Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00322 005299 13089504 na godz. na dobę w sumie
Ubezpieczenia - ebook/pdf
Ubezpieczenia - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 563
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-6079-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Autorzy publikacji są doświadczonymi nauczycielami akademickimi, którzy od wielu lat prowadzą wykłady z przedmiotu Ubezpieczenia na różnych kierunkach studiów ekonomicznych. Książka uwzględnia najnowsze koncepcje i rozwiązania, rynek ubezpieczeniowy jest bowiem niezwykle dynamiczny – zmieniają się przepisy prawa, zmienia się otoczenie, pojawiają się nowe technologie, nowe usługi finansowe, zmianom podlegają procesy demograficzne, a to wszystko ma wpływ na powstawanie nowych zagrożeń i nowych kategorii ryzyka, co z kolei pobudza zapotrzebowanie na nowe produkty ubezpieczeniowe.

Konstrukcja książki jest przejrzysta i logiczna oraz adekwatnie dostosowana do prezentowanych zagadnień. Stanowi zwartą całość i jest podporządkowana konsekwentnemu dążeniu do osiągnięcia postawionych celów. Książka reprezentuje wysoki poziom naukowy i stanowi cenny wkład w rozwój myśli ubezpieczeniowej. Jest dziełem wybitnym i wysokiej klasy podręcznikiem akademickim.  Adresowana jest więc do studentów studiów ekonomicznych oraz prawnych, a także ekonomistów, finansistów, ubezpieczeniowców oraz innych osób zainteresowanych problematyką ubezpieczeniową

Prof. dr hab. Kazimierz Ortyński

UTH w Radomiu

Podręcznik powstał w odpowiedzi na potrzeby środowiska akademickiego i z inspiracji Komitetu Nauk o Finansach PAN. Twórcy podręcznika to międzyuczelniany zespół autorski złożony z pracowników naukowo-dydaktycznych, przeważnie zatrudnionych w katedrach ubezpieczeń.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Autorzy publikacji sà doÊwiadczonymi nauczycielami akademickimi, którzy od wielu lat prowadzà wykłady z przedmiotu Ubezpieczenia na ró˝nych kie run kach studiów ekonomicznych. Ksià˝ka uwzgl´dnia najnowsze koncepcje i rozwiàzania, rynek ubezpieczeniowy jest bowiem niezwykle dynamiczny – zmieniajà si´ przepisy prawa, zmienia si´ otoczenie, pojawiajà si´ nowe technologie, nowe usługi finan so we, zmianom podlegajà procesy demograficzne, a to wszystko ma wpływ na powsta wanie nowych zagro˝eƒ i nowych kategorii ryzyka, co z kolei pobudza za po trzebowanie na nowe produkty ubezpieczeniowe. Konstrukcja ksià˝ki jest przejrzysta i logiczna oraz adekwatnie dostosowana do pre zen - towanych zagadnieƒ. Stanowi zwartà całoÊç i jest podporzàdkowana konsekwentnemu dà˝eniu do osiàgni´cia postawionych celów. Ksià˝ka reprezentuje wysoki poziom nau - kowy i stanowi cenny wkład w rozwój myÊli ubezpieczeniowej. Jest dziełem wybitnym i wysokiej klasy podr´cznikiem akademickim. Adresowana jest wi´c do studentów studiów ekonomicznych oraz prawnych, a tak˝e ekonomistów, finansistów, ubezpiecze niowców oraz innych osób zainteresowanych problematykà ubezpieczeniowà. Prof. dr hab. Kazimierz Ortyƒski UTH w Radomiu Podr´cznik powstał w odpowiedzi na potrzeby Êrodowiska akademickiego i z inspi - racji Komitetu Nauk o Finansach PAN. Twórcy podr´cznika to mi´dzyuczelniany zespół autorski zło˝ony z pracowników naukowo-dydaktycznych, przewa˝nie zatrudnionych w katedrach ubezpieczeƒ. www.ksiegarnia.beck.pl tel. 22 31 12 222 fax 22 33 77 601 Podr´cznik rekomendowany przez Komitet Nauk o Finansach PAN U b e z p i e c z e n i a W a n d a R o n k a - C h m i e l o w i e c R e d a k c j a n a u k o w a Redakcja naukowa Wanda Ronka-Chmielowiec Ubezpieczenia PODR¢CZNIK REKOMENDOWANY PRZEZ KOMITET NAUK O FINANSACH PAN Ubezpieczenia E Autorzy: Teresa Bednarczyk Marta Borda Teresa Czerwiƒska Marietta Janowicz-Lomott Anna J´drzychowska Marcin Kawiƒski Patrycja Kowalczyk-Rólczyƒska Ilona Kwiecieƒ Marzanna Lament Jacek lisowski Krzysztof Łyskawa Marek Monkiewicz Magdalena Osak Maria Płonka Ewa Poprawska Wanda Ronka-Chmielowiec Grzegorz Strupczewski Tadeusz Szumlicz Adam Âliwiƒski Barbara Wi´ckowska S N A N I F Redakcja naukowa Wanda Ronka-Chmielowiec Ubezpieczenia Wydawnictwo C.H.Beck Warszawa 2016 Wydawca: Dorota Ostrowska-Furmanek Redaktor merytoryczny: Barbara Wardein Recenzent: prof. dr hab. Kazimierz Ortyński Projekt okładki i stron tytułowych: GRAFOS Ilustracja na okładce: fotolia/COSPV Seria: Finanse Podręcznik rekomendowany przez Komitet Nauk o Finansach PAN © Wydawnictwo C.H.Beck 2016 Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o., ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa Skład i łamanie: Jolanta Straszewska Druk i oprawa: Totem, Inowrocław ISBN 978-83-255-6078-2 ISBN ebook 978-83-255-6079-9 Spis treści Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 1. Instytucja ubezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 1.1. Ryzyko i istota ubezpieczenia (W. Ronka-Chmielowiec) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 1.2. Rys historyczny instytucji ubezpieczenia (W. Ronka-Chmielowiec) . . . . . . . . . 21 1.2.1. Rozwój ubezpieczeń w świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 1.2.2. Rozwój ubezpieczeń w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 1.3. Rodzaje ubezpieczeń (T. Bednarczyk) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 1.3.1. Podział ubezpieczeń ze względu na przedmiot ubezpieczenia . . . . . . . . 34 1.3.2. Podział ubezpieczeń ze względu na sposób zawarcia umowy . . . . . . . . 37 1.3.3. Podział ubezpieczeń ze względu na docelową grupę nabywców . . . . . . 38 1.3.4. Ustawowa klasyfikacja ubezpieczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39 1.3.5. Podział ubezpieczeń ze względu na stopień swobody w zakresie zawierania umowy ubezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 1.4. Funkcje ubezpieczeń i ich znaczenie w gospodarce (T. Bednarczyk) . . . . . . . . 45 1.4.1. Podnoszenie stabilności finansowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 1.4.2. Zastępowanie i uzupełnianie rządowych programów socjalnych . . . . . 48 1.4.3. Ułatwianie handlu i wymiany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 1.4.4. Przyczynianie się do gromadzenia oszczędności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 1.4.5. Przyczynianie się do bardziej efektywnego zarządzania ryzykiem . . . . 51 1.4.6. Funkcja prewencyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 1.4.7. Sprzyjanie bardziej efektywnej alokacji kapitału . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 1.5. Umowa i stosunek ubezpieczenia I. Kwiecień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 1.5.1. Umowa a stosunek ubezpieczenia – zagadnienia podstawowe . . . . . . . . 53 1.5.2. Zawarcie umowy i wygaśnięcie stosunku ubezpieczenia . . . . . . . . . . . . 62 1.5.3. Elementy umowy ubezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 1.5.4. Przebieg stosunku ubezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 2. Rynek ubezpieczeń i otoczenie instytucjonalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 2.1. Organizacja i regulacja prawna rynku ubezpieczeń (M. Płonka) . . . . . . . . . . . 75 2.1.1. Definicja, charakterystyka i specyfika rynku ubezpieczeń . . . . . . . . . . . 75 5 Spis treści 2.1.2. Przesłanki, obszary i zakres regulacji rynku ubezpieczeń . . . . . . . . . . . 83 2.1.3. Regulacje związane z harmonizacją rynku ubezpieczeń w Unii Europejskiej i transgraniczną działalnością zakładów ubezpieczeń . . . 85 2.1.4. Regulacje dotyczące działalności transgranicznej zakładów ubezpieczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 2.2. Zakłady ubezpieczeń – organizacja i zarządzanie (M. Płonka) . . . . . . . . . . . . 89 2.2.1. Uregulowania dotyczące krajowych zakładów ubezpieczeń . . . . . . . . . 89 2.2.2. System organizacji i zarządzania w zakładach ubezpieczeń (reasekuracji) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 2.2.3. Zakład ubezpieczeń w formie spółki akcyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 2.2.4. Zakład ubezpieczeń w formie towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych . 96 2.2.5. Ubezpieczenie komercyjne a ubezpieczenie wzajemne . . . . . . . . . . . . . . 103 2.3. Pozostałe instytucje rynku ubezpieczeń (system nadzoru, system gwarancji i inne) (M. Monkiewicz) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 2.3.2. Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 2.3.3. Pozostałe wybrane ustawowe instytucje ubezpieczeniowe . . . . . . . . . . 118 2.4. Pośrednictwo ubezpieczeniowe (T. Bednarczyk) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 2.4.1. Pojęcie i istota pośrednictwa ubezpieczeniowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 2.4.2. Rodzaje pośredników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 2.4.3. Bancassurance jako forma pośrednictwa ubezpieczeniowego . . . . . . . . 133 2.4.4. Broker i jego kompetencje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 2.4.5. Rola agentów i brokerów w sprzedaży ubezpieczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 2.4.6. Wynagradzanie pośredników ubezpieczeniowych . . . . . . . . . . . . . . . . . 139 2.4.7. Normy etyczne i rekomendacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 3 Funkcjonowanie zakładu ubezpieczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 3.1. Obszary działalności zakładów ubezpieczeń (E. Poprawska) . . . . . . . . . . . . . . 145 3.1.1. Działalność bezpośrednia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 3.1.2. Gospodarka finansowa ubezpieczyciela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 3.2. Działalność bezpośrednia zakładów ubezpieczeń (E. Poprawska, A. Jędrzychowska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 3.2.1. Konstrukcja produktów ubezpieczeniowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 3.2.2. Sprzedaż produktów ubezpieczeniowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 3.2.3. Likwidacja szkody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 3.3. Gospodarka finansowa zakładów ubezpieczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 3.3.1. Specyfika gospodarki finansowej zakładu ubezpieczeń (T. Czerwińska) 201 3.3.2. Wymagania kapitałowe (T. Czerwińska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 3.3.3. Rezerwy techniczno-ubezpieczeniowe (P. Kowalczyk-Rólczyńska) . . . . 221 3.3.4. Działalność inwestycyjna (P. Kowalczyk-Rólczyńska) . . . . . . . . . . . . . . . 231 3.4. Reasekuracja (W. Ronka-Chmielowiec) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 3.4.1. Istota i funkcje reasekuracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 3.4.2. Rodzaje kontraktów reasekuracyjnych jako klasycznej metody wtórnego transferu ryzyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 246 3.4.3. Metody alternatywnego transferu ryzyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 3.5. Zasady oceny sytuacji finansowej zakładu ubezpieczeń (M. Lament) . . . . . . . 254 3.5.1. Podmioty zainteresowane oceną sytuacji finansowej zakładu ubezpieczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 3.5.2. Sprawozdanie finansowe jako źródło oceny sytuacji finansowej zakładu ubezpieczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 3.5.3. Wykorzystanie analizy wskaźnikowej do oceny sytuacji finansowej . . . 271 6 Spis treści 4 Ubezpieczenia na życie (A. Śliwiński) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 4.1. Specyfika ubezpieczeń życiowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 4.2. Ryzyko i kalkulacja składki w ubezpieczeniach na życie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283 4.2.1. Prawdopodobieństwo zgonu i intensywność umieralności . . . . . . . . . . . 289 4.2.2. Kalkulacja składek w ubezpieczeniach na życie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291 4.2.3. Składka netto w ubezpieczeniu na całe życie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 4.2.4. Składka netto w ubezpieczeniu na dożycie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 4.2.5. Składka netto w ubezpieczeniu na wypadek śmierci i dożycia . . . . . . . . 299 4.3. Rodzaje ubezpieczeń na życie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 4.3.1. Klasyczne typy ubezpieczeń na życie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 4.3.2. Ubezpieczenia posagowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 4.3.3. Nowoczesne ubezpieczenia na życie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 5. Charakterystyka produktów z zakresu ubezpieczeń majątkowych i pozostałych osobowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 5.1. Specyfika ubezpieczeń majątkowych i pozostałych osobowych (I. Kwiecień) . 319 5.2. Ubezpieczenia chorobowe i wypadkowe (M. Borda, M. Osak) . . . . . . . . . . . . . 325 5.2.1. Ryzyko choroby i ryzyko wypadku a rodzaje ubezpieczeń . . . . . . . . . . . 325 5.2.2. Podstawowe klasyfikacje ubezpieczeń chorobowych i wypadkowych . 328 5.2.3. Charakterystyka wybranych produktów ubezpieczeń chorobowych i wypadkowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331 5.3. Ubezpieczenia mienia (I. Kwiecień) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 344 5.3.1. Podmiot i przedmiot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 344 5.3.2. Zakres ubezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 345 5.3.3. Wyłączenia ochrony i ograniczenia odpowiedzialności . . . . . . . . . . . . . 346 5.3.4. Suma ubezpieczenia i odszkodowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347 5.4. Ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej i ochrony prawnej (I. Kwiecień) . 349 5.4.1. Ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 351 5.4.2. Ubezpieczenia ochrony prawnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 359 5.5. Ubezpieczenia komunikacyjne (A. Jędrzychowska, E. Poprawska) . . . . . . . . . . 361 5.5.1. Ubezpieczenie OC komunikacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 5.5.2. Ubezpieczenie autocasco . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371 5.5.3. Ubezpieczenie assistance . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 375 5.5.4. Ubezpieczenie następstw nieszczęśliwych wypadków . . . . . . . . . . . . . . 377 5.5.5. System Zielonej Karty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 378 5.6. Ubezpieczenia finansowe (J. Lisowski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 381 5.6.1. Ubezpieczenia kredytu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 382 5.6.2. Gwarancje ubezpieczeniowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397 5.6.3. Ubezpieczenie kredytu a gwarancja ubezpieczeniowa . . . . . . . . . . . . . . 406 5.6.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 407 5.7. Ubezpieczenia rolne (M. Janowicz-Lomott, K. Łyskawa) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 409 5.7.1. Ubezpieczenia w zarządzaniu ryzykiem rolnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 409 5.7.2. Historia ubezpieczeń dla rolnictwa w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 411 5.7.3. Ubezpieczenia obowiązkowe dla rolników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 413 5.7.4. Obowiązkowe dotowane ubezpieczenie upraw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 418 5.7.5. Dotowane nieobowiązkowe oraz komercyjne ubezpieczenie upraw . . . 422 5.7.6. Ubezpieczenia zwierząt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 422 5.7.7. Ubezpieczenie mienia w gospodarstwach rolnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . 424 5.7.8. Ubezpieczenie maszyn rolniczych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 424 5.7.9. Polityka UE wobec zarządzania ryzykiem w rolnictwie . . . . . . . . . . . . . . 425 5.8. Ubezpieczenia transportowe i budowlano-montażowe (I. Kwiecień) . . . . . . . . 429 Spis treści 5.8.1. Ubezpieczenia transportowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 429 5.8.2. Ubezpieczenia budowlano-montażowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 434 5.9. Ubezpieczenia turystyczne (A. Jędrzychowska) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441 5.9.1. Ubezpieczenie następstw nieszczęśliwych wypadków . . . . . . . . . . . . . . 442 5.9.2. Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej – komunikacyjnej i w życiu prywatnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 443 5.9.3. Ubezpieczenie assistance – świadczenia pomocowe . . . . . . . . . . . . . . . . 444 5.9.4. Ubezpieczenie kosztów leczenia za granicą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 446 5.9.5. Ubezpieczenie kosztów akcji ratowniczej i poszukiwawczej . . . . . . . . . . 448 5.9.6. Ubezpieczenie sprzętu sportowego i bagażu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 448 5.9.7. Ubezpieczenie kosztów rezygnacji z uczestnictwa w wyjeździe lub wcześniejszego powrotu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 449 5.9.8. Ubezpieczenie dla organizatorów turystyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 449 5.10. Ubezpieczenia katastroficzne (G. Strupczewski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 451 5.10.1. Ryzyko katastroficzne a ubezpieczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 451 5.10.2. Rola państwa w systemie ubezpieczeń katastroficznych . . . . . . . . . . . . 454 5.10.3. Sekurytyzacja i alternatywny transfer ryzyka katastroficznego . . . . . 456 5.11. Ocena i wybór produktów ubezpieczeniowych (I. Kwiecień) . . . . . . . . . . . . . . 462 5.11.1. Ubezpieczenia w procesie zarządzania ryzykiem . . . . . . . . . . . . . . . . . . 462 5.11.2. Kryteria oceny ubezpieczenia jako metody zarządzania ryzykiem . . . 463 6 Ubezpieczenia społeczne i emerytalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 467 6.1. Systemy zabezpieczenia społecznego – organizacja i rozwój (M. Kawiński) . . 467 6.1.1. Geneza modeli zabezpieczenia społecznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 468 6.1.2. Modele polityki społecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 469 6.1.3. Trendy w systemach zabezpieczenia społecznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 471 6.1.4. Finansowanie i organizacja zabezpieczenia społecznego . . . . . . . . . . . . 475 6.2. System emerytalny w Polsce – rozwój i organizacja (T. Szumlicz) . . . . . . . . . . 482 6.2.1. Ogólna charakterystyka systemów zabezpieczenia emerytalnego . . . . 482 6.2.2. Organizacja i funkcjonowanie systemu emerytalnego w Polsce – część bazowa systemu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 494 6.2.3. Organizacja i funkcjonowanie systemu emerytalnego w Polsce – 6.3. Ubezpieczenia rentowe, chorobowe i wypadkowe w Polsce (B. Więckowska) część uzupełniająca systemu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 498 504 6.3.1. Płatnik składki (ubezpieczający) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 505 6.3.2. Ubezpieczeni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 508 6.3.3. Składka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 510 6.3.4. Świadczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 511 6.3.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 529 6.4. System powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego w Polsce (M. Borda, M. Osak) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 532 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 543 Akty prawne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 555 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 559 8 Wstęp Książka „Ubezpieczenia” jest podręcznikiem, w którym zawarto podstawową wie- dzę o  funkcjonowaniu instytucji ubezpieczenia jako urządzenia gospodarczego, które pojawiło się w  dalekiej starożytności, następnie przybierało różne formy i służyło ludziom przez wieki aż do czasów współczesnych, w których funkcjonuje rozwinięty rynek finansowy, a rynek ubezpieczeniowy jest jego integralną częścią. Podręcznik jest adresowany do studentów przede wszystkim studiów ekonomicz- nych, głównie kierunku finanse i rachunkowość, zarówno stopnia I, jak i II. Czytel- nik po zapoznaniu się z treścią książki powinien posiadać podstawową wiedzę z za- kresu funkcjonowania systemu ubezpieczeń w Polsce i w innych krajach. Publikacja powstała w wyniku współpracy między kilku czołowymi ośrodkami akademicki- mi w Polsce prowadzącymi zajęcia z ubezpieczeń, jak również przedstawicielami tych ośrodków prowadzącymi badania naukowe z  zakresu nauki o  ubezpiecze- niach. Autorzy są doświadczonymi nauczycielami akademickimi, którzy od wielu lat prowadzą wykłady z przedmiotu ubezpieczenia na różnych kierunkach studiów ekonomicznych i przeważnie są zatrudnieni w katedrach ubezpieczeń. Książka składa się z sześciu rozdziałów. Rozdział pierwszy wprowadza czytel- nika w problematykę ubezpieczeń. Omówiono istotę ubezpieczenia w warunkach ryzyka, dokonano przeglądu definicji ubezpieczenia, a  następnie przedstawiono krótki rys historyczny instytucji ubezpieczenia. Omówiono poszczególne rodzaje ubezpieczeń oraz określono funkcje ubezpieczeń. Rozdział kończy charakterystyka umowy ubezpieczenia. Rozdział drugi poświęcony jest zagadnieniom związanym z  funkcjonowaniem rynku ubezpieczeniowego i  otoczeniem instytucjonalnym. Przedstawiono w  nim zasady organizacji i  regulacji rynku ubezpieczeniowego w Polsce z uwzględnieniem regulacji unijnych oraz zasad organizacji poszczegól- nych form zakładów ubezpieczeń. Następnie scharakteryzowano system nadzoru, system gwarancji i inne instytucje działające w otoczeniu rynku ubezpieczeniowe- 9 Wstęp go. Na zakończenie omówiono pośrednictwo ubezpieczeniowe. W rozdziale trze- cim przedstawiono funkcjonowanie zakładu ubezpieczeń. Zawiera on takie treści, jak charakterystyka poszczególnych obszarów działalności zakładów ubezpieczeń, działalność bezpośrednia związana z konstrukcją i sprzedażą produktów ubezpie- czeniowych oraz likwidacją szkód. W  dalszej części rozdziału omówiono gospo- darkę finansową zakładów ubezpieczeń, w tym wymagania kapitałowe, rezerwy techniczno-ubezpieczeniowe, działalność inwestycyjną, a na zakończenie funkcjo- nowanie reasekuracji. Rozdział czwarty dotyczy ubezpieczeń na życie. Omówiono specyfikę ubezpieczeń na życie, ryzyko i kalkulację składki w ubezpieczeniach na życie oraz przedstawiono poszczególne rodzaje ubezpieczeń na życie. Rozdział pią- ty poświęcony jest produktom z zakresu ubezpieczeń majątkowych i pozostałych osobowych. Wyróżniono tutaj pewne grupy ubezpieczeń, których udział w rynku jest istotny w ostatnich latach lub które mają szczególnie dobre perspektywy roz- woju. Rozdział kończą uwagi na temat oceny i wyboru produktów ubezpieczenio- wych. W ostatniej części podręcznika, czyli w rozdziale szóstym, zostały omówione systemy zabezpieczenia społecznego ze szczególnym uwzględnieniem systemów emerytalnych, przede wszystkim w Polsce, i pewne tendencje wpływające na ich kształt w przyszłości. Do poszczególnych podrozdziałów dołączono słowa kluczowe oraz pytania kontrolne. Autorzy dołożyli wszelkich starań, aby książka zawierała bardzo aktualne tre- ści, chociaż mają świadomość tego, że rynek ubezpieczeniowy jest niezwykle dyna- miczny – zmieniają się przepisy prawa, zmienia się otoczenie, pojawiają się nowe technologie, nowe usługi finansowe, zmianom podlegają procesy demograficzne, a to wszystko ma wpływ na powstanie nowych zagrożeń, nowych kategorii ryzyka, co z kolei pobudza zapotrzebowanie na nowe innowacyjne produkty ubezpiecze- niowe. Założeniem autorów było, aby podręcznik spełniał wymagania nowocze- sności, to znaczy zawierał treści aktualne, ale również forma i treść w dużej mierze miały wymiar ponadczasowy i uniwersalny. Pragnę w imieniu autorów podziękować Panu Profesorowi dr. hab. Kazimierzo- wi Ortyńskiemu za bardzo cenne uwagi w recenzji, które – mam nadzieję – przy- czyniły się do udoskonalenia ostatecznej wersji naszego podręcznika. Wanda Ronka-Chmielowiec 1. Instytucja ubezpieczenia 1.1. Ryzyko i istota ubezpieczenia W. Ronka-Chmielowiec Podrozdział ten ma charakter wprowadzający do dalszych rozważań nad funkcjo- nowaniem instytucji ubezpieczenia. Najpierw omówiono istotę pojęcia „ryzyko”, a następnie dokonano przeglądu definicji ryzyka i klasyfikacji ryzyka. Na tym tle wprowadzono pojęcie ubezpieczenia i dokonano na podstawie literatury przeglą- du definicji ubezpieczenia. Scharakteryzowano ubezpieczenie jako jedną z metod zarządzania ryzykiem i  omówiono warunki ubezpieczalności. Na zakończenie przedstawiono ubezpieczenie jako wynik wyboru, którego dokonuje konsument w warunkach istniejącego ryzyka. Takie podejście pochodzi z teorii ekonomii i jest oparte na teorii użyteczności. Ryzyko wiąże się niezmiennie z  wszelkimi formami egzystencji i  działania człowieka. Jest więc też nieodłącznym atrybutem każdej działalności gospodar- czej oraz podmiotów uczestniczących w tej działalności. Ryzyko zatem, jego isto- ta, definicje i inne związane z nim problemy, takie jak: identyfikacja, klasyfikacja, porządkowanie, pomiar i ocena, są przedmiotem zainteresowania wielu dyscyplin naukowych, np. teorii ekonomii, finansów, ubezpieczeń, prawa, matematyki, ra- chunku prawdopodobieństwa i statystyki. W każdej z tych dziedzin ryzyko jest de- finiowane w odmienny sposób. Ryzyko może być opisane jako zdarzenie, które może wystąpić, ale nie musi. Jeśli wystąpi, to może wygenerować cierpienie, stratę lub zysk. Ryzyko jest pojęciem wie- loznacznym i złożonym, stąd bardzo trudno podać jego ścisłą i uniwersalną definicję. Zatem można je definiować na różne sposoby, zależnie od aspektu, który bierze się pod uwagę, oraz okoliczności, jakie interesują badacza. Zależy to przede wszystkim od tego, na gruncie jakiej nauki chcemy zdefiniować ryzyko. Badania nad naturą ry- zyka doprowadziły do następujących wniosków. 11 1. Instytucja ubezpieczenia  Ryzyko nie jest czymś jednorodnym, stąd nie można w sposób jednoznaczny podać jednej uniwersalnej definicji, lecz trzeba brać pod uwagę kilka różnych po- dejść do określenia pojęcia ryzyka.  Ryzyko jest czymś zmiennym, uzależnionym od czasu, stąd powinno być trakto- wane jako pewien proces i analizy powinny uwzględniać dynamikę zjawiska.  Badanie ryzyka powinno zawsze brać pod uwagę czynniki, które mają wpływ na jego istotę i wymiar. Jako najważniejsze czynniki ryzyka przyjmuje się niebezpieczeństwo i hazard [Kowalewski, 1994; Monkiewicz (red.), 2000]. Niebezpieczeństwo rozumiane jako potencjalne zagrożenie wynika z zaistnienia określonych sytuacji, o których wia- domo z przeszłości, że mogą doprowadzić do wystąpienia niepożądanych stanów i niekorzystnych zdarzeń, które wygenerują straty. Natomiast hazard rozumiany jest jako zespół warunków i okoliczności, w których dane niebezpieczeństwo zre- alizuje się [Kowalewski, 1994]. Wszystkie te rozważania związane z analizą przyczyn pewnych realnych zda- rzeń charakteryzujących ryzyko są typowe dla amerykańskiej myśli ekonomicz- nej, która w  badaniach nad ryzykiem, także związanym z  ubezpieczeniami, ma największy dorobek [Knight, 1921; Vaughan, 1982; Vaughan, 1997; Willet, 1951; Williams, Heins, 1989]. Pierwszy usiłował podać definicję naukową ryzyka A.H. Willet w 1901 r., wy- kładając ekonomiczną teorię ryzyka. Willet przez ryzyko rozumiał coś obiektywne- go związanego z subiektywną niepewnością. Ponieważ niepewność jest pojęciem wieloznacznym, definicja ta wzbudziła wiele wątpliwości i kontrowersji. Następ- nie w 1921 roku F.H. Knight opublikował swoją koncepcję niepewności mierzalnej, którą nazwał ryzykiem, oraz niepewności niemierzalnej, którą traktował jako nie- pewność sensu stricto. Inne podejście do zdefiniowania ryzyka miała komisja do spraw terminologii ubezpieczeniowej USA, która w 1966 r. opublikowała dwie oficjalne definicje ryzy- ka. W pierwszej definicji ryzyko zostało określone jako niepewność co do nastąpie- nia określonego zdarzenia w warunkach istnienia dwóch lub większej liczby moż- liwości. W  drugiej definicji, zaadresowanej do praktyki ubezpieczeniowej, przez ryzyko rozumiano ubezpieczoną osobę lub przedmiot. Jeszcze inne podejście reprezentuje I. Pfeffer [1956], który twierdzi, że ryzyko jest hazardem i jest mierzone prawdopodobieństwem, a niepewność jest mierzona poziomem wiary, co w efekcie doprowadziło do stwierdzenia, że ryzyko jest sta- nem świata, a niepewność jest stanem umysłu. Sam termin „ryzyko” pochodzi od włoskiego risico, oznaczającego ryzyko, po- tencjalne niebezpieczeństwo. Zatem, jak zauważa P.L. Bernstein [1997], ryzyko jest raczej wyborem, a nie nieuchronnym przeznaczeniem. 12 1.1. Ryzyko i istota ubezpieczenia W ubezpieczeniowej teorii ryzyka wyróżnia się podział na:  Ryzyko czyste, które charakteryzuje się tym, że jego realizacja przynosi tylko stratę, a brak realizacji nie przynosi ani straty, ani zysku.  Ryzyko spekulatywne, którego realizacja może mieć trzy możliwości: stratę, zysk, brak straty i zysku. Podział ten ma ogromne znaczenie dla funkcjonowania instytucji ubezpieczenia, gdyż w praktyce ochroną ubezpieczeniową obejmuje się tylko ryzyko czyste. W  literaturze spotkać można różne definicje ryzyka. W  tabeli 1.1 zestawiono przykładowo wybrane definicje ryzyka. Tabela 1.1. Wybrane definicje ryzyka Definicja Interpretacja Ryzyko jest szansą wystąpienia straty Szansa straty rozumiana jest jako możliwość lub prawdopodobieństwo albo stopień prawdopodobieństwa, że wydarzy się zdarzenie generujące stratę Ryzyko jest możliwością wystąpienia straty Możliwość rozumiana jest tutaj następująco: wartość prawdopodobieństwa zajścia określonego zdarzenia generującego straty jest zawarta między zerem a jednością Ryzyko jest stanem, w którym istnieje możliwość straty Przez ryzyko rozumie się pewien stan rzeczywistości, w której może zajść zdarzenie powodujące straty, czyli może pojawić się wynik inny niż ten wcześniej zakładany Ryzyko jest prawdopodobieństwem wyniku innego niż oczekiwany Ryzyko to obiektywne prawdopodobieństwo, iż faktyczny rezultat, czy raczej wynik, będzie się różnić od zakładanego. Istotą tej definicji jest zastosowanie jej do pomiaru odchylenia wyniku rzeczywistego od zakładanego w skali tzw. zagrożeń zbiorowych Ryzyko jest dyspersją rezultatów rzeczywistych i oczekiwanych Ryzyko jest stopniem rozrzutu wyników w stosunku do pozycji centralnych lub średnich. Definicja ta pochodzi ze statystyki i jest bardzo użyteczna dla działalności ubezpieczeniowej Ryzyko oznacza przedmiot ubezpieczenia Ryzyko utożsamia się z przedmiotem ubezpieczenia, którym mogą być dobra osobiste lub majątkowe. Definicja stosowana w praktyce ubezpieczeniowej Źródło: opracowanie własne. Od zarania dziejów człowiek zawsze szukał sposobów radzenia sobie z  ryzy- kiem. We współczesnych czasach te sposoby nazywamy metodami zarządzania ryzykiem. Pierwsza metoda zarządzania ryzykiem – zwana dzisiaj łączeniem przedmiotów narażonych na ryzyko – stosowana była przez kupców chińskich, przewożących towary łodziami po rzece Jangcy. Każda łódź zawierała porcję to- warów każdego z kupców. W razie zatonięcia żaden z nich nie tracił całości dóbr. Celem było zatem zminimalizowanie strat jednostek przez wspólne ponoszenie ry- zyka. 13 1. Instytucja ubezpieczenia Ubezpieczenie jest instytucją, która ma znieść lub przynajmniej ograniczyć ciężar pewnych zdarzeń losowych, których ryzyko nastąpienia towarzyszy czło- wiekowi na każdym etapie jego życia. Zdarzenia te mogą mieć charakter negatyw- ny (śmierć, zniszczenie domu wskutek pożaru, kradzież samochodu) lub też mogą wiązać się nie tyle ze stratą, ile z powstaniem lub zwiększeniem potrzeb finanso- wych (urodzenie dziecka, koszty leczenia). Wraz z rozwojem cywilizacyjnym stra- ty bądź potrzeby mają coraz większą wartość i wymagają coraz bardziej specjali- stycznych zabezpieczeń. W wyniku zastosowania ubezpieczenia konsekwencje finansowe, jakie musia- łaby ponieść jednostka, rozłożone są na wiele podmiotów. W pod stawowym ujęciu ubezpieczenie stanowi zatem [Vaughan, 1997]:  transfer ryzyka z jednostki na grupę,  podział ciężaru strat/potrzeb finansowych na członków grupy. W pierwszym aspekcie ubezpieczenie to urządzenie ekonomiczne, dzięki któ- remu jednostka zastępuje niepewną, ale poważną stratę finansową stosunkowo niewielkim pewnym kosztem (składka ubezpieczeniowa). Drugi aspekt zawiera punkt widzenia społeczeństwa na ubezpieczenie jako narzędzie ekonomiczne eli- minowania lub redukowania ryzyka poprzez proces łączenia wystarczającej licz- by narażonych jednorodnych przedmiotów (obiektów) w grupę, tak by możliwe stało się przewidywanie szkód dla grupy jako całości. Istota ubezpieczeń opiera się na spostrzeżeniu, że liczba podmiotów zagrożonych niekorzystnymi konse- kwencjami podobnych zdarzeń losowych jest znacznie większa niż liczba pod- miotów, wobec których to ryzyko zrealizuje się. Dzięki temu można to finansowa- nie strat prowadzić ze wspólnego funduszu utworzonego w wyniku statystycznej analizy ryzyka. Problematyka ubezpieczeniowa zawiera różne aspekty i podejścia, a mia nowicie ekonomiczne, prawne, finansowe. Istotną rolę odgrywają zagad nie nia aktuarialne wykorzystujące matematykę i statystykę ubez pie czeniową. Stąd nauka o ubezpie- czeniach ma wymiar interdyscyplinarny i w literaturze przedmiotu można znaleźć różne definicje ubezpieczenia, w których się pojawiają zróżnicowane elementy tego pojęcia. W tabeli 1.2 zestawiono wybrane definicje ubezpieczenia. Tabela 1.2. Wybrane definicje ubezpieczenia Definicja Ubezpieczenie stanowi urządzenie gospodarcze zapewniające pokrycie przyszłych potrzeb majątkowych wywołanych u poszczególnych jednostek przez odznaczające się pewną prawidłowością zdarzenia losowe, w drodze rozłożenia tego ciężaru na wiele jednostek, którym te same zdarzenia losowe zagrażają [Łazowski, 1948] 14 1.1. Ryzyko i istota ubezpieczenia Definicja Ubezpieczenie to forma repartycji strat w dwóch wymiarach: w przestrzeni, gdyż fundusz, z którego pokrywana jest strata, tworzony jest ze składek wielu osób, i w czasie, gdyż składki te są płacone z reguły przez długi okres, często w ratach [Warkałło i in., 1983] Ubezpieczenie jest instytucją ekonomiczną, która redukuje ryzyko przez poddanie wspólnemu zarządzaniu grupy przedmiotów, rozłożonych w taki sposób, że suma przypadkowych szkód im zagrażających jest możliwa do określenia w wąskich granicach [Greene, Trieschmann, 1981] Istotą ubezpieczenia jest rozłożenie (repartycja) ryzyka strat lub konieczności finansowego pokrycia nadzwyczajnych potrzeb na większą liczbę podmiotów uiszczających składki na fundusz ubezpieczeniowy, chodzi tu o podmioty zagrożone takim samym lub podobnym niebezpieczeństwem, organizacja funduszu związana jest ściśle z jego przeznaczeniem i rodzajem ubezpieczenia [Uruszczak, 1994] Ubezpieczenie jest urządzeniem gospodarczym, które pozwala zakładowi ubezpieczeń, dzięki opłacie składki, przejąć od ubezpieczającego ryzyko negatywnych, ekonomicznych skutków określonego zdarzenia losowego [Hadyniak, 2000b] Źródło: opracowanie własne na podstawie [Ronka-Chmielowiec (red.), 2002]. Definicja ubezpieczenia powinna łączyć aspekt prawny i ekonomiczno-społecz- ny. Termin „ubezpieczenie” ma również zastosowanie w  konstruowanych przez państwo różnych formach zabezpieczenia społecznego obywateli, których funk- cjonowanie opiera się przede wszystkim na przepisach prawa, jednak zawiera ele- menty społeczne i ekonomiczne. Natomiast funkcjonowanie ubezpieczeń w sensie gospodarczym opiera się na umowie zawieranej między dwoma podmiotami, z któ- rych jeden oddaje ryzyko, a drugi je przyjmuje, oczywiście za odpowiednią zapłatą. Definicja ubezpieczenia w sensie prawnym podana jest w kodeksie cywilnym: „Przez umowę ubezpieczenia zakład ubezpieczeń zobowiązuje się spełnić określone świadczenie w  razie zajścia przewidzianego w  umowie wypadku, a  ubezpieczający zobowiązuje się zapłacić składkę” [Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cy- wilny, art. 805]. Można również podać pięć koniecznych warunków, które muszą być spełnione, aby funkcjonowało ubezpieczenie [Vance, 1951]:  Ubezpieczający ma interes, który jest ubezpieczalny.  Interes ubezpieczającego jest zagrożony przez możliwość nastąpienia pew- nych zdarzeń losowych.  Ubezpieczyciel bierze na siebie ryzyko straty.  Asumpcja ryzyka przez ubezpieczyciela jest częścią programu rozkładania rzeczywistych strat na większą grupę podmiotów zagrożonych podobnym ryzy- kiem.  Ubezpieczający płaci składkę do ogólnego funduszu ubezpieczeniowego. Ubezpieczenie traktowane jest jako metoda zarządzania ryzykiem poprzez transfer ryzyka z jednostki – w drodze umowy – na wyspecjalizowany podmiot, 15 1. Instytucja ubezpieczenia którym jest zakład ubezpieczeń, który organizuje dystrybucję tego ryzyka pomię- dzy większą liczbę podmiotów, którym zagraża podobne ryzyko. Organizacja ta tworzy scentralizowany fundusz z wpłat składek od odpowiednio dużej grupy pod- miotów i pokrywa z tego funduszu straty, które wystąpią u wpłacających. Wyso- kość tych wpłat zakład ubezpieczeń musi tak kalkulować na własne ryzyko, aby zapewnić pokrycie ewentualnych strat, jak również zabezpieczyć stosowne wyna- grodzenie dla siebie. Ubezpieczenie jako metoda zarządzania ryzykiem jest instrumentem złożonym i łączy w sobie takie elementy, jak [Sangowski, 1998]:  kontrola ryzyka – w procesie decyzji o ubezpieczeniu i na etapie wykonywania obowiązków umownych (prewencja),  transfer ryzyka – na wyspecjalizowany podmiot,  dywersyfikacja ryzyka – poprzez rozłożenie na grupę zagrożonych podobnym ryzykiem,  finansowanie ryzyka – za cenę składki ubezpieczeniowej,  retencja (zatrzymanie) ryzyka – poprzez pozostawienie części na udziale wła- snym. Zatem ubezpieczenie jest metodą podejmowania ryzyka, jednak stosować ją można jedynie tylko do tych kategorii ryzyka, które są ubezpieczalne. Z  punktu widzenia ubezpieczyciela można wymienić następujące warunki ubezpieczalności ryzyka [Greene, Trieschmann, 1981]:  Istnieje wystarczająca liczba i wielkość obiektów, aby skalkulować prawdopo- dobieństwo wystąpienia szkody.  Ewentualne zdarzenia muszą być incydentalne i niezamierzone z punktu wi- dzenia ubezpieczonego.  Szkody muszą być możliwe do ustalenia i oceny.  Potencjalne straty są poważne i spowodują trudności finansowe.  Prawdopodobieństwo straty nie może być zbyt wysokie, gdyż koszty transferu ryzyka będą zbyt wysokie. Powyższe warunki mają przede wszystkim zastosowanie do ubezpieczeń mająt- kowych, ponieważ w ubezpieczeniach na życie raczej nie możemy mówić o stracie, lecz o powstaniu lub zwiększeniu potrzeb finansowych. Ponadto ryzyko osobowe jest trudne do wyceny, jednak można w przybliżeniu określić wartość potrzeb majątko- wych związanych z pewnymi zdarzeniami. Zasadą funkcjonowania ubezpieczeń na życie nie jest wyrównanie szkody, ale wypłata świadczenia umówionej sumy. Ubezpieczenia majątkowe charakteryzują się przede wszystkim funkcjono- waniem zasady odszkodowania. Zasada zwana pełnością ochrony ubezpiecze- niowej stanowi jedną z  podstawowych zasad prawa ubezpieczeniowego. Celem ubezpieczenia jest pełna kompensacja doznanego przez ubezpieczonego uszczerb- ku, nieprzewyższająca jednak poniesionych strat i  utraconych korzyści. W  ubez- pieczeniach majątkowych istotna jest wycena interesu będącego przedmiotem 16 1.1. Ryzyko i istota ubezpieczenia ubezpieczenia, co w efekcie pozwala określić sumę ubezpieczenia, która jest gwa- rancją pełnej ochrony ubezpieczeniowej i  jednocześnie ogranicza odpowiedzial- ność zakładu ubezpieczeń. Elastyczność ubezpieczenia jako instrumentu zarzą- dzania ryzykiem pozwala ubezpieczonemu zdecydować o tym, jaką część ryzyka powierzyć zakładowi ubezpieczeń, a jaką pozostawić sobie. Zatem ubezpieczony może świadomie zrezygnować z pełności ochrony ubezpieczeniowej i zatrzymać część ryzyka za pomocą takich instrumentów, jak: udział własny, franszyza lub po prostu niedoubezpieczenie. Następna zasada to realność ochrony ubezpieczeniowej, która polega na tym, że kontrakt ubezpieczeniowy jest kontraktem zaufania. Według tej zasady ubezpieczony musi mieć pewność, że w razie wystąpienia określonego wypadku ubezpieczeniowego doznane przez niego straty bądź powstałe potrzeby finansowe zostaną przez ubezpieczyciela zaspokojone. Granice realności ochrony ubezpiecze- niowej określone są w ogólnych warunkach umowy ubezpieczenia i w przepisach prawa ubezpieczeniowego. Ocena tych ustanowień leży po stronie ubezpieczają- cych. Ubezpieczający i zakład ubezpieczeń są zobowiązani do przestrzegania tych ustanowień. Jednak jednym z  istotnych czynników wpływających na realność ochrony ubezpieczeniowej jest wypłacalność zakładu ubezpieczeń. Ocena tej sytu- acji należy do ubezpieczającego lub pośrednika ubezpieczeniowego (brokera). Ten element wiąże się mocno z następną zasadą – gwarancji ochrony ubezpieczenio- wej. Systemy ubezpieczeń funkcjonujące w różnych państwach zapewniają pewne gwarancje realności ochrony ubezpieczeniowej. W związku z tym że w kontrakcie ubezpieczeniowym znacznie słabsza jest pozycja ubezpieczającego bądź ubezpie- czonego w zakresie wiedzy ubezpieczeniowej, możliwości korzystania z ochrony, a przede wszystkim w zakresie kondycji finansowej zakładu ubezpieczeń i funk- cjonowania przepisów prawa ubezpieczeniowego – pojawia się interwencjonizm państwa w postaci przepisów ustanowionych w prawie o funkcjonowaniu różnych form systemów gwarancyjnych, które dotyczą poszczególnych rodzajów ubezpie- czeń i są zróżnicowane w poszczególnych państwach. Ubezpieczenie można również postrzegać jako produkt finansowy czy usługę finansową. Jest to usługa wyjątkowo specyficzna, gdyż ma niematerialny cha- rakter, stąd pojawia się trudność w  ocenie jakości tego produktu bądź usługi, a przede wszystkim w wycenie tego produktu. Podstawowy problem to wycena kosztu tego rodzaju produktu. Tutaj stosowane są metody charakterystyczne tyl- ko dla ubezpieczeń i należy stosować zupełnie inne podejścia, ponieważ pełne koszty można ocenić po wystąpieniu wypadku ubezpieczeniowego i przeprowa- dzeniu procesu likwidacyjnego, który może nastąpić po długim czasie. W tej sytu- acji należy stosować metody matematyki finansowej, gdyż mamy do czynienia ze zjawiskiem zmiany wartości pieniądza w czasie. Jednocześnie w ubezpieczeniach majątkowych wypadek ubezpieczeniowy może nigdy nie wystąpić, gdyż praw- dopodobieństwo wystąpienia wypadku jest na ogół bardzo małe, a korzystanie 17 1. Instytucja ubezpieczenia z  ochrony ubezpieczeniowej poza ubezpieczeniami obowiązkowymi wiąże się z pewnego rodzaju komfortem psychicznym ubezpieczającego, co jest związane z jego stosunkiem (awersją mniejszą lub większą) do ryzyka. W tej sytuacji przy wycenie produktu ubezpieczeniowego stosuje się podejście oparte na repartycji ryzyka przez grupę i tworzeniu wspólnego funduszu ubezpieczeniowego dla całej grupy ponoszącej podobne ryzyko. Szczególne cechy ubezpieczenia sprawiają, że w  procesie sprzedaży ubezpie- czenia zakład musi wzbudzić w kliencie potrzebę ochrony w postaci zakupu polisy ubezpieczeniowej, zwłaszcza w odniesieniu do ubezpieczeń na życie, gdyż ochron- na skłonność do zabezpieczenia majątku jest bardziej naturalna. Można zatem przyjąć, że skłonność do korzystania z ochrony ubezpieczeniowej zależy od [Hell- wig, 1998]:  poziomu cywilizacyjnego obywateli – jest oznaką potrzeby zaspokajania po- trzeb podstawowych, istnienia, a wręcz przewagi, prywatnej własności, dużej war- tości majątku, który może zostać utracony, i świadomości ubezpieczeniowej,  zamożności społeczeństwa – relacji kosztów ubezpieczenia do dochodu,  stopnia zagrożenia mienia, majątku i  bogactwa przez działania przestępcze, przewroty polityczne, wojny, zmiany demograficzne, zmieniające się przepisy prawa. Na zakończenie należy zauważyć, że ubezpieczenie – jako metoda zarządzania ryzykiem czy jedna z form zabezpieczenia na wypadek strat lub wzmożonych po- trzeb majątkowych – ma jak każde urządzenie gospodarcze pewne zalety i wady. Do zalet ubezpieczenia można zaliczyć:  powszechną dostępność i względną prostotę stosowania,  pewność i szybkość kompensacji,  stosunkowo niskie koszty. Natomiast wady ubezpieczenia to:  nieubezpieczalność niektórych rodzajów ryzyka,  system ograniczeń pełności kompensacji,  przedłużanie procesów likwidacyjnych w praktyce,  możliwość niewypłacalności zakładu ubezpieczeń,  słabsza pozycja ubezpieczającego w kontrakcie ubezpieczeniowym. Ubezpieczenie jest wynikiem wyboru, którego dokonuje konsument w wa- runkach istniejącego ryzyka. Takie podejście pochodzi z teorii ekonomii i oparte jest na teorii użyteczności. Poszczególni konsumenci wykupują polisy ubezpieczeniowe, ponieważ wolą wybrać pewność zamiast niepewności, ale często uprawiają również hazard, gdyż nie wykupują tych polis, przedkładając niepewność nad pewność. W celu wyjaśnienia takich zachowań, a także w celu uzasadnienia zastosowania w takich przypadkach przez poszczególnych konsumentów funkcji użyteczności, przedstawiony zostanie tzw. paradoks petersburski, sformułowany w 1738 r. przez Daniela Bernoulliego, szwajcarskiego matematyka i fizyka. Istota tego paradoksu 18 1.1. Ryzyko i istota ubezpieczenia jest następująca. W grze polegającej na rzucaniu monetą uczestniczy dwóch graczy, A i B. Gra polega na tym, że rzuca się monetą dopóty, dopóki nie pojawi się reszka. Jeśli reszka pojawi się w pierwszym rzucie, to gracz A płaci graczowi B 1 dolara; jeżeli reszka pojawi się po raz pierwszy w drugim rzucie, to gracz A płaci graczowi B 2 dolary; jeżeli zaś po raz pierwszy reszka wystąpi w trzecim rzucie, gracz A pła- ci graczowi B 4 dolary, i tak dalej. Ogólnie, jeśli reszka pojawi się w n-tym rzucie, gracz A płaci graczowi B 2n-1 dolara. Pytanie postawione przez Bernoulliego było następujące: Jaką opłatę za dopuszczenie do gry gotów byłby zapłacić gracz B, je- żeli założymy, że ma to być gra fair, tzn. taka, w której nie wymaga się od gracza, aby zapłacił więcej, niż wynosi wartość oczekiwana wygranej? Wartość oczekiwana wygranej przy pierwszym rzucie wynosi p . 1 dol. = 0,5 . 1 dol. = 0,5 dol. gdzie: p = 0,5 to prawdopodobieństwo wyrzucenia reszki. Wartość oczekiwana wygranej przy drugim rzucie wynosi: Wartość oczekiwana wygranej przy n-tym rzucie wynosi: 0,5 . 0,5 . 2 dol. = 0,5 dol. (0,5)n . 2 dol.n-1 = 0,5 dol. Zatem wartość oczekiwana wygranej jest sumą poszczególnych wartości ocze- kiwanych i wynosi: 0,5 dol. + 0,5 dol. + … Jest to suma nieskończonego szeregu i jest nieskończenie wielka. Gracz B w  takiej grze fair musiałby zatem zapłacić za uczestniczenie w  grze graczowi A nieskończenie wielką sumę pieniędzy. W rzeczywistości ludzie nie są skłonni płacić nieskończenie wielkich stawek za udział w tzw. godziwym hazar- dzie. Wynika z tego wniosek następujący: konsumenci postępując tak, nie kierują się maksymalizacją wartości oczekiwanej swojego dochodu. W takich sytuacjach ludzie kierują się „moralnym oczekiwaniem” wygranej, a  prawdopodobieństwo wygranej ważą użytecznością dochodu. Krańcowa użyteczność dochodu maleje w miarę każdego jego przyrostu. Przy malejącej użyteczności dochodu pieniężnego ludzie będą się domagać większych zysków w celu zrekompensowania ryzyka prze- widywanych strat. Funkcja użyteczności jest zazwyczaj nieznana poszczególnym konsumentom. Można ją wyznaczyć za pomocą tzw. gry hazardowej. Załóżmy, że jednostka może wykupić za pewną cenę ubezpieczenie na wypa- dek ryzyka, co gwarantuje jej wypłatę pełnego odszkodowania w razie jakiejkol- wiek straty powstałej w trakcie tego okresu. Dzięki zmniejszeniu wartości bogac- twa na początku okresu o cenę tego ubezpieczenia jednostka uzyskuje gwarancję posiadania takiego samego poziomu bogactwa pod koniec okresu. Użyteczność tej możliwości to oczywiście użyteczność posiadania w warunkach pewności pewnej kwoty W1 pomniejszonej o wynagrodzenie pobierane przez ubezpieczyciela. Mając 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ubezpieczenia
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: