Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00267 004802 14834916 na godz. na dobę w sumie
Uchwały nieistniejące wobec sankcji nieważności wadliwych uchwał zgromadzeń spółek kapitałowych - ebook/pdf
Uchwały nieistniejące wobec sankcji nieważności wadliwych uchwał zgromadzeń spółek kapitałowych - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 263
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-812-8749-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Kodeks spółek handlowych wprowadził do polskiego prawa dualistyczny system zaskarżania uchwał zgromadzeń spółek kapitałowych, który tworzą powództwo o stwierdzenie nieważności oraz powództwo o uchylenie uchwały. Za pomocą tych powództw następuje aktualizacja sankcji, którą pociąga za sobą podjęcie wadliwej uchwały. Obecnie sankcja wadliwości uchwały spółki kapitałowej oparta została o konstrukcję nieważności. Nie jest to jednak konstrukcja dogmatyczna w kształcie znanym z art. 58 KC. Ustawodawca zaprojektował sankcję nieważności w sposób autonomiczny, dostosowując ją do specyfiki prawa spółek i wynikających z niej uwarunkowań.

Takie ujęcie wadliwości uchwały powoduje, że pojawia się pytanie o zasadność  wyróżniania tzw. „uchwał nieistniejących”. Skoro bowiem KSH w sposób kompleksowy reguluje materię zaskarżania uchwał zgromadzeń, wyróżniając- jako podstawowe- kategorie uchwał nieważnych i uchylonych, to wątpliwe może się wydawać odwoływanie do konstrukcji „uchwał nieistniejących”. Pojęcie to zdaje się bowiem wskazywać na dalej idącą niż nieważność sankcję wadliwości.

Celem niniejszej publikacji jest udzielenie odpowiedzi na pytanie o dopuszczalność używania pojęcia „uchwała nieistniejąca” wobec uczynienia przez KSH z nieważności podstawowej sankcji wadliwości uchwały. Aby osiągnąć ten cel podjęta została próba określenia charakteru prawnego samej uchwały, przeanalizowano konstrukcję jurydyczną konkretyzowanej za pomocą powództwa o stwierdzenie nieważności sankcji wadliwości, a także zbadano genezę koncepcji „uchwał nieistniejących”. Ponadto rozważono relację „hybrydowej” sankcji nieważności uchwały do konstrukcji nieważności z ogólnej części prawa cywilnego oraz skonfrontowano koncepcję „uchwał nieistniejących” z relewantnymi według Autora czynnikami, jak np. argumenty ekonomiczne. Całość wywodu prowadzi do określenia charakteru, miejsca i relacji „uchwał nieistniejących” do sankcji nieważności jako podstawowego skutku wadliwości uchwały.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Charakter prawny uchwały spółki kapitałowej 1. Uwagi wprowadzające W polskim systemie prawnym brak legalnej definicji uchwały. Prawodawca widocznie uznał to pojęcie za na tyle intuicyjne i silnie zakorzenione w języku naturalnym i powszechnym, że zrezygnował nie tylko z jego definiowania, ale i wyraźnego wskazania jego prawnego charakteru. Zadanie to pozostawione zatem zostało judykaturze i nauce prawa. W języku naturalnym termin uchwała wiązany jest z „aktem woli”. Według słowników języka polskiego „uchwała to oficjalny dokument, akt woli okre- ślonych władz”1. Nie jest przedmiotem sporu spostrzeżenie, że uchwała jest formą uzgod- nionego stanowiska przez pewną grupę (zbiorowość osób). Grupa ta może mieć charakter niesformalizowany albo w różnym stopniu zinstytucjonalizo- wany. Wyrazem najdalej idącej instytucjonalizacji jest działanie grupy osób w charakterze organu osoby prawnej, a więc struktury organizacyjnej odręb- nego podmiotu prawa, wyposażonego w osobowość prawną. W tym wypadku uchwała jest wypracowanym, wspólnym stanowiskiem organu kolektywnego. Bardzo ciekawy pogląd na temat terminu „uchwała” w KSH wygłasza A. Ja- rocha, który dopatruje się dwoistości znaczeniowej tego pojęcia na gruncie KSH. Pisze on, że: „z jednej strony uchwała jawi się nam jako przejaw for- malizmu wynikającego z norm KSH, określających zasady funkcjonowania spółek kapitałowych i niezbędnego do prawidłowego działania tych podmio- tów, z drugiej zaś w znaczeniu cywilnoprawnym podjęcie uchwały jest pew- nym zdarzeniem faktycznym, które podlega ocenie co do jego skutków w opar- 1 B. Dunaj, (red. nauk.), Słownik współczesnego języka polskiego, Warszawa 2001, s. 461; J. Grzenia, Uniwersalny słownik języka polskiego, Katowice 2009, s. 567. 1 Rozdział I. Charakter prawny uchwały spółki kapitałowej ciu o normy prawa cywilnego”2. Autor ten ma prawdopodobnie na myśli, że obok cywilnoprawnej roli w postaci formułowania jednolitej woli zbiorowej, pojęcie uchwały w KSH używane jest na oznaczenie decyzji organu, podjętej w wyniku specjalnej procedury. W ten sposób organ spółki miałby realizować swe kompetencje. Niewątpliwie interpretacja dokonana przez A. Jarochę za- sługuje na uwagę, gdyż zauważa on, że w przypadku podejmowania uchwały spółki mamy do czynienia zarówno z działaniem wielu osób prowadzącym do wypracowania wspólnego stanowiska, jak i powstałym w efekcie stanowi- skiem organu. Ściśle rzecz biorąc należałoby powiedzieć, że mamy do czy- nienia ze stanowiskiem spółki (osoby prawnej), gdyż to jej jest przypisywane działanie organu, aczkolwiek sam A. Jarocha, pomimo świadomości, że organy spółek kapitałowych nie posiadają przymiotu podmiotowości prawnej3 uważa, iż organy jako takie przez uchwały wyrażają swoją własną wolę. To spostrzeżenie, że w wyniku działania wielu osób powstaje stanowi- sko organu (spółki) niewątpliwie ma dużą wartość badawczą, gdyż wskazuje na różne aspekty tego pojęcia. Wiele wypowiedzi doktryny, jak najbardziej poprawnych z określonego punktu widzenia, było zarazem niepełnych. Być może stanowiło to przyczynę trudności w wypracowaniu jednolitego stanowi- ska w przedmiocie znaczenia „uchwały” i jej charakteru prawnego. W każdym razie obserwacja, że pojęcie „uchwały” odnosi się także do pro- cedury jej podejmowania, w rozumieniu transformacji woli wielu osób gło- sujących w jednolitą wolę4 nie tylko tej grupy, ale i osoby prawnej jako pod- miotu od niej odrębnego, skłoniło mnie, przy formułowaniu własnego stano- wiska na temat charakteru prawnego uchwały, do poddania analizie także tego aspektu. Dlatego też w dalszej części pracy odrębnie omówiony został charak- ter prawny głosowania i powstałej w jego wyniku uchwały jako aktu woli przy- pisywanego już samej spółce. Rozróżnienie to, moim zdaniem, jest użyteczne pod względem poznawczym, gdyż pomaga jeszcze lepiej wyartykułować i wy- jaśnić złożoność tej materii i obu jej aspektów5. 2 A. Jarocha, Powództwo o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników spółki kapitałowej, Toruń 2010, s. 26. 3 Ibidem, s. 31. 4 Moim zdaniem dopuszczalne jest używanie „w przenośni” pojęcia „woli organu” w rozu- mieniu określonego stanowiska zarządu czy zgromadzenia wspólników lub WZA. Jednakże osta- tecznie ta wola zawsze przypisywana zostaje osobie prawnej. Mówienie o woli danego organu wskazuje na aspekt organizacyjny i funkcjonalny działania osoby prawnej przy wypracowywaniu jej woli. 5 Podobnie uczynił P. Antoszek w swojej monografii poświęconej uchwałom, z tą różnicą, że omawia on obok charakteru prawnego uchwały charakter prawny pojedynczego głosu. W dal- 2 2. Przegląd poglądów doktryny na temat... Skoro ustawodawca pozostawił ustalenie struktury i charakteru prawnego praktyce, warto prześledzić stan dyskusji, który miał miejsce w tej materii. Zwięzłe streszczenie najważniejszych głosów jest także celowe, gdyż niektóre z nich (zwłaszcza E. Płonki6 i P. Antoszka7) ułatwiły mi zajęcie własnego stano- wiska przyjętego na potrzeby publikacji. 2. Przegląd poglądów doktryny na temat charakteru prawnego uchwały Doktrynie prawa handlowego daleko do pełnej jednomyślności w wyja- śnieniu charakteru prawnego uchwały. Przede wszystkim rozbieżności dotyczą określenia relacji uchwały wobec pojęcia czynności prawnej. Jak trafnie stwier- dza A. Koch, „określenie i charakterystyka jurydycznej istoty uchwał spółek kapitałowych dokonywane są w literaturze z reguły na podstawie porównań z konstrukcją czynności prawnej”8. Podkreśla on zarazem trudności związane z taką metodą badania natury prawnej uchwał, wobec braku w Kodeksie cy- wilnym jednoznacznej definicji „czynności prawnej”9. Występujące stanowi- ska można przedstawić jako: kwalifikujące uchwałę jako czynność prawną10, odmawiające uchwale charakteru czynności prawnej11 oraz pozostałe, traktu- szych swych rozważaniach przyjąłem natomiast, że charakter prawny pojedynczego głosu jest tak ściśle związany z całą procedurą, w której jest on składany, że zdecydowałem się na nieco szersze spojrzenie badawcze. Niemniej zarówno metodologia P. Antoszka, jak i moja, opierają się na wy- różnieniu i omówieniu obydwu aspektów odnoszących się do pojęcia uchwały. Również E. Płonka (zob. następny przypis) dokonuje szczegółowej analizy opartej na rozbiorze na czynniki pierwsze przedmiotowej materii. Zob. P. Antoszek, Cywilnoprawny charakter uchwał wspólników spółek kapitałowych, Warszawa 2009. 6 E. Płonka, Mechanizm łączenia skutków działań prawnych z osobami prawnymi na przykła- dzie spółek kapitałowych, Wrocław 1994; eadem, Uczestnictwo osób prawnych w walnym zgro- madzeniu spółki kapitałowej, PiP 1990, Nr 1; eadem, Umocowanie zarządu spółki kapitałowej do jej reprezentacji, np. 1990, Nr 4. 7 P. Antoszek, Cywilnoprawny... 8 A. Koch, Podważanie uchwał zgromadzeń spółek kapitałowych, Warszawa 2011, s. 9. 9 Ibidem. 10 Zob. przykładowo: E. Łętowska, Podstawy prawa cywilnego, Warszawa 1993, s. 92–93; A. Szumański, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlo- wych. Tom III. Spółka akcyjna, Warszawa 2013, s. 1196–1197; S. Grzybowski (red.), System prawa cywilnego. Tom 1. Część ogólna, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1985, s. 487. 11 A. Wiśniewski, Prawo o spółkach. Podręcznik praktyczny. Tom 3. Spółka akcyjna, Warszawa 1993, s. 216. 3 Rozdział I. Charakter prawny uchwały spółki kapitałowej jące uchwałę jako czynność szczególnego rodzaju (czasami prawną, a czasami jedynie konwencjonalną)12. Uznanie uchwały za postać czynności prawnej – antycypując nieco dalsze rozważania – zdaje się jednakże dominować w wy- powiedziach doktryny i judykatury. W ostatnim czasie, w wyniku pogłębionej analizy nad naturą prawną uchwał spółek kapitałowych, wykrystalizował się pogląd o niejednorodnym charakterze uchwał, zyskujący coraz większe grono zwolenników13. Zgodnie z nim uchwały to czynności prawne, jeśli wywołują skutki prawne14. Owo zastrzeżenie konieczności powodowania skutków praw- nych dla uznania uchwały za czynność prawną pokazuje, że dostrzega się ist- nienie uchwał, które nie powodują takich skutków, ergo nie stanowią czynno- ści prawnych. Dla oddania złożoności omawianej problematyki celowe wydaje się przyto- czenie najważniejszych poglądów zarysowanych dotychczas w doktrynie. Po- minięte jednakże zostaną wypowiedzi sformułowane na gruncie oceny praw- nego charakteru uchwał spółdzielni15, gdyż po pierwsze aktualny stan dyskursu na płaszczyźnie uchwał spółek obfituje w wystarczającą dla prowadzonego wy- wodu ilość materiału, a po drugie wypowiedzi te w dużej większości poczy- nione zostały jakiś czas temu na gruncie innego stanu prawnego16, wreszcie zaś ich osiągnięcia zostały z powodzeniem wykorzystane przez późniejsze opraco- wania prowadzące do aktualnego stanu badań17. 12 S. Sołtysiński, Przepisy ogólne kodeksu spółek handlowych (wybrane zagadnienia), PiP 2001, Nr 7, s. 8; J. Frąckowiak, Handlowe czynności kreujące, PPH 2008, Nr 12, s. 14; G. Cern, Podejmowanie uchwał przez organy spółek kapitałowych, Sopot 2010. 13 Osiągnięcie to jest w szczególności zasługą autorów takich dzieł jak: Z. Radwański (red.), System prawa prywatnego. Tom 2. Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2008, s. 183–184; P. Antoszek, Cywilnoprawny...; idem, Charakter prawny aktu głosowania wspólnika spółki ka- pitałowej, Pr.Sp. 2005, Nr 9; E. Płonka, Uczestnictwo osób prawnych...; T. Szczurowski, Wadli- wość czynności prawnych spółek kapitałowych na tle sankcji kodeksu cywilnego, Warszawa 2012, s. 75−77. 14 Tak np. z nowszej literatury: A. Hajos-Iwańska, Nieważność czynności prawnych w prawie spółek kapitałowych, Warszawa 2014, s. 47; U. Ernst, A. Rachwał, F. Zoll, Prawo cywilne. Część ogólna, Warszawa 2011, s. 61. 15 Przedstawienie tych poglądów można znaleźć np. w monografii E. Marszałkowskiej-Krześ, która w syntetyczny sposób omawia poszczególne stanowiska. Zob. E. Marszałkowska-Krześ, Uchwały zgromadzeń w spółkach kapitałowych, Warszawa 2000, s. 13–15. 16 Chodzi o prace takich autorów jak: S. Wróblewski, M. Gersdorf, R. Bierzanek, M. Piekarski, Z. Rachaus, (przytaczam za E. Marszałkowską-Krześ i według zawartej tam kolejności, zob. E. Mar- szałkowska-Krześ, Uchwały... 17 Jedynie wyjątkowo na marginesie rozważań pragnę przytoczyć pogląd P. Grzesioka, który odmawia uchwałom spółdzielni charakteru czynności prawnych. Zarazem, pomimo dopatrywania się odmiennego charakteru prawnego uchwał, autor ten dochodzi do wniosku, że skutki są iden- 4 2. Przegląd poglądów doktryny na temat... Andrzej Wiśniewski odmawia uchwale charakteru czynności prawnej, po- mimo że dostrzega, wywoływanie przez nią skutków. Jednakże na przeszko- dzie kwalifikacji uchwały jako czynności prawnej stoją, zdaniem tego autora, trudności w określeniu osoby, od której pochodzi oświadczenie złożone w gło- sowaniu tajnym i co za tym idzie niemożliwość uchylenia się od tego rodzaju oświadczenia18. Również J. Frąckowiak odmawia uchwałom charakteru czynności praw- nej. Autor ten zwraca uwagę, że uchwały skierowane są do wewnątrz stosun- ków wewnętrznych spółki, w związku z czym nie wywierają skutków praw- nych w rozumieniu potrzebnym dla uznania ich za czynności prawne. W kon- sekwencji autor ten uznaje uchwały za czynności konwencjonalne, inne niż czynność prawna19. Szczególnie ciekawą propozycję wyjaśnienia natury uchwały prezentuje S. Grzybowski. Autor ten samo oddanie głosu traktuje jako jednostronną czyn- ność prawną, natomiast podjęta w ten sposób uchwała stanowić ma wielo- stronną czynność prawną w postaci „umowy o szczególnej treści”20. Scharak- teryzowanie uchwały jako umowy nie jest powszechne, wręcz przeciwnie, na- potkać można reakcję w pojawiających się wypowiedziach doktryn w postaci negacji umownego charakteru uchwały21. Andrzej Szumański trafnie definiuje uchwałę jako „instrument prawny wyrażania woli organu kolektywnego”22. Opowiada się on za koncepcją, że uchwała stanowi czynność prawną spółki. Jako uzasadnienie dla tego wnio- sku przytacza fakt, że wywiera ona wpływ na stosunki spółki i to zarówno tyczne jak czynności prawnych. Pisze on, że: „uchwała, jako jedyna forma (sposób) zachowania organu korporacyjnej osoby prawnej w stosunkach wewnętrznych, będzie się czasem zbliżać do pojęcia czynności prawnej, nie dotykając go jednak”. W istocie więc postrzega on uchwały spół- dzielni jako rodzaj czynności konwencjonalnej, podobnie jak wielu omówionych poniżej przed- stawicieli doktryny na gruncie uchwał spółek. Zob. P. Grzesiok, Pojęcie i charakter prawny uchwały organu spółdzielni, KPP 2005, Nr 1, s. 165–215. Przytoczony cytat znajduje się na s. 214. 18 A. Wiśniewski, Prawo o spółkach. Podręcznik praktyczny. Tom 3. Spółka akcyjna, Warszawa 1993, s. 216. 19 J. Frąckowiak, Handlowe czynności kreujące, PPH 2008, Nr 12; idem, Charakter prawny uchwał organów spółek kapitałowych a ich zaskarżalność, PPH 2014, Nr 9; idem, Uchwały zgro- madzeń wspólników spółek kapitałowych sprzeczne z ustawą, PPH 2007, Nr 11. 20 S. Grzybowski (red.), System prawa cywilnego. Tom 1. Część ogólna, Wrocław–War- szawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1985, s. 487. 21 E. Marszałkowska-Krześ, Uchwały zgromadzeń w spółkach kapitałowych, Warszawa 2000, s. 18–20 i s. 44 i nast. 22 A. Szumański, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlowych. Tom III. Spółka akcyjna, Warszawa 2013, s. 1196–1197. 5 Rozdział I. Charakter prawny uchwały spółki kapitałowej wewnętrzne, jak i zewnętrzne. Wartościowe jest spostrzeżenie, że nie jest to ani czynność prawna jednostronna, ani umowa, gdyż w przeciwieństwie do umowy nie jest konieczna zgoda wszystkich osób uprawnionych do głoso- wania. Zarazem uchwała wyraża wolę ogółu osób – „wiąże więc tych, któ- rzy nie brali udziału w głosowaniu albo głosowali przeciwko proponowanej uchwale”23. Również J. Szwaja kwalifikuje uchwały jako jedną z postaci czynności prawnych, tzw. „czynności wielostronne”24. Podkreśla on także brak koniecz- ności jednomyślności dla ich podjęcia, jako cechę odróżniającą je od umów. Stanisław Sołtysiński postrzega uchwały „jako swoiste czynności prawne”25, które nie są same w sobie oświadczeniami woli, w przeciwieństwie do gło- sów wspólników. Zdaniem tego autora pozwala to uznać uchwałę za czyn- ność prawną, zapobiegając zarazem możliwości uchylenia się od uchwały na podstawie wad oświadczenia woli. Uchylenie na podstawie wad oświadczenia woli jest możliwe w odniesieniu do oddanego głosu, co skutkuje tym, że takie głosy nie liczą się w podejmowaniu uchwały. Stanisław Sołtysiński, wspólnie z A. Opalskim, stwierdza, że: „uchwały kolektywnych organów osób prawnych stanowią swoisty typ czynności prawnej, dokonywanej przez dwie lub więk- szą liczbę osób, które składają odrębne oświadczenia woli. Osoby te wyrażają zbiorową wolę danego organu, przypisywaną z kolei osobie prawnej”26. Ewa Łętowska w podręcznikowym, przez co z natury rzeczy krótkim i po- wierzchownym opracowaniu, określa uchwały jako jeden z rodzajów czyn- ności prawnych, a więc „decyzje podjęte w głosowaniu (...) osób tworzących organ osoby prawnej i działających w tym charakterze”27. Znamienne jest zarazem, że umieszczenie tej kategorii przy omawianiu rodzajów czynności prawnych nie zostało poprzedzone żadną wzmianką odnośnie do wątpliwości w tym zakresie, być może można z tego wnioskować, iż autorka trafność po- czytywania uchwały za czynność prawną uznaje za oczywistość. Zbigniew Radwański zauważa, że po pierwsze nie wszystkie uchwały wy- wołują skutki prawne, a po drugie, iż także kategoria uchwał pociągających 23 Ibidem, s. 1197. 24 J. Szwaja, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwaja, Kodeks spółek handlo- wych. Tom III. Spółka akcyjna, Warszawa 2013, s. 1350 25 S. Sołtysiński, Przepisy ogólne kodeksu spółek handlowych (wybrane zagadnienia), 26 S. Sołtysiński, A. Opalski, Zaskarżanie uchwał zarządów i rad nadzorczych spółek kapitało- 27 E. Łętowska, Podstawy prawa cywilnego, Warszawa 1993, s. 93. PiP 2001, Nr 7, s. 8. wych, PPH 2010, Nr 11, s. 12. 6 2. Przegląd poglądów doktryny na temat... za sobą skutki prawne nie ma charakteru jednolitego28. Wyróżnia on zatem w jej ramach trzy rodzaje uchwał: 1. Uchwały, które bezpośrednio i bez udziału innych organów wywołują skutek prawny (oznacza to, że uchwała taka stanowi oświadczenie woli i staje się skuteczna z chwilą zakomunikowania adresatowi stosownie do art. 61 KC). 2. Uchwały, które są wymagane do dokonania czynności prawnej przez inny organ osoby prawnej (Z. Radwański postrzega je jako oświadczenia woli stanowiące składnik czynności prawnej, bez którego jest ona nie- ważna). 3. Uchwały, które wywołują wyłącznie skutki wewnętrzne, ponieważ wpły- wają one na strukturę i działanie osoby prawnej, stanowią czynności prawne29. Jak zauważa E. Marszałkowska-Krześ, wspólnicy mogą podjąć uchwałę sta- nowiącą tylko przyjęcie do wiadomości pewnych informacji (np. przesłanie komuś gratulacji, życzeń)30, wówczas mamy do czynienia z oświadczeniem wiedzy, co prowadzi tę autorkę do podzielenia stanowiska, że w tym wypadku uchwała nie może zostać uznana za czynność prawną31. Dostrzegając niejedno- lity charakter uchwał, E. Marszałkowska-Krześ większość z nich uznaje za czyn- ności prawne. Autorka ta podkreśla, że uchwały zawierają oświadczenia woli głosujących wspólników, a skutek prawny do jakiego one i sama uchwała zmie- rzają, jest zobowiązaniem zarządu do jej wykonania32. Zwraca także uwagę, że: „konstrukcja, taka – że w skład oświadczenia woli osoby prawnej wcho- dzą oświadczenia woli innych podmiotów – jest jak najbardziej dopuszczalna (także na oświadczenie woli zarządu spółki składają się oświadczenia woli członków zarządu)”33. Nie do końca oczywiste jest natomiast stanowisko G. Cern, bowiem autorka w swych dwóch publikacjach wypowiada twierdzenia, używając pojęć o róż- nym zakresie semantycznym, które usytuować można na różnych miejscach wypracowanych w cywilistyce systematyk. W jednej publikacji G. Cern zwraca uwagę, że w prawie polskim nie obowiązuje zasada numerus clausus czynno- 28 Z. Radwański (red.), System..., s. 182–184. 29 Ibidem, s. 184. 30 E. Marszałkowska-Krześ, Charakter prawny..., s. 26. 31 Ibidem. 32 E. Marszałkowska-Krześ, Uchwały zgromadzeń w spółkach kapitałowych, Warszawa 2000, s. 18–19. 33 Ibidem, s. 19. 7 Rozdział I. Charakter prawny uchwały spółki kapitałowej ści prawnych34. W związku z tym brak jest przeszkód dla uznania uchwały za czynność prawną. Autorka zgłasza również propozycję definicji uchwały, zgodnie z którą „uchwała jest to czynność prawna sui generis, która zawiera oświadczenia woli osób głosujących za uchwałą, skierowane na wywołanie skutków prawnych o charakterze zewnętrznym jak i wewnętrznym”35. Nieco dalej, podkreślając specyfikę charakteru uchwały, określa je mianem sui ge- neris zdarzenia prawnego36. W drugiej swej wypowiedzi37 oceniającej charak- ter prawny uchwały, stanowiącej w dodatku monografię nt. uchwał, G. Cern stwierdza, że „uchwały nie stanowią ani czynności prawnej, ani też oświadcze- nia woli”, a jedynie czynność konwencjonalną, co do której przepisy o czynno- ściach prawnych stosować można jedynie w ramach ostrożnej analogii38. Po- mimo że autorka oddane w trakcie głosowania głosy piastunów organu uznaje za oświadczenia woli, to jej zdaniem samej „uchwały nie można traktować jako oświadczenia woli w rozumieniu art. 60 KC”39. Na uwagę zasługuje teza, że każda uchwała wywołuje skutek w postaci obowiązku jej wykonania przez za- rząd, jednakże skutek ten nie jest skutkiem prawnym, a jedynie czysto organi- zacyjnym. Zważywszy na ilość pojęć, którymi operuje ta autorka, trudno jednoznacz- nie bez żadnych wątpliwości przypisać jej określony pogląd. Raz określa ona uchwałę jako „czynność prawną sui generis”, w innym miejscu jako „sui gene- ris zdarzenie prawne”, w jeszcze innym „swoistą czynnością konwencjonalną inną niż czynność prawna”. Z punktu widzenia zasad logiki i klarowności pro- wadzenia wywodu, moim zdaniem wypowiedzi te cechuje brak spójności ter- minologicznej, co utrudnia interpretację i odczytanie stanowiska autorki. Naj- szerzej użytym pojęciem jest niewątpliwie zdarzenie prawne, natomiast czyn- ność prawna jest przecież rodzajem czynności konwencjonalnej. Wobec tego przypisanie jej ostatecznego poglądu na temat charakteru prawnego uchwały może nie odzwierciedlać rzeczywistych intencji tej autorki – niemniej wydaje mi się – na podstawie całości jej monografii – iż nie traktuje ona uchwały jako 34 G. Cern, Uchwały organów spółek kapitałowych – czynność prawna?, [w:] Zaciąga- nie i wykonywanie zobowiązań. Materiały III Ogólnopolskiego Zjazdu Cywilistów (Wrocław, 25−27.9.2008 r.), E. Gniewek, K. Górska, P. Machnikowski (red.), Warszawa 2010, s. 36. 35 Ibidem, s. 37. 36 Ibidem. 37 G. Cern, Podejmowanie uchwał... 38 Ibidem, s. 45–46, a także w części podsumowującej rozważania na s. 275. 39 Ibidem, s. 274. 8 2. Przegląd poglądów doktryny na temat... czynności prawnej (nawet sui generis, pomimo użycia tego pojęcia w swym artykule), a jedynie czynność konwencjonalną. Oryginalne i pogłębione rozważania problematyki uchwały prezentuje E. Płonka40. Przy ocenie uchwały dokonuje ona rozgraniczenia przedmiotu oceny na akt głosowania oraz podjętą w jego rezultacie uchwałę. Akt głosowa- nia tworzy złożenie przez wspólników spółki oświadczeń woli. Jako uzasadnie- nie dla swego twierdzenia argumentuje ona, że samo podjęcie uchwały ma zna- czenie prawne ze względu na możliwość jej zaskarżenia, ergo każdy głos zmie- rza do wywołania skutku prawnego w postaci możliwości zaskarżenia uchwały. Dlatego ten przejaw woli osób głosujących, skoro zmierza do wywołania skut- ków prawnych, może być jej zdaniem zakwalifikowany jako oświadczenie woli. Charakter prawny samej uchwały jako efektu dokonanego głosowania nie jest natomiast według niej jednoznaczny. Pomimo że autorka stwierdza expressis verbis, że „każda uchwała walnego zgromadzenia osoby prawnej jest formą przejawienia woli tej osoby”, to jednocześnie zwraca uwagę, iż nie każdy prze- jaw tej woli będzie zarazem oświadczeniem woli41. Warunkiem koniecznym uznania bowiem uchwały za oświadczenie woli osoby prawnej jest ukierun- kowanie jej treści na wywołanie skutku prawnego. Ewa Płonka podkreśla, że uchwały niezmierzające do wywołania skutku prawnego (dotyczące np. spraw organizacyjnych) nie są oświadczeniami woli42. Spośród uchwał stanowiących oświadczenia woli autorka wyróżnia takie, które stanowią same w sobie czyn- ność prawną, jak i takie, które stanowią tylko jeden z elementów czynności prawnej. Tomasz Szczurowski, podzielając pogląd o niejednolitym charakterze uchwał, większość z nich kwalifikuje jako szczególne czynności prawne43. Stwierdza on, że „uchwała spółki stanowi nie tyle czynność prawną wielo- stronną, ile raczej swoistą czynność prawną”44, co jest konsekwencją szczegól- nego reżimu KSH, w ramach zasady autonomii prawa handlowego. Jednakże według T. Szczurowskiego nie ma podstaw do wyodrębnienia uchwał z katego- rii czynności prawnych ani do uznania ich za „zdarzenie prawne niezależne od czynności prawnych”45. W konsekwencji, jeżeli uchwała zmierza do wywo- łania skutku prawnego, to stanowi czynność prawną (np. uchwała o powoła- 40 E. Płonka, Uczestnictwo osób prawnych..., s. 89–101, zob. w szczególności s. 91–93. 41 Ibidem, s. 91. 42 Ibidem. 43 T. Szczurowski, Wadliwość czynności..., s. 75–77. 44 Ibidem, s. 76. 45 Ibidem. 9 Rozdział I. Charakter prawny uchwały spółki kapitałowej niu członka zarządu). Skutek prawny T. Szczurowski ujmuje szeroko, bowiem „może dotyczyć on podmiotu trzeciego wobec spółki, jak również może on nastąpić w zakresie więzi korporacyjnej”46. Na uwagę zasługuje rozumowanie, że skoro samo zawarcie umowy spółki stanowi czynność prawną, to także jej zmiana, dokonywana przecież za pomocą uchwały, musi mieć taki charakter. Tomasz Szczurowski wskazuje także różnorodność w obrębie uchwał niestano- wiących czynności prawnych (oświadczenia wiedzy, wytyczne i postulaty). Piotr Antoszek zwraca uwagę na niejednorodny charakter uchwał. Podkre- śla on, że uznanie uchwały za czynność prawną możliwe jest wtedy, gdy wy- wołuje ona skutki prawne. Uchwały niepociągające za sobą skutków prawnych nie stanowią czynności prawnych. Także charakter prawny głosu zdaniem tego autora nie jest jednorodny, gdyż tylko wtedy można go uznać za oświadczenie woli, gdy wywołuje on skutki prawne. Autor, wobec konkluzji o niejednolitym charakterze uchwał, proponuje ich następujący podział (niebędący w sensie logicznym podziałem, tylko typologią): 1) uchwały niezmierzające do kształtowania stosunków prawnych o cha- rakterze czysto organizacyjnym (jako przykłady wymienia apele, zalece- nia); 2) uchwały dotyczące sfery wewnętrznej spółki wywołujące skutki cywil- noprawne; 3) uchwały dotyczące sfery zewnętrznej spółki, stanowiące przesłankę waż- ności czynności prawnych dokonywanych przez zarząd; 4) uchwały bezpośrednio zmierzające do wywołania skutków prawnych w sferze zewnętrznej (tutaj wskazuje jako przykład uchwały o połącze- niu osób prawnych)47. Warto zwrócić uwagę, że obok analizy samej uchwały P. Antoszek dokonał analizy samego głosu oddawanego podczas głosowania. Podejście takie nie- wątpliwie zdeterminowane było złożonym charakterem problematyki uchwały spółki i chęcią wyjaśnienia jej natury poprzez rozłożenie analizowanej materii na czynniki pierwsze. Przyjęta przez tego autora metodologia (a także metoda użyta przez E. Płonkę) stały się punktem odniesienia dla moich własnych roz- ważań na temat charakteru prawnego uchwały, stanowiąc inspirację przy zaj- mowaniu własnego stanowiska w przedmiocie charakteru prawnego uchwały. 46 Ibidem. 47 P. Antoszek, Cywilnoprawny..., s. 183; idem, Charakter prawny aktu głosowania wspólnika spółki kapitałowej, Pr.Sp. 2005, Nr 9. 10 2. Przegląd poglądów doktryny na temat... Agnieszka Hajos-Iwańska podziela obserwację, że istnieją zarówno uchwały niebędące czynnościami prawnymi, jak i uchwały wywołujące skutki prawne (czyli stanowiące czynności prawne)48. Zdaje się zatem podzielać wcześniej omawiane koncepcje Z. Radwańskiego i P. Antoszka. Z kolei A. Jarocha przyjmuje, że nie wszystkie uchwały stanowią czynności prawne, przymiot taki posiadają bowiem jedynie te, które zmierzają do wywo- łania skutków prawnych49. Warto przytoczyć poglądy autora w przedmiocie uchwał nieprowadzących do skutków prawnych, gdyż odmawia im w ogóle przymiotu uchwały w rozumieniu KSH. Pisze on: „Wypowiedź zgromadze- nia wspólników spółki kapitałowej, która nie zmierza do wywołania skutków prawnych (apele, stanowisko organu wobec określonej kwestii itp. – nawet je- śli nadaje się im oznaczenie «uchwały»), nie jest uchwałą, a zatem jest w istocie jedną z form «nie uchwały», zdarzeniem o charakterze mieszanym: faktycz- nym i prawnym, swego rodzaju «oświadczeniem wiedzy» organu, które nie podlega ocenie zgodności z prawem czy umową spółki (aktem założycielskim, statutem)”50. W konsekwencji w opinii tego autora nie wszystkie uchwały będą podlegały zaskarżeniu powództwem o stwierdzeniu nieważności ze względu na ich treść, pomimo że sam KSH nie czyni żadnych ograniczeń ani nie daje nawet podstaw do takiego różnicowania przedmiotu zaskarżenia. Twierdzi on, że uchwały niewywołujące skutków prawnych, a więc niebędące w świetle jego poglądów czynnością prawną, będą mogły być zaskarżone w trybie powódz- twa o stwierdzenie nieważności jedynie ze względu na tryb podjęcia, a nie treść51. Zarazem wydaje się, że A. Jarocha nie czyni zastrzeżeń wobec możli- wości zaskarżenia uchwał niewywołujących skutków prawnych (a więc według jego koncepcji – „nie-uchwał”) powództwem o uchylenie uchwały. Uzasadnie- nia dla takich konkluzji tego autora można doszukiwać się w przyjętym przez niego założeniu, że „tylko czynność prawna może podlegać ocenie co do waż- ności”52. Andrzej Koch dla określenia charakteru prawnego uchwały dokonuje kom- pleksowej53 konfrontacji konstrukcji uchwały oraz pojęcia czynności prawnej. 48 A. Hajos-Iwańska, Nieważność..., s. 47. 49 A. Jarocha, Powództwo o stwierdzenie..., s. 24–32. 50 Ibidem, s. 31. 51 Ibidem, s. 30. 52 Ibidem, s. 31. 53 Trudno przecenić wartość prowadzonej analizy, gdyż jest ona bardzo dokładna i rzetelna. Wyrazem owej kompleksowości jest chociażby porównanie procedury uchwałodawczej z regułą swobody formy i swobody wyrażania woli w prawie cywilnym. 11 Rozdział I. Charakter prawny uchwały spółki kapitałowej Prowadzona analiza prowadzi go do konkluzji o swoistym charakterze jury- dycznym uchwał spółek, które mają charakter niejednolity. „Większość z nich wykazuje podobieństwo do czynności prawnych, jednak wyjątkowo są to toż- same zdarzenia prawne”54. Dostrzega także uchwały niepociągające za sobą żadnych skutków cywilnoprawnych. Autor ten podkreśla, jako jeden z elemen- tów różnicujących, specyfikę identyfikacji oświadczeń woli w uchwale, któ- rymi według niego mogą być akty głosowania poszczególnych wspólników lub „wola zbiorowa” jako synteza tych pojedynczych (czasem przeciwstawnych) głosów. Tak postawioną alternatywę zdaję się traktować rozłącznie. Zwraca on uwagę, że zakładając powstanie uchwały z pojedynczych głosów stanowią- cych odrębne oświadczenia woli osób głosujących, to „podjęta uchwała różni się oczywiście od wielostronnych czynności prawnych, które dochodzą do skutku przez złożenie zgodnych co do swej treści oświadczeń woli ich uczest- ników”55. Przeprowadzona przez tego autora konfrontacja pojęcia czynności prawnej z konstrukcją uchwały wykazała także różnice w sposobie podejmo- wania uchwał z wyrażaniem oświadczeń woli stanowiących element klasycznie ujmowanej czynności prawnej (sformalizowana procedura w przeciwieństwie do swobody wyrażenia woli na gruncie art. 60 KC). Radosław Flejszar i S. Kocur zdają się dostrzegać złożony charakter uchwał, a zatem że nie wszystkie z nich stanowią czynności prawne. Zwracają ponadto uwagę na możliwość ich podjęcia bez konieczności uzyskania jednomyślno- ści56. Anna Zbiegień-Turzańska należy do grona osób podzielających pogląd, że uchwała stanowi czynność prawną, o ile zmierza do wywołania skutków cy- wilnoprawnych57. Analiza różnych rodzajów uchwał prowadzi jej zdaniem do wniosku, że większość z nich spełnia ten warunek. Nie ma bowiem znaczenia, czy skutek ma charakter wewnętrzny, czy zewnętrzny. Kazimierz Zawada, dokonując syntetycznego ujęcia stanu wypracowanego w ramach doktryny, pisze, że: „uchwały kolegialnych organów spółek kapita- łowych, które wyrażają wolę wywołania skutków prawnych, należy traktować jako wielostronne czynności prawne spółki o skutku zewnętrznym (jako przy- kład podaje art. 379 KSH) lub o skutku wewnętrznym, tj. występującym mię- 54 A. Koch, Podważanie uchwał..., s. 24. 55 Ibidem, s. 12. 56 R. Flejszar, S. Kocur, Moc wiążąca uchwał organów spółek kapitałowych wobec osób trze- 57 A. Zbiegień-Turzańska, Sankcje wadliwych uchwał zgromadzeń spółek kapitałowych i spół- cich, Pr.Sp. 2009, Nr 7–8, s. 2–11. dzielni, Warszawa 2012, s. 4–15. 12 2. Przegląd poglądów doktryny na temat... dzy spółką a osobami sprawującymi funkcje w innym organie spółki (tu jako przykład przywołuje art. 395 § 2 KSH), albo jako wielostronne oświadczenia woli, stanowiące składnik czynności prawnej spółki o skutku zewnętrznym (tu autor przywołuje art. 17 § 1 KSH)”58. Z powyższego ujęcia można wywniosko- wać, że obok „uchwał, które wyrażają wolę wywołania skutków prawnych” wy- stępują uchwały, które takiej woli wywołania skutków prawnych nie wyrażają. Anna Rachwał stwierdza wprost, że uchwała wspólników, prowadząca do powstania skutków prawnych, w tym o charakterze korporacyjnym, jest czyn- nością prawną spółki59. Reasumując stan dyskursu naukowego toczonego w doktrynie, uchwały można podzielić na takie, które są zarazem czynnościami prawnymi, oraz na takie, którym przymiotu tego nie można przyznać. Dodatkowo w doktry- nie uchwały dzielone są na zewnętrzne i wewnętrzne, co z punktu widzenia opisu oddziaływania i skierowania uchwały na określoną sferę stosunków (ze- wnętrznych bądź wewnętrznych) stanowi wartościowe spostrzeżenie deskryp- tywne, pomimo iż praktyczne konsekwencje tego rozróżnienia nie są zna- mienne. Uchwały wewnętrzne także mogą stanowić czynności prawne. Jak trafnie piszą S. Sołtysiński i A. Opalski: „Uchwały o skutkach wewnętrznych wywołują konsekwencje analogiczne do skutków klasycznych czynności praw- nych (art. 56 KC), polegające na zmianie praw i obowiązków kolektywów, pia- stunów lub członków organizacji (np. zawieszenie członka zarządu, powierze- nie członkowi rady nadzorczej pełnienia obowiązków zarządczych lub zmiana zakresu uprawnień piastuna zarządu w zakresie kierowania pracami zarządu albo w przedmiocie sprawowania nadzoru przez członka rady)”60. Wskazują oni dalej, że niektóre uchwały (np. uchwała upoważniająca przewodniczącego rady nadzorczej do zawarcia umowy o pracę z członkiem zarządu spółki) wy- wołują podobne skutki kompetencyjne, jak np. udzielenie lub zmiana umoco- wania przedstawiciela przez mocodawcę (art. 95 § 2 KC)61. 58 K. Zawada, Zaskarżanie uchwał wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz uchwał walnego zgromadzenia akcjonariuszy, [w:] A. Nowicka (red.), Prawo prywatne czasu prze- mian. Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Stanisławowi Sołtysińskiemu, Poznań 2005, s. 595. 59 A. Rachwał, [w:] S. Włodyka (red.), System Prawa Handlowego. Tom 2. Prawo spółek han- dlowych, Warszawa 2012, s. 810. 60 S. Sołtysiński, A. Opalski, Zaskarżanie uchwał..., s. 10. 61 Ibidem. 13 Rozdział I. Charakter prawny uchwały spółki kapitałowej 3. Uchwała w świetle teorii organu osoby prawnej Spółka kapitałowa jako osoba prawna działa przez swoje organy. Według definicji A. Kidyby, przez organ należy rozumieć „stały, niezbędny, ustrojowy składnik każdej osoby prawnej, który tworzą osoby fizyczne, objawiający wolę osoby prawnej i umożliwiający działanie tej osobie w ramach jej zdolności prawnej”62. Do tworzenia i urzeczywistniania woli osoby prawnej powołane są jednostki wchodzące w skład jej organów63. Zgodnie z teorią organu64, która wyprowadzana jest z brzmienia art. 38 KC, działania organu osoby prawnej są działaniami samej spółki. W spółkach kapitałowych organy klasyfikuje się jako właścicielskie bądź menedżerskie65. Zgromadzenie wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz walne zgromadzenie akcjonariuszy spółki akcyjnej to organy właścicielskie. Z ich pomocą podmioty, do których spółka należy, mogą wywierać wpływ na jej działalność. Sposobem, za pomocą którego organ właścicielski działa, jest podjęcie uchwały. Również organy menedżerskie mogą podejmować uchwały, jednakże w przypadku zarządu podejmowanie uchwał stanowi zaledwie nie- wielką część spektrum instrumentów jego działania. Uchwała zgromadzenia wspólników spółki z o.o. czy też walnego zgro- madzenia akcjonariuszy spółki akcyjnej (WZA) stanowi oświadczenie, które przypisywane jest samej spółce. Należy bowiem pamiętać, że w świetle teorii organu, wspólnicy (akcjonariusze) ten organ tworzący nie działają na rzecz spółki czy też w jej imieniu, ale działają po prostu jako spółka (chociaż przy- jęta konwencja językowa czasem skłania do posługiwania się sformułowaniami bardziej adekwatnymi do konstrukcji teorii przedstawicielstwa, co szczególnie jest widoczne przy opisywaniu czynności podejmowanych przez członków za- rządu, gdy często używa się konwencji „spółka x, reprezentowana przez człon- 62 A. Kidyba, Prawo handlowe, Warszawa 2015, s. 140. 63 M. Pazdan, Niektóre konsekwencje teorii organów osoby prawnej, Prace Naukowe Uniwer- sytetu Śląskiego. Prace Prawnicze 1969, t. 1, s. 205–206. 64 Teoria organu na gruncie art. 38 KC przyjmowana jest powszechnie w polskiej doktry- nie i judykaturze. Zob. przykładowo S. Dmowski, R. Trzaskowski, [w:] J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 2014, komentarz do art. 38 KC; A. Kidyba (red.) Kodeks cywilny. Komentarz. Tom 1. Część ogólna, Warszawa 2012, komentarz do art. 38 KC, wraz z przywoływanymi tam orzeczeniami. 65 Na temat klasyfikacji organów na przykładzie spółki akcyjnej (jako modelowej spółki ka- pitałowej) zob. A. Szumański, [w:], A. Szumański, I. Weiss, Prawo spółek, Warszawa 2014, s. 951 i nast. 14 3. Uchwała w świetle teorii organu osoby prawnej ków zarządu y oraz z”). Umocowanie piastuna organu osoby prawnej powo- duje, że jego zachowanie traktujemy jako zachowanie samej osoby prawnej66. Maciej Gutowski, podsumowując wypracowany przez polską doktrynę doro- bek odnośnie do teorii organu, wskazuje trzy warunki potrzebne, aby działanie osób fizycznych uważane było za działanie samej osoby prawnej: „aby osoba ta występowała w sposób wyraźny lub dorozumiany jako organ, faktycznie była takim organem, a jej działanie mieściło się w granicach kompetencji określo- nych przepisami o ustroju danej osoby prawnej”67. Wprawdzie wspólnicy spółki kapitałowej nie są klasycznym piastunem or- ganu osoby prawnej68 (takim jak np. członkowie zarządu), niemniej podej- mując uchwałę w ramach zgromadzenia wspólników (walnego zgromadzenia akcjonariuszy) działają jako sama spółka. Uchwały organu spółki kapitałowej są pewnego rodzaju aktem dokonywanym przez spółkę, który może być skie- rowany wobec innego organu spółki (np. uchwała rady nadzorczej wzywa- jąca zarząd do podjęcia określonego działania), osób działających w ramach struktury organizacyjnej spółki na jej rzecz (np. uchwała zarządu formułująca wytyczne dla jej pracowników) czy wreszcie podmiotów stojących zupełnie poza spółką (np. uchwała walnego zgromadzenia akcjonariuszy o emisji ob- ligacji). Z tego względu należy uznać za budzące zdziwienie spotykane nie- kiedy próby postrzegania uchwał, jako działania nie przez samą spółkę, jak chociażby sformułowanie J. Frąckowiaka, że „należy odróżnić te sytuacje, gdy występują piastunowie organów osób prawnych, których oświadczenie woli z punktu widzenia ustawy jest oświadczeniem samej osoby prawnej, od podej- mowania uchwał przez różne organy tej osoby”69. Jeżeli bowiem nie traktować np. uchwały zarządu (która nie zawsze musi być zarazem oświadczeniem woli) jako oświadczenia samej spółki, to czyje w takim razie byłoby to oświadczenie? Zarząd przecież, jako organ osoby prawnej, nie ma własnej podmiotowości, zatem nigdy nie działa we własnym imieniu (poza wyjątkowym przypadkiem określonym w art. 422 § 2 pkt 1 KSH, który wyposaża, na zasadzie wyjątku potwierdzającego ogólny brak podmiotowości, zarząd, radę nadzorczą, komi- sję rewizyjną oraz poszczególnych ich członków, w zdolność sądową i pro- 66 J. Frąckowiak, Handlowe czynności..., s. 11. 67 M. Gutowski, Sankcja wobec czynności prawnej dokonanej przez „fałszywy organ” osoby prawnej, PPH 2008, Nr 3, s. 46. Zob. też literaturę przywoływaną przez tego autora w przypisie do cytowanego powyżej zdania. 68 Aczkolwiek w doktrynie używa się także wobec nich przymiotu „piastuna organu”. Zob. P. Antoszek, Cywilnoprawny... 69 J. Frąckowiak, Handlowe czynności..., s. 11. 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Uchwały nieistniejące wobec sankcji nieważności wadliwych uchwał zgromadzeń spółek kapitałowych
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: