Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00065 006358 11244804 na godz. na dobę w sumie
Ubezpieczenie na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym - ebook/pdf
Ubezpieczenie na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-0989-9 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> pracy i ubezpieczeń społecznych
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Prezentowana monografia zawiera wszechstronną analizę konstrukcji prawnej umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym na gruncie prawa polskiego. W opracowaniu omówiono w szczególności treść stosunku zobowiązaniowego z uwzględnieniem takich elementów jak: konstrukcja ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego, podmioty stosunku, świadczenia stron oraz ich prawa i obowiązki. Praca przedstawia aktualny stan prawny w zakresie umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym oraz funkcjonujące na rynku rozwiązania, które nie mają odzwierciedlenia w przepisach prawa.

'Książka prezentuje wysoki poziom naukowy. Jest to bardzo wartościowe opracowanie monografi czne zarówno z dogmatycznego, jak i prawnego punktu widzenia. Niezależnie od wkładu w rozwój polskiego prawa cywilnego może stanowić cenne źródło analityczne w zakresie poruszanej problematyki dla prac Komisji Kodyfi kacyjnej Prawa Cywilnego opracowującej projekt nowego kodeksu cywilnego'.

dr hab. Michał Romanowski, prof. UW
Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

UBEZPIECZENIE NA ŻYCIE Z UBEZPIECZENIOWYM FUNDUSZEM KAPITAŁOWYM Magdalena Szczepańska M O N O G R A F I E L E X Warszawa 2011 Recenzent: dr hab. Michał Romanowski, prof. UW Wydawca: Grzegorz Jarecki Redaktor prowadzący: Joanna Maź Opracowanie redakcyjne: Studio Diament Skład, łamanie: Studio Diament Układ typografi czny: Marta Baranowska © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., 2011 ISBN 978-83-264-1250-9 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Spis treści Wykaz skrótów / 11 Wstęp / 13 Rozdział I Ogólna konstrukcja prawna umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym / 19 1. Rozwój ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym / 19 2. Regulacja prawna umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym / 24 3. Definicja i charakterystyka ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym / 33 4. Prawna klasyfikacja umów / 45 5. Relacja pomiędzy typową umową ubezpieczenia a umową ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym / 57 6. Konstrukcje umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym / 67 7. Pozostałe cechy umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym / 77 8. Zawarcie umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym / 90 8.1. Ofertowy tryb zawarcia umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym / 91 8.2. Zawarcie umowy ubezpieczenia przez internet / 92 8.3. Zawarcie umowy ubezpieczenia w drodze negocjacji / 94 8.4. Zawarcie umowy ubezpieczenia w drodze przetargu i aukcji / 95 5 Spis treści Rozdział II Ubezpieczeniowy fundusz kapitałowy / 97 1. Charakterystyka ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego / 97 2. Rodzaje ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych / 116 3. Beneficjent ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego / 136 4. Jednostka ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego / 141 5. Działalność lokacyjna ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych / 147 6. Odpowiedzialność ubezpieczyciela za niewykonanie lub nienależyte wykonanie świadczenia w postaci lokowania aktywów ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych / 153 7. Podmioty współpracujące z ubezpieczycielem w zakresie umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym / 159 7.1. Podmiot prowadzący w ramach działalności maklerskiej usługi polegające na zarządzaniu cudzym pakietem papierów wartościowych na zlecenie / 159 7.2. Depozytariusz / 164 7.3. Agent transferowy / 167 Rozdział III Przedmiot ubezpieczenia / 169 1. Pojęcie zdarzenia losowego / 169 2. Pojęcie wypadku ubezpieczeniowego / 178 3. Wypadek ubezpieczeniowy w ubezpieczeniu na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym / 187 Rozdział IV Podmioty ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym / 193 1. Ubezpieczyciel/zakład ubezpieczeń / 195 1.1. Formy zakładów ubezpieczeń / 209 1.1.1. Zakład ubezpieczeń w formie spółki akcyjnej / 209 1.1.2. Towarzystwo ubezpieczeń wzajemnych / 212 1.2. Zagraniczne zakłady ubezpieczeń / 216 1.3. Swoboda świadczenia usług ubezpieczeniowych / 217 2. Ubezpieczający / 220 3. Ubezpieczony / 230 6 Spis treści 4. Osoba uprawniona do otrzymania sumy ubezpieczenia/ uposażony / 235 Rozdział V Świadczenia stron umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym / 248 1. Świadczenie ubezpieczyciela / 249 1.1. Świadczenie ubezpieczyciela z ubezpieczenia osobowego / 262 1.2. Świadczenia ubezpieczyciela w ubezpieczeniach na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym / 271 1.2.1. Świadczenie z tytułu zgonu ubezpieczonego / 272 1.2.2. Prawo do wykupu / 273 1.2.3. Świadczenie w przypadku odstąpienia / 276 1.2.4. Lokowanie środków ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego / 277 1.3. Kulancja / 282 1.4. Waloryzacja świadczeń zakładu ubezpieczeń / 284 1.4.1. Waloryzacja sądowa świadczenia zakładu ubezpieczeń / 284 1.4.2. Waloryzacja umowna świadczenia zakładu ubezpieczeń / 286 2. Świadczenie ubezpieczającego / 287 2.1. Waloryzacja składki ubezpieczeniowej / 302 Rozdział VI Prawa i obowiązki stron w ramach umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym / 303 1. Prawa ubezpieczającego / 306 1.1. Prawo do określenia alokacji / 307 1.2. Prawo do konwersji/transferu / 308 1.3. Prawo do ustanawiania i odwoływania pełnomocnictwa / 309 1.4. Prawo do dokonania przelewu wierzytelności praw z umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym / 311 1.5. Prawo do wskazania osoby uprawnionej do otrzymania sumy ubezpieczenia w razie śmierci osoby ubezpieczonej / 316 1.6. Prawo do ustanowienia zastawu na wierzytelności z umowy ubezpieczenia / 319 7 Spis treści 1.7. Uprawnienia dotyczące składek ubezpieczeniowych / 320 1.7.1. Prawo do zmiany wysokości składki regularnej / 321 1.7.2. Zmiana częstotliwości opłacania składki / 324 1.7.3. Zawieszenie opłacania składek / 324 1.8. Prawo do odstąpienia i wypowiedzenia / 325 1.9. Prawo do wznowienia umowy ubezpieczenia / 328 1.10. Uprawnienia o charakterze informacyjnym / 329 1.10.1. Prawo do otrzymania dokumentu ubezpieczenia i ogólnych warunków ubezpieczenia / 329 1.10.2. Prawo do otrzymania okresowych informacji o wartości świadczeń / 331 2. Obowiązki (powinności) ubezpieczającego / 332 2.1. Obowiązek deklarowania okoliczności niebezpieczeństwa / 335 2.2. Obowiązki prewencyjne / 340 2.3. Obowiązki powstające po zajściu wypadku ubezpieczeniowego / 342 3. Prawa ubezpieczyciela / 345 3.1. Prawo do tworzenia i likwidacji funduszu / 345 3.2. Prawo do czasowego zamknięcia funduszu/wprowadzenia ograniczeń w dokonywaniu transferów do funduszu / 350 3.3. Prawo do zmiany polityki inwestycyjnej funduszu / 351 3.4. Prawo do dokonania podziału i łączenia jednostek / 352 3.5. Prawo do wynagrodzenia i pobierania innych opłat / 352 3.5.1. Wynagrodzenie za zarządzanie funduszem / 353 3.5.2. Inne opłaty / 354 3.5.3. Prawo do indeksacji opłat / 359 3.5.4. Prawo do zmiany opłat / 360 4. Obowiązki ubezpieczyciela / 361 4.1. Obowiązek terminowej wypłaty świadczeń z tytułu umowy ubezpieczenia zarówno w związku z wystąpieniem wypadku ubezpieczeniowego, jak i na wniosek uprawnionego / 362 4.2. Obowiązek dokonywania wyceny wartości aktywów funduszu, ustalania wartości aktywów netto oraz wartości aktywów netto przypadających na jednostkę funduszu z częstotliwością określoną w regulaminie / 366 4.3. Obowiązek prowadzenia rejestru ubezpieczonych oraz ich ewidencji / 367 8 Spis treści 4.4. Obowiązek terminowego wykonywania konwersji i alokacji / 368 4.5. Obowiązek stałego zatrudniania doradcy inwestycyjnego lub zawarcia umowy z podmiotem uprawnionym, na podstawie odrębnych przepisów, do zarządzania aktywami na zlecenie / 370 4.6. Obowiązki informacyjne / 370 4.7. Obowiązek zachowania tajemnicy ubezpieczeniowej / 378 Rozdział VII Wygaśnięcie stosunku ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym / 380 1. Spełnienie świadczenia / 381 1.1. Spełnienie świadczenia przez zakład ubezpieczeń w drodze ugody / 382 1.2. Świadczenie w miejsce wykonania / 383 2. Potrącenie / 384 3. Odnowienie / 386 4. Złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego / 387 5. Ziszczenie się warunku rozwiązującego lub nadejścia terminu końcowego zastrzeżonego w treści czynności prawnej (upływ terminu świadczenia ochrony ubezpieczeniowej) / 389 6. Zwolnienie z długu / 391 7. Niemożliwość świadczenia / 392 8. Rozwiązanie umowy przez strony / 393 8.1. Odstąpienie od umowy ubezpieczenia / 393 8.2. Wypowiedzenie umowy / 394 9. Rozwiązanie umowy przez sąd / 396 10. Sytuacje, w których stosunek ubezpieczenia nie wygasa / 397 Podsumowanie / 399 Bibliografia / 403 Wykaz skrótów CETO CV DB EUROSTAT k.c. operator rynku instrumentów dłużnych nieskarbowych cash value total policy death benefit Biuro Statystyczne Wspólnot Europejskich ustawa z  dnia 23 kwietnia 1964  r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) KNF Komisja Nadzoru Finansowego KNUiFE Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowa- nia cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) k.p.c. KPP Kwartalnik Prawa Prywatnego M. Praw. Monitor Prawniczy MSSF Międzynarodowy Standard Sprawozdawczości Finan- sowej net amount at risk NAR OECD Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju OSN Orzecznictwo Sądu Najwyższego OSNC Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna OSNP Orzecznictwo Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i  Spraw Publicznych Sądu Najwyższego (tzw. białe orzecznictwo) OSP Orzecznictwo Sądów Polskich ogólne warunki ubezpieczeń o.w.u. Prawo Bankowe PB PiP Państwo i Prawo 11 Wykaz skrótów Prawo Spółek Przegląd Sądowy Sąd Apelacyjny Studia Cywilistyczne Sąd Najwyższy Pr. Spółek PS SA SC SN TK Trybunał Konstytucyjny TU Towarzystwo Ubezpieczeń TUiR Towarzystwo Ubezpieczeń i Reasekuracji TUW Towarzystwo Ubezpieczeń Wzajemnych u.dz.u. ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpie- czeniowej (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 11, poz. 66 z późn. zm.) ustawa z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług dro- gą elektroniczną (Dz. U. Nr 144, poz. 1204 z późn. zm.) VVG Versicherungsvertragsgesetz (niemiecka ustawa o dzia- u.ś.u.d.e. łalności ubezpieczeniowej) WSA Wojewódzki Sąd Administracyjny ZU Zakład Ubezpieczeń ZUiR Zakład Ubezpieczeń i Reasekuracji Wstęp Współczesne ubezpieczenia na życie pełnią rozmaite funkcje. Za tradycyjną należy uznać funkcję ochrony ubezpieczeniowej, która obec- nie jest coraz częściej uzupełniania funkcją gromadzenia oszczędności. W ubezpieczeniach na życie funkcja ochrony ubezpieczeniowej polega na finansowym kompensowaniu skutków zdarzeń losowych polega- jącym na wypłacie określonego świadczenia w przypadku wystąpienia przewidzianego w umowie ubezpieczenia wypadku ubezpieczeniowego. Ochrona ubezpieczeniowa zapewnia uposażonym lub ubezpieczonemu zabezpieczenie finansowe mające na celu pokrycie potrzeb związanych z wystąpieniem określonego wypadku ubezpieczeniowego, np. środki fi- nansowe na spłatę kredytu w przypadku śmierci żywiciela rodziny, uzu- pełnienie zmniejszonych dochodów na skutek zakończenia aktywności zawodowej. W ubezpieczeniach na życie funkcja ochrony ubezpieczeniowej re- alizuje się w niejednolitej postaci, zróżnicowanej ze względu na charakter poszczególnych ubezpieczeń oraz rodzaj wypadków ubezpieczeniowych objętych ochroną. W teorii ubezpieczeń ze względu na kryterium funk- cji ubezpieczeń na życie wyróżnia się ubezpieczenia na życie o charakte- rze ochronnym, ubezpieczenia na życie o charakterze oszczędnościowym oraz ubezpieczenia na życie o  charakterze mieszanym. W  ubezpiecze- niach o charakterze ochronnym celem zawarcia umowy ubezpieczenia jest ochrona przed finansowymi skutkami określonych wypadków ubezpiecze- niowych, takich jak np. śmierć lub choroba. W ubezpieczeniach o charak- terze oszczędnościowym dominujący jest element inwestycyjny, a funkcja ochronna ubezpieczeń ograniczona jest z reguły jedynie do finansowych następstw dożycia określonego wieku. Tego rodzaju ubezpieczenia mogą być oferowane jako ubezpieczenia tradycyjne, tzn. takie, w których zakład ubezpieczeń gwarantuje określoną wysokość należnych uprawnionym 13 Wstęp świadczeń, bądź też jako ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym fun- duszem kapitałowym, których ryzyko lokaty ponosi ubezpieczający, a wy- sokość świadczeń, w szczególności świadczeń z tytułu dożycia określonego wieku, zależy od stopy zwrotu z zainwestowanych aktywów. Ubezpiecze- nia o  charakterze mieszanym są połączeniem ubezpieczeń ochronnych i oszczędnościowych. Podstawowym celem tego rodzaju ubezpieczenia jest zapewnienie zabezpieczenia finansowego zarówno w sytuacji śmierci ubez- pieczonego, jak i dożycia przez niego określonego wieku1. Za kolejną funkcję, którą obecnie spełniają ubezpieczenia na życie, na- leży uznać gromadzenie oszczędności przez osoby indywidualne. Odgrywa ona bardzo istotną rolę we współczesnej gospodarce, ponieważ oszczęd- ności te są źródłem kapitału finansowego, koniecznym elementem inwe- stycji, stanowiącym jedno ze źródeł wzrostu gospodarczego. W dłuższej perspektywie zgromadzone w  ramach oszczędności środki przyczyniają się do wzrostu dobrobytu. Wzrost poziomu zamożności społeczeństwa w Polsce, w szczególności rozwój klasy średniej, sprzyja powstawaniu puli wolnych środków, stanowiących nadwyżkę po optymalnym zaspokojeniu potrzeb, która może być wykorzystana na cele oszczędzania2. Z tego wzglę- du wzrasta zainteresowanie oszczędzaniem i inwestowaniem posiadanych środków pieniężnych za pomocą różnych produktów oszczędnościowych. Funkcjonujące na rynku instytucje finansowe, takie jak banki, towarzystwa funduszy inwestycyjnych oraz zakłady ubezpieczeń oferują szeroki i zróż- nicowany wachlarz produktów o charakterze inwestycyjnym. Wśród tych instytucji ubezpieczyciele stają się coraz bardziej aktywni na polu ubiega- nia się o oszczędności klientów poprzez opracowywanie nowych i coraz bardziej skomplikowanych ubezpieczeń, dostosowanych do wymagań klientów. We współczesnej gospodarce ubezpieczenia stają się istotnym ele- mentem rynku finansowego. Z powyższych względów ubezpieczenie, poza pełnieniem swej tradycyjnej funkcji ochronnej, stało się formą oszczędza- nia w rozumieniu usługi „ubezpieczeniowo-bankowej” i elementem plano- wania finansowego rodziny3. 1 D. Szewieczek, Skutki finansowe dla stron umowy ubezpieczenia na życie, Wiadomo- ści Ubezpieczeniowe 2002, nr 11–12, s. 9. 2 E. Wójcik, Polskie gospodarstwa domowe na rynku oszczędności, Bank i Kredyt 2007, 3 E. Stroiński, Tendencje zmian w ubezpieczeniach na życie w Polsce, Zeszyty naukowe 2000, nr 3 (21), Referaty z konferencji naukowej: Społeczne aspekty rozwoju rynku ubezpie- czeniowego w Polsce, Wyższa Szkoła Ekonomiczna, Warszawa 2000, s. 97. nr 7, s. 55. 14 Wstęp Opracowanie konstrukcji ubezpieczenia z  ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym wynikało z  uwarunkowań rynkowych oraz potrzeb klientów zakładów ubezpieczeń. Tradycyjne ubezpieczenia na życie stanowią instytucje, za pomocą których osoba może zabez- pieczyć siebie lub najbliższe osoby na wypadek gospodarczych strat, wynikłych z wypadków losowych4. Jednak w związku z rozwojem ryn- ku kapitałowego zmieniły się oczekiwania osób korzystających z usług ubezpieczycieli, zainteresowanych nie tylko ochroną ubezpieczenio- wą. W ubezpieczeniach coraz większe znaczenie zaczęła mieć funkcja oszczędnościowa, a nawet inwestycyjna. Ubezpieczyciele, konkurując z ofertą banków i funduszy inwestycyjnych, opracowali nowe produkty ubezpieczeniowe, o konstrukcji odbiegającej od klasycznych ubezpie- czeń, w  których znaczącą, a  niekiedy nawet dominującą rolę odgry- wa element inwestycyjny. Tradycyjne ubezpieczenie na życie uległo zróżnicowaniu, a jego prawny reżim, ukształtowany przede wszystkim przez praktykę obrotu, został uszczegółowiony i rozbudowany „w głąb”. W ofercie ubezpieczycieli na życie pojawiły się różne podtypy umów ubezpieczenia na życie oraz takie umowy, które określane są mianem ubezpieczeń na życie, ale ich konstrukcja i inne cechy wskazują, że nie odpowiadają one essentialia negotii umowy ubezpieczenia5. Jednym z takich produktów, który został ukształtowany w odmienny sposób niż klasyczna umowa ubezpieczenia, jest ubezpieczenie na życie z ubezpie- czeniowym funduszem kapitałowym. Umowa ta również może mieć zróżnicowany charakter, który będzie się wyrażał w  przewadze bądź elementów ubezpieczeniowych, bądź inwestycyjnych. Należy podkreślić, że ubezpieczenie na życie z  ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym jest produktem złożonym, wymagającym okre- ślonej wiedzy z zakresu prawa i instrumentów rynku finansowego, a tak- że aktywności ubezpieczającego w zakresie określania własnych potrzeb oraz analizy rzeczywistości ekonomicznej. Wraz z rozwojem rynku finan- sowego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapita- łowym stają się coraz bardziej skomplikowane. Nadal w ofercie zakładów ubezpieczeń znajdują się produkty, których konstrukcja oparta jest na trzech lub czterech ubezpieczeniowych funduszach kapitałowych. Jednak 4 H.P. Goll, Handbuch der Lebensversicherung, Karlsruhe 1965, s. 47. 5 E. Łętowska (red.), System Prawa Prywatnego, t. 5, Prawo zobowiązań – część ogólna, Warszawa 2006, s. 33. 15 Wstęp coraz więcej ubezpieczycieli ma w  ofercie kilkanaście lub kilkadziesiąt zróżnicowanych funduszy, w tym również fundusze zagraniczne oraz ofe- rujące nowe klasy aktywów (polskie i międzynarodowe fundusze nieru- chomości, fundusze surowcowe, fundusze hedgingowe, wybrane fundu- sze sektorowe). Niektóre zakłady ubezpieczeń wprowadziły profesjonalne portfele inwestycyjne, zbudowane przy użyciu narzędzi symulacyjnych, stosowanych dla największych klientów. Modelowe portfele inwestycyjne oferują klientom możliwość zdywersyfikowania ryzyka inwestycyjnego zależnie od horyzontu czasowego inwestycji (krótki, średni i długi) i go- towości do ponoszenia ryzyka inwestycyjnego z zastosowaniem możli- wości inwestowania na rynkach międzynarodowych. W przyszłości należy prognozować dalszy wzrost zainteresowania polskiego społeczeństwa produktami inwestycyjnymi, w tym w szczegól- ności ubezpieczeniami na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapi- tałowymi. Wpływ na to będzie miała wzrastająca świadomość społeczeń- stwa w zakresie konieczności zabezpieczenia środków na okres emerytury i podejmowania w tym kierunku indywidualnych działań oraz wzrost za- możności społeczeństwa. Odpowiedzią na te potrzeby będą m.in. ubezpie- czenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi. Zakłady ubezpieczeń będą oferowały szeroki wachlarz produktów dostosowanych do różnych potrzeb klientów. Należy przyjąć, że produkty te będą coraz bardziej skomplikowane, ponieważ klienci oczekują coraz to nowych, cie- kawych propozycji opartych na nowoczesnych rodzajach aktywów. Celem prezentowanej monografii jest przedstawienie charakterysty- ki umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapi- tałowym, w szczególności jej aspektów prawnych. Ubezpieczenie na ży- cie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym zostało wyodrębnione ze względu na swoją specyfikę, wyrażającą się w określonej konstrukcji oraz elementach niewystępujących w innych rodzajach ubezpieczeń na życie. Ze względu na fakt, że w Polsce jest to nowa konstrukcja prawna, zagadnieniu ubezpieczeń na życie, w szczególności ubezpieczeń na ży- cie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, nie poświęcano zbyt wiele publikacji. Były one przedmiotem zainteresowania przede wszyst- kim w  zakresie ich dochodowości i  efektywności, w  szczególności po- równania ich konkurencyjności z innymi formami lokowania kapitałów pieniężnych. Problematyka ta nie jest również przedmiotem obszernych rozważań w nauce obcej, ze względu na stosunkowo krótkie funkcjono- wanie tego rodzaju umowy na rynku ubezpieczeń. 16 Wstęp Niniejsze opracowanie zostało poświęcone rozważaniom na gruncie prawa polskiego i rozwiązań stosowanych w ogólnych warunkach ubez- pieczenia. Uwagi prawnoporównawcze będą stanowić jedynie tło dla wy- wodu, w zakresie przedstawienia rozwiązań, które są stosowane w innych ustawodawstwach i mogłyby się przyczynić do rozstrzygnięć spornych kwestii. Hipoteza przedstawiona w  pracy wyraża się w  przyjęciu tezy, że umowa ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapita- łowym, występująca w obrocie, ukształtowana jako empiryczny typ umo- wy nie odpowiada essentialia negotii umowy ubezpieczenia, określonych w art. 805 k.c. Ze względu na rozmiary niniejszej publikacji nie objęła ona praw- nopodatkowych aspektów umowy. Pomięto również kwestie rachunkowe związane z umową ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym fundu- szem kapitałowym. Opracowanie złożone jest z  siedmiu rozdziałów, odzwierciedla- jących poszczególne elementy stosunku prawnego. Pierwszy rozdział przedstawia ogólną konstrukcję prawną umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. W drugim rozdziale zo- stała omówiona charakterystyka ubezpieczeniowego funduszu kapita- łowego. Rozdział trzeci poświęcony został przedstawieniu przedmiotu ubezpieczenia. W rozdziale czwartym scharakteryzowano podmioty sto- sunku ubezpieczenia. Rozdział piąty omawia świadczenia stron umowy ubezpieczenia na życie z  ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. W rozdziale szóstym przedstawiono prawa i obowiązki stron w ramach ubezpieczenia na życie z  ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. Rozdział siódmy poświęcono ustaniu stosunku prawnego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. Rozdział I Ogólna konstrukcja prawna umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym 1. Rozwój ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym Ubezpieczenie na życie z  ubezpieczeniowym funduszem kapita- łowym ma swoje początki w latach 50. w Holandii. W związku z trud- nościami gospodarczymi po drugiej wojnie światowej klasyczne formy ubezpieczeń na życie nie mogły zaoferować zadowalających udziałów w  zysku i  odpowiadających im dochodów z  papierów wartościowych (oprocentowania). Z tego względu przedstawiciele środowisk społeczno- -gospodarczych wystąpili z  wnioskiem, aby ubezpieczyciele zwiększyli inwestycje w  ryzykowny kapitał. Przyniosłoby to z  jednej strony kapi- tał inwestycyjny służący odbudowie, a z drugiej strony – uwzględniając długoterminowy charakter inwestycji – odpowiednio lepsze dochody z papierów wartościowych dla ubezpieczającego. Zakłady ubezpieczeń, biorąc pod uwagę powyższe przesłanki, wystąpiły z ideą stworzenia in- strumentu, który umożliwiałby konkurencję pomiędzy ubezpieczyciela- mi oraz oferowałby ubezpieczającym możliwość utrzymania na względ- nie stabilnym poziomie wartości nabywczej sumy ubezpieczenia. W celu realizacji tego zamierzenia utworzono w Holandii specjalną spółkę, któ- rej zadaniem było oferowanie ubezpieczeń na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. Dalszy rozwój tego nowego rodzaju ubezpieczenia dokonał się na rynku brytyjskim. Było to związane z brakiem silnego państwowego za- 19 Rozdział I. Ogólna konstrukcja prawna umowy ubezpieczenia na życie... bezpieczenia emerytalnego. Najważniejszymi warunkami, które spowo- dowały szybki rozwój ubezpieczeń na życie z ubezpieczeniowym fundu- szem kapitałowym, były: − ekstremalnie wysoka inflacja przez długi okres, − odsetki w wysokości niespotykanej nigdzie indziej w Europie, − hossa na rynku akcji, − relatywnie korzystne, ale w przeciwieństwie do ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym nieporównywalne ela- styczne udziały w zyskach w klasycznych ubezpieczeniach na życie, − okres inwestycji, − możliwość częściowego wzrostu ubezpieczenia społecznego. Ubezpieczenia na życie z  ubezpieczeniowym funduszem kapitało- wym, nazywane w Wielkiej Brytanii unit-linked life insurance, powsta- ły w  latach 60., a  już w  1969  r. miały 1/3 udziału w  przypisie składki ubezpieczeń na życie1. Początki tego rodzaju ubezpieczeń były związa- ne z funduszami udziałowymi (unit trust), które powstały w latach 50. Ze względu na ograniczenia wysokości opłat, które mogły pobierać te fundusze, sprzedaż tych funduszy w formie unit-linked policies wiązała się z wieloma korzyściami: możliwością pobierania dodatkowych opłat, łatwością sprzedaży oraz ulgami podatkowymi. W celu sprzedaży tych ubezpieczeń powstały specjalne zakłady ubezpieczeń. Jednym z pierw- szych tego rodzaju produktów były unit-linked regular savings plans, w których większość składki (90 ) była przeznaczana na zakup jedno- stek funduszu, a  pozostała część pokrywała koszty wypłaty świadczeń z tytułu zgonu oraz pozostałe wydatki. Innym produktem były unit-lin- ked single premium whole – of-life-policy, które oferowały jako bazową sumę odpowiadającą wartości inwestycji w  funduszu oraz dodatkowo małą kwotę z tytułu ochrony życia – zwykle 1 wartości jednostek fun- duszu. Kolejną odmianą unit-linked insurance w Wielkiej Brytanii były flexible unit-linked contracts, które zostały wprowadzone w latach 80. Są to z reguły ubezpieczenia na całe życie, ale możliwe są też wersje zawiera- ne na krótsze okresy. Do podstawowych cech tego ubezpieczenia zalicza się: inwestowanie składek w fundusze (kilka do wyboru), brak gwarancji wyników inwestycyjnych, zdefiniowanie wydatków i kosztów, pobieranie opłat ze składki bądź z  jednostki funduszu, brak gwarancji przyszłego 1 J. Thiemer, Die fondsgebundene Lebensversicherung (w:) An der Schwelle zum 3. Jahr- tausend – Retrospektiven und Perspektiven, t. VI, Wien 2000, s. 917. 20 1. Rozwój ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym poziomu opłat, prawo ubezpieczającego do określenia poziomu pierwot- nego zabezpieczenia na wypadek śmierci i jego zmiany w trakcie trwania ubezpieczenia2. W tym samym czasie nastąpił równie szybki rozwój tego rodzaju ubezpieczeń w  USA i  kontynentalnej Europie, spowodowany tymi samymi czynnikami, które wystąpiły w Wielkiej Brytanii3. Ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym na polskim rynku ubezpieczeniowym funkcjonują od pierwszej połowy lat 90. Pierwotnie nosiły one inną nazwę: „ubezpieczenia na życie, jeżeli są związane z funduszem inwestycyjnym”. Pierwszym aktem prawnym regu- lującym umowę ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym była ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpie- czeniowej (tekst jedn.: Dz. U. z 1996 r. Nr 11, poz. 62 z późn. zm.). Pojęcie „ubezpieczenia na życie, jeżeli są związane z funduszem inwestycyjnym” pojawiło się w  załączniku do ustawy dopiero jednak w  1995  r. (ustawa z dnia 8 czerwca 1995 r. o zmianie ustawy o działalności ubezpieczeniowej, o zmianie rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej – Kodeks handlo- wy oraz ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych, Dz. U. Nr 96, poz.  478 z  późn. zm.). W  2002  r. nazwa „ubezpieczenie na życie, jeżeli są związane z funduszem inwestycyjnym” została ustawą z dnia 1 marca 2002 r. o zmianach w organizacji i funkcjonowaniu centralnych organów administracji rządowej i jednostek im podporządkowanych oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 25, poz. 253 z późn. zm.) zmieniona na „ubez- pieczenia na życie, jeżeli są związane z funduszem kapitałowym”. Jednak ze względów praktycznych w opracowaniu będzie stosowana nazwa „ubez- pieczenie na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym”. Przed wprowadzeniem do ustawy odrębnego rodzaju umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym tego typu umowy mo- gły być konstruowane w oparciu o zasadę swobody umów. Przyjmuje się, że teoretyczną podstawą ubezpieczenia na życie z  ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (wcześniej określanym jako ubezpieczenie z ubezpieczeniowym funduszem inwestycyjnym) jest konstrukcja, która jest określana jako ubezpieczenie uniwersalne (uni- versal life) lub niekiedy ubezpieczenie drogi życia (lifetime cover plan). W tego rodzaju ubezpieczeniu dwie wielkości charakterystyczne dla tego 2 Unit-linked insurance in the United Kingdom, opracowanie Munich Re Group 2000, s. 2, 4–6. 3 J. Thiemer, Die fondsgebundene..., s. 917. 21 Rozdział I. Ogólna konstrukcja prawna umowy ubezpieczenia na życie... modelu są określane oddzielnie: wartość polisy (cash value – CV), której źródłem jest część składki o charakterze oszczędnościowym powiększona o zysk inwestycyjny, oraz wartość czystego ubezpieczenia, określana jako suma ubezpieczenia na ryzyku netto (net amount at risk – NAR). Wartość polisy (CV) ulega zmianom w trakcie okresu ubezpieczenia, w następ- stwie dokonywania wpłat i zysków inwestycyjnych oraz potrącania opłat na poczet kosztów związanych z funkcjonowanie ubezpieczenia. Równo- cześnie zmianie podlega o taką samą wielkość (ale z odwrotnym znakiem) wartość NAR. W tym rodzaju ubezpieczenia świadczenie z tytułu zgonu ubezpieczonego – suma ubezpieczenia (total policy death benefit – DB) jest równa sumie wskazanych elementów, tj. wartości polisy i sumy ubez- pieczenia na ryzyku netto (CV + NAR = DB). Przy zawieraniu umowy ubezpieczenia strony określają wysokość sumy ubezpieczenia, wysokość i częstotliwość składki oraz okres ubezpieczenia. W przypadku przyjęcia najbardziej liberalnego wariantu tego ubezpieczenia wysokość kolejnych składek może być ustalona dowolnie i jest uzależniona od możliwości fi- nansowych ubezpieczającego, pod warunkiem, że wartość CV, od której dokonywane są odliczenia, pozwala na pokrywanie kosztów ubezpiecze- nia przez określony czas. Ubezpieczający w przewidzianych w umowie przypadkach, takich jak: ślub, urodzenie dziecka, czynniki gospodarcze (wzrost inflacji) i po spełnieniu określonych warunków, ma prawo za- równo obniżyć, jak i  podwyższyć sumę ubezpieczenia. Ubezpieczenie to umożliwia w  każdym czasie dokonanie wpłaty dodatkowej skład- ki oszczędnościowej w dowolnej wysokości. Po upływie początkowego okresu po zawarciu umowy ubezpieczenia ubezpieczający może wycofać częściowo lub całkowicie środki zgromadzone w ramach ubezpieczenia (wartość polisy). Całkowite wycofanie środków powoduje, że umowa ubezpieczenia wygasa. W przypadku śmierci ubezpieczonego uprawnio- nym przysługuje świadczenie w wysokości sumy ubezpieczenia lub war- tości polisy, w zależności od tego, która z tych wartości jest wyższa4. Ubezpieczenia skonstruowane na podstawie przedstawionego mo- delu początkowo nosiły nazwę ubezpieczeń uniwersalnych, a  później określano je jako ubezpieczenia na życie z  funduszem inwestycyjnym. Ze względu na to, że w tym rodzaju ubezpieczenia z reguły nabywane są tzw. jednostki funduszu, a przyszła wartość polisy jest uzależniona od 4 E. Stroiński, Ubezpieczenia osobowe (w:) T. Sangowski (red.), Ubezpieczenia w gospo- darce rynkowej, t. 4, Bydgoszcz–Poznań 2002, s. 127. 22 1. Rozwój ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym wartości tych jednostek, określano je mianem ubezpieczeń unit-linked. W początkach lat 90. ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym fun- duszem inwestycyjnym, noszące nazwę ubezpieczeń uniwersalnych, były tworzone na podstawie dwóch konstrukcji składkowo-świadczeniowych: ubezpieczenia uniwersalne – ochrona maksymalna i ubezpieczenie uni- wersalne – ochrona życia. Ubezpieczenie z ochroną maksymalną służy przede wszystkim zabezpieczeniu na wypadek śmierci i przewiduje wy- płatę wysokiej sumy ubezpieczenia, co powoduje, że duża część składki przeznaczana jest na opłatę za ryzyko, a tylko niewielka zwiększa war- tość funduszu. W konsekwencji wartość polisy wypłacana w razie do- życia ubezpieczonego do końca okresu ubezpieczenia nie jest wysoka. Ubezpieczenie z ochroną życia gwarantuje wysokie świadczenie w razie dożycia przez ubezpieczonego określonego wieku, co wiąże się z prze- znaczaniem większej części składki na fundusz. Wprowadzane u schyłku lat 90. ubezpieczenia oparte na modelu universal life noszą nazwę ubez- pieczeń na życie z funduszem inwestycyjnym, a gdy gromadzony kapi- tał w ramach tego ubezpieczenia wyrażony jest w jednostkach funduszu (co stawało się regułą) – ubezpieczeń unit-linked. Ubezpieczenie unit- -linked konstruowane jest w ten sposób, że zakład ubezpieczeń z opła- conej składki pobiera opłatę na koszty zawarcia umowy, a za pozostałą część zakupuje jednostki w określonym funduszu. Zakład ubezpieczeń pobiera ponadto z konta jednostek opłatę za ryzyko, ustaloną na podsta- wie aktualnej wysokości sumy ubezpieczenia na ryzyko. Ubezpieczający posiada wiedzę o liczbie jednostek na jego koncie na dany dzień i zna bieżącą wartość jednostki. Jednak wartość konta inwestycyjnego jest zmienna i ubezpieczający nie może określić tej wysokości w przyszłości. Ze względu na to, że zakład ubezpieczeń przenosi ryzyko inwestycyjne na ubezpieczającego, może on z tego tytułu dokonać wyboru określone- go sposobu inwestowania środków pochodzących ze składek. Z reguły ubezpieczający mają do wyboru co najmniej trzy możliwe warianty in- westycyjne: fundusz bezpieczny, oparty na papierach dłużnych Skarbu Państwa, fundusz zrównoważony, zawierający zbliżony udział papierów dłużnych Skarbu Państwa i akcji, oraz fundusz agresywny, charaktery- zujący się przeważającym udziałem akcji. Niektóre zakłady ubezpieczeń konstruowały fundusz „generacyjny”, który polega na tym, że proporcje poszczególnych instrumentów finansowych funduszu dostosowywane są do potrzeb ubezpieczonego w cyklu jego życia. Fundusz inwestycyjny może być zarządzany przez zakład ubezpieczeń samodzielnie bądź ubez- 23 Rozdział I. Ogólna konstrukcja prawna umowy ubezpieczenia na życie... pieczyciel może korzystać ze specjalistycznych funduszy, pełniąc funkcję zbiorowego klienta tych funduszy. Ubezpieczenia na życie z ubezpiecze- niowym funduszem inwestycyjnym mogły być tworzone na podstawie odmiennych konstrukcji niż przedstawione powyżej. W  jednym typie ubezpieczenia suma ubezpieczenia pozostaje niezmienna w okresie ubez- pieczenia i jest ustalona w ten sposób, że składa się z dwóch części, tj. sumy ubezpieczenia i wartości polisy. W drugiej konstrukcji suma ubez- pieczenia nie została określona kwotowo, stanowi ona pewien procent (np. 10 ) wartości polisy, z reguły z ograniczeniem kwotowym5. 2. Regulacja prawna umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym W obecnym stanie prawnym umowa ubezpieczenia z ubezpieczenio- wym funduszem kapitałowym traktowana jest jako rodzaj umowy ubez- pieczenia na życie. W związku z tym będą miały do niej zastosowanie przepisy regulujące ten rodzaj umowy ubezpieczenia. Umowa ubezpie- czenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym regulowa- na jest aktami prawnymi o randze ustawowej oraz aktami wykonawczymi – rozporządzeniami. Ponadto szczególną rolę jako źródło unormowania tego rodzaju umowy pełnią wzorce umowne – ogólne warunki ubez- pieczenia oraz regulaminy ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych, opracowywane przez ubezpieczycieli. Podstawowymi aktami prawnymi dla tej umowy są: ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) oraz ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 11, poz. 66 z późn. zm.). Kodeks cywilny, któ- ry stanowi źródło prawa dla wszystkich stosunków zobowiązaniowych, w art. 805–834 zawiera ogólne przepisy dotyczące umowy ubezpiecze- nia. Normy te jednak nie uwzględniają specyfiki umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym. Do tego rodzaju umowy zastosowanie będą miały również przepisy części ogólnej kodek- su cywilnego, odnoszące się do czynności prawnych i formy czynności prawnych. 5 E. Stroiński, Ubezpieczenia osobowe..., s. 127. 24 2. Regulacja prawna umowy ubezpieczenia na życie... Szczegółowe przepisy dotyczące treści umowy ubezpieczenia, w tym ubezpieczeń na życie i umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczenio- wym funduszem kapitałowym, znajdują się w  ustawie o  działalności ubezpieczeniowej. Analizując treść umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym należy uwzględnić regulację zawartą w art. 12a u.dz.u., który definiuje, co powinny określać ogólne warunki ubezpie- czenia. Uregulowanie to dotyczy zarówno ubezpieczeń majątkowych, jak i osobowych. Zgodnie z tym przepisem ustawodawca w odniesieniu do ubezpieczeń na życie, w tym umowy ubezpieczenia na życie z ubezpie- czeniowym funduszem kapitałowym, wskazał, że w ogólnych warunkach ubezpieczenia powinny być zawarte: − rodzaj ubezpieczenia i jego przedmiot; − warunki zmiany sumy ubezpieczenia lub sumy gwarancyjnej, jeżeli ogólne warunki ubezpieczenia taką zmianę przewidują; − prawa i obowiązki każdej ze stron umowy ubezpieczenia; − zakres odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń; − sposób określania sumy odszkodowania lub innego świadczenia, je- żeli ogólne warunki ubezpieczenia przewidują odstępstwa od zasad ogólnych; − sposób ustalania i opłacania składki ubezpieczeniowej; − metodę i sposób indeksacji składek, jeżeli ogólne warunki ubezpie- czenia indeksację przewidują; − tryb i warunki dokonania zmiany umowy ubezpieczenia zawartej na czas nieokreślony; − przesłanki i terminy wypowiedzenia umowy przez każdą ze stron, a także tryb i warunki wypowiedzenia, jeżeli ogólne warunki ubez- pieczenia przewidują taką możliwość. Szczegółowe regulacje dotyczące ubezpieczenia na życie zostały za- warte w art. 13 ust. 1 u.dz.u. Przepis ten przewiduje, że w zakresie ubez- pieczeń, o których mowa w dziale I załącznika do ustawy, zakład ubezpie- czeń jest obowiązany do zawarcia w umowie ubezpieczenia: − definicji poszczególnych świadczeń; − wysokości składek odpowiadających poszczególnym świadczeniom podstawowym i dodatkowym; − zasad ustalania świadczeń należnych z  tytułu umowy, w  szczegól- ności sposobu kalkulacji i przyznawania premii, rabatów i udziału w zyskach ubezpieczonego, określenia stopy technicznej, wskazania 25 Rozdział I. Ogólna konstrukcja prawna umowy ubezpieczenia na życie... wartości wykupu oraz wysokości sumy ubezpieczenia w przypadku zmiany umowy ubezpieczenia na bezskładkową, o ile są one gwaran- towane, określenia kosztów oraz innych obciążeń pobieranych przez zakład ubezpieczeń przy wypłacie świadczeń; − opisu tych czynników w  metodach kalkulacji rezerw techniczno- -ubezpieczeniowych, które mogą mieć wpływ na zmianę wysokości świadczenia zakładu ubezpieczeń; − wskazania przepisów regulujących opodatkowanie świadczeń zakła- du ubezpieczeń. Przedmiotowa regulacja ma charakter szczegółowy i dotyczy wszyst- kich rodzajów ubezpieczeń na życie. Po raz pierwszy w polskim ustawo- dawstwie treść umowy ubezpieczenia na życie została przez ustawodawcę zdefiniowana w sposób tak daleko wykraczający poza elementy podmio- towo istotne dla tego rodzaju umowy. Ponadto w ustawie zawarto od- dzielne, wyodrębnione postanowienia w zakresie treści umowy ubezpie- czenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym6. Zgodnie z art. 13 ust. 4 u.dz.u. w zakresie ubezpieczeń na życie, jeżeli są związane z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, o których mowa w dziale I grupa 3 załącznika do ustawy, zakład ubezpieczeń jest obowiązany do określenia lub zawarcia7 w umowie ubezpieczenia: − wykazu oferowanych ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych; − zasad ustalania wartości świadczeń oraz wartości wykupu ubezpie- czenia, w tym również zasad umarzania jednostek ubezpieczeniowe- go funduszu kapitałowego i terminów ich zamiany na środki pienięż- ne i wypłaty świadczenia; 6 Z. Brodecki, M. Serwach (red.), Prawo ubezpieczeń gospodarczych. Komentarz, Kra- ków 2005, s. 51. 7 W literaturze przedmiotu pojawiła się wątpliwość dotycząca praktycznej różnicy po- między wyrażeniem „zawrzeć” a „określić”, w szczególności w kontekście art. 13 ust. 1  u.dz.u., w  którym w  odniesieniu do pozostałych umów ubezpieczenia na życie użyto określenia „ zawrzeć”. Słownik języka polskiego definiuje słowo „określać” jako opisywać, definiować, wymieniać charakterystyczne cechy, natomiast słowo „zawierać” oznacza mieścić coś w so- bie, mieć coś jako składnik, wyrażać coś w słowach. Aksjologia i praktyka wskazują, że na- leżałoby przyjąć, że „zawrzeć” w umowie ubezpieczenia będzie oznaczało, iż ubezpieczyciel jest obowiązany dany element szczegółowo opisać w samej treści umowy, natomiast w przy- padku ust. 4 – „określać” można uznać, że zakład ubezpieczeń może powołać dany element w umowie, jednocześnie go w niej nie zawierając, a formułując go np. w formie załącznika (K. Malinowska, Umowa ubezpieczenia w nowym ustawodawstwie ubezpieczeniowym – uwa- gi krytyczne, M. Praw. 2004, nr 4, s. 163). 26 2. Regulacja prawna umowy ubezpieczenia na życie... − regulaminu lokowania środków ubezpieczeniowego funduszu kapi- tałowego obejmującego w  szczególności charakterystykę aktywów wchodzących w skład tego funduszu, kryteria doboru aktywów oraz zasady ich dywersyfikacji i inne ograniczenia inwestycyjne; − zasad i  terminów wyceny jednostek ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego; − zasad ustalania wysokości kosztów oraz wszelkich innych obciążeń potrącanych ze składek ubezpieczeniowych lub z ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego; − zasad alokacji składek ubezpieczeniowych w jednostki ubezpiecze- niowego funduszu kapitałowego, w szczególności w zakresie okre- ślonym w pkt 4 i 5, oraz terminu zamiany składek na jednostki tego funduszu. W literaturze przedmiotu reprezentowane jest stanowisko, iż nie moż- na stwierdzić, aby wszystkie powyższe postanowienia ustawowe stanowiły essentialia negotii umowy ubezpieczenia, bez których nie byłaby to ważna umowa ubezpieczenia. Jako niezbędne elementy umowy ubezpieczenia wskazano: strony umowy, składkę i przedmiot ubezpieczenia. Nieokreśle- nie w umowie ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem ka- pitałowym niektórych elementów dla niej wymaganych nie będzie wpływać zasadniczo na jej ważność. Brak takiej regulacji może powodować określo- ne konsekwencje na gruncie odpowiedzialności kontraktowej oraz admi- nistracyjno-prawnej8. Wydaje się jednak, że stanowisko, zgodnie z którym niezbędnymi elementami umowy ubezpieczenia są: strony umowy, składka i przedmiot ubezpieczenia, może budzić wątpliwości. Wskazane w przed- łożonej tezie elementy nie odzwierciedlają istoty umowy ubezpieczenia oraz nie pozwalają na odróżnienie umowy ubezpieczenia od innych umów gwarancyjnych, np. gwarancji ubezpieczeniowej. W stosunku do ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym fundu- szem kapitałowym przepisy prawa określają dodatkowe regulacje wyma- gane w tego rodzaju ubezpieczeniach. Ustawa o działalności ubezpiecze- niowej określa elementy umowy ubezpieczenia na życie, w szczególności umowy ubezpieczenia z  ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, które powinny być w niej określone lub zawarte. Artykuł 13 ust. 4 u.dz.u. wymaga od zakładu ubezpieczenia opracowania regulaminu lokowania środków ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego. W związku z tym 8 Z. Brodecki, M. Serwach (red.), Prawo ubezpieczeń gospodarczych..., s. 51. 27 Rozdział I. Ogólna konstrukcja prawna umowy ubezpieczenia na życie... należy przyjąć, że koniecznym elementem umowy ubezpieczenia na życie z  ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, niewystępującym w  in- nych rodzajach ubezpieczeń na życie, jest regulamin lokowania środków ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego, obejmujący w szczególności charakterystykę aktywów wchodzących w skład tego funduszu, kryteria doboru aktywów oraz zasady ich dywersyfikacji i inne ograniczenia in- westycyjne. W art. 13 ust. 4 u.dz.u przedstawione są ogólne elementy, które po- winny znaleźć się w treści umowy ubezpieczenia na życie z ubezpiecze- niowym funduszem kapitałowym, ale regulacja ta ma charakter admini- stracyjny i nie określa essentialia negotii tego rodzaju umowy. Regulacji zawartej w tym przepisie nie można w związku z tym uznać za fragmen- taryczne uregulowanie9 umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczenio- wym funduszem kapitałowym. Zawarte w omawianym artykule prawa unormowania dotyczące tego rodzaju umowy mają przede wszystkim charakter ramowy. Z tego względu oraz z uwagi na powszechną prakty- kę zawierania tych umów w sposób masowy, konieczna jest standaryza- cja ich treści. W tej sytuacji podstawowa i kompleksowa regulacja praw i obowiązków stron znajduje się we wzorcach umownych – ogólnych wa- runkach ubezpieczenia oraz regulaminach ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych, opracowywanych przez ubezpieczycieli na podstawie za- sad określonych w przepisach. Ponadto regulacje szczegółowe dotyczące funkcjonowania umowy ubezpieczenia, w szczególności obowiązków nałożonych na ubezpieczy- cieli, którzy oferują tego rodzaju ubezpieczenia na życie z ubezpieczenio- wym funduszem kapitałowym, zostały zawarte w innych aktach praw- nych. W rozporządzeniu Ministra Finansów z dnia 28 grudnia 2009 r. w  sprawie szczególnych zasad rachunkowości zakładów ubezpieczeń i zakładów reasekuracji (Dz. U. Nr 226, poz. 1825) został wprowadzo- ny obowiązek prowadzenia odrębnie rejestrów funduszy dla każdego ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego. W rozporządzeniu Ministra Finansów z  dnia 8 grudnia 2003  r. w  sprawie rocznych i  półrocznych sprawozdań ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego (Dz. U. z 2003 r. Nr 217, poz. 2132) zostały uregulowane takie kwestie, jak zakres informa- cji zawartych w sprawozdaniu oraz terminy jego sporządzania. Kwestie 9 M. Romanowski (w:) W.J. Katner (red.), System Prawa Prywatnego, t. 9, Prawo zobo- wiązań – umowy nienazwane, Warszawa 2010, s. 541. 28 2. Regulacja prawna umowy ubezpieczenia na życie... gospodarki finansowej zakładu ubezpieczeń prowadzącego ubezpiecze- nia z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym zostały uregulowane w rozporządzeniu Ministra Finansów z dnia 28 listopada 2003 r. w spra- wie sposobu wyliczenia wysokości marginesu wypłacalności oraz mini- malnej wysokości kapitału gwarancyjnego dla działów i grup ubezpie- czeń (Dz. U. z 2003 r. Nr 211, poz. 2060 z późn. zm.). Na poziomie prawa Unii Europejskiej regulacje w zakresie ubezpieczeń na życie zawiera Dyrektywa 2002/83/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 listopada 2002 r. dotycząca ubezpieczeń na życie (Dz. Urz. UE L 345 z 19.12.2002, s. 1). Dyrektywa ta dotyczy podejmowania i prowadzenia na własny rachunek działalności w zakresie ubezpieczeń bezpośrednich przez zakłady ubezpieczeń posiadające siedzibę w państwie członkowskim lub za- mierzające ją utworzyć, w jednej z następujących form: 1) następujące rodzaje ubezpieczeń wynikające z umowy: − ubezpieczenia na życie, czyli grupa ubezpieczeń obejmująca w  szczególności ubezpieczenie na dożycie określonego wieku, ubezpieczenie na wypadek śmierci, ubezpieczenie na dożycie określonego wieku lub na wypadek śmierci przed osiągnięciem tego wieku, ubezpieczenie na życie ze zwrotem składki, ubezpie- czenia posagowe, ubezpieczenia zaopatrzenia dzieci; − ubezpieczenia rentowe; − ubezpieczenia dodatkowe prowadzone przez zakłady ubezpieczeń na życie, czyli w  szczególności ubezpieczenia od następstw nie- szczęśliwych wypadków obejmujące niezdolność do podejmowania zatrudnienia, ubezpieczenia od ryzyka śmierci w następstwie wy- padku, ubezpieczenia od ryzyka inwalidztwa spowodowanego wy- padkiem lub chorobą w przypadku, gdy ubezpieczenia tego rodzaju są udzielane dodatkowo w stosunku do ubezpieczeń na życie; − ubezpieczenia istniejące w  Irlandii i  Zjednoczonym Królestwie znane jako „stałe ubezpieczenia zdrowotne bez prawa anulowania polisy”; 2) następujące rodzaje działalności wynikające z umowy, w takim stop- niu, w jakim są one przedmiotem nadzoru władz administracyjnych, odpowiedzialnych za kontrolę ubezpieczeń prywatnych: − tontyny, polegające na tworzeniu się stowarzyszeń subskrybentów w celu dokonywania wspólnej kapitalizacji udziałów, a następnie podziału zgromadzonych środków między osoby pozostałe przy życiu lub między osoby uprawnione przez zmarłych; 29 Rozdział I. Ogólna konstrukcja prawna umowy ubezpieczenia na życie... − operacje polegające na tworzeniu funduszy amortyzacyjnych, opar- tych na obliczeniach aktuarialnych, w przypadku których w zamian za uzgodnione uprzednio jednorazowe lub okresowe płatności po- dejmowane są zobowiązania na określony termin i kwotę; − zarządzanie grupowymi funduszami emerytalnymi, czyli opera- cje polegające, w  przypadku zainteresowanych zakładów ubez- pieczeń, na zarządzaniu lokatami, w szczególności aktywami sta- nowiącymi rezerwy instytucji dokonujących wypłat w przypadku śmierci lub dożycia określonego wieku lub w przypadku zaprze- stania lub ograniczenia działalności; − operacje określone w  poprzednim punkcie, w  przypadku, gdy towarzyszy im ubezpieczenie zapewniające utrzymanie wartości kapitału albo wypłatę minimalnych odsetek; − operacje przeprowadzane przez zakłady ubezpieczeń, jak te, okre- ślone w rozdziale 1 tytuł 4 księgi IV francuskiego Code des assu- rances; 3) operacje mające związek z długością życia człowieka, które są nakaza- ne lub przewidziane w przepisach o ubezpieczeniach społecznych, kie- dy są przeprowadzane lub zarządzane na własne ryzyko przez zakłady ubezpieczeń zgodnie z ustawodawstwem państwa członkowskiego. W art. 5 dyrektywy wskazano, że zezwolenie na prowadzenie działal- ności w zakresie ubezpieczeń na życie jest udzielane dla określonej grupy ubezpieczeń wymienionej w załączniku I. W załączniku tym zostały wy- mienione następujące rodzaje grup ubezpieczeń: I. Ubezpieczenia określone w art. 2 ust. 1 lit. a, b i c, wyłączając te, II. Ubezpieczenia posagowe, ubezpieczenia zaopatrzenia dzieci. III. Ubezpieczenia określone w art. 2 ust. 1 lit. a i b, powiązane z fundu- określone w II i III. szami inwestycyjnymi. IV. Stałe ubezpieczenia zdrowotne, określone w art. 2 ust. 1 lit. d. V. Tontyny, określone w art. 2 ust. 2 lit. a. VI. Operacje kapitałowe, określone w art. 2 ust. 2 lit. b. VII. Zarządzanie grupowymi funduszami emerytalnymi, określonymi w art. 2 ust. 2 lit. c i d. VIII. Operacje określone w art. 2 ust. 2 lit. e. IX. Operacje określone w art. 2 ust. 3. Analizując regulacje definiujące umowę ubezpieczenia z ubezpiecze- niowym funduszem kapitałowym należy uwzględnić również inne akty 30 2. Regulacja prawna umowy ubezpieczenia na życie... niż obowiązujące przepisy prawa. Taką regulacją jest Międzynarodowy Standard Sprawozdawczości Finansowej 4 – Umowy ubezpieczeniowe (MSSF), który zawiera definicję umowy ubezpieczenia. Zgodnie z tą defi- nicją przez umowę ubezpieczenia rozumie się umowę, w myśl której jed- na ze stron (ubezpieczyciel) przyjmuje istotne ryzyko ubezpieczeniowe od drugiej strony – ubezpieczonego, wyrażając zgodę na zrekompenso- wanie ubezpieczonemu negatywnego wpływu określonego niepewnego przyszłego zdarzenia (zdarzenia objętego ubezpieczeniem). W standar- dzie tym przyjęto, że niepewność (lub ryzyko) stanowi istotę umowy ubezpieczenia. W związku z powyższym przy rozpoczęciu umowy ubez- pieczenia niepewna jest co najmniej jedna z następujących kwestii: − czy zdarzenie objęte ubezpieczeniem wystąpi, − kiedy zdarzenie objęte ubezpieczeniem wystąpi, − ile ubezpieczyciel będzie musiał zapłacić, jeżeli to zdarzenie wystąpi. Definicja umowy ubezpieczenia odnosi się do ryzyka ubezpiecze- niowego, które MSSF 4 definiuje jako ryzyko inne niż ryzyko finansowe, przenoszone z właściciela umowy na jej wystawcę. Umowa, która naraża ubezpieczyciela na ryzyko finansowe bez znaczącego ryzyka ubezpiecze- niowego, nie stanowi umowy ubezpieczenia. Niektóre umowy nakładają na wystawcę ryzyko finansowe, obok znaczącego ryzyka ubezpieczeniowego. Na przykład wiele umów ubez- pieczenia na życie zarówno gwarantuje minimalną stopę zwrotu dla ubezpieczonych (tworząc ryzyko finansowe), jak i zapewnia świadczenia w przypadku śmierci, które niekiedy przekraczają znacznie saldo rachun- ku ubezpieczonego (tworząc ryzyko ubezpieczeniowe w formie ryzyka śmierci). Takie umowy są umowami ubezpieczenia. Definicja ryzyka ubezpieczeniowego dotyczy ryzyka, które ubezpie- czyciel przejmuje od ubezpieczonego. Innymi słowy ryzyko ubezpiecze- niowe jest istniejącym uprzednio ryzykiem przeniesionym z ubezpieczo- nego na ubezpieczyciela. Tak więc nowe ryzyko stworzone przez umowę nie stanowi ryzyka ubezpieczeniowego. Przykładem umowy niebędącej umową ubezpieczenia jest umowa inwestycyjna, która ma formę prawną umowy ubezpieczenia, lecz nie nakłada na ubezpieczyciela znacznego ryzyka ubezpieczeniowego10. Jako 10 Orzecznictwo amerykańskie kwalifikuje daną umowę jako umowę ubezpieczenia albo inny rodzaj umowy w zależności od rodzaju ryzyka, występującego w konkretnej umowie. „Ryzyko ubezpieczeniowe” definiowane jest jako „czyste” ryzyko – jest to szansa wystąpie- 31 Rozdział I. Ogólna konstrukcja prawna umowy ubezpieczenia na życie... przykład można tutaj przedstawić umowy ubezpieczenia na życie, w któ- rych ubezpieczyciel nie ponosi znacznego ryzyka śmierci (takie umowy w rozumieniu MSSF 4 są nieubezpieczeniowymi instrumentami finanso- wymi lub umowami usługowymi). Zgodnie z MSSF 4 ryzyko ubezpieczeniowe jest znaczące tylko i wy- łącznie wtedy, gdy zdarzenie objęte ubezpieczeniem może spowodować konieczność wypłacenia przez ubezpieczyciela znacznych świadczeń do- datkowych w każdym scenariuszu, wyłączając scenariusze, którym bra- kuje treści ekonomicznej (tzn. nie wywierają dostrzegalnego wpływu na ekonomikę transakcji). Jeżeli miałyby zostać wypłacone znaczne świad- czenia dodatkowe w  scenariuszach posiadających treść ekonomiczną, warunek podany w poprzednim zdaniu byłby spełniony nawet wówczas, gdyby zdarzenie objęte ubezpieczeniem było zupełnie nieprawdopodob- ne, albo nawet gdyby oczekiwana (tzw. zważona prawdopodobieństwem) wartość bieżąca warunkowych przepływów środków pieniężnych stano- wiła niewielką część oczekiwanej wartości bieżącej wszystkich pozosta- łych wynikających z umowy przepływów środków pieniężnych. Należy zauważyć, że do pojęcia ryzyka odwołuje się również nie- miecka ustawa o umowie ubezpieczenia (§ 1 Versicherungsvertragsgesetz – VVG), określając typowe obowiązki umowne stron umowy ubezpie- czenia. Przepis ten ma następujące brzmienie11: „Ubezpieczyciel poprzez umowę ubezpieczenia zobowiązuje się zabezpieczyć określone ryzyka ubezpieczającego lub osoby trzeciej, poprzez świadczenie, które ma on spełnić w przypadku wystąpienia umówionego wypadku ubezpieczenio- wego. Ubezpieczający jest zobowiązany świadczyć dla ubezpieczyciela umówioną płatność (składkę)”12. nia straty lub braku straty. „Ryzyko inwestycyjne” określane jest jako „ryzyko spekulacyjne”, ponieważ istnieje szansa straty lub zysku (M.A. Clarke, J.M. Burling, R.L. Purves, The Law of insurance contract, London–Hong Kong 2002, s. 18). 11 Tłumaczenie za: M. Orlicki, Uwagi o nowelizacji przepisów dotyczących umowy na tle nowych przepisów niemieckich, Prawo Asekuracyjne 2008, nr 1, s. 62. 12 Z brzmienia tego przepisu wynika, że cechą konstytutywną ubezpieczenia jest obo- wiązek ubezpieczyciela zabezpieczenia określonego ryzyka poprzez świadczenie, które wypłaca w razie wystąpienia umówionego wypadku. W literaturze przedmiotu uznaje się, że to sformułowanie zostało szczęśliwie wybrane, ponieważ opisuje główną funkcję ubez- pieczenia – zabezpieczenie ryzyka. Ustawodawca zrezygnował z zastosowania w przepisie sformułowania „przejęcie ryzyka”, ponieważ ryzyko jako takie zawsze pozostaje ryzykiem ubezpieczonego (E. Deutsch, Versicherungsvertragsrecht, 6 Auf. 2008, Rn 5,6). Ubezpieczy- ciel zabezpiecza ryzyko poprzez to, że zobowiązuje się do wyrównania gospodarczych strat 32 3. Definicja i charakterystyka ubezpieczenia na życie... W innych państwach, np. w  Wielkiej Brytanii, regulacje umowy ubezpieczenia z  ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym zostały określone przez same zakłady ubezpieczeń. Stowarzyszenie Brytyjskich Ubezpieczycieli (Association of British Insurers) wydało 1 czerwca 2006 r. podręcznik dobrych praktyk dla funduszy ubezpieczeniowych (A Guide of Good Practice for Unit Linked Funds). Podręcznik ten określa wymogi, które powinni stosować ubezpieczyciele w  następujących dziedzinach: zarządzanie, dokumentacja dotycząca zakresu wykonywania stosowa- nia swobody uznania, publikacje, wyceny, określanie wartości, proce- dury transakcyjne, zarząd, zaokrąglenia, korekty błędów. W przypadku niespełniania wymogów zawartych w  podręczniku ubezpieczyciel jest zobowiązany wyjaśnić przyczyny tego niedopełnienia nadzorowi. Wpro- wadzając zasady tego podręcznika, zakłady ubezpieczeń powinny postę- pować zgodnie z koncepcją zawartą w Treating Customers Fairly i zasada- mi zawartymi w FSA Handbook. 3. Definicja i charakterystyka ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym Nazwą „ubezpieczenie na życie z  ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym” posłużył się ustawodawca w załączniku do ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej, tak jak w poprzednio obowiązującej ustawie o działalności ubezpieczeniowej z dnia 28 lipca 1990 r. Załącznik do ustawy o działalności ubezpieczeniowej „Podział ry- zyka według działów, grup i rodzajów ubezpieczeń” wyróżnia dwa działy ubezpieczeń: Dział I – Ubezpieczenia na życie i Dział II – Pozostałe ubez- pieczenia osobowe oraz ubezpieczenia majątkowe. Działy ubezpieczeń określone w załączniku do ustawy podzielone zostały na grupy ubezpie- czeń. W Dziale I wyodrębniono następujące grupy ubezpieczeń: − ubezpieczenia na życie, − ubezpieczenia posagowe, zaopatrzenia dzieci, w razie zrealizowania się ryzyka w ramach zawartej umowy. Zdolność do zabezpieczenia ryzyka przez ubezpieczyciela istnieje tylko wtedy, gdy dysponuje on ciągłą zdolnością do wypłaty świadczeń oraz gotowością do ich wypłaty, rozumianą jako trwającą gotowość wy- pełniania zobowiązań z zawartych umów (W. Rüffer, D. Halbach, P. Schimikowski (red.), Versicherungsvertragsgesetz, Handkommentar, Baden–Baden 2009, s. 62–64). 33 Rozdział I. Ogólna konstrukcja prawna umowy ubezpieczenia na życie... − ubezpieczenia na życie, jeżeli są związane z ubezpieczeniowym fun- duszem kapitałowym, − ubezpieczenia rentowe, − ubezpieczenia wypadkowe i  chorobowe, jeżeli są uzupełnieniem ubezpieczeń wymienionych w grupach 1–4. Klasyfikacja zawarta w  załączniku do ustawy o  działalności ubez- pieczeniowej wskazuje, że ubezpieczenie na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym stanowi wyodrębniony typ ubezpieczenia na życie. Ponadto należy zauważyć, że ustawodawca w  kontekście defini- cji działalności ubezpieczeniowej traktuje umowę ubezpieczenia na ży- cie z  ubezpieczeniowym funduszem jako umowę ubezpieczenia. Taki wniosek nasuwa się na podstawie art. 3 u.dz.u., który definiuje pojęcie działalności ubezpieczeniowej jako wykonywanie czynności ubezpiecze- niowych związanych z oferowaniem i udzielaniem ochrony na wypadek ryzyka wystąpienia skutków zdarzeń losowych. Ustawodawca do czyn- ności ubezpieczeniowych zaliczył m.in. zawieranie umów ubezpieczenia lub umów gwarancji ubezpieczeniowych. Z powyższego wynika, że usta- wodawca w obecnym stanie prawnym nie wyodrębnia jako odrębnego rodzaju umowy ubezpieczenia z ubezpieczeniowym funduszem kapita- łowym, a na podstawie załącznika do ustawy o działalności ubezpiecze- niowej i udzielanego zezwolenia na prowadzenie działalności w tej grupie ubezpieczeń przyznaje ubezpieczycielom prawo oferowania tego rodzaju ubezpieczeń. W omawianych przepisach ustawodawca wprowadził nazwę tej umo- wy, jednak nie określił jej legalnej definicji oraz nie zdefiniował essentia- lia negotii, tzn. cech konstytutywnych tej umowy. W kodeksie cywilnym i ustawie o działalności ubezpieczeniowej brak przepisów definiujących podstawowe cechy umowy ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem ubezpieczeniowym. Z  zasady swobody umów, określonej w art. 3531 k.c., wynika, że strony mogą ukształtować stosunek prawny według swojego uznania byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia spo- łecznego. Powyższe unormowanie oznacza, że treść tej umowy może być ukształtowana w sposób relatywnie swobodny przez jej strony, z zacho- waniem jej celów ekonomicznych. Pośrednio elementy umowy ubezpie- czenia z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym zostały określone w 13 ust. 4 ustawy o działalności ubezpieczeniowej, definiujący zakres informacji, który powinien być w  niej zawarty. Jednak ze względu na 34 3. Definicja i charakterystyka ubezpieczenia na życie... brzmienie tego przepisu i  jego administracyjny charakter nie można uznać go za normę definiującą wszystkie elementy konstrukcji ubezpie- czenia z  ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, co należy uznać za brak określenia przez ustawodawcę właściwych tej umowie essentalia negotii i wskazania jej normatywnego wzorca. Powoduje to wątpliwości w kontekście wyróżnienia jej z innych umów ubezpieczenia, w szczegól- ności specyficznych umów klasyfikowanych do grupy 1 według załącz- nika do ustawy o działalności ubezpieczeniowej, a nawet z innych umów niż umowa ubezpieczenia. Kwestia ta dotyczy w  szczególności umów (określanych jako tzw. produkty strukturyzowane), w których ubezpie- czyciel gwarantuje wypłatę
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Ubezpieczenie na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: