Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00641 009048 11014377 na godz. na dobę w sumie
Ubezpieczenia w zarządzaniu ryzykiem działalności gospodarczej - ebook/pdf
Ubezpieczenia w zarządzaniu ryzykiem działalności gospodarczej - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 234
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-255-1461-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> poradniki >> zdrowie
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Publikacja jest poświęcona problemowi wykorzystania ubezpieczeń w procesie zarządzania ryzykiem przez podmioty gospodarcze – klientów zakładów ubezpieczeń. Autorka w sposób kompleksowy omówiła następujące kwestie:

Książka stanowi kompilację zagadnień teoretycznych i praktycznych oraz ekonomicznych i prawnych, co czyni ją użyteczną zarówno dla studentów ekonomii, prawa, menedżerskich studiów podyplomowych, jak i dla praktyków działających w obszarze ubezpieczeń i zarządzania ryzykiem, menedżerów ryzyka, pośredników ubezpieczeniowych, doradców finansowych oraz osób z działu zarządzania, planowania finansowego.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Kwiecien_OK 2/6/10 12:21 PM Page 1 UBEZPIECZENIA Publikacja jest poÊwi´cona problemowi wykorzystania ubez - pie czeƒ w procesie zarzàdzania ryzykiem przez podmioty gos - po darcze – klientów zakładów ubezpieczeƒ. Autorka w sposób kompleksowy omówiła nast´pujàce kwestie: ■ poj´cie i znaczenie ryzyka w działalnoÊci gospodarczej, ■ proces zarzàdzania ryzykiem w podmiotach gospodarczych, jego konstrukcj´, etapy oraz stosowane narz´dzia i metody, ■ ubezpieczenie jako metod´ mo˝liwà do wykorzystania w tym procesie, ■ aspekty prawne i ekonomiczne tego procesu, ■ miejsce ubezpieczeƒ w koncepcjach zintegrowanego procesu zarzàdzania ryzykiem, ■ konstrukcj´ programu ubezpieczeƒ – aspekty organizacyjne i przedmiotowe zwiàzane z ocenà oferty rynkowej, ■ proces likwidacji szkód. Ksià˝ka stanowi kompilacj´ zagadnieƒ teoretycznych i praktycz - nych oraz ekonomicznych i prawnych, co czyni jà u˝ytecznà za - równo dla studentów ekonomii, prawa, mened˝erskich studiów podyplomowych, jak i dla praktyków działajàcych w obszarze ubezpieczeƒ i zarzàdzania ryzykiem, mened˝erów ryzyka, po - Êred ników ubezpieczeniowych, doradców finansowych oraz osób z działu zarzàdzania, planowania finansowego. Dr Ilona Kwiecieƒ jest adiunktem w Katedrze Ubezpieczeƒ Uni - wersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, autorkà licznych publi - kacji z zakresu ubezpieczeƒ i zarzàdzania ryzykiem, ma wieloletnie doÊwiadczenie praktyczne jako broker ubezpieczeniowy i wykła - dowca szkoleƒ dla praktyków gospodarczych. www.sklep.beck.pl e-mail: dz.handlowy@beck.pl http://www.beck.pl tel. 22 31 12 222, fax 22 33 77 601 Cena 42 z∏ I l o n a Ilona Kwiecieƒ Ubezpieczenia w zarzàdzaniu ryzykiem działalnoÊci gospodarczej UBEZPIECZENIA i K w e c e ƒ i U b e z p i e c z e n i a w z a r z à d z a n i u r y z y k i e m d z i a ł a l n o Ê c i g o s p o d a r c z e j strKwiecień 2/6/10 1:03 PM Page 1 Ubezpieczenia w zarzàdzaniu ryzykiem działalnoÊci gospodarczej strKwiecień 2/6/10 1:03 PM Page 2 UBEZPIECZENIA strKwiecień 2/6/10 1:03 PM Page 3 Ilona Kwiecieƒ Ubezpieczenia w zarzàdzaniu ryzykiem działalnoÊci gospodarczej Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2010 Wydawca: Dorota Ostrowska-Furmanek Redaktor merytoryczny: Maria Kucza Recenzent: prof. zw. dr hab. Jan Monkiewicz Projekt okładki i stron tytułowych: Grafos Ilustracja na okładce: © Alexey Dudoladov/iStockphoto.com Seria: Ubezpieczenia © Wydawnictwo C.H. Beck 2010 Wydawnictwo C.H. Beck Sp. z o.o. ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa, tel. (22) 33 77 600 Skład i łamanie: Wydawnictwo C.H. Beck Druk i oprawa: Cyfrowe Centrum Druku i Fotografi i, Bydgoszcz ISBN 978-83-255-1461-7 SPIS TREŚCI WSTĘP..................................................................................................................... 1. RYZYKO W DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ A RYZYKO UBEZPIECZENIOWE ........................................................................................... 1.1. Problematyka ryzyka w perspektywie ubezpieczeń........................................ 1.2. Natura i pojęcie ryzyka .................................................................................. 1.3. Podstawowe klasyfi kacje ryzyka .................................................................... 1.4. Charakterystyka ryzyka związanego z działalnością gospodarczą .................. 1.4.1. Pojęcie i ewolucja ryzyka w działalności gospodarczej ......................... 1.4.2. Kategorie ryzyka związanego z działalnością gospodarczą................... 1.5. Wpływ ryzyka na środowisko biznesu ........................................................... 2. PROCES ZARZĄDZANIA RYZYKIEM W DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ ..... 2.1. Potrzeba i pojęcie zarządzania ryzykiem ....................................................... 2.2. Cele zarządzania ryzykiem w fi rmie .............................................................. 2.3. Etapy i fazy zarządzania ryzykiem ................................................................. 2.4. Identyfi kacja ryzyka ...................................................................................... 2.4.1. Obszary i źródła zagrożenia ................................................................ 2.4.2. Metody identyfi kacji ryzyka ................................................................. 2.4.3. Rola informacji w procesie identyfi kacji ryzyka ................................... 2.4.4. Techniki i narzędzia identyfi kacji ryzyka ............................................. 2.5. Ocena ryzyka ................................................................................................ 2.5.1. Częstotliwość realizacji ryzyka ............................................................ 2.5.2. Wielkość potencjalnych strat ............................................................... 2.5.3. Narzędzia pomiaru ryzyka ................................................................... 2.5.4. Kompleksowa ocena ryzyka i jego klasyfi kacja ..................................... 2.6. Postawa fi rmy wobec ryzyka.......................................................................... 2.6.1. Znaczenie osoby zarządzającej ryzykiem ............................................. 2.6.2. Specyfi ka fi rmy .................................................................................... 7 10 10 11 18 25 25 28 38 42 42 46 48 51 52 59 61 65 69 69 73 81 86 91 91 95 5 Spis treści 2.6.3. Przymus w zakresie zarządzania ryzykiem .......................................... 2.7. Metody zarządzania ryzykiem ....................................................................... 2.7.1. Przegląd metod zarządzania ryzykiem ................................................. 2.7.2. Klasyfi kacja metod podejmowania ryzyka ............................................ 2.7.3. Kryteria wyboru metody podjęcia ryzyka ............................................. 96 97 98 101 104 3. UBEZPIECZENIE JAKO METODA ZARZĄDZANIA RYZYKIEM .......................... 106 3.1. Pojęcie i rozwój ubezpieczenia w kontekście zarządzania ryzykiem ............... 106 113 3.2. Klasyfi kacja ubezpieczeń ............................................................................... 122 3.3. Specyfi ka ubezpieczenia jako metody zarządzania ryzykiem ......................... 3.3.1. Ubezpieczalność ryzyka ...................................................................... 123 3.3.2. Przebieg stosunku ubezpieczenia......................................................... 128 3.3.3. Kontraktowy charakter ubezpieczenia i prawna determinacja stosunku ubezpieczenia ..................................................................................... 133 3.3.5. Prewencyjna funkcja ubezpieczenia ..................................................... 138 3.4. Zakres kompensacji strat z ubezpieczenia ...................................................... 139 3.4.1. Realność ochrony ubezpieczeniowej .................................................... 140 3.4.2. Przesłanki istnienia odpowiedzialności ubezpieczyciela oraz jej wyłączenia .............................................................................. 3.4.3. Czynniki ograniczające odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń .......... 141 149 3.5. Konkurencyjność ubezpieczenia na tle innych metod zarządzania ryzykiem .. 156 4. KONSTRUKCJA PROGRAMU UBEZPIECZEŃ .................................................... 167 4.1. Proces projektowania programu ubezpieczeń ................................................ 167 4.2. Analiza oferty rynkowej ................................................................................ 170 4.2.1. Ubezpieczenia obowiązkowe dla działalności gospodarczej ................. 171 4.2.2. Ubezpieczenia dobrowolne dla działalności gospodarczej .................... 175 4.3. Proces oceny i wyboru ubezpieczenia ............................................................ 194 4.3.1. Cena ubezpieczenia ............................................................................. 196 4.3.2. Jakość produktu .................................................................................. 198 4.3.3. Kondycja fi nansowa zakładu ubezpieczeń............................................ 200 4.3.4. Jakość obsługi ..................................................................................... 202 203 4.4.1. Elementy determinujące ryzyko indywidualne .................................... 204 4.4.2. Retencja części ryzyka ......................................................................... 205 4.4.3. Grupy ryzyka ....................................................................................... 207 208 4.4.4. Instytucje typu captive ......................................................................... 4.5. Forma i kanały zakupu a rola brokera w procesie ubezpieczenia .................... 213 4.7. Funkcjonowanie programu i likwidacja szkód ............................................... 217 LITERATURA .......................................................................................................... 221 221 226 INDEKS .................................................................................................................. 228 Pozycje książkowe i artykuły ............................................................................... Opracowania i strony w Internecie ....................................................................... 4.4. Metody obniżania kosztu ubezpieczenia i inne możliwe rozwiązania ............ 6 WSTĘP Życie toczy się w świecie niepewności. Rzeczy nieoczekiwane zdarzają się – oczekiwane toczą się innym torem. Rezultat może być pomyślny, ale równie prawdopodobna jest jednak strata czy niepowodzenie. Doświadczenie zdaje się czynić człowieka mądrzejszym – rzeczywistość potrafi zaskakiwać. Ryzyko istnieje niezależnie od ludzkiej świadomości. Może być związane z podejmowanymi działaniami, ale także ze zdarzeniami zupełnie niezależ- nymi (siły przyrody). Jego negatywny aspekt zdaje się wykluczać ignorancję. Zdolność do pojmowania, oceny i zarządzania ryzykiem jest cechą odróżniającą człowieka współczesnego od człowieka świata antycznego [Bernstein, 1997]. W toku ewolucji radzenia sobie z ryzykiem wykształciło się wiele metod. Czary i religijne rytuały szybko zastąpione zostały przez zabiegi techniczno- organizacyjne mające na celu zapobieganie negatywnym konsekwencjom re- alizacji ryzyka bądź opanowywanie wielkości i dotkliwości strat [Brodtrick, 1999]. Pierwsze planowe strategie podejmowania ryzyka – repartycja ewen- tualnych strat na grupę oraz transfer, za ustaloną cenę, na podmiot znajdujący się pierwotnie poza strefą zagrożenia – ewoluowały w jeden instrument – ubez- pieczenie. Przez wiele lat stanowiło ono powszechnie stosowane narzędzie kompensacji strat, uznawane wręcz za synonim procesu zarządzania ryzykiem. Procedura ubezpieczenia i błędy w projektowaniu ochrony ubezpieczeniowej uświadomiły jednak, jak istotny jest etap przed ubezpieczeniem – poprzedza- jący dobór i implementację metody podjęcia ryzyka. Ubezpieczenie winno sta- nowić element całego procesu zarządzania ryzykiem – instrumentem mogącym 7 Wstęp znaleźć zastosowanie jako metoda właściwa dla podjęcia pewnych rodzajów ryzyka. Natomiast w konstrukcji ochrony ubezpieczeniowej uwzględnić należy postulaty: (cid:102) efektywności zabezpieczenia – który wymaga wnikliwej analizy ryzyka i ukształtowania ochrony ubezpieczeniowej na miarę specyficznych potrzeb (cid:102) skuteczności zabezpieczenia – co determinowane jest prawidłową oceną ubezpieczenia (tak produktu jak i zakładu ubezpieczeń) Problem ten zyskuje na znaczeniu zwłaszcza w odniesieniu do ryzyka zwią- zanego z prowadzeniem działalności gospodarczej. Ryzyko staje się zjawiskiem niezmiernie istotnym, wpływającym na kształt i efekty tej działalności. Przy tym, wraz ze zmianą charakteru działalności i rozwojem technologicznym, w ostatnich latach zmienia się rodzaj zagrożeń. Do funkcjonowania fi rmy nie są już niezbędne budynki i maszyny, wzrasta znaczenie wartości niematerialnych i prawnych: know-how, nazwy, opinii klientów; pracownicy są nieliczni, ale trudni do zastąpienia. E-biznes sprawia, że fi rma może prowadzić transakcje, których wartość wielokrotnie przekracza wartość jej majątku. Problem odpo- wiedzialności cywilnej (zwłaszcza za produkt bądź za tzw. szkody ekologiczne) staje się niezmiernie istotny wobec masowości roszczeń i skłonności sądów do zaostrzania odszkodowań. A przy tym wciąż poważne zagrożenie stanowią siły przyrody – według badań francuskich 7 na 10 przedsiębiorstw bankrutuje po szkodzie totalnej. Świadoma postawa wobec ryzyka w działalności gospodarczej uzasadniona jest nie tylko partykularnym interesem przedsiębiorcy, ale także szerokim za- kresem oddziaływania negatywnych konsekwencji. Istotne jest zabezpieczenie celów przedsięwzięcia, ale konieczne jest także uświadomienie faktu, iż stabil- ność, wypłacalność czy wreszcie przetrwanie fi rmy mają znaczenie także dla pracowników, podmiotów i instytucji fi nansujących, kontrahentów, a nawet klientów. Ubezpieczenie jako narzędzie pieniężnej kompensacji strat w działalności gospodarczej ma długie tradycje. W literaturze i praktyce światowej w tym ob- szarze od kilkudziesięciu lat wskazuje się na konieczność uczynienia z ubez- pieczenia instrumentu podjęcia ryzyka wkomponowanego w zorganizowany proces zarządzania ryzykiem, tak by jego wykorzystanie było jak najbardziej efektywne i skuteczne. Podnosi się także, że problem zarządzania ryzykiem należy rozpatrywać w aspekcie efektywności tego procesu, przy uwzględnie- niu obu jej składowych – wyniku (minimalizacji ryzyka) i kosztu (nakładów na ową minimalizację). Niemniej ubezpieczenie jako metoda podjęcia ryzyka nie traci na znaczeniu, a wręcz zyskuje w odniesieniu do pewnych kategorii ryzy- ka, a także małych i średnich przedsiębiorstw, które z uwagi na niski potencjał merytoryczny i fi nansowy mają ograniczone możliwości podejmowania ryzyka 8 Wstęp innymi metodami. Rozwój rynku ubezpieczeń powoduje intensyfi kację ilościo- wą i jakościową podaży w tym obszarze, co jednakże utrudnia dokonanie wybo- ru optymalnego ubezpieczenia. Wagę problemu podkreśla ograniczony zakres gwarancji państwowych – ciężar zaprojektowania realnej ochrony ubezpiecze- niowej leży zatem po stronie klienta zakładu ubezpieczeń. Przy tym specyfi ka ryzyka występującego w działalności gospodarczej uwypukla problem ubezpie- czalności ryzyka. W książce podjęto próbę określenia możliwości wykorzysta- nia ubezpieczenia w podejmowaniu ryzyka w działalności gospodarczej oraz wskazania sposobów i czynników wpływających na optymalność tej aplikacji. 1. RYZYKO W DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ A RYZYKO UBEZPIECZENIOWE 1.1. Problematyka ryzyka w perspektywie ubezpieczeń Ryzyko jest pojęciem fundamentalnym dla ubezpieczeń. Istnienie ryzyka sta- nowiło bodziec dla poszukiwania jak najlepszych form zabezpieczenia – pierw- szy krok w kierunku wykształcenia się formuły ubezpieczenia. Natura ryzyka determinowała rozwój i specjalizację ubezpieczeń. Funkcjonowanie ubezpie- czeń wiąże się z problemami identyfi kacji i selekcji rodzajów ryzyka, ich kwan- tyfi kacji oraz monitorowania. Problemy te są tak samo znaczące z perspektywy zakładu ubezpieczeń, który podejmuje decyzję o akceptacji ryzyka, wysokości składki ubezpieczeniowej, polityce fi nansowej dla zapewnienia wypłacalności, ale i zyskowności prowadzonej działalności, jak i z punktu widzenia podmiotu ubezpieczającego, który boryka się z problemem zapewnienia sobie jak najbar- dziej efektywnej ochrony ubezpieczeniowej. Płynie stąd misja dla teorii ubez- pieczeń, by dawać podstawy terminologiczne i metodologiczne, poszukiwać [Kowalewski, 1999, s. 11] rozwiązania problemów dotyczących: (cid:102) (cid:102) (cid:102) (cid:102) pojęcia i natury ryzyka, klasyfikacji ryzyka, identyfikacji i oceny ryzyka, ubezpieczalności ryzyka. 10 1.2. Natura i pojęcie ryzyka Problemy te dotyczą ryzyka będącego przedmiotem ochrony ubezpiecze- niowej, a tym samym transferu do zakładu ubezpieczeń za cenę składki ubez- pieczeniowej. Właściwym pojęciem będzie tu ryzyko ubezpieczeniowe, które zgodnie z terminologią przyjętą w teorii i praktyce ubezpieczeń odnosić można tak do niepewności co do nastąpienia określonego zdarzenia, samego zdarze- nia, a także przedmiotu (rzadziej podmiotu) ubezpieczenia. Problemy zwią- zane ze zdefi niowaniem ryzyka oraz jego klasyfi kacją zostaną przedstawione w dalszej części, w tym miejscu warto jednakże poczynić uwagę, iż istotne jest pojmowanie ryzyka ubezpieczeniowego w opozycji do ryzyka zakładu ubezpie- czeń oraz ryzyka ubezpieczającego, czyli dwóch stron kontraktu ubezpieczenia – sprzedającego i kupującego. Ryzyko zakładu ubezpieczeń związane jest: (cid:102) z przejęciem ryzyka ubezpieczeniowego i właściwą jego oceną, która sta- nowi podstawę dla decyzji o akceptacji ryzyka, kalkulacji składki ubezpiecze- niowej, polityce reasekuracyjnej itp. – ryzyko stanowić będzie możliwość sy- tuacji, w której nastąpi większa liczba zdarzeń lub większa wartość szkód niż ustalone jako prawdopodobne; (cid:102) z prowadzeniem działalności gospodarczej w ogóle – w aspekcie działal- ności operacyjnej, przy czym należy uwzględnić specyfikę prowadzenia dzia- łalności ubezpieczeniowej i szczególne wymagania stawiane ubezpieczycielom przez system prawny i klientów1. Natomiast ryzyko ubezpieczającego wiąże się z problemem konstrukcji właściwej ochrony ubezpieczeniowej, wyboru właściwego produktu oraz pla- sowania ryzyka ubezpieczeniowego we właściwym zakładzie ubezpieczeń, tak by zapewnić sobie realną ochronę ubezpieczeniową i uzyskanie spodziewane- go odszkodowania w umówionym terminie. Ryzykiem będzie zatem możliwość nieosiągnięcia należnej i oczekiwanej kompensacji strat. 1.2. Natura i pojęcie ryzyka Próby zdefi niowania pojęcia ryzyka podejmowane są przez wielu autorów, choć należy zgodzić się, że rodzima literatura ubezpieczeniowa nie przywiązy- wała przez długi czas należytej wagi do badań nad istotą ryzyka [Kowalewski, 1996, s. 11]. Niewątpliwie wynika to z pewnej stagnacji w obszarze zarządzania ryzykiem w gospodarce centralnie sterowanej oraz słabego rozwoju rynku ubez- pieczeń w tym okresie. Niemniej jednak znaczenie tego pojęcia, tak dla teorii, jak 1 Szerzej o ryzyku zakładu ubezpieczeń [Ronka-Chmielowiec, 2007]. 11 1. Ryzyko w działalności gospodarczej a ryzyko ubezpieczeniowe i praktyki ubezpieczeń oraz dla potrzeb niniejszej pracy, wymaga poświęcenia uwagi aspektom związanym z pojęciem ryzyka i obszarom badań nad ryzykiem. Niejednorodność semantyczna pojęcia ryzyka, istnienie wielu korelatów powodują zamęt terminologiczny wymagający uporządkowania. Praktyka za- rządzania ryzykiem i specyfi ka ubezpieczenia jako metody podjęcia ryzyka wymuszają zrozumienie natury i istoty ryzyka. Tymczasem słowo „ryzyko” należy do tych, które mogą przybierać wiele znaczeń – w zależności od kon- tekstu, okoliczności, autora i celu wypowiedzi. Należy do pojęć abstrakcyjnych, nie można go zobaczyć, dotknąć. Potocznie, zgodnie ze starowłoską etymologią (risicare) [Arcta, 1946], określa zagrożenie, możliwość niepowodzenia, przed- sięwzięcie niebezpieczne, ale także niebezpieczną próbę, odważenie się na coś, możliwość zarówno zysków, jak i strat, możliwość, że coś się uda lub nie, bądź przedsięwzięcie, którego wynik jest nieznany, zależny od przypadku. „Ryzyko- wać” oznacza próbować szczęścia, decydować się na coś, mając świadomość, że decyzja pociąga za sobą pewne niebezpieczeństwo, i tym samym, „ponosząc ry- zyko”, brać na siebie odpowiedzialność za szkody i straty wynikłe z wypadków losowych [Skorupka, 1968; Doroszewski, 1965]. Już w analizie semantycznej słowa „ryzyko”2 łatwo dopatrzyć się dwóch sfer – jedna ogranicza się do negatywnych rezultatów (niepowodzenie, strata, niebezpieczeństwo), druga zaś ukazuje szerszą perspektywę, wskazując także na możliwość powodzenia, szczęścia czy zysku. Ten dualizm pojęcia ryzyka (a w praktyce realizacji ryzyka), obecny jest w większości defi nicji i będzie zna- czący zarówno dla zarządzania ryzykiem, jak i ubezpieczeń. Kryterium charak- teru wyniku końcowego stanowi podstawę dla odróżnienia ryzyka od szansy [Ronka-Chmielowiec, 2000, s. 41]. Ryzyko należałoby wiązać z negatywnym efektem końcowym, szansę zaś z pozytywnym. Pojęcia te można wyrazić w po- staci iloczynów: a) ryzyko R R = S · Ps, gdzie: S – wysokość szkody; Ps – częstotliwość występowania szkody lub prawdopodobieństwo jej wystąpienia; b) szansa S S = K · Pk, gdzie: K– korzyść; Pk – częstotliwość występowania lub prawdopodobień- stwo wystąpienia korzyści. Rozdzielenie to jest zabiegiem nieco sztucznym, ale doskonale obrazuje moż- liwość uzyskania zarówno pozytywnych, jak i negatywnych konsekwencji ryzy- ka. Należy jednak zwrócić uwagę, iż możliwe jest osiągnięcie korzyści mniejszych 2 Zgodnie z radą profesora Henryka Ułaszyna: „znalazłszy szukaną formę, nie należy się nią zado- walać, lecz rzucić też okiem i na najbliższe pozycje” [Arcta, 1946]. 12 1.2. Natura i pojęcie ryzyka niż zakładane, które – choć w tym ujęciu należałoby kwalifi kować jako wynik dodatni – to jednak mogą oznaczać niepowodzenie. W literaturze szersze ujęcie (uwzględniające różne możliwe wyniki – pozytywne, negatywne bądź brak zmia- ny) określa się także jako neutralną koncepcję ryzyka [Jajuga, 2007]. Wieloaspektowość pojęcia ryzyka wynika z faktu, iż pojawia się ono w wielu dziedzinach życia i nauki. Emocjonalnie „ryzyko” wyraża stan, w którym z pew- nym działaniem wiąże się poczucie niepewności co do rezultatu pozytywnych bądź negatywnych efektów. Psycholodzy wskazują na wiele aspektów wpływa- jących na postrzeganie sytuacji jako ryzykownej, kładą zatem nacisk na subiek- tywny aspekt pojmowania ryzyka. Koncepcja ta odwołuje się do pojęcia nie- pewności. Noblista Arrow twierdzi, że nasza wiedza o zachowaniu wszelkich rzeczy, w przyrodzie bądź w społeczeństwie, owiana jest mgłą niepewności, a przy tym niepewność następstw, która reguluje postępowanie, istnieje w umy- śle osoby dokonującej wyboru [Bernstein, 1997, s. XIX]. Ta niepewność – co do nastąpienia jakiegoś zdarzenia lub co do wyniku podjętych działań – począt- kowo utożsamiana była z ryzykiem. Jednakże już w początkach dwudziestego wieku pojawiły się w ekonomicznej teorii ryzyka naukowe analizy rozgranicza- jące te dwa pojęcia. Na przykład Willet [1901] rozumiał ryzyko jako coś obiek- tywnego związanego z subiektywną niepewnością [Ronka-Chmielowiec, 1998, s. 84]. Knight [1921] dokonał podziału niepewności na mierzalną, określaną jako ryzyko, oraz niemierzalną, określaną jako niepewność sensu stricte. W pojęciu niepewności wyraźnie akcentuje się subiektywne odczucie jed- nostki zagrożonej ryzykiem. Ryzyko stanowi stan emocjonalny czy mentalny – jednak podkreśla się, że ryzyko, jako stan lub okoliczności, w których możli- wa jest strata, istnieje obiektywnie, niezależnie od oceny jednostki. Natomiast samo istnienie ryzyka, o ile jest wiadome jednostce, budzi niepewność. Ukoro- nowaniem tych zabiegów może być stwierdzenie (oparte na teorii Pfeff era), że ryzyko jest stanem świata, a niepewność stanem umysłu – podczas gdy ryzyko mierzone jest prawdopodobieństwem, to niepewność poziomem wiary [Ronka- Chmielowiec, 1998, s. 85]. To psychologiczne zdeterminowanie oceny sytuacji bywa czasem wyodrębniane jako ryzyko subiektywne, które zostanie opisane w dalszych rozważaniach. W ujęciu obiektywnym ryzyko oznacza wystawienie na przeciwności losu [Vaughan, 1997, s. 7], a zatem sytuację, której wynik jest niepewny – może zakończyć się powodzeniem lub nie. Dokładniej oznacza możliwość wyniku, który będzie inny (gorszy) niż oczekiwany lub pożądany. Oczywiście ocena wy- niku, jak i oczekiwania co do niego są indywidualnie zdeterminowane; wynik negatywny nie musi przy tym oznaczać straty, lecz jedynie mniejszą od oczeki- wanej korzyść. 13 1. Ryzyko w działalności gospodarczej a ryzyko ubezpieczeniowe Na kategorii wyniku oczekiwanego opierają się statystycy, defi niując ryzyko jako dyspersję rezultatów rzeczywistych i oczekiwanych [Ronka-Chmielowiec, 1998, s. 86], gdzie określa się stopień odchylenia wyników od pozycji średnich, albo jako prawdopodobieństwo wyniku innego niż oczekiwany. Prawdopodo- bieństwo odnosi się do szansy nastąpienia lub relatywnej częstotliwości pew- nego zdarzenia [Greene, Trieschmann, 1981, s. 6]. Oba ujęcia zakładają jednak już pomiar ryzyka, stąd wydaje się, że bardziej użyteczne byłoby wprowadzenie pojęcia możliwości. „Możliwość” zakłada ewentualność metafi zyczną, logiczną, a wreszcie niesprzeczność z prawami nauki [Honderich, 1999]. Sporne wydaje się już jednak wymaganie „wyobrażalności” przez racjonalną osobę, bowiem należy przyznać obiektywne istnienie ryzyka. Trudno natomiast kwestiono- wać defi niowanie ryzyka jako po prostu odchylenia od oczekiwanej wartości [Harrington, Niehaus, 1981, s. 4]. Defi nicja ta przywoływana jest w literaturze w odniesieniu do ryzyka, jakie ponosi ubezpieczyciel, bowiem obliczona war- tość strat przyjęta za podstawę kalkulacji składki jest dla niego wynikiem ocze- kiwanym – dopiero odchylenie od niej (i to jedynie w kierunku większej ilości, wartości szkód) stanowi sytuację ryzyka. W literaturze dotyczącej zarządzania ryzykiem w kontekście ubezpieczeń, ryzyko defi niowane jest jako możliwość nastąpienia straty, powstania szko- dy. Taka defi nicja zakłada wspomniane przy wykładni językowej ograniczenie treści pojęcia ryzyka do wyniku jedynie ujemnego, niekorzystnego, czyli po- wstania straty bądź osiągnięcia korzyści mniejszych niż zakładane. Defi nicja ta, choć pozbawia pojęcie ryzyka „optymistycznego” pierwiastka, wydaje się najbardziej właściwa dla zarządzania ryzykiem, bowiem proces ten konstruowany jest z myślą o przeciwdziałaniu, minimalizacji czy kompensacji wyniku negatywnego (gorszego od oczekiwanego bądź czystej straty). Zapewne z podobnych względów ryzyko utożsamiane jest niekiedy z nie- bezpieczeństwem, co ma też pewien związek z poczuciem zagrożenia. Niebez- pieczeństwo należy raczej rozumieć jako ewentualną przyczynę szkody, wręcz zdarzenie, które może powodować szkodę (ale nie musi). Niektórzy autorzy utożsamiają niebezpieczeństwo ze źródłem ryzyka, mówiąc o „niebezpieczeń- stwie pożaru” [Rejda, 2008]. Inni jednakże czynią dalsze rozróżnienie, wyod- rębniając w obrębie źródła ryzyka dwa elementy: zagrożenie – określane jako periculum in potentia; oraz niebezpieczeństwo – oznaczające periculum in actu [Warkałło, 1949]. periculum in potentia używanie ognia periculum in actu pożar Podobnie istotne jest poczynienie rozróżnienia między ryzykiem a jego fak- torami (czynnikami). Obejmują one przyczyny sprawcze czy też okoliczności, warunki, cechy, które warunkują powstanie lub zwiększenie prawdopodobień- 14 1.2. Natura i pojęcie ryzyka stwa nastąpienia zdarzenia lub rozmiar negatywnych następstw realizacji ry- zyka. Określa się je mianem hazardu [Greene, Trieschmann, 1981, s. 9]. W li- teraturze wyróżnia się cztery podstawowe typy hazardu – fi zyczny, moralny, motywacyjny oraz prawny [Kowalewski, 1996; Vaughan, 1997]. Hazard fi zyczny obejmuje fi zyczne właściwości obiektu (słomiany dach) bądź zewnętrzne czynniki środowiska (oblodzona jezdnia), które zwiększają prawdopodobieństwo i surowość szkód. Działanie tych czynników może być eli- minowane bądź ograniczane przez człowieka, może też nie poddawać się tym procesom. Hazard moralny (ang. moral hazard), nazywany też w polskiej literatu- rze pokusą nadużycia, wynika z postawy osób ubezpieczonych, które przez obojętność (zaniechanie działań prewencyjnych) lub wręcz celowe, świadome działania doprowadzają do powstania szkody lub zwiększenia jej rozmiarów. Spowodowanie wypadku ubezpieczeniowego, przyczynienie się do zwiększenia szkód jak i wprowadzenie w błąd ubezpieczyciela w celu uzyskania większego odszkodowania są surowo sankcjonowane w każdym systemie ubezpieczenio- wym. Z doświadczeń amerykańskich wiadomo na przykład, że w okresach de- presji gospodarczej bankrutujący przedsiębiorcy często postanawiają „sprzedać budynki fi rmie ubezpieczeniowej”, realizując ubezpieczenie od ognia. Hazard moralny winien być brany pod uwagę przede wszystkim przez zakład ubezpie- czeń w procesie oceny ryzyka, jednakże wskazuje się, iż jego identyfi kacja jest niezmiernie trudna [Webb i in., 1984, s. 203]. Hazard motywacyjny (ang. morale hazard) zwany też psychologicznym, w polskiej literaturze nazywany często pokusą zaniedbania, bierze się z pod- świadomej skłonności do wypadków. Spowodowana ona jest świadomością posiadania ubezpieczenia, a co za tym idzie swego rodzaju nonszalanckim po- dejściem do ewentualności nastąpienia szkody. Przykładem może być skłon- ność do udzielania „złych kredytów”, jeśli są one ubezpieczone zbiorowo, choć działanie takie może być spowodowane albo celową (hazard moralny), albo podświadomą niestarannością w ocenie zdolności kredytowej. Tak jak hazard moralny, także ten czynnik ryzyka jest bardziej istotny z punktu widzenia za- kładu ubezpieczeń i wymaga podejmowania działań w kierunku „wymuszenia” zachowań prewencyjnych ubezpieczonych. Dla nich natomiast konieczne jest uświadomienie sobie faktu, iż świadomość posiadania ubezpieczenia wpływa na obniżenie staranności, tymczasem zaniedbanie obowiązku zapobiegania szkodzie bądź minimalizowania strat jest często sankcjonowane zmniejszeniem odszkodowania. Podobieństwo terminologiczne w obrębie defi niowania omówionych dwóch rodzajów hazardu podmiotowego wynika z prób adaptacji w literaturze polskiej [Kowalewski, 1996] nazw angielskich (z literatury głównie amerykańskiej). 15 1. Ryzyko w działalności gospodarczej a ryzyko ubezpieczeniowe Wydaje się, że problem ten mógłby zostać rozwiązany np. poprzez zwrócenie uwagi na fakt, iż hazard moralny ma charakter pierwotny (wobec ubezpiecze- nia), podczas gdy hazard motywacyjny ma charakter wtórny, implikowany po- siadaniem ochrony ubezpieczeniowej. Czwarta kategoria – hazard prawny – oznaczać ma okoliczności wpływa- jące na sam fakt powstania szkody bądź jej rozmiary, a związane z przyjętym systemem prawnym oraz tradycją orzeczniczą. Przepisy mogą nakładać pew- ne obowiązki, np. podczas katastrofy budowlanej, które wymagają poniesienia dodatkowych kosztów, a sądy w pewnych krajach wykazują skłonność do zasą- dzania większych odszkodowań z tytułu odpowiedzialności cywilnej czy fawo- ryzowania pracowników jako strony procesowej. Dla potrzeb analizy ryzyka w kontekście zarządzania nim – także poprzez ubezpieczenie – istotne jest rozróżnienie trzech pojęć: (cid:102) (cid:102) ryzyka, źródeł ryzyka (przyczyn i okoliczności powodujących możliwość realiza- cji ryzyka), (cid:102) czynników ryzyka (warunków i okoliczności determinujących wielkość ryzyka). Rysunek 1.1. Ryzyko, jego źródła i czynniki Czynniki ryzyka Źródło ryzyka Ryzyko Źródło: opracowanie własne. Podsumowując rozważania nad pojęciem i naturą ryzyka, należy przytoczyć najważniejsze defi nicje ryzyka, sformułowane w literaturze w odniesieniu do potrzeb tak teorii, jak i praktyki ubezpieczeń [Ronka-Chmielowiec, 1997]. (cid:102) ryzyko jest szansą nastąpienia straty – gdzie szansa rozumiana jest jako stopień prawdopodobieństwa zajścia zdarzenia generującego stratę; 16 1.2. Natura i pojęcie ryzyka (cid:102) ryzyko jest możliwością nastąpienia straty – co oznacza, że zajście zda- rzenia generującego stratę nie jest niemożliwe i jednocześnie nie jest pewne, czyli wartość prawdopodobieństwa tego zdarzenia zawiera się między zerem a jednością; (cid:102) ryzyko jest stanem, w którym istnieje możliwość straty – ryzyko rozumiane jest tu jako pewien stan rzeczywistości, w którym istnieje możliwość pojawienia się wyniku innego niż oczekiwany bądź zajścia zdarzenia generującego straty; (cid:102) ryzyko jest prawdopodobieństwem wyniku innego niż oczekiwany – defi- nicja ta odwołuje się do obiektywnego prawdopodobieństwa, że faktyczny re- zultat (wynik) będzie się różnić od oczekiwanego; (cid:102) ryzyko jest dyspersją rezultatów rzeczywistych i oczekiwanych – czyli stopniem rozrzutu wyników w stosunku do pozycji centralnych lub średnich; (cid:102) ryzyko oznacza przedmiot ubezpieczenia – przedmiotem tym mogą być dobra osobiste lub majątkowe. Zgodnie z ustaleniami Komisji ds. Terminologii Ubezpieczeniowej Stanów Zjednoczonych z 1966 r. ryzyko w płaszczyźnie ubezpieczeń może być pojmo- wane jako: niepewność co do nastąpienia określonego zdarzenia (ryzyko pożaru), samo zdarzenie (pożar), przedmiot ubezpieczenia. (cid:102) (cid:102) (cid:102) Stąd mamy ubezpieczenie ryzyka odpowiedzialności cywilnej, gdzie ryzyko ubezpieczone to ewentualne powstanie zobowiązania do naprawienia szkody (same zdarzenia powodujące powstanie odpowiedzialności mogą być różne), ale i ubezpieczenie nieruchomości od ryzyka pożaru, gdzie pożar jest zdarze- niem, a nieruchomość przedmiotem ubezpieczenia. Badania nad naturą ryzyka i przegląd defi nicji pozwalają wysnuć dwa za- sadnicze wnioski w tym aspekcie [Ronka-Chmielowiec, 2002]: (cid:102) ryzyko ma złożoną naturę, nie jest zjawiskiem jednorodnym i nie można podać jednej uniwersalnej definicji, (cid:102) ryzyko jest zjawiskiem zmiennym, uzależnionym od czasu i okoliczności – stąd może być traktowane jako pewien proces zachodzący w świecie zewnętrz- nym. Analiza ryzyka powinna uwzględniać tę złożoność ryzyka, jego dynamikę i czynniki determinujące charakter i wymiar. Istotne jest jednak, że przytoczone defi nicje nie zawsze wyznaczają jakość konsekwencji realizacji ryzyka – niektó- re odwołują się do pojęcia straty, inne jednakże do koncepcji wyniku innego niż oczekiwany. Dla potrzeb procesu zarządzania ryzykiem należy przyjąć defi nicję ryzyka odnoszącą się do możliwości straty, rozumianej bardzo szeroko: (cid:102) jako strata rzeczywista bądź utrata korzyści, 17 1. Ryzyko w działalności gospodarczej a ryzyko ubezpieczeniowe nieoczekiwanie zwiększona potrzeba (finansowa), nieosiągnięcie zakładanego celu. (cid:102) (cid:102) Jeśli traktować ryzyko jako odchylenie od wartości oczekiwanej, to należy ograniczyć je do odchylenia w kierunku wartości mniejszych niż oczekiwane. Ograniczenie to podyktowane jest, jak już wspomniano, faktem, iż omawiany w pracy problem zarządzania ryzykiem obejmuje kontrolę i fi nansowanie strat. Ubezpieczenie zaś stanowi instrument zapewniający kompensację strat lub wzmożonych potrzeb – w tym kontekście strata powinna być zatem rozumiana jako ekonomiczna, o negatywnym charakterze, konsekwencja realizacji ryzyka. 1.3. Podstawowe klasyfi kacje ryzyka Złożona natura ryzyka sprawia, że problem stworzenia uniwersalnej defi - nicji jest po części rozwiązywany przez wskazanie na istnienie kilku rodzajów ryzyka, co ukazuje jego różne aspekty. Celem systematyki jest nie tylko zro- zumienie natury ryzyka – daje ona podstawy dla klasyfi kacji rodzajów ryzyka w procesie zarządzania oraz decyzji co do metod oceny, podjęcia, a wreszcie możliwości ubezpieczenia. Klasyfi kacja zdeterminowana jest przyjętymi kryteriami, jednakże w kon- tekście ubezpieczenia można zaobserwować w literaturze przedmiotu więcej konsekwencji i zdecydowania niż w odniesieniu do problemu określenia istoty ryzyka. Przedstawione zatem zostaną najbardziej znaczące dla procesu zarzą- dzania i ubezpieczenia klasyfi kacje ryzyka. Ryzyko obiektywne i subiektywne Rozróżnienie to związane jest z łączeniem pojęć ryzyka i niepewności. Kry- terium mają stanowić z jednej strony obiektywność istnienia ryzyka, z drugiej jego mierzalność. Ryzyko subiektywne bywa także nazywane niepewnością sensu stricte. Odzwierciedla sytuacje, w których poczucie zagrożenia bierze się z indywidualnej oceny rzeczywistości. Oznacza zatem subiektywne przeko- nanie o istnieniu bądź nieistnieniu ryzyka. Ryzyko w tej postaci jest kategorią w zasadzie niemierzalną – choć niektórzy autorzy dokonują wyróżnienia pozio- mów niepewności [Williams i in., 2002, s. 35]: poziom 0 – wynik może być określony z bardzo dużą dokładnością, poziom 1 – znane są możliwe wyniki i ich prawdopodobieństwo, poziom 2 – znane są możliwe wyniki, ale nieznane ich prawdopodobień- (cid:102) (cid:102) (cid:102) stwo, (cid:102) znane. 18 poziom 3 – możliwe wyniki ani ich prawdopodobieństwo nie są w pełni 1.3. Podstawowe klasyfi kacje ryzyka Wyróżnienia te wymagają jednakże dokonania kwalifi kacji poszczególnych rodzajów ryzyka. Samo istnienie niepewności jak i jej wielkość w konkretnych sytuacjach zale- żą od cech osobowościowych. Są osoby szczególnie ostrożne czy pesymistyczne w ocenianiu pewnych faktów, jak i nadmiernie optymistyczne. Tę samą sytuację jedni będą upatrywać jako ryzykowną, inni jeszcze nie. Już w osiemnastym stu- leciu uczeni stwierdzili, że istoty ludzkie nie wykazują jednakowej skłonności do ryzyka [Bernstein, 1997, s. 88]. Trzeba jednak przyznać, że indywidualna skłonność do ryzyka może być zdeterminowana różnymi czynnikami. I tak z ba- dań wynika, że kobiety oraz ludzie starsi mają większą tendencję do oceniania sytuacji jako ryzykownej. Dyskusja w grupie może sprawić, że jednostka będzie w stanie zaakceptować większe ryzyko. Generalnie, ludzie są także skłonni do przeceniania małego prawdopodobieństwa i niedoceniania dużego prawdo- podobieństwa zdarzenia. Wyróżnienie ryzyka subiektywnego i uwzględnienie wpływu czynników psychologicznych ma ogromną wartość w odniesieniu do decyzji i ocen podejmowanych w procesie zarządzania ryzykiem. Istotne jest tu jednak, że niepewność jest jedynie subiektywnym przeko- naniem o istnieniu i wielkości ryzyka, które samo w sobie ma być kategorią obiektywną, a nawet mierzalną. Istnieje niezależnie od faktu, czy zostało przez jednostkę rozpoznane. Warunkiem istnienia ryzyka jest, aby prawdopodobień- stwo zajścia zdarzenia z nim związanego było większe od 0 i mniejsze od 1. Zdarzenie musi być zdarzeniem możliwym, ale nie może być zdarzeniem pew- nym, gdyż wówczas nie ma ryzyka. Może być zmierzone, jeżeli przyjmiemy, że ryzyko oznacza odchylenie od prawdopodobnych czy oczekiwanych wartości, przy wykorzystaniu np. takich miar jak odchylenie standardowe bądź semiod- chylenie standardowe, przy ograniczeniu pojęcia ryzyka do wartości mniej- szych od oczekiwanych. Ryzyko czyste i spekulatywne Kryterium tego podziału jest charakter, rodzaj możliwych konsekwencji re- alizacji ryzyka. Realizacja ryzyka czystego wywołuje zawsze skutki negatywne (strata). Możliwy jest zatem jedynie wynik negatywny (strata) bądź neutralny (brak straty) [Rejda, 2005]. Najważniejsze typy ryzyka czystego wg Harringtona3, to: (cid:102) ryzyko zmniejszenia (utraty) aktywów wskutek działania sił przyrody, kradzieży bądź przywłaszczenia czy konfiskaty przez władze; 3 Podobnie także [Vaughan, 1997, s. 16]. 19
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ubezpieczenia w zarządzaniu ryzykiem działalności gospodarczej
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: