Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00457 009621 7507626 na godz. na dobę w sumie
Ubezpieczenia publiczne i prywatne w polityce społecznej. Skuteczność i efektywność - ebook/pdf
Ubezpieczenia publiczne i prywatne w polityce społecznej. Skuteczność i efektywność - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 284
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-2453-1 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zdrowie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Książka stanowi istotny głos w dyskusji na temat koncepcji tzw. prywatyzacji polityki społecznej, a więc zwiększenia roli partnerstwa publiczno-prywatnego w systemie zabezpieczenia społecznego. Jest oryginalna monografia na temat zastosowania rozwiązań ubezpieczeniowych (publicznych i prywatnych) w polityce społecznej. Analiza objęto trzy rodzaje ryzyka społecznego: chorobę, bezrobocie i śmierć. Przy pomiarze zasadności zastosowania metod ubezpieczenia wykorzystano kryteria efektywności i skuteczności. Publikacja jest adresowana do osób zawodowo zajmujących się ubezpieczeniami i polityka społeczna, a także do studentów studiów ekonomicznych (głównie kierunku ubezpieczenia), społecznych (głównie kierunku polityka społeczna) oraz prawniczych.

Praca dotyczy relacji ubezpieczeń publicznych i prywatnych w systemie zabezpieczenia społecznego, przez co bardzo dobrze wpisuje się w nurt badań nad racjonalizacja polityki społecznej.(…). Opracowanie przeznaczone jest dla szerokiego kręgu odbiorców, ponieważ poza walorami naukowymi ma również walory dydaktyczne z uwagi na klarowność wywodu, szerokie ujęcie tematu i obszerna bibliografię.

Prof. dr hab. Jerzy Handschke Katedra Ubezpieczeń Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu

Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Marcin Kawiƒski Ubezpieczenia publiczne i prywatne w polityce społecznej SkutecznoÊç i efektywnoÊç UBEZPIECZENIA Ubezpieczenia publiczne i prywatne w polityce społecznej SkutecznoÊç i efektywnoÊç UBEZPIECZENIA Dla Kasi Marcin Kawiƒski Ubezpieczenia publiczne i prywatne w polityce społecznej SkutecznoÊç i efektywnoÊç Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2011 Wydawca: Dorota Ostrowska-Furmanek Redaktor merytoryczny: Beata Kurcz Recenzent: prof. dr hab. Jerzy Handschke Projekt okładki i stron tytułowych: Grafos Ilustracja na okładce: © Sutprattana/iStockphoto.com Seria: Ubezpieczenia Publikacja dofi nansowana przez Polskie Towarzystwo Polityki Społecznej © Wydawnictwo C.H. Beck 2011 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa, tel. 22 33 77 600 Skład i łamanie: IDENTIA Druk i oprawa: P.W.P. Interdruk Warszawa ISBN 978-83-255-2135-6 ebook 978-83-255-2453-1 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE ................................................................................................... 9 1. ZAGADNIENIE SKUTECZNOŚCI I EFEKTYWNOŚCI W POLITYCE SPOŁECZNEJ ...................................................................................................... 1.1. Cele polityki społecznej ................................................................................. 1.2. Podmioty polityki społecznej ......................................................................... 1.2.1. Inicjowanie, organizowanie i realizowanie polityki społecznej ............. 1.2.2. Państwo jako podmiot polityki społecznej ............................................ 1.2.3. Państwo a inne podmioty polityki społecznej ....................................... 1.3. Defi nicje i pomiar skuteczności oraz efektywności polityki społecznej ........... 1.3.1. Pojęcia skuteczności i efektywności ..................................................... 1.3.2. Poglądy na temat skuteczności i efektywności polityki społecznej ........ 1.3.3. Pomiar skuteczności i efektywności polityki społecznej ........................ 2. METODA UBEZPIECZENIA W SYSTEMIE ZABEZPIECZENIA SPOŁECZNEGO ................................................................................................... 2.1. Ryzyko .......................................................................................................... 2.1.1. Ryzyko ubezpieczalne ......................................................................... 2.1.2. Ryzyko społeczne ................................................................................ 2.1.3. Ryzyko ubezpieczalne a ryzyko społeczne ........................................... 2.2. Konstrukcja ubezpieczenia ............................................................................ 2.2.1. Zasady ubezpieczeniowe ..................................................................... 2.2.2. Ubezpieczenia publiczne i prywatne .................................................... 2.3. Metoda ubezpieczenia a antycypacyjny model polityki społecznej ................. 2.3.1. Metody zabezpieczenia społecznego w kontekście celów polityki społecznej ........................................................................................... 2.3.2. Metoda ubezpieczenia w realizacji antycypacyjnego modelu polityki społecznej ........................................................................................... 2.4. Skuteczność i efektywność metody ubezpieczenia w systemie zabezpieczenia społecznego .......................................................................... 15 17 19 19 24 26 32 33 39 43 48 49 49 51 52 53 55 58 66 66 68 74 5 Spis treści 2.4.1. Koncepcja skuteczności i efektywności metody ubezpieczenia w systemie zabezpieczenia społecznego .............................................. 2.4.2. Propozycja ewaluacji skuteczności i efektywności ubezpieczenia ......... 3. UBEZPIECZENIE W ZABEZPIECZENIU SPOŁECZNYM NA WYPADEK RYZYKA CHOROBY ............................................................................................ 3.1. Ryzyko choroby – determinanty, skutki i systemy fi nansowania ..................... 3.1.1. Determinanty choroby ......................................................................... 3.1.2. Społeczne i ekonomiczne skutki choroby ............................................. 3.1.3. Funkcje i cele systemów ochrony zdrowia ............................................ 3.1.4. Finansowanie skutków ryzyka choroby ................................................ 3.2. Zastosowanie metody ubezpieczenia w fi nansowaniu skutków ryzyka 74 75 82 83 83 89 92 99 choroby ......................................................................................................... 109 3.2.1. Cele i funkcje świadczeń ubezpieczeniowych w ochronie zdrowia ....... 110 3.2.2. „Ubezpieczalność” ryzyka choroby ...................................................... 111 3.2.3. Podstawowe problemy ubezpieczenia na wypadek choroby ................. 113 3.3. Skuteczność i efektywność ubezpieczenia na wypadek choroby ..................... 116 3.3.1. Kryteria oceny skuteczności ubezpieczenia publicznego i prywatnego na wypadek choroby .......................................................................... 116 3.3.2. Kryteria oceny efektywności ubezpieczenia publicznego i prywatnego na wypadek choroby ........................................................................... 118 3.3.3. Konstrukcja ubezpieczenia na wypadek choroby.................................. 119 3.3.4. Ocena skuteczności i efektywności stosowania publicznego ubezpieczenia na wypadek choroby .................................................... 120 3.3.5. Ocena skuteczności i efektywności prywatnego ubezpieczenia na wypadek choroby ........................................................................... 121 4. UBEZPIECZENIE W ZABEZPIECZENIU SPOŁECZNYM NA WYPADEK RYZYKA BEZROBOCIA ....................................................................................... 123 4.1. Problem bezrobocia w polityce społecznej ..................................................... 124 4.1.1. Defi nicje i typologie bezrobocia ........................................................... 124 4.1.2. Skutki bezrobocia ................................................................................ 127 4.1.3. Determinanty bezrobocia .................................................................... 132 4.2. Zastosowanie metody ubezpieczenia w fi nansowaniu skutków ryzyka bezrobocia .................................................................................................... 141 4.2.1. Programy zarządzania ryzykiem bezrobocia ........................................ 141 4.2.2. Cel i funkcje świadczenia dla bezrobotnych ......................................... 144 4.2.3. Warunki zastosowania ubezpieczenia na wypadek bezrobocia ............. 146 4.2.4. Podstawowe problemy zastosowania ubezpieczenia na wypadek bezrobocia .......................................................................................... 148 4.2.5. Przesłanki a niepożądane skutki stosowania ubezpieczenia na wypadek bezrobocia ....................................................................... 152 4.3. Skuteczność i efektywność ubezpieczenia na wypadek bezrobocia ................ 156 4.3.1. Kryteria oceny skuteczności ubezpieczenia publicznego i prywatnego na wypadek bezrobocia ...................................................................... 156 4.3.2. Kryteria oceny efektywności ubezpieczenia publicznego i prywatnego na wypadek bezrobocia ....................................................................... 157 4.3.3. Konstrukcja ubezpieczenia na wypadek bezrobocia ............................. 158 4.3.4. Publiczne i prywatne ubezpieczenie na wypadek bezrobocia ............... 164 4.3.5. Opis i ocena zmian w zabezpieczeniu społecznym dla bezrobotnych po roku 1989 ...................................................................................... 167 6 Spis treści 5. UBEZPIECZENIE W ZABEZPIECZENIU SPOŁECZNYM NA WYPADEK RYZYKA STAROŚCI ............................................................................................ 176 5.1. Problem starości w polityce społecznej .......................................................... 177 5.1.1. Defi nicje starości ................................................................................. 177 5.1.2. Zjawisko starzenia się ludności ............................................................ 179 5.1.3. Skutki ryzyka starości .......................................................................... 187 5.1.4. Programy zarządzania ryzykiem starości ............................................. 192 5.2. Zastosowanie metody ubezpieczenia w fi nansowaniu skutków ryzyka starości ......................................................................................................... 196 5.2.1. Cele i funkcje świadczenia w przypadku ryzyka starości ...................... 196 5.2.2. Zasadność użycia ubezpieczenia w fi nansowaniu skutków ryzyka starości ............................................................................................... 198 5.2.3. Podstawowe problemy ubezpieczenia ryzyka starości .......................... 203 5.3. Skuteczność i efektywność ubezpieczenia na wypadek starości...................... 204 5.3.1. Kryteria oceny skuteczności publicznych i prywatnych ubezpieczeń na wypadek starości ............................................................................ 204 5.3.2. Kryteria oceny efektywności publicznych i prywatnych ubezpieczeń na wypadek starości ............................................................................ 207 5.3.3. Konstrukcja ubezpieczenia na wypadek starości .................................. 208 5.3.4. Wybrane problemy funkcjonowania publicznych i prywatnych ubezpieczeń emerytalnych ................................................................. 212 5.3.5. Ocena skuteczności i efektywności ubezpieczenia na wypadek starości na przykładzie polskiego systemu emerytalnego ..................... 217 ZAKOŃCZENIE ....................................................................................................... 230 ANEKS ..................................................................................................................... 237 BIBLIOGRAFIA ....................................................................................................... 263 INDEKS .................................................................................................................. 280 7 WPROWADZENIE Zmieniające się stale warunki społeczne i gospodarcze pociągają za sobą potrzebę ciągłego dostosowywania polityki społecznej. Z jednej strony mówi się o oczekiwaniach w zakresie standardów usług społecznych oferowanych przez państwo (np. zapewnienia niezarobkowych źródeł utrzymania w okre- sach przerw w zatrudnieniu), uzasadniających poszerzanie działalności so- cjalnej państwa, zwłaszcza rozbudowy systemów zabezpieczenia społecznego [Kleinman, 2002, s. 15–20]. Z drugiej – twierdzi się, że „niektóre elementy składowe systemu bezpieczeństwa socjalnego przysparzają zbyt wielu efektów przewrotnych i kosztów, a niektóre w ogóle nie spełniają oczekiwanych funkcji” [Boni, Golinowska, 2006, s. 11]. Dlatego uzasadnione są oczekiwania dotyczą- ce de facto zbadania celowości prowadzonej polityki społecznej oraz bardziej „ekonomicznego” podejścia do wydatków społecznych. W Polsce, w warunkach wyznaczanych przez praktyczną kontynuację trans- formacji ustrojowej, szczególnie wyraziście wydaje się być zarysowany konfl ikt między celami społecznymi i gospodarczymi. Pojawiły się nawet „opinie polity- ków i ekspertów negujące sens społecznych interwencji państwa i nawołujące do totalnych cięć wydatków społecznych bez względu na ich funkcje” [Boni, Golinowska, 2006, s. 12]. Należy jednak zauważyć, że coraz częściej podkre- śla się możliwość wzajemnego uzupełniania się polityki społecznej i gospodar- czej, bowiem „relacje między polityką gospodarczą i społeczną powinny być tak ustalone, aby zapewniły osiąganie wzrostu gospodarczego warunkującego zaspokojenie potrzeb społecznych na poziomie osiągalnym w danym okresie i umożliwiły zrównoważony rozwój społeczno-gospodarczy” [Kurzynowski, 9 Wprowadzenie 2002, s. 37–38]. W tym kontekście występuje szczególna konieczność eko- nomicznego uzasadnienia polityki społecznej oraz szerszego użycia analizy ekonomicznej w jej konstruowaniu i realizacji [Żukowski, 2005, s. 179–180]. Nie można jednak zapomnieć o celach polityki społecznej, których osiągnię- cie warunkuje zasadność jej prowadzenia. Dlatego też w pracy zaproponowano równoległe stosowanie kryteriów skuteczności i efektywności, które – jak się wydaje – uzupełniają się wzajemnie. Jednoczesne zastosowanie tych kryteriów pozwala na głębszą ocenę polityki społecznej, obejmującą zarówno jej celo- wość, jak i „ekonomiczność”. Skuteczność i efektywność są pojęciami stosunkowo rzadko wykorzystywa- nymi w polskiej polityce społecznej; zdarza się, że są stosowane nie do końca poprawnie. Używanie kryteriów skuteczności i efektywności do oceny polityki społecznej wymaga zatem uporządkowania i zdefi niowania tych pojęć w opar- ciu o koncepcje i terminologie zaczerpnięte z innych dziedzin nauki. Odniesie- nia do innych dyscyplin pozwalają również usystematyzować teoretyczne pod- stawy ewaluacji polityki społecznej. Bliższa analiza rodzajów ryzyka społecznego pokazuje, że skuteczność i efektywność działań podejmowanych w ramach polityki społecznej dotyczy głównie systemu zabezpieczenia społecznego, dlatego w pracy skupiono się na skuteczności i efektywności właśnie tego systemu. W ramach zabezpieczenia społecznego wyróżnia się trzy „klasyczne” metody zabezpieczenia społecznego, tj. metodę ubezpieczeniową, metodę zaopatrzeniową oraz metodę opiekuńczą. Do weryfi kacji przydatności zaproponowanych kryteriów skuteczności i efek- tywność wybrano metodę ubezpieczeniową. Wybór metody ubezpieczenia był podyktowany wieloma przesłankami. Przede wszystkim metodę tę próbuje się wykorzystywać powszechnie w syste- mach zabezpieczenia społecznego do fi nansowania skutków najważniejszych rodzajów ryzyka społecznego. Powszechność skutkuje z kolei różnorodnością konstrukcji stosowanych rozwiązań ubezpieczeniowych, co umożliwia po- głębioną analizę zakresu i zasadności stosowania zasad ubezpieczeniowych w przypadku określonych rodzajów ryzyka społecznego. W praktyce oznacza to m.in. konieczność badania ubezpieczalności ryzyka społecznego. Obecnie jest to szczególnie istotne z uwagi na zmianę (np. demografi czną) cech ryzyka społecznego. W literaturze przedmiotu metodę ubezpieczenia uważa się za sposób two- rzenia warunków do zwiększenia indywidualnej odpowiedzialności i prze- zorności [Szumlicz, 2005b, s. 35; Szromnik, 2001, s. 18 i n.]. Jest to jeden z kierunków zmian systemu zabezpieczenia społecznego w Polsce, który w większym stopniu niż obecnie powinien uwzględnić współodpowiedzial- ność i współuczestnictwo obywateli w jego utrzymaniu [Golinowska (red.), 1999c]. 10 Wprowadzenie Coraz częściej można się też spotkać z koncepcją tzw. prywatyzacji polityki społecznej, czyli wprowadzenia partnerstwa publiczno-prywatnego lub zwięk- szenia zaangażowania podmiotów prywatnych [Diamond, June, 1999, s. 73]. Implementacja rozwiązań o charakterze prywatnym w polityce społecznej może wyraźnie zwiększyć zastosowanie metody ubezpieczenia. Celem tej publikacji jest określenie realnej przydatności metody ubezpiecze- nia i zbadanie zasadności stosowania różnych sekwencji, kombinacji i proporcji ubezpieczenia publicznego i prywatnego w systemie zabezpieczenia społeczne- go jako całości i w odniesieniu do wybranych jego podsystemów. Posługiwanie się metodą ubezpieczenia w systemie zabezpieczenia społecznego jest na ogół zasadne, ale w celu pełnej oceny tej zasadności należy odwoływać się do kryteriów skuteczności i efektywności polityki społecznej, na podstawie których można wykazać, że optymalizacja użycia metody ubezpieczenia w systemie zabezpieczenia społecznego wymaga stosowania rozwiązań zarówno publicznych, jak i prywatnych. Na tym tle rysują się wymienione poniżej główne zadania badawcze, które zostały podjęte w pracy.  Określenie uwarunkowań zastosowania metody ubezpieczenia w sys- temie zabezpieczenia społecznego w przypadku wybranych rodzajów ryzyka społecznego.  Zdefiniowanie kryteriów skuteczności i efektywności w polityce społecz- nej, zwłaszcza w odniesieniu do systemu zabezpieczenia społecznego, pozwa- lających ocenić zastosowanie metody ubezpieczenia w przypadku najistotniej- szych rodzajów ryzyka społecznego.  Dokonanie oceny skuteczności i efektywności zastosowania ubezpieczeń publicznych i prywatnych w polskim systemie zabezpieczenia społecznego dla wybranych rodzajów ryzyka społecznego.  Podjęcie próby skonstruowania produktów ubezpieczeniowych (publicz- nych i prywatnych) dla wybranych rodzajów ryzyka społecznego. Rozważania teoretyczne podjęte w rozprawie to przede wszystkim odwo- łania do literatury przedmiotu. Studia literaturowe – według ich ważności dla tematu rozprawy – obejmowały politykę społeczną, ubezpieczenia, ekonomię, demografi ę, naukę o zarządzaniu i prakseologię. W części praktycznej rozpra- wy potrzebna była dość szczegółowa analiza istniejących rozwiązań, odwo- łująca się zwłaszcza do istniejącego prawa zabezpieczenia społecznego. Naj- ważniejsze jest jednak zaproponowanie konkretnych konstrukcji produktów ubezpieczeniowych, których opracowanie wymagało zastosowania metod sta- tystycznych w celu przeprowadzenia symulacji wysokości składek. Do realizacji poszczególnych zadań badawczych wykorzystano informacje statystyczne instytucji zarówno polskich (w szczególności dane Ministerstwa Zdrowia, Urzędów Pracy, Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, badania z cyklu 11 Wprowadzenie „Diagnoza Społeczna. Warunki i jakość życia Polaków”), jak i międzynarodo- wych (w szczególności dane International Labour Oi ce, World Health Organi- zation, Organisation for Economic Co-operation and Development oraz agend Unii Europejskiej). Książka składa się z pięciu rozdziałów. W pracy można wyróżnić trzy za- sadnicze części merytoryczne. W części pierwszej (rozdziały 1 i 2), na podsta- wie studiów literaturowych, opracowano defi nicje skuteczności i efektywności w polityce społecznej oraz określono kryteria zasadności użycia metody ubez- pieczenia w polityce społecznej przez instytucje publiczne i prywatne. Zapropo- nowano również wskaźniki skuteczności i efektywności zastosowania ubezpie- czenia do fi nansowania skutków ryzyka społecznego. W części drugiej (rozdziały 3–5) dokonano szczegółowej analizy możliwości zastosowania metody ubezpieczenia dla wybranych rodzajów ryzyka (choroby, bezrobocia i starości) w polskich warunkach. Na wstępie zbadano ubezpieczal- ność poszczególnych rodzajów ryzyka, następnie zaś – na podstawie studiów literaturowych i istniejących analiz – zaproponowano konstrukcje ubezpieczeń publicznych i prywatnych. Uwzględniono przy tym charakter wskazanych ro- dzajów ryzyka oraz otoczenia. W części trzeciej (Aneks) przedstawiono wyniki symulacji wysokości skła- dek dla zaproponowanych rozwiązań ubezpieczeniowych na wypadek bezro- bocia. Wyznaczono również wartości wskaźników skuteczności i efektywności oraz zaproponowano interpretację uzyskanych wyników. W rozdziale pierwszym omówiono kluczowe dla tej pracy zagadnienie sku- teczności i efektywności w polityce społecznej. Dokonano analizy celów polityki społecznej, której wyniki pozwalają określić kryteria oceny polityki społecznej – skuteczności i efektywności. Najważniejsze w tym przypadku było zdefi nio- wanie pojęć skuteczności i efektywności w polityce społecznej w oparciu o ana- lizę celów i podmiotów polityki społecznej oraz zaproponowanie sposobu ich pomiaru, z punktu widzenia zasadności realizowanej lub proponowanej poli- tyki społecznej. Uwzględniono przy tym zależności pomiędzy kategoriami sku- teczności i efektywności w polityce społecznej, również w kontekście charakte- ru podmiotów polityki społecznej. Z uwagi na potencjalną rozbieżność celów i możliwości organizacyjnych podmiotów publicznych i prywatnych, podkreślo- no potrzebę utrzymania tego rozróżnienia oraz konsekwentnego wyróżniania skuteczności i efektywności polityki społecznej realizowanej przez podmioty publiczne i prywatne. Rozdział zakończono konkretną propozycją metody po- miaru skuteczności i efektywności polityki społecznej. Rozdział drugi poświęcono możliwościom i sposobom oceny zastosowania metody ubezpieczenia w polityce społecznej. Wcześniejsze ustalenia pozwoliły na określenie sposobów pomiaru skuteczności i efektywności wybranych me- tod fi nansowania zabezpieczenia społecznego. Ponieważ analiza ekonomiczna 12 Wprowadzenie dotyczy głównie systemów zabezpieczenia społecznego, w pracy zawężono stosowanie pojęć skuteczności i efektywności, traktując je jako kryteria oceny metod fi nansowania skutków ryzyka społecznego w systemie zabezpieczenia społecznego, nie zaś polityki społecznej w ogóle. W pracy szczegółowej analizie poddano stosowanie metody ubezpieczenia w ramach systemu zabezpieczenia społecznego. Określono warunki użycia tej metody jak również przedstawiono możliwe konstrukcje ubezpieczeń, zarów- no publicznych i prywatnych. Wybór metody ubezpieczenia jest podyktowany coraz większym znaczeniem kategorii ryzyka społecznego oraz potrzeby an- tycypacji niekorzystnych zjawisk społecznych. Możliwość i zasadność użycia metody ubezpieczenia jest w dużym stopniu uzależniona od charakteru ryzy- ka, dlatego dokonano analizy ubezpieczalnych rodzajów ryzyka społecznego. Analiza ta, w zestawieniu z przedstawionymi podstawowymi zasadami kon- strukcyjnymi metody ubezpieczenia, pozwala określić kluczowe kryteria zasad- ności użycia tej metody. W celu zbadania możliwości skuteczniejszego lub efek- tywniejszego zastosowania metody ubezpieczenia w systemie zabezpieczenia społecznego wyróżniono i zdefi niowano ubezpieczenia publiczne i prywatne. W dalszej kolejności badano przydatność wskaźników skuteczności i efektyw- ności w ocenie fi nansowania polityki społecznej. Tę część pracy kończą propo- zycje wskaźników skuteczności i efektywności ubezpieczeń w polityce społecz- nej oraz projekt skali ocen wraz z interpretacją. Omówione wyżej ustalenia o charakterze teoretycznym pozwoliły na prak- tyczne określenie przydatności kryteriów skuteczności i efektywności do za- stosowania metody ubezpieczenia w polityce społecznej. W kolejnych trzech rozdziałach przedstawiono możliwości sfi nansowania skutków fi nansowych wybranych rodzajów ryzyka (tj. ryzyka choroby, bezrobocia i starości) w Pol- sce, stosując metodę ubezpieczenia. W rozdziałach trzecim, czwartym i piątym dokonano próby oceny fi nanso- wania skutków trzech rodzajów ryzyka społecznego przy użyciu metody ubez- pieczenia w oparciu o zaproponowany zestaw wskaźników. Na wstępie każdego z rozdziałów przeprowadzono dogłębną analizę charakteru ryzyka i jego zna- czenia dla gospodarstw domowych i polityki społecznej jako takiej. Analiza zo- stała przeprowadzona w oparciu o dane społeczne i ekonomiczne. Pozwoliło to wyznaczyć podstawowe cele, które powinna spełniać metoda fi nansowania w przypadku poszczególnych rodzajów ryzyka, jak również określić zakres i za- sięg świadczeń społecznych. Określone cele zestawiono z cechami charakterystycznymi metody ubez- pieczenia jako metody zarządzania ryzykiem. Dokonano tego ze szczególnym uwzględnieniem podziału na ubezpieczenia publiczne i prywatne. W dalszej kolejności zaproponowano konstrukcję rozwiązań ubezpieczeniowych pu- blicznych i prywatnych dla Polski. W proponowanych konstrukcjach uwzględ- 13 Wprowadzenie niono rozwiązania praktyczne funkcjonujące w innych krajach i oceniono po- tencjalną zasadność ich zastosowania na podstawie kryteriów skuteczności i efektywności. W obecnych warunkach rozwiązania ubezpieczeniowe występują w syste- mie zabezpieczenia społecznego w zasadzie tylko w przypadku ryzyka starości i częściowo ryzyka choroby, jednakże nawet w tych wypadkach można mieć za- strzeżenia do ich konstrukcji i sposobu stosowania. Dlatego w tej pracy stworzo- no projekty ubezpieczeń w zakresie wskazanych rodzajów ryzyka, wykorzystu- jąc ten sam schemat postępowania. Każdy z trzech omawianych tu rozdziałów zakończono analizą zastosowania metody ubezpieczenia w Polsce w przeszłości oraz oceną możliwości jej zastosowania w przyszłości. Przeprowadzenie symulacji pozwoliło wypróbować wcześniej opracowane kryteria i określić potencjalne wartości wskaźników skuteczności i efektywności użycia metody ubezpieczenia w systemie zabezpieczenia społecznego. Wyniki przeprowadzonych studiów i badań pozwalają na sformułowanie przedstawionych w Zakończeniu wniosków dotyczących zasadności stosowania metody ubezpieczenia w fi nansowaniu skutków ryzyka: choroby, bezrobocia i starości, z punktu widzenia skuteczności i efektywności polityki społecznej. Aneks zawiera szczegółowe wyniki, dotyczące podjętych prób konstrukcji ubezpieczeń publicznych i prywatnych, które uwzględniają warunki funkcjo- nowania metody ubezpieczenia dla ryzyka bezrobocia. Dla tych ubezpieczeń przeprowadzono symulacje fi nansowe, pozwalające określić ich potencjalne skutki przy przyjętych założeniach. Symulacja dotyczyła wysokości zarówno składki, jak i świadczenia. 14 1. ZAGADNIENIE SKUTECZNOŚCI I EFEKTYWNOŚCI W POLITYCE SPOŁECZNEJ Politykę społeczną określa się jako naukę, która „(…) bada (…) zmiany zachodzące w strukturze społecznej pod wpływem celowej działalności grup społecznych oraz ciał publicznych i szuka sposobów najbardziej celowego prze- prowadzenia tych zmian” [Krzeczkowski, 1930, s. 22]1. W polityce społecz- nej można zatem wyróżnić działania, które mają na celu ocenę stanu i zmian w strukturze społecznej, wyznaczanie celów oraz sposobów i skutków ich reali- zacji2. Dlatego politykę społeczną traktuje się jako dyscyplinę nauk teleologicz- nych i rodzaj działań praktycznych3. Dokonując identyfi kacji obszaru praktycznego i naukowego w kontekście prezentowanego zagadnienia (skuteczność i efektywność ubezpieczeń publicz- nych i prywatnych w polityce społecznej) należy wskazać, że polityka społeczna jako działalność praktyczna polityki społecznej polega na dostosowaniu narzę- dzi do odbiorców (obywateli) i podmiotów realizujących (podmioty publicz- ne i prywatne) przy uwzględnieniu celów społecznych. Różnice w strukturze społecznej oraz koncepcji egalitaryzmu powodują potrzebę dostosowywania narzędzi do określonej sytuacji. Również proweniencja podmiotu realizującego politykę społeczną ma istotne znaczenie dla kształtu określonych rozwiązań. 1 Reprezentatywny przegląd defi nicji polityki społecznej zob.: [Szarfenberg, 2003, s. 31–58]. 2 Więcej na temat stosowania pojęcia struktury społecznej w polityce społecznej zob.: [Szumlicz, 2005c, s. 63]. 3 Więcej na ten temat zob.: [Szumlicz, 1994, s. 17–30]. 15 1. Zagadnienie skuteczności i efektywności w polityce społecznej Praktyczna strona polityki społecznej musi uwzględniać wiele technicznych ele- mentów oraz otoczenie instytucjonalno-prawne. Nurt naukowy polityki społecznej powinien dokonać przeglądu rozwiązań stosowanych do fi nansowania różnych rodzajów ryzyka społecznego, dokonać ich klasyfi kacji i opisu z punktu widzenia możliwości użycia. Naukowe podej- ście powinno zapewnić wybór kryteriów oceniających, adekwatnych do ewalu- acji celu organizowania polityki społecznej jako działalności praktycznej. Zagadnienie skuteczności i efektywności w polityce społecznej wiąże się z oceną praktycznych działań podejmowanych lub planowanych w ramach poli- tyki społecznej, niezależnie od realizującego politykę społeczną podmiotu. Wy- bór metody realizacji określonych celów można analizować nie tylko w kontek- ście wyboru ubezpieczenia publicznego i prywatnego, ale również w aspekcie podmiotowym, czyli inicjatorów i organizatorów wspólnoty ryzyka4. Jednocze- śnie abstrahuje się tutaj od problemów wyboru celu, gdyż sprowadzałoby się to, w pewnym stopniu, do ewaluacji ideologii i doktryn społecznych. Terminy „skuteczność” i „efektywność” stanowią bardzo ważne kryteria oce- ny polityki społecznej stosowane przez naukę5. Według metodologii nauk ocena może się odbywać na podstawie kryterium użyteczności i emocjonalności [Ko- tarbiński, 1986, s. 351–355]. Wydaje się, że w przypadku polityki społecznej ocena według kryterium emocjonalności (sensualności) jest nieuprawniona ze względu na naukowy charakter tej dziedziny6. Dlatego w naukowym podej- ściu przy ocenie polityki społecznej stosuje się kryterium użyteczności [Kotarbiń- ski, 1986, s. 353]. Użyteczność określa zarówno sposób realizacji prowadzonej polityki społecznej (funkcja praktyczna), jak i jej celowość (funkcja teleologicz- na). Miary skuteczności i efektywności odwołują się do kategorii użyteczności. Fundusze zaangażowane w realizację polityki społecznej w krajach rozwi- niętych są znaczące, co powoduje, że wybór metody fi nansowania może mieć duży wpływ na sytuację społeczno-gospodarczą7. Zastosowanie ubezpieczenia pociąga za sobą określone konsekwencje społeczne i gospodarcze. Cechą cha- rakterystyczną ubezpieczenia jest wymóg opłacania składki, która daje moż- liwość korzystania z ochrony ubezpieczeniowej w ramach wspólnoty ryzyka. Uprawnienia powstające w wyniku opłacenia składki mogą wpływać na sposób postrzegania świadczeń społecznych wypłacanych w ramach polityki społecz- 4 W przypadku systemu zabezpieczenia społecznego istotne jest wyróżnienie wśród podmiotów polityki społecznej podmiotów realizacyjnych [Golinowska, 1984, s. 4]. Będą one miały decydujący wpływ na kształt i rozmiar stosowanych rozwiązań. 5 Ewaluacja polityki społecznej poza nauką występuje też w innych przejawach życia społecznego, takich jak: wyrażanie sądów potocznych, dyskurs społeczny, działania legislacyjne itp. 6 Stanowisko światopoglądowe (często artykułowane przy użyciu emocji) jest wynikiem prze- myśleń lub przyjęcia określonych poglądów i stanowi wyraz oceny subiektywnej, nie jest zaś oceną emocjonalną. 7 Wydatki na świadczenia społeczne w krajach Unii Europejskiej w roku 2005 wyniosły przeciętnie 27,2 PKB [Eurostat]. 16 1.1. Cele polityki społecznej nej. Stosowanie ubezpieczeń ogranicza ponadto wahania gospodarki [Robson, 1998, s. 136]. Jednak najważniejszym kryterium przydatności jest stopień i koszt realizacji określonych celów polityki społecznej. Dlatego zagadnienie skuteczności i efektywności ubezpieczeń w polityce społecznej wydaje się być szczególnie użyteczne. 1.1. Cele polityki społecznej W polskiej literaturze przedwojennej dominował pogląd, według którego cele polityki społecznej sprowadzały się do zapobiegania ujemnym zjawiskom wynikającym z systemu społeczno-gospodarczego [Kantyka, 1994, s. 16]. Na przykład S. Rychliński [1937, s. 3] uważał, że polityka społeczna powinna dążyć do „sparaliżowania całokształtu bezpośrednich i pośrednich ujemnych skutków ustroju gospodarczego”. W okresie powojennym, oprócz niwelowania skutków negatywnych zda- rzeń, za cel polityki społecznej uznano również postęp społeczny. Według W. Szuberta [1979, s. 30] celem polityki społecznej są działania „zmierzają- ce do poprawy warunków bytu i pracy szerokich warstw ludności, usuwania nierówności społecznych oraz podnoszenia kultury życia”. T. Kowalak [2000, s. 12], bazując na defi nicji polityki społecznej sformułowanej przez J. Danec- kiego [1974, s. 62], reprezentuje pogląd, że „celem polityki społecznej jest po- stęp społeczny, a w przypadku regresu – likwidowanie lub łagodzenie ostrości istniejących lub powstających kwestii społecznych”. Cele polityki społecznej przedstawiane w defi nicjach mają charakter bar- dziej ogólny i deklaratywny niż te, które są przedmiotem realizacji, tj. cele szczegółowe, osadzone w konkretnej rzeczywistości społeczno-gospodarczej. Dlatego badanie realizacji deklarowanego celu polityki społecznej wymaga jego uszczegółowienia, ułatwiającego parametryzację i pozwalającego zdefi niować stan odpowia dający realizacji celu. Można to uzyskać przez posługiwanie się: katalo giem celów polityki społecznej, szczegółowymi politykami społecz nymi lub katalogiem rodzajów ryzyka społecznego. Katalog celów polityki społecznej we współczesnych państwach demo- kratycznych zasadniczo nie ulega większym zmianom i jest naj obszerniejszą z przedstawianych kategorii. S. Kantyka [1994, s. 17], stosując kry terium zgod- ności z wartościami powszechnie spotykanymi i akce ptowanymi, do katalogu celów polityki społecznej zalicza:  bezpieczeństwo socjalne,  inwestowanie w człowieka (human capital),  brak konfliktów społecznych,  życie rodzinne. 17 1. Zagadnienie skuteczności i efektywności w polityce społecznej Odmienny klucz8 dla wskazania celów polityki społecznej stosuje T. Szum- licz [2005b, s. 55], który wyróżnia trzy cele:  usuwanie napięć społecznych (zapobieganie sytuacjom nierównowagi społecznej),  zapewnienie bezpieczeństwa socjalnego (antycypacja i kom pensata strat w zasobach gospodarstwa domowego),  preferencyjne zaspokajanie potrzeb (realizacja ustalonego wzorca kon- sumpcji)9. Kategoria bezpieczeństwa socjalnego pojawia się zarówno w katalogu celów polityki społecznej S. Kantyki, jak i w koncepcji T. Szumlicza10. Bezpieczeństwo socjalne można osiągnąć zapewniając fi nansowanie skutków zagrożeń powodu- jących brak lub niedostatek środków utrzymania11, tj. konstruując i implemen- tując system zabezpieczenia społecznego12. Jak słusznie podkreśla J. Jończyk, potrzeba bezpieczeństwa socjalnego występuje przed zdarzeniem losowym i jego skutkami i wymaga wcześniejszego rozstrzygnięcia „możliwości, celowo- ści i kosztu zaspokojenia potrzeby” [Jończyk, 2006, s. 11]. Bezpieczeństwo so- cjalne jest związane z występowaniem ryzyka socjalnego/społecznego13. Końcowym efektem polityki społecznej jest zdrowie i życie ludzkie, dlate- go ocena efektywności i skuteczności polityki społecznej może być uważana za niemożliwą do przeprowadzenia, lub też za rzecz nieetyczną, niemoralną. Wydaje się jednak, że ocena skuteczności i efektywności może w istotnym stop- niu przyczynić się do racjonalizacji14 polityki społecznej, co znajduje swoje od- zwierciedlenie również w cytowanej defi nicji polityki społecznej. 8 Klucz ten opiera się na głównych celach odpowiednich modeli polityki społecznej (model inter- wencji społecznej, model antycypacji społecznej, model dystrybucji społecznej oraz model integracji społecznej. 9 Warto zwrócić uwagę, że w zrewidowanej wersji modeli polityki społecznej T. Szumlicz zrezygno- wał z modelu kształtowania więzi społecznej, który można potraktować jako megamodel, obejmujący trzy pozostałe, którego celem jest zapobieganie zjawiskom dezintegracji społecznej. Por. [Szumlicz, 1994, s. 105]. 10 W literaturze przedmiotu występuje również termin bezpieczeństwo społeczne, który posiada szersze znaczenie. Zob. hasło: „bezpieczeństwo socjalne” w: [Rysz-Kowalczyk (red.), 2001, s. 20]. 11 Trudno natomiast uznać za bezpieczeństwo socjalne stan wolności od zagrożeń. Zagrożenie jest związane z występowaniem ryzyka, dlatego nie można uwolnić się od zagrożenia, jeżeli istnieje ryzy- ko, chyba że uznamy zagrożenie za skutek. Por. hasło: „bezpieczeństwo socjalne” w: [Rysz-Kowalczyk (red.), 2001, s. 20]. 12 Tutaj system rozumiany jest jako kombinacja różnych metod/technik zabezpieczenia społecznego. 13 Istnieje rozróżnienie na ryzyko socjalne i społeczne. Ryzyko społeczne sensu stricte lub ryzyko socjalne wyróżnia się głównie na podstawie Rekomendacji nr 67 z roku 1944 Income Security Recommen- dation (ILO) lub konwencji nr 102 z roku 1952 Social Security (Minimum Standards) Convention (ILO), natomiast ogół rodzajów ryzyka dotyczących społeczeństwa to ryzyko społeczne sensu largo. Por. [Księ- żopolski, 1985, s. 18; Beck, 2002, s. 25–65]. Termin ryzyko socjalne odnosi się w zasadzie do węższego rozumienia ryzyka społecznego. Por. hasło: „ryzyka socjalne” w: [Rysz-Kowalczyk (red.), 2001, s. 189]. 14 Racjonalizacja jest tu rozumiana według koncepcji T. Szumlicza, czyli jako działanie zmierzające do usprawniania, uzasadniania i wyjaśniania działalności praktycznej polityki społecznej [Szumlicz, 1994, s. 28]. 18 1.2. Podmioty polityki społecznej Ważne jest wyodrębnienie i rozróżnienie celów deklarowanych oraz re- alizowanych15. Dla zbadania skuteczności i efektywności istotne jest, aby cel deklarowany był realizowany, natomiast cel realizowany – wyartykułowany. W okresach przejściowych, gdy zmienia się np. stopień zaangażowania pań- stwa, można zauważyć zwiększanie się różnic między celami deklarowanymi i realizowanymi polityki społecznej. Wynika to ze zmian podmiotowo-przed- miotowych w polityce społecznej, które prowadzą do ewolucji roli państwa jako głównego podmiotu polityki społecznej oraz większego współudziału gospo- darstwa domowego w osiąganiu pożąda nego stanu bezpieczeństwa socjalnego [Szumlicz, 2005b, s. 197–208]. Państwo, z powodu trwałego obniżenia pozio- mu wzrostu gospodarczego, zmian w strukturze demografi cznej oraz relatyw- nego bogacenia się społeczeństw, nie jest w sta nie zapewnić dotychczasowego poziomu bezpieczeństwa socjalne go16. Dlatego, wykorzystując mechanizmy rynkowe oraz instrumenty rynku fi nansowego, inicjuje partnerstwo publiczno- prywatne lub, tworząc system zachęt, przyczynia się do upowszechniania pro- duktów komercyjnych oferowanych przez podmioty prywatne, podnoszących poziom bezpieczeństwa socjalnego. 1.2. Podmioty polityki społecznej 1.2.1. Inicjowanie, organizowanie i realizowanie polityki społecznej Polityka społeczna w ujęciu praktycznym obejmuje działania podejmowane w związku z występowaniem kwestii społecznych. W ramach polityki społecz- nej wyodrębnia się system zabezpieczenia społecznego w węższym (bez fi nan- sowania opieki zdrowotnej) i szerszym zakresie, przyjętym w tej monografi i [Włodarczyk, 1996, s. 25]. Działania te, podejmowane w ramach systemu za- bezpieczenia społecznego lub szerzej, polityki społecznej, można uporządko- wać w następującej kolejności:  inicjatywa,  organizacja,  realizacja. Inicjowanie określonych działań w ramach polityki społecznej wynika z chęci wprowadzania zmian w strukturze społecznej, lub potrzeby takich zmian w związku z występowaniem określonych kwestii społecznych. Inicjaty- wa polega na rozpoczęciu działań zmierzających do osiągnięcia wyznaczonych 15 Można się również spotkać z podziałem na cel jawny i tajny polityki społecznej [Szatur-Jaworska (red.), 1999, s. 15]. 16 Od lat dziewięćdziesiątych XX wieku rozwija się nurt opisujący i wyjaśniający ograniczenie we- lfare state (ang. welfare state retrenchement) [Żukowski, 2006b, s. 9]. 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ubezpieczenia publiczne i prywatne w polityce społecznej. Skuteczność i efektywność
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: