Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00015 005234 15690035 na godz. na dobę w sumie
Ubezpieczenia gospodarcze i społeczne. Wybrane zagadnienia ekonomiczne - ebook/pdf
Ubezpieczenia gospodarcze i społeczne. Wybrane zagadnienia ekonomiczne - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 352
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-3078-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> handel i gospodarka
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia jest poświęcona zagadnieniom intensywnego rozwoju rynków ubezpieczeń w Polsce i innych krajach regionu Europy Środkowej i Wschodniej w ostatniej dekadzie XX wieku i pierwszej XXI wieku, będącego konsekwencją transformacji całej gospodarki, a przede wszystkim nadrabiania kilkudziesięcioletnich opóźnień, które ujawniły się szczególnie po urynkowieniu i otwarciu sektora ubezpieczeń gospodarczych dla zagranicznych inwestorów.

Jej głównym celem jest ukazanie problematyki ubezpieczeniowej w szerszej perspektywie, uwzględniającej wszystkie obszary rynku, od ogólnego problemu zarządzania ryzykiem, poprzez szczegółowe zagadnienia dotyczące ubezpieczeń majątkowych, życiowych i chorobowych, a szczególnie zdrowotnych, do rosnącego znaczenia i zakresu ubezpieczeń emerytalnych.

Książka powstała jako efekt badań autorów z wielu środowisk naukowych, których celem była analiza i ocena procesów zmian w tej dziedzinie. Rezultaty ich prac, wnioski, prognozy i sugerowane kierunki dalszych badań zamieszczone w książce stały się przedmiotem dyskusji podczas I Krakowskiej Międzynarodowej Konferencji Naukowej 'Ubezpieczenia w państwach europejskich. Zagadnienia ekonomiczno-prawne' zorganizowanej w 2011 roku przez Katedrę Prawa i Katedrę Ubezpieczeń Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie.

Adresaci:
Publikacja jest interesującą propozycją dla menedżerów, osób pracujących w sektorze ubezpieczeń, a także studentów zainteresowanych problematyką ubezpieczeń gospodarczych i społecznych.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Ryzyk o katastroficzne jako przedmiot regulacji w ustawodawstwie polskim Dr Marzena Bac* 1. Wprowadzenie Ryzyko katastroficzne jest pojęciem stosunkowo nowym, niestano- wiącym zbyt często przedmiotu badań, aczkolwiek ze względu na częste występowanie zdarzeń mających cechy katastrof, coraz bar- dziej popularnym i powszechnym. Szczególnie druga połowa XX wieku i wiek obecny obfitują w wydarzenia tego typu, a ich skutki dzięki powszechności mediów są widoczne na całym świecie, tak- że w rejonach niedotkniętych w danym czasie relacjonowaną kata- strofą1. Ryzyko katastroficzne wiąże się ze zdarzeniem nacechowanym katastrofizmem, fatalnym w skutkach, zapowiadającym nieuchron- ną katastrofę2, a katastrofa wynika z połączenia zagrożeń (niebez- pieczeństw) i warunków wyznaczających podatność na zagrożenie (czyli hazardu) oraz niewystarczających możliwości i działań redu- kujących potencjalnie negatywne konsekwencje ryzyka. Za ryzyko katastroficzne można zatem uznać jednoczesne występowanie dwóch czynników: zagrożenia i podatności3. Zachodzi ono tylko wtedy, gdy pojawia się podatność na zagrożenie ekstremalnym zdarzeniem (np. powódź, trzęsienie ziemi czy atak terrorystyczny). * MWSE w Tarnowie, Katedra Nieruchomości i Ubezpieczeń. 1 Druga połowa XX w. przyniosła 234 wielkich katastrof, 1,4 mln ofiar, 960 mld USD strat ekonomicznych oraz 141 mld USD ubezpieczeniowych. Zob.: M. Bac, Za- rządzanie ryzykiem katastroficznym w nieruchomościach. Rozwiązania ubezpieczeniowe w Polsce i na świecie, TNOiK, Toruń 2009, s. 71. 2 Na podstwie definicji: Katastrofa, Katastrofizm, Katastroficzny, [w:] W. Kopaliń- ski, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Wiedza Powszechna, Warszawa 1983, s. 212; Słownik Języka Polskiego, Wydawnictwo PWN, http://sjp.pwn.pl/haslo. php?id=2563181 (dostęp 1 maja 2011). 3 Katastrophenvorsorge-Arbeitskonzept, red. B. Hoffmann, Deutsche Gesellschaft für Technische Zusammenarbeit (GTZ), Eschborn 2002, s. 18. 14 I. Zarządzanie ryzykiem Takie ryzyko realizuje się także w Polsce, która jako że panuje w niej klimat umiarkowany przejściowy, często dotykana jest kata- strofami mającymi swoje źródło w siłach natury. Główne zagrożenia tego rodzaju dla Polski to powodzie, osuwiska, silne wiatry huraga- nowe i trąby powietrzne (orkany), susze i gradobicia, jak również pożary, które dotyczą głównie lasów (83 ich zasobów w Polsce jest wystawionych na ogień, tj. zagrożonych pożarem). Wśród zdarzeń antropogenicznych, za które odpowiada człowiek, wyróżnić należy katastrofy budowlane, ekologiczne, skażenia chemiczne, radiologicz- ne, a także pożary i katastrofy komunikacyjne (wypadki drogowe, lotnicze, kolejowe i na obszarach wodnych). Skutki zdarzeń katastroficznych zagrażają życiu i działalności lu- dzi i w obecnych czasach częściej niż dawniej powodują tragiczne następstwa w postaci śmierci części populacji z dotkniętego obszaru i zniszczenia majątku trwałego, infrastruktury technicznej i społecz- nej. Wynika to ze wzrostu zaludnienia na obszarach wystawionych na ryzyko (tereny zalewowe, wybrzeża morskie i rzeczne, pasy grado- we, stoki górskie itp.) i silnej koncentracji ludności oraz wartości na tych obszarach, co związane jest z poprawą standardu życia (bogate wyposażenie domów i mieszkań, nowoczesne technologie i materia- ły wykończeniowe) oraz gęstości ubezpieczeniowej4. W konsekwen- cji straty katastroficzne stanowią duże obciążenia dla budżetu kraju i społeczeństwa, a odbudowa po katastrofie nabiera priorytetowe- go znaczenia. Właśnie dlatego także w Polsce obserwuje się większe zainteresowane polityków, działaczy społecznych i naukowców roz- wiązaniem wspomnianych problemów. Celem artykułu jest wykazanie, że ryzyko katastroficzne stanowi przedmiot regulacji w ustawodawstwie polskim. Dla osiągnięcia tego celu dokonano przeglądu aktów prawnych w Polsce zawierających podstawową terminologię oraz sposoby zarządzania i kompensowa- nia strat powstałych w wyniku realizacji tego ryzyka. 4 Gęstość ubezpieczeniowa to parametr pozwalający ocenić rozwój rynku ubezpiecze- niowego na podstawie składki przypisanej brutto przeliczonej na jednego mieszkańca danego kraju (wskaźnik gęstości). Ryzyko katastroficzne jako przedmiot regulacji w ustawodawstwie... 15 2. Regulacje prawne związane z ryzykiem katastroficznym W polskim prawie podstawowe pojęcia związane z ryzykiem kata- stroficznym definiuje ustawa o stanie klęski żywiołowej5. Artykuł 3 tego aktu prawnego wyjaśnia znaczenie „katastrofy naturalnej”, „klęski żywiołowej” oraz „awarii technicznej”. Zdarzenia związane z działaniem sił natury, określone jako katastrofy naturalne, obejmu- ją w szczególności wyładowania atmosferyczne, wstrząsy sejsmiczne, silne wiatry, intensywne opady atmosferyczne, długotrwałe wystę- powanie ekstremalnych temperatur, osuwiska ziemi, pożary, susze, powodzie, zjawiska lodowe na rzekach i morzu oraz na jeziorach i w zbiornikach wodnych, masowe występowanie szkodników, cho- rób roślin lub zwierząt albo chorób zakaźnych ludzi, jak też działanie innego żywiołu. Gwałtowne, nieprzewidziane zniszczenia i uszko- dzenia elementów majątku trwałego, a dokładnie obiektów budow- lanych, urządzeń technicznych i ich systemów, skutkujące przerwą użytkową lub utratą swych właściwości określono w ustawie mia- nem awarii technicznej. Zarówno katastrofy naturalne, jak i awa- rie techniczne mogą nosić znamiona klęski żywiołowej, jeśli ich na- stępstwa zagrażają życiu lub zdrowiu dużej liczby osób czy mieniu w wielkich rozmiarach albo środowisku na znacznych obszarach, a pomoc i ochrona mogą być skutecznie podjęte tylko z zastosowa- niem nadzwyczajnych środków i pomocy różnych organów, instytu- cji i specjalistycznych służb (formacji) działających pod jednolitym kierownictwem. Zdarzenia wywołane terroryzmem także mieszczą się w zakresie analizowanych pojęć6. Przywołana ustawa wyznacza terminologię z analizowanego za- kresu, ale przede wszystkim określa, w jakich okolicznościach zwią- zanych ze zdarzeniami katastroficznymi można poprzez ogłoszenie stanu klęski żywiołowej zintensyfikować interwencję władzy publicz- nej i ograniczyć wolność i prawa człowieka w tym czasie. Szczegółowe definicje większości zdarzeń objętych wspólnym mianem katastrof naturalnych zapisane są w ustawie o ubezpiecze- niach obowiązkowych, w której przewiduje się między innymi obo- wiązek zawarcia umowy ubezpieczenia budynków rolniczych od 5 Ustawa z dnia 18 kwietnia 2002 roku o stanie klęski żywiołowej (Dz. U. z 2002 r. Nr 62, poz. 558 z późn. zm.). 6 Ibidem, art. 3. 16 I. Zarządzanie ryzykiem ognia i innych zdarzeń losowych (ubezpieczenie budynków wcho- dzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych zdarzeń losowych) obejmującej ryzyka powodujące szkody w tych nierucho- mościach, takie jak ogień, huragan, powódź, podtopienia, deszcz na- walny, grad, opady śniegu, uderzenie pioruna, eksplozja, obsunięcie się ziemi, tąpnięcia, lawiny i upadek statku powietrznego7. Istotne kwestie z punktu widzenia analizowanego zakresu podej- muje ustawa o zarządzaniu kryzysowym8. Interpretuje ona dodatko- we pojęcia takie jak sytuacja kryzysowa, infrastruktura kryzysowa (według nowelizacji obowiązującej od 5 stycznia 2011 roku także europejska infrastruktura kryzysowa), planowanie cywilne, mapy zagrożeń i ryzyka, zdarzenia o charakterze terrorystycznym i inne, wiążące się bezpośrednio z zarządzaniem kryzysowym. Zarządzanie kryzysowe interpretuje się w ustawie jako działania polegające na za- pobieganiu sytuacjom kryzysowym, przygotowaniu do przejęcia nad nimi kontroli poprzez zaplanowane wcześniej postępowanie oraz re- agowaniu w wypadku ich wystąpienia, aż do usuwania ich skutków i odtwarzania zasobów oraz infrastruktury technicznej9. Sytuacja kryzysowa wpływa negatywnie na funkcjonowanie państwa i spo- łeczeństwa, ponieważ obniża poziom bezpieczeństwa ludzi, mienia, a także środowiska i ogranicza działania właściwych organów admi- nistracji publicznej poprzez nieadekwatność posiadanych przez nie sił i środków10. Ustawa ta przewiduje tworzenie narzędzi służących do realizacji przedstawionych celów, między innymi Krajowego Planu Zarządza- nia Kryzysowego i jego odpowiedników na szczeblu województwa, powiatu i gminy, na potrzeby których tworzy się raport o zagro- żeniach bezpieczeństwa narodowego czy Narodowego Programu Ochrony Infrastruktury Krytycznej, którego założeniem – zgodnie z nazwą – jest stworzenie odpowiednich warunków do poprawy bez- pieczeństwa infrastruktury krytycznej. System zarządzania kryzysowego wprowadzony tą ustawą doty- czy wypadków wystąpienia zagrożeń wymagających podjęcia szcze- gólnych działań ze strony administracji publicznej. W centrum 7 Ustawa z dnia 22 maja 2003 roku o ubezpieczeniach obowiązkowych (Dz. U. z 2003 r. Nr 124, poz. 1152 z późn. zm., art. 67). 8 Ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 roku o zarządzaniu kryzysowym (Dz. U. z 2007 r. Nr 89, poz. 590 z późn. zm.). 9 Ibidem, art. 2. 10 Ibidem, art. 3. Ryzyko katastroficzne jako przedmiot regulacji w ustawodawstwie... 17 działań kryzysowych objętych systemem znajdują się zdarzenia stwa- rzające zagrożenie dla integralności terytorialnej, życia, zdrowia, mienia, infrastruktury o znaczeniu strategicznym dla społeczeństwa, dziedzictwa kulturowego czy środowiska (wspomniana już sytuacja kryzysowa). Chodzi jednak o taki stopień zagrożenia, który nie wy- maga wprowadzenia jednego ze stanów nadzwyczajnych, takich jak stan wojenny, wyjątkowy czy stan klęski żywiołowej. Zarządzanie kryzysowe może więc być stosowane w wypadku różnego rodzaju zdarzeń naturalnych lub awarii technicznych. Zarządzanie kryzysowe w Polsce sprawuje Rada Ministrów, a w przypadkach niecierpiących zwłoki – minister właściwy do spraw wewnętrznych. Ważnym organem inicjującym i koordynującym sto- sowne w tym zakresie działania jest powołany przy Radzie Mini- strów Rządowy Zespół Zarządzania Kryzysowego, natomiast funk- cję krajowego centrum zarządzania w tych kwestiach zajmującego się monitoringiem potencjalnych zagrożeń, uruchamianiem właściwych procedur oraz planowaniem cywilnym pełni Rządowe Centrum Bez- pieczeństwa, podległe Prezesowi RM11. Podmiotami odgrywającymi ważne role w zarządzaniu kryzyso- wym są także: Wojewódzki Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych (WZMiUW), Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej (RZGW) i Wo- jewódzki Inspektorat Nadzoru Budowlanego (WINB). Założenia ustawodawcy co do utworzenia jednolitego i spójnego systemu zarządzania kryzysowego w Polsce sprawdzane są w prakty- ce na bieżąco (choćby podczas powodzi, osuwisk, huraganów i trąb powietrznych z lat 2009 i 2010, a zapisy ustawy nowelizowane, jed- nak według przedstawicieli różnych środowisk ustawa ta ma wiele słabości, na przykład: nadmierna centralizacja, ingerencja w kompe- tencje samorządów lokalnych, mało skuteczne rozłożenie kompeten- cji pomiędzy kilka instytucji czy niejasne zapisy, takie jak w art. 25 ustawy o użyciu Sił Zbrojnych RP, gdy zastosowanie innych sił i środ- ków jest niemożliwe lub niewystarczające12. 11 Ibidem, art. 7, 8, 10. 12 Zob. Ocena stanu zabezpieczenia przeciwpowodziowego województwa wielkopol- skiego według stanu na grudzień 2007, Wielkopolski Urząd Wojewódzki, Poznań 2008, s. 24; P. Radziewicz, Opinia prawna w sprawie zgodności z Konstytucją art. 3 pkt. 1 usta- wy o zarządzaniu kryzysowym, Biuro Legislacyjne Kancelarii Senatu, Warszawa 2007; W. Sadurski, Zarządzanie kryzysowe, www.wojciechsadurski.salon24.pl (dostęp 10 maja 2011). 18 I. Zarządzanie ryzykiem Oprócz powyższych dwóch ustaw oraz Konstytucji RP13 ważniej- szymi aktami prawnymi dotyczącymi katastrof i ryzyka katastroficz- nego są: • Ustawa z dnia 21 czerwca 2002 roku o stanie wyjątkowym (Dz. U. z 2002 r. Nr 113, poz. 985 z późn. zm.), • Ustawa z dnia 22 listopada 2002 roku o wyrównaniu strat ma- jątkowych wynikających z ograniczenia w czasie stanu nadzwy- czajnego wolności i praw człowieka i obywatela (Dz. U. z 2002 r. Nr 233, poz. 1955), • Ustawa z dnia 22 sierpnia 2001 roku o bezpieczeństwie imprez masowych (Dz. U. z 2005 r. Nr 108, poz. 909 z późn. zm.), • Ustawa z dnia 18 lipca 2001 roku – Prawo wodne (Dz. U. z 2005 r. Nr 239, poz. 2019 z późn. zm.), • Ustawa z dnia 7 lipca 1994 roku – Prawo budowlane (Dz. U. z 2006 r. Nr 156, poz. 1118 z późn. zm.), • Dekret z dnia 23 kwietnia 1953 roku o świadczeniach w celu zwalczania klęsk żywiołowych (Dz. U. z 1953 r. Nr 23, poz. 93 z późn. zm.), • Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 roku o ochronie przeciwpożaro- wej (Dz. U. z 1991 r. Nr 81, poz. 351 z późn. zm.), • Ustawa z dnia 8 września 2006 roku o Państwowym Ratownictwie Medycznym (Dz. U. z 2006 r. Nr 191, poz. 1410 z późn. zm.), • Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 roku – Prawo ochrony środowi- ska (Dz. U. z 2001 r. Nr 62, poz. 627). Ważnych jest ponadto wiele aktów wykonawczych do powyż- szych ustaw, na przykład: • Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 lutego 2003 roku w sprawie szczegółowych zasad udziału pododdziałów i oddzia- łów Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w zapobieganiu skut- kom klęski żywiołowej lub ich usuwaniu (Dz. U. z 2003 r. Nr 41, poz. 347), • Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administra- cji z dnia 18 lutego 2011 roku w sprawie szczegółowych zasad 13 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku (Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483). Ryzyko katastroficzne jako przedmiot regulacji w ustawodawstwie... 19 organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (Dz. U. z 2011 r. Nr 46, poz. 239)14, • Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 8 czerwca 1999 roku w sprawie zasad oraz trybu ustalania i wypłaty odszkodowań za szkody poniesione w związku z akcjami zwalczania klęsk żywio- łowych (Dz. U. z 1999 r. Nr 55, poz. 573), • Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 14 lipca 1953 roku w sprawie wykonania art. 5 dekretu o świadczeniach w celu zwal- czania klęsk żywiołowych (Dz. U. z 1953 r. Nr 37, poz. 158), • Rozporządzenia w sprawie organizacji i trybu pracy Rządowego Zespołu Zarządzania Kryzysowego, Rządowego Centrum Bez- pieczeństwa, w sprawie Narodowego Programu Ochrony Infra- struktury Krytycznej, Raportu o zagrożeniach bezpieczeństwa narodowego, planów ochrony infrastruktury krytycznej czy cen- trów zarządzania kryzysowego, • Rozporządzenia w sprawie szczegółowego zakresu medycznych czynności ratunkowych, udzielania pierwszej pomocy, finanso- wania kosztów działalności zespołów ratownictwa medycznego, procedur przyjmowania wezwań przez dyspozytora medycznego i dysponowania zespołami ratownictwa medycznego itp. Z aktami wymienionymi wcześniej łączy się wiele ważnych kwestii i podmiotów związanych z ryzykiem katastroficznym. Przykładowo Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy (KSRG) powołany w 1995 roku podejmuje działania o charakterze ratowniczym w sytuacjach zagrożenia życia, zdrowia, mienia lub środowiska i stanowi integral- ną część bezpieczeństwa państwa. Nadzór nad funkcjonowaniem tego systemu sprawuje właściwy minister do spraw wewnętrznych. Z prawa budowlanego (art. 74–76 i 78) wynikają zadania i kom- petencje organów nadzoru budowlanego związane z zarządzaniem kryzysowym, takie jak wyjaśnianie przyczyn katastrof budowlanych, 14 Wydano ponad dwadzieścia rozporządzeń związanych z tym systemem, ochroną przeciwpożarową i centrami powiadamiania ratunkowego w takich sprawach, jak: włą- czanie jednostek ochrony przeciwpożarowej do KSRG, finansowanie KSRG, ochrona przeciwpożarowa budynków, obiektów budowlanych i terenów, drogi pożarowe i za- opatrzenie w wodę, uzgadnianie projektu budowlanego pod względem ochrony prze- ciwpożarowej, wykaz wyrobów służących zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego, ochronie zdrowia i życia oraz mienia, dopuszczenie wyrobów do użytkowania, kwalifi- kacyjne szkolenia dla strażaków, kierowanie i współdziałanie jednostek ochrony prze- ciwpożarowej w działaniu ratowniczym itp.). 20 I. Zarządzanie ryzykiem przyjęcie zawiadomienia i prowadzenie postępowań w tej sprawie, natomiast jednostką zajmującą się istotnymi z punktu widzenia ryzy- ka katastroficznego prognozami meteorologicznymi i hydrologiczny- mi jest według prawa wodnego15 Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, który prowadzi dodatkowo System Monitoringu i Osłony Kraju (system ostrzegania i przeciwdziałania klęskom żywiołowym, głównie powodziom). 3. Finansowanie skutków zdarzeń katastroficznych według zapisów prawnych Polskie ustawodawstwo przewiduje wiele form pomocy rządu dla osób fizycznych i jednostek samorządu terytorialnego poszkodo- wanych przez klęski żywiołowe. W ramach pomocy bezpośredniej ludności udziela się bezzwrotnych pieniężnych zasiłków celowych dla gospodarstw domowych, które znalazły się w szczególnie trudnej sy- tuacji życiowej (nie mogą zaspokoić niezbędnych potrzeb bytowych z wykorzystaniem jedynie posiadanych środków własnych) w wyso- kości do 6 tys. PLN, wypłacane na podstawie art. 40 ustawy o po- mocy społecznej16, oraz kredytów preferencyjnych (tzw. klęskowych, w wypadku których oprocentowanie w skali roku wynosi 2 ) na re- monty i odbudowę mieszkań oraz budynków mieszkalnych, objętych dopłatami do oprocentowania realizowanymi z budżetu państwa na podstawie ustawy o dopłatach do oprocentowania kredytów banko- wych udzielonych na usuwanie skutków powodzi17. Pomoc dla jednostek samorządu terytorialnego w odbudowie zniszczonej infrastruktury komunalnej stanowią dotacje na dofinan- sowanie zadań własnych samorządów w dziedzinie usuwania skut- ków klęsk żywiołowych18 i dopłaty do oprocentowania kredytów 15 Ustawa z dnia 18 lipca 2001 roku – Prawo wodne (t. jedn. Dz. U. z 2005 r. Nr 239, poz. 2019). 16 Ustawa z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej (Dz. U. z 2004 r. Nr 64, poz. 593 z późn. zm.). 17 Ustawa z dnia 8 lipca 1999 roku o dopłatach do oprocentowania kredytów ban- kowych udzielonych na usuwanie skutków powodzi (Dz. U. z 1999 r. Nr 62, poz. 690 z późn. zm.). 18 Ustawa z dnia 11 sierpnia 2001 roku o szczególnych zasadach odbudowy, remon- tów i rozbiórek obiektów budowlanych zniszczonych lub uszkodzonych w wyniku dzia- łania żywiołu (Dz. U. z 2001 r. Nr 84, poz. 906 z późn. zm.). Ryzyko katastroficzne jako przedmiot regulacji w ustawodawstwie... 21 bankowych udzielanych na usuwanie skutków powodzi, osuwisk ziemnych i huraganów19. W wypadku pomocy dla rolników, zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów w sprawie realizacji niektórych zadań Agencji Re- strukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa20, ARiMR może stosować dopłaty do oprocentowania kredytów bankowych udzielonych na wznowienie produkcji w gospodarstwach rolnych i działach specjal- nych produkcji rolnej, w których wystąpiły szkody spowodowane przez suszę, grad, deszcz nawalny, ujemne skutki przezimowania, przymrozki wiosenne, powódź, huragan, piorun, obsunięcie się zie- mi lub lawinę (niekorzystne zjawiska atmosferyczne). Uruchomienie linii kredytowej następuje za zgodą Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wyrażoną na wniosek właściwego ze względu na miejsce wy- stąpienia szkody wojewody, zgłoszony w okresie trzech miesięcy od dnia stwierdzenia skutków niekorzystnych zjawisk atmosferycznych. Wniosek wojewody zgłaszany jest pod warunkiem oszacowania strat przez komisję powołaną przez wojewodę w terminie dwóch mie- sięcy od stwierdzenia takich skutków. Wachlarz powyższych szkód definiowany jest bliżej w ustawie o ubezpieczeniach upraw rolnych i zwierząt gospodarskich21, która przewiduje dopłaty z budżetu pań- stwa do składek producentów rolnych z tytułu umowy ubezpieczenia od wystąpienia wymienionych zdarzeń losowych22. Poziom dopłat z budżetu państwa do składek ubezpieczeń należnych od producen- tów rolnych z tytułu zawarcia umowy ubezpieczenia upraw rolnych lub zwierząt gospodarskich na obecny rok został określony przez Radę Ministrów w rozporządzeniu z dnia 29 listopada 2010 roku w sprawie wysokości dopłat do składek z tytułu ubezpieczenia upraw rolnych i zwierząt gospodarskich w 2011 roku23 w wysokości: 50 składki do 1 ha upraw rolnych i 50 składki do 1 szt. zwierzęcia go- spodarskiego. 19 Ustawa z dnia 8 lipca 1999 roku o dopłatach..., op. cit. 20 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 22 stycznia 2009 roku w sprawie realizacji niektórych zadań Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (Dz. U. z 2009 r. Nr 22, poz. 121 z późn. zm.). 21 Ustawa z dnia 7 lipca 2005 roku o ubezpieczeniach upraw rolnych i zwierząt gospo- darskich (Dz. U. z 2005 r. Nr 150, poz. 1249 z późn. zm.) 22 W 2011 roku Minister RiRW zawarł umowy dotyczące takich dopłat z czterema ubezpieczycielami (PZU SA, TUW, Concordia Polska TUW, HDI Asekuracja TU SA). 23 Rozporządzenie z dnia 29 listopada 2010 roku w sprawie wysokości dopłat do skła- dek z tytułu ubezpieczenia upraw rolnych i zwierząt gospodarskich w 2011 roku (Dz. U. z 2011 r. Nr 235, poz. 1540). 22 I. Zarządzanie ryzykiem Podane powyżej rozwiązania opierają się na wielu obowiązują- cych aktach wykonawczych24oraz ustawach i rozporządzeniach zmie- niających przedstawione przepisy. Wśród rozwiązań prawnych stosowanych w Polsce z analizowa- nego zakresu (i nie tylko) coraz częściej zdarzają się regulacje o cha- rakterze szczególnym, tzw. specustawy. Do najbardziej aktualnych aktów tego typu należą: ustawa o szczególnych rozwiązaniach zwią- zanych z usuwaniem skutków powodzi z 2010 roku (jej noweliza- cja objęła wszystkie straty powodziowe z 2010 roku i z tytułu osu- nięć ziemi)25, ustawa o szczególnych zasadach odbudowy, remontów i rozbiórek obiektów budowlanych zniszczonych lub uszkodzonych w wyniku działania żywiołu z 2001 roku, której nowelizacja z 2010 roku objęła swym zakresem powódź, wiatr i osunięcia ziemi26, oraz ustawa o przygotowaniu do realizacji inwestycji przeciwpowodzio- wych27, usprawniająca ich wykonanie za pomocą nadzwyczajnych mechanizmów nabywania prywatnych nieruchomości na ten cel. Ustawodawca przyjął także ustawę o wspieraniu przedsiębiorców dotkniętych skutkami powodzi z 2010 roku28, jednak nie w trybie specregulacji. 24 Na przykład rozporządzenia Rady Ministrów: w sprawie wykazu gmin, powia- tów i województw, którym zostaną udzielone dotacje celowe na dofinansowanie zadań własnych związanych z usuwaniem skutków powodzi oraz zasad udzielania i sposobu rozliczania tych dotacji czy dopłat ze środków budżetu państwa do oprocentowania kredytów udzielonych przez banki na usuwanie skutków powodzi oraz prowizji przy- sługującej Bankowi Gospodarstwa Krajowego z tytułu tych rozliczeń. 25 Ustawa z dnia 24 czerwca 2010 roku o szczególnych rozwiązaniach związa- nych z usuwaniem skutków powodzi z 2010 roku (Dz. U. z 2010 r. Nr 123, poz. 835 z późn. zm.). 26 Ustawa z dnia 6 sierpnia 2010 roku o zmianie ustawy o szczególnych zasadach od- budowy, remontów i rozbiórek obiektów budowlanych zniszczonych lub uszkodzonych w wyniku działania żywiołu oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2010 r. Nr 149, poz. 996). 27 Ustawa z dnia 8 lipca 2010 roku o szczególnych zasadach przygotowania do reali- zacji inwestycji w zakresie budowli przeciwpowodziowych (Dz. U. z 2010 r. Nr 143, poz. 963). 28 Ustawa z dnia 12 sierpnia 2010 roku o wspieraniu przedsiębiorców dotkniętych skutkami powodzi z 2010 roku (Dz. U. z 2010 r. Nr 148, poz. 992). Ryzyko katastroficzne jako przedmiot regulacji w ustawodawstwie... 23 4. Podsumowanie W polskim prawie znajdujemy treści związane z tematyką ryzyka ka- tastroficznego, opierające się na terminologii wyznaczonej ustawą o stanie klęski żywiołowej. Pojęcia te wyjaśniają istotę ryzyka ka- tastroficznego, do której należy generowanie wysokich zagrożeń i potencjalnych strat w sytuacji, gdy nastąpi jego urzeczywistnienie. Coraz częściej jednak podczas konferencji naukowych oraz w wy- dawnictwach uczelnianych i monografiach z analizowanego zakresu używa się nazewnictwa stosowanego przez międzynarodowe orga- nizacje zajmujące się analizą zjawisk katastroficznych i ich skutków (np. NASA, NOAA, USGS, agencje rządowe FEMA, USAID29) oraz czołowych reasekuratorów światowych Swiss Re i Munich Re, czyli pojęć ryzyko katastroficzne i katastrofy naturalne oraz antropogenicz- ne. Analiza porównawcza polskich i zagranicznych (przede wszyst- kim unijnych) przepisów z analizowanego zakresu wykracza poza ramy niniejszego opracowania, mogąc stanowić przedmiot kolejnego artykułu. Na zakończenie warto skonstatować, że ryzyko katastroficzne występuje w polskim ustawodawstwie w zapisach wielu ustaw i roz- porządzeń, jednakże ich treści stanowią głównie rozwiązania doraź- ne dotyczące danego zdarzenia i roku (stąd mnogość obowiązujących aktów, z których tylko ważniejsze zostały w tej pracy przywołane), a tymczasem Polsce brakuje jednolitego rozwiązania systemowego odnoszącego się do strat katastroficznych występujących co roku. Streszczenie Artykuł porusza zasadnicze kwestie prawne związane z ryzykiem ka- tastroficznym. Jego celem jest naświetlenie stanu prawnego w za- kresie ryzyka katastroficznego w Polsce, przede wszystkim w kwestii podstawowej terminologii, sposobów zarządzania oraz finansowania niepożądanych skutków jego wystąpienia. 29 NASA – National Aeronautics and Space Administration, NOAA – National Oce- anic and Atmospheric Administration, USGS – United States Geological Survey, FEMA – Federal Emergency Management Agency, USAID – Agency International Development United States. 24 I. Zarządzanie ryzykiem Przybliżone zostały ważniejsze ustawy i rozporządzenia dotyczą- ce analizowanego zakresu. Więcej uwagi poświęcono nazewnictwu regulowanemu Ustawą z dnia 18 kwietnia 2002 roku o stanie klę- ski żywiołowej oraz systemowi zarządzania kryzysowego w ujęciu Ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 roku o zarządzaniu kryzysowym. Zwrócono również uwagę na formy pomocy ze strony budżetu pań- stwa dla poszkodowanych w wyniku realizacji ryzyka katastroficz- nego w postaci wystąpienia określonej katastrofy (naturalnej bądź antropogenicznej). Zaakcentowano także rozwiązania szczególne stosowane w niektórych sytuacjach w ustawodawstwie polskim, cze- go przykładem w analizowanym zakresie są specustawy powodzio- we dotyczące usuwania skutków powodzi z 2010 roku, realizacji in- westycji przeciwpowodziowych w kraju oraz odbudowy, remontów i rozbiórek obiektów budowlanych zniszczonych lub uszkodzonych w wyniku działania żywiołu. Poruszone w artykule kwestie oparto na aktualnych, obowiązują- cych przepisach prawnych. Aplikacja instrumentów alternatywnego finansowania ryzyka (ARF) – nowy wymiar retencji ryzyka w przedsiębiorstwie Dr Monika Wieczorek-Kosmala* 1. Wprowadzenie W ciągu ostatnich dziesięcioleci zarządzanie ryzykiem w ujęciu pro- cesowym i instrumentalnym ewoluuje, głównie w kierunku strate- gicznym1. Ewolucja ta ma związek z dostrzeżeniem dualnej natury ry- zyka: jako szansy i jako zagrożenia dla działalności przedsiębiorstwa. Obserwuje się także ewolucję instrumentów zarządzania ryzykiem. W tym aspekcie interesujące kierunki przemian następują w obrębie instrumentów finansowania ryzyka, które służą przygotowaniu źró- deł finansowania na pokrycie niepożądanych skutków wystąpienia ryzyka. Przemiany te pozwalają przyjąć, że w rozumieniu współcze- snym ogół instrumentów finansowania ryzyka rozpatrywać należy w podziale na instrumenty tradycyjne i nietradycyjne, określane rów- nież mianem alternatywnych. Celem niniejszego artykułu jest uzasadnienie tezy, iż mechanizm funkcjonowania nietradycyjnych, alternatywnych instrumentów fi- nansowania ryzyka wymusza nowe spojrzenie na retencję ryzyka w przedsiębiorstwie, zarówno w zakresie decyzyjnym, jak i aplika- cyjnym. Podjęty problem jest relatywnie mało rozpoznany w realiach polskich, a potrzeba rozszerzenia tradycyjnego podziału instrumen- tów finansowania ryzyka pozostaje niedostrzeżona. Podstawą do for- mułowania wniosków stały się zatem studia literatury anglojęzycznej dotyczącej instrumentów zarządzania ryzykiem, gdzie problem zasad funkcjonowania i przesłanek do stosowania instrumentów alterna- tywnego finansowania ryzyka jest podejmowany częściej. * Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach, Katedra Finansów. 1 Zob. A. Damodaran, Ryzyko strategiczne. Podstawy zarządzania ryzykiem, Wyd. Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2009, s. 31. 26 I. Zarządzanie ryzykiem W pierwszym punkcie artykułu przybliżono istotę i znaczenie fi- nansowania ryzyka w przedsiębiorstwie, w drugim – dokonano syn- tetycznej charakterystyki wybranych instrumentów alternatywnego finansowania ryzyka, w trzecim natomiast – poruszono, z uwzględ- nieniem teorii dotyczącej retencji ryzyka w przedsiębiorstwie, prob- lem zdolności retencyjnej przedsiębiorstwa w odniesieniu do wybra- nych alternatywnych instrumentów finansowania ryzyka. Artykuł kończą wnioski z przeprowadzonych rozważań teoretycznych, kon- centrujące się wokół problemu zmiany rangi problemowej decyzji o retencji ryzyka w przedsiębiorstwie. 2. Finansowanie ryzyka – krótka eksplanacja istoty problemu Wystąpienie negatywnych skutków ryzyka w przedsiębiorstwie za- wsze wywołuje zakłócenia przepływów pieniężnych. Mogą one wy- nikać zarówno ze zwiększenia wydatków w związku z konieczno- ścią usunięcia skutków ryzyka, jak i ze zmniejszenia spodziewanych wpływów gotówki (np. niemożność realizacji przychodów sprzeda- ży). W ujęciu prospektywnym wahania te mogą być dla przedsiębior- stwa tak dotkliwe, że spowodują pogorszenie jego sytuacji finanso- wej, a nawet stworzą realne zagrożenie upadłością. W niwelowaniu zakłóceń przepływów pieniężnych wywołanych wystąpieniem niepożądanych skutków ryzyka pomocne jest stosowa- nie różnych instrumentów finansowania ryzyka. Przez finansowanie ryzyka należy rozumieć zapewnienie dopływu środków finansowych do przedsiębiorstwa w określonych okolicznościach, mających zwią- zek z wystąpieniem niekorzystnych skutków ryzyka. Dopływ środ- ków finansowych jest możliwy dzięki wykorzystaniu odpowiednich instrumentów finansowania ryzyka. Finansowanie ryzyka za pomocą implementacji określonych in- strumentów może przebiegać dwojako2. Prospektywne finansowanie ryzyka (tzw. pre-loss funding) zachodzi wówczas, gdy przed wystąpie- niem negatywnych skutków ryzyka przedsiębiorstwo przygotowuje 2 Problem prospektywnego i retrospektywnego finansowania ryzyka opisano w: M. Wieczorek-Kosmala, Prospektywne i retrospektywne finansowanie ryzyka a eskalacja kryzysu w przedsiębiorstwie, „Studia Ekonomiczne Wydziału Finansów i Ubezpieczeń Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach” 2011, nr 77. Aplikacja instrumentów alternatywnego finansowania ryzyka (ARF) 27 środki na ich sfinansowanie. Stosuje się tutaj mechanizm gromadze- nia rezerw o charakterze ekonomicznym, a środki zasilające te rezer- wy mogą pochodzić z różnych źródeł wykorzystywanych zazwyczaj do finansowania działalności operacyjnej przedsiębiorstwa. W szcze- gólności mogą to być źródła samofinansowania (wygenerowany zysk netto, rezerwy kapitałowe tworzone z zysku netto) bądź źródła fi- nansowania zewnętrznego (kapitał obcy i właścicielski). Zastoso- wanie prospektywnego finansowania ryzyka powinno uwzględniać koszty związane z obsługą pozyskanego kapitału, a także ewentualne korzyści wynikające z inwestowania kapitału zgromadzonego w re- zerwach. Model prospektywnego finansowania ryzyka w powyższym rozumieniu przedstawiono na ilustracji 1. Ilustracja 1. Model prospektywnego finansowania ryzyka w przedsiębiorstwie Retrospektywne finansowanie ryzyka (tzw. post-loss funding) w przedsiębiorstwie występuje wówczas, gdy środki finansowe prze- znaczone na pokrycie niekorzystnych skutków ryzyka pozyskiwane są dopiero wtedy, kiedy ryzyko się zmaterializuje. Środki te mogą pochodzić z wcześniej przygotowanego źródła (np. odszkodowanie ubezpieczeniowe) na uprzednio uzgodnionych zasadach. Wykorzy- stanie retrospektywnego finansowania ryzyka wymaga zazwyczaj po- niesienia kosztów za gotowość innego podmiotu do udostępnienia 28 I. Zarządzanie ryzykiem środków finansowych w określonych okolicznościach (np. składka ubezpieczeniowa). Funkcjonowanie tego typu rozwiązań porównu- je się często do opcji typu put na kapitał, a to z racji warunkowe- go uruchamiania kapitału (wystąpienie skutków określonego rodzaju ryzyka), a także występowania kosztu, który odpowiada idei premii opcyjnej3. Niektóre źródła retrospektywnego finansowania ryzyka wiążą się z koniecznością ponoszenia wydatków na obsługę i ewentu- alną spłatę pozyskanych środków. W ujęciu modelowym retrospek- tywne finansowanie ryzyka przedstawiono na ilustracji 2. Ilustracja 2. Model retrospektywnego finansowania ryzyka w przedsiębiorstwie Przedstawione na ilustracjach 1 i 2 modelowe ujęcie finansowa- nia ryzyka, oparte na mechanizmie prospektywnym bądź też retro- spektywnym, uwypukla podstawową funkcję finansowania ryzyka, jaką jest niwelowanie wahań w przepływach pieniężnych przedsię- biorstwa na skutek wystąpienia niekorzystnych skutków ryzyka. Efektywność tej funkcji zależy w dużej mierze od umiejętnego dobo- ru właściwych instrumentów finansowania ryzyka w odniesieniu do 3 Zob. C. Culp, Structured finance and insurance: The ART of managing capital and risk, John Wiley, Hoboken NJ 2006, s. 122–123. Aplikacja instrumentów alternatywnego finansowania ryzyka (ARF) 29 spodziewanej dotkliwości i częstości ryzyka4. Przedsiębiorstwo ma do wyboru wiele instrumentów finansowania ryzyka, które tradycyj- nie dzieli się na5: • instrumenty retencji ryzyka, wymagające tworzenia w przedsię- biorstwie rezerw ekonomicznych na pokrycie negatywnych skut- ków ryzyka, instrumenty transferu ryzyka, w ramach których ryzyko, a co za tym idzie, również finansowanie jego niepożądanych skutków, przenosi się na podmiot trzeci. • W obliczu wspomnianej na początku artykułu ewolucji instru- mentów zarządzania ryzykiem, powyższy podział instrumentów fi- nansowania ryzyka stał się obecnie mało aktualny. Pojawiły się bowiem nowe instrumenty, w ramach których stosuje się niekonwen- cjonalne rozwiązania oparte na instrumentach tradycyjnych bądź też instrumenty finansowania ryzyka inspirowane narzędziami rynku ka- pitałowego6. Tradycyjny podział instrumentów finansowania ryzyka nawiązuje w pewnym sensie do rozwiązań brzegowych i nie uwzględ- nia instrumentów łączących w sobie retencję i transfer ryzyka w pew- nych proporcjach, czyli instrumentów alternatywnych. 3. Alternatywne finansowanie ryzyka Termin alternatywne finansowanie ryzyka (alternative risk finance – ARF) używany jest w odniesieniu do grupy instrumentów finanso- wania ryzyka, które nie wpisują się w tradycyjne, czyste rozumienie retencji i transferu ryzyka. Instrumenty alternatywnego finansowa- nia ryzyka wywodzą się z rynku reasekuracji. W obecnej dobie wie- 4 Problem ten podkreślają graficzne ujęcia tzw. matryc ryzyka, gdzie zaleca się zasto- sowanie instrumentów zarządzania ryzykiem konkretnego rodzaju (w tym tradycyjnych instrumentów finansowania ryzyka) w zależności od częstości i dotkliwości skutków ryzyka. Przykład takiej matrycy ryzyka opisano między innymi w: R. Ratliff, S. Hanks, Evaluating risk, „Managerial Auditing Journal” 1992, nr 5, vol. 7, s. 27; E. Baranoff, Risk management and insurance, John Wiley, Hoboken NJ 2004, s. 49. 5 Zob. G.E. Rejda, Principles of risk management and insurance, Addison Wesley, New York 2001, s. 13 i nast.; E.J. Vaughan, T. Vaughan, Fundamentals of risk and insur- ance, John Wiley, New York 2003, s. 17 i nast. 6 Zob. J. Lam, Enterprise risk management: From incentives to controls, John Wiley, Hoboken NJ 2003, s. 97. 30 I. Zarządzanie ryzykiem le z nich adaptuje się na potrzeby przedsiębiorstw, szczególnie tych dużych. Funkcjonowanie instrumentów uznawanych za alternatywne opiera się na równoczesnym stosowaniu retencji i transferu, co ma zwiększyć efektywność finansowania niepożądanych skutków ryzy- ka. Niektóre z instrumentów ARF zakładają wręcz, że transfer ryzy- ka uruchamia się dopiero po wykorzystaniu rezerw ekonomicznych w ramach retencji ryzyka. Bez wątpienia, należy je postawić na linii rozwiązań pośrednich (alternatywnych) względem tradycyjnie rozu- mianej retencji i transferu ryzyka (zob. ilustracja 3). Źródło: M. Wieczorek-Kosmala, Nietradycyjne instrumenty finansowania ryzyka w przedsiębiorstwie, [w:] Ekonomia, finanse. Współczesne wyzwania i kierunki rozwoju, red. H. Buk i in., Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, Katowice 2010, s. 532. Ilustracja 3. Tradycyjne a alternatywne instrumenty finansowania ryzyka w przed- siębiorstwie Instrumenty alternatywnego finansowania ryzyka (ARF) często bywają zamiennie określane akronimem ART (alternative risk trans- fer – ART). To drugie określenie jest zdecydowanie bardziej rozpo- wszechnione w praktyce gospodarczej. Akronim ARF lepiej oddaje jednak istotę instrumentów, które omawiamy, zwłaszcza przy założe- niu, że transfer ryzyka traktuje się również jako instrument finanso- wania ryzyka7. 7 C. Culp stosuje określenie „finansowanie ryzyka” w odniesieniu do samofinanso- wania, a więc tylko do retencji ryzyka. W odniesieniu do instrumentów alternatywnych
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ubezpieczenia gospodarcze i społeczne. Wybrane zagadnienia ekonomiczne
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: