, чтобы показать, как элементы предметного плана изменяют свой статус, когда начинают функционировать в метатекстовом плане. Какое-то время имеем дело с омонимией, затем эти связи разрываются и лексема становится только метатекс- товым оператором, ср.: chyba, właśnie, głównie. Обоснованность такого хода деривации подтверждает факт, что в частицах помещается очень много исчезнувших уже языковых знаков и правил (к примеру, zatem, nawet, przecież ← *przed się), что рассматривается в VI главе. Систематизация и очередность рассматриваемых номинативных принципов были продиктованы языковым материалом. Их описание открывают частицы, образованные на базе наречий. Это часть речи, которая чаще всего является основой частиц. Анализ выявил три пути перехода наречий в класс частиц. 1/ Может быть так, что автореферирующая парентеза (вводное слово метатекстового характера) содержит наречие; в том случае, если происходит элизия редундатной вербальной составляющей, наречие приобретает статус частицы, ср. mówię właśnie → właśnie; mówiąc oczywiście → oczywiście; w prawdzie wam powiadam → wprawdzie. 2/ Частица может также быть образована вследствие элизии дуб- лированной предикации. Речь здесь идет о выделенных частицах – выделяемый элемент отличается тем же предикатом, что и все сочетание (szczególnie, głównie, zwłaszcza, głównie, przede wszystkim). 3/ Последним механизмом, перемещающим наречие в класс частиц, является связывание частицей находящегося рядом наречия с подобным значением. Со временем в многосегментном операторе сокращается первичная частица, и тогда наречие начинает функционировать как частица, с которой оно было связано, ср.: też jednak → jednak, też podobno → podobno, też także → także. 152 Резюме На втором месте после наречий стоят глаголы, используемые в качестве базы для частиц. Эта функциональная деривация заключается в исчезновении бессубъектных (безличностных) структур, ср.: być może → może, było widać → widać. Другой тип функциональной деривации наблюдается в частицах, образованных от местоимений, к примеру, przeto, zatem, nadto, ponadto. Исторический материал показывает, что в неко- торых метатекстовых операторах местоименный элемент выполнял анафорическую или катафорическую функцию. VI и VII главы иллюстрируют языковые процессы, результатом которых является оторвание единиц метатекстового плана от плана предметного. Вследствие разрыва связей с предметным планом возникают разнообразные фонетические упрощения, ср.: albowiem/ abowiem/abowim/albowim; dopiero/dopiro/dopirzo/dopioro (из праслав.: *to pr’vъ!); podobno/ podomno/podowno/podno/ponoć/pono; przecież/przecie/przed się/przedcię/przedsie/przećsie/ przećcie/przedcię/przeć sie, ledwie/ledwo/ledwa/jedwo ‘только, единственно’. Эти изменения носят нерегулярный и непредсказуемый характер. Модификации в классе частиц могут касаться только их формы, так как частицы в своем большинстве не подвергаются преобразованиям значения. Возможным бывает лишь изменение статуса на метатекстовом уровне, когда так наз. частица переходит в класс союзов (к примеру, albowiem, oraz) или в группу так наз. приложений (Byłaś tam? Pewnie!/Owszem). В заключительной части монографии представлены частицы, которые в польском языке уже вышли из обихода (более 70 единиц).
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

U źródeł polskich partykuł. Derywacja funkcjonalna, przemiany, zaniki
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: