Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00116 008666 13447205 na godz. na dobę w sumie
Uczeń czarnoksiężnika, czyli społeczna historia marketingu - ebook/pdf
Uczeń czarnoksiężnika, czyli społeczna historia marketingu - ebook/pdf
Autor: Liczba stron:
Wydawca: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-235-2549-3 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> biznes >> zarządzanie i marketing
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Autorka ukazuje w wielostronnym i wielopłaszczyznowym ujęciu ewolucję marketingu i konsekwencje tej ewolucji dla firm, gospodarki rynkowej oraz ekonomii jako dyscypliny. Porusza kwestię, jakie zmiany w tych obszarach warunkują rozwój praktyk marketingowych. Rzeczowo przedstawia zjawiska i procesy generowane przez marketing, ilustrując je odpowiednimi, obrazowymi przykładami. Poza kontekstem ekonomicznym i społecznym uwzględnia w swej analizie kontekst kulturowy, dzięki czemu książka włącza się w nurt tak obecnie – w dobie niewygasłego jeszcze kryzysu ekonomicznego – potrzebnych monograficznych, całościowych ujęć długofalowego rozwoju kluczowych obszarów gospodarki rynkowej.

Jest to publikacja ważna nie tylko dla badaczy i ekspertów zajmujących się marketingiem, ale przede wszystkim dla tych, którzy zajmują się innymi obszarami gospodarki. Mogą dzięki tej pracy szerzej i wszechstronniej spojrzeć na interesujące ich zagadnienia. Nie dotyczy to tylko ekonomistów, ale także socjologów i psychologów, a w zasadzie przedstawicieli wszystkich nauk społecznych.


Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

WPROWADZENIE Marketing rzadko bywa przedmiotem zainteresowania naukowe- go badaczy i teoretyków spoza kręgu nauk o zarządzaniu. Z jednej bowiem strony w nauce obowiązuje niepisana zasada poszanowania autonomii rozdzielonych między specjalistyczne dyscypliny pól ba- dawczych; z drugiej zaś marketing, postrzegany jako zestaw narzędzi organizujących funkcjonowanie firmy, wydaje się z gruntu ateore- tyczny i tym samym intelektualnie niezbyt ciekawy. Refleksja nad marketingiem ma w  konsekwencji głównie charakter analizy we- wnętrznej, prowadzonej przez samych specjalistów od marketingu. W jej obrębie dominują prace o charakterze pojęciowym, poświęco- ne krytycznej analizie poszczególnych szkół i modeli, oraz rozważania nad historią dziedziny na tle trendów gospodarczych i społecznych. To wewnętrzne spojrzenie przyjmuje jednak jako datum wąską, osa- dzoną we własnej dziedzinie definicję marketingu jako specyficznej filozofii i praktyki zarządczej przedsiębiorstwa. Peter Drucker pisze o  marketingu tak: „jest nie tylko czymś więcej, niż sprzedażą: to w ogóle nie jest jakaś działalność wyspecjalizowana. Obejmuje on po prostu cały biznes, traktowany z  punktu widzenia ostatecz- nego rezultatu, czyli z punktu widzenia klienta. Dlatego troska i odpowiedzialność za marketing musi przenikać wszystkie działy przedsiębiorstwa” (Drucker 1998: 54, podkr. A.G.). W tym ujęciu marketing – choć nie jest „działalnością wyspecjalizowaną”, a raczej przenikającą wszystkie aspekty prowadzenia biznesu filozofią „służby klientowi” – ogranicza się i zamyka w sferze prowadzenia firmy, któ- ra powinna wychodzić od rozpoznania jego oczekiwań, preferencji i potrzeb, a następnie poprzez odpowiednie ustawienie wszystkich procesów biznesowych adekwatnie na nie odpowiedzieć. Istotą mar- ketingu, podkreślaną we wszystkich jego definicjach, jest połączenie funkcji biznesowej (sukces rynkowy) z funkcją społeczną (zaspoka- janie potrzeb). Ludzkie potrzeby są jednak dla firmy faktem zasta- nym, którego nie poddaje się refleksji; materiałem „obrabianym” w procesie wytwarzania produktów i przekazów. Firma nie wnika też 7 Uczen czarniksieznika.indd 7 2016-12-02 12:07:08 w życie klienta, ograniczając się jedynie do wnikliwego śledzenia sa- tysfakcji czerpanej z konsumpcji dostarczanego przez siebie dobra; lokalne konteksty i globalne trendy rozpatrywane są tylko z punktu widzenia strategicznych wyzwań dla firmy. Marketing zaczyna się i kończy w firmie, a świat jest jedynie odniesieniem do jego dzia- łania. Oznacza to specyficzną perspektywę, z której ujmowana jest rzeczywistość: człowiek widziany jest jako konsument; społeczeń- stwo – jako zbiór grup docelowych; dochód rozporządzalny jako po- tencjał nabywczy; jakość życia mierzona jest poziomem konsumpcji oraz ilością i jakością posiadanych dóbr. To, co pozostaje poza tak wykrojoną dziedziną zainteresowań, nie należy do marketingu i nie wchodzi w  domenę jego autorefleksji. Nie należy traktować tego stwierdzenia jako zarzut pod adresem marketingu: to samo przecież można powiedzieć o pozostałych naukach. Każda z nich ustanawia swoistą perspektywę poznawczą, oświetlającą przedmiot poznania w szczególny sposób i organizującą jego badanie. Ekonomiści mają swojego zredukowanego do działań ekonomicznych1 homo economi- cus; socjologowie – rozpatrywanego wyłącznie w przestrzeni relacji społecznych homo socialis; teoretycy marketingu koncentrują się na konsumpcji i „człowieku konsumującym”2. Nie należy oczekiwać, że teoretycy marketingu zaczną zajmować się marketingiem w szer- szym ujęciu zarówno dlatego, że oznaczałoby to naruszenie własnego paradygmatu, jak i  dlatego, że wykroczyliby poza granice własnej kompetencji, na cudze pole intelektualne. Z  kolei przedstawiciele innych nauk dostrzegają co prawda szersze konteksty funkcjonowania marketingu, ale z reguły nie uj- mują zaobserwowanych zjawisk – takich jak cechujący współczesne społeczeństwa konsumpcjonizm czy inwazja symulakrów w obszar kultury – jako niezbywalnej, logicznej konsekwencji jego istoty. 1 Co nie znaczy gospodarczych; w kategoriach ekonomicznych da się rozpatry- wać najróżniejsze sfery ludzkich decyzji, takich jak matrymonialne i rodziciel- skie, ale także przestępczość czy stosowanie przemocy wobec kolegów w szkole. 2 Który, przynajmniej w pierwszym okresie kształtowania się myśli marketingo- wej, był również homo economicus, gdyż swoich wyborów konsumenckich doko- nywał racjonalnie i dążył do optymalizacji użyteczności. 8 Uczen czarniksieznika.indd 8 2016-12-02 12:07:08 Ze zrozumiałych względów analizy kulturoznawców czy socjologów nie sięgają głęboko w sam marketing, który jest wszak odrębną, spro- fesjonalizowaną dziedziną wiedzy. Wymagałoby to alternatywnej definicji marketingu – już nie w kategoriach specyficznej orientacji przedsiębiorstwa, ale w kategoriach całościowej praktyki, która obej- muje nie tylko firmę wytwarzającą dobra, ale i system społeczno- gospodarczo-kulturowy, w którym owa firma jest zagnieżdżona. Je- dynie przy tak szerokim ujęciu można by było poddać analizie styk między światem społeczno-kulturowym a światem prowadzenia biz- nesu i dokonać rozbioru idei „służby klientowi”. Niniejsza książka jest próbą takiego właśnie, szerokiego ujęcia marketingu jako rozrastającego się systemu praktyk społecznych obejmujących coraz to nowych aktorów i dziedziny życia, urucha- miających procesy i  mechanizmy daleko wykraczające poza hory- zont zarządzania firmą. Po pierwsze bowiem, marketing powołuje do życia cały ekosys- tem powiązanych z  nim funkcji i  aktorów. Trafne rozpoznawanie oczekiwań klienta wymaga wszak produkowania wiedzy dotyczącej jego preferencji, zachowań, statusu i usytuowania w sieciach wpły- wu społecznego. To właśnie marketing wytworzył popyt na badania rynkowe, które dzisiaj są już potężnym przemysłem, zainteresowa- nym w podtrzymywaniu i podkreślaniu swojej fundamentalnej roli w sukcesach działających na rynku firm. Skądinąd właśnie badania rynku w okresie po II wojnie światowej stały się ważnym impulsem dla rozwoju naukowych badań empirycznych, motorem poszuki- wania nowych technik pomiarowych i analitycznych oraz swoistym dowodem skuteczności podejmowania decyzji na bazie rzetelnych danych (evidence based policy) (por. Poleszczuk 1990). Jak widać, zasięg oddziaływania marketingu jest szeroki i  długoterminowy: „czysta” nauka do dzisiaj boryka się z  określeniem swego stosun- ku do badań rynku oraz wszelkich analiz z tej dziedziny3; fakt, że funkcjonują one poza rdzeniem prawdziwej nauki, powoduje też ich 3 Niektóre wydawane w Polsce czasopisma z dziedziny badań marketingowych znajdują się wprawdzie na liście punktowanej, ale nie są traktowane jako „po- ważne”. 9 Uczen czarniksieznika.indd 9 2016-12-02 12:07:08 niewielką obecność w kształceniu studentów4. Agencje badawcze są ważnym aktorem w systemie praktyk marketingowych, i to nieko- niecznie w swojej funkcji dostarczania użytecznej informacji: coraz częściej pełnią też rolę „osłaniającą” marketingowców, którzy mogą przerzucić odpowiedzialność za nietrafną decyzję na wyniki badań5. Na marginesie można dodać, że same agencje są przedsiębiorstwami działającymi na wysoce konkurencyjnym rynku i w jakiejś mierze stosują się do filozofii marketingu6. Marketing powołuje też do życia cały szereg aktorów – dzisiaj również okrzepłych w postaci wielkich przemysłów – zajmujących się komunikacją, docieraniem do klienta, kupowaniem jego uwagi, animowaniem go i  budowaniem opartych na zaufaniu relacji pu- blicznych. Mam tu na myśli przede wszystkim agencje reklamowe, piarowe, „wydarzeniowe” („eventowe”, jak się zwykło je nazywać), zajmujące się tworzeniem przekazów oraz programowaniem interak- cji. W  ich cieniu funkcjonują aktorzy o  znaczeniu strategicznym, zajmujący się planowaniem komunikacji i kupowaniem uwagi7 od- biorcy: domy mediowe, media plannerzy, analitycy identyfikujący wzory konsumpcji mediów8. 4 Choć w pewnym okresie agencje badawcze były głównym pracodawcą zatrud- niającym absolwentów socjologii, na studiach rzadko można było spotkać zajęcia kształcące w zakresie badań rynku. 5 Skądinąd agencje również mają masę dobrych wyjaśnień źródeł zwodniczego wyniku; jedyną sankcją, jaka może je spotkać, jest utrata zleceniodawcy (klienta) – również i to jednak rzadko się zdarza, ponieważ w relacjach z agencją liczy się lojalność i zaufanie. 6 Nie chodzi o  to, że dostarczają dane zgodne z  oczekiwaniami klienta (tak z pewnością nie jest), ale o to, że rozwijają i opatrują marką metodologie badaw- cze, szczególnie w sferze bardziej złożonych pomiarów, jak np. symulowane testy rynku czy segmentacje. 7 Oczywiście, fizycznie domy mediowe kupują czas reklamowy i powierzchnie reklamowe, w istocie jednak idzie o uwagę konsumenta. 8 Pomiar konsumpcji mediów jest potężną branżą, niezwykle kosztochłonną – choćby z uwagi na konieczność instalowania urządzeń pomiarowych w odbior- nikach telewizyjnych i wielkie próby niezbędne w badaniach czytelnictwa prasy czy słuchalności radia. 10 Uczen czarniksieznika.indd 10 2016-12-02 12:07:08 W bezpośrednio wytworzonym na potrzeby marketingu ekosys- temie – a można do niego dorzucić wielu pomniejszych aktorów, jak choćby agencje konsultingowe, akademie marketingu, domy produkcyjne wyspecjalizowane w kręceniu reklam – relacje i inter- akcje są niezwykle złożone. Agencje reklamowe nie przepadają za badaczami rynku i często kontestują wyniki badań krytycznie ewa- luujące koncepty reklamowe. Agencje badawcze chętnie przejęłyby rolę doradczą, tym samym budując sobie silniejszą pozycję wobec marketingu, nie zauważając przy tym, że rola agencji konsultingo- wych nie jest w pełni merytoryczna9. Wszyscy jednak są uzależnieni od budżetów marketingowych: każdy kryzys marketingu odbija się natychmiast na przychodach funkcjonujących w obrębie ekosyste- mu aktorów10. Schyłek marketingu nie leży w niczyim interesie. Marketing nie tylko wytwarza specyficzny ekosystem funkcji bezpośrednio związanych ze „służbą klientowi”. Dodatkowo prze- kształca on o wiele szerszą sieć istniejących wcześniej aktorów, z któ- rymi łączą go różnorakie współzależności: handel, bez którego to- war nie dotrze do klienta; media, bez których do klienta nie dotrze przekaz; konkurencję, wobec której stosuje nowe (marketingowe) techniki budowania przewagi; oraz ludzi (czy raczej – konsumen- tów), wobec których stosuje nowe techniki sprzedaży. Ujmując rzecz niezwykle skrótowo, marketing przekształca handel w dystry- bucję11, media w  kanały dotarcia12, konkurentów w  dostarczycieli 9 Często chodzi raczej o rozproszenie odpowiedzialności, a nie o zasięgnięcie po- rady; w tym wymiarze badacze i doradcy wzajemnie się uzupełniają. 10 Nawet jeśli narasta świadomość różnych negatywnych aspektów marketingu, aktorzy zachowują milczenie; co najwyżej pojedyncze osoby odchodzą do innej pracy. 11 Co oznacza, że znika charakterystyczny dla handlu wymiar społeczny i interak- cyjny na rzecz wielkich hal, które są „maszynami do sprzedawania”. 12 Media kupowane są ilościowo (tj. z uwagi na liczbę potencjalnych reprezen- tantów grupy docelowej, których można w danym „okienku” uchwycić), a nie jakościowo (tj. z uwagi na to, co lubią oni oglądać); w tym sensie media postrze- gane są czysto technicznie, jako właśnie kanał fizycznego dotarcia do klienta. 11 Uczen czarniksieznika.indd 11 2016-12-02 12:07:08 alternatywnych sensów13, a ludzi w konsumentów reprezentujących grupy docelowe14. Nie chodzi tu jedynie o słowa, ale o całkiem real- ne działania, wytwarzające nowe procesy i mechanizmy: marketing inwestuje w dystrybucję, a to przekłada się na siłę sieci handlowych; koncentruje się na budowaniu marki, pozbywając się fabryk – co przekłada się na dostępność i charakter pracy w „zdezorganizowa- nym” kapitalizmie. Powstający w  ten sposób ekosystem staje się w  coraz więk- szym stopniu globalny dzięki intensywnemu powstawaniu ponad- narodowych korporacji (TNC), nowemu międzynarodowemu podziałowi pracy i  powstawaniu rajów podatkowych, takich jak Curaçao, Wyspy Dziewicze czy Lichtenstein. Sprzyja temu rewolucja technologiczna, zwłaszcza w transporcie i komunikacji, która spra- wia, że ekonomicznie sensowne staje się dzielenie produkcji danego dobra między różne części świata. Jak celnie zauważa Hobsbawm, „linie produkcyjne przesuwają się teraz nie w gigantycznych halach, ale przez cały świat” (Hobsbawm 1999: 262). Przytoczony tu pierwszy rodzaj argumentów na rzecz poszerze- nia definicji marketingu i ujmowania go jako systemu powiązanych praktyk społecznych odwołuje się do jego zdolności wytwarzania – zarówno w węższym, jak szerszym ujęciu – swoistego ekosystemu społecznego, którego jest częścią i motorem, a który zwrotnie działa na rzecz jego podtrzymywania i uprawomocniania. Ujmowany w tej perspektywie – a na rzecz jej przyjęcia argumentowała będę w tej książce – marketing daleko wykracza poza mury przedsiębiorstwa, co również będę chciała pokazać. Istnieje jednak i drugi rodzaj argumentów na rzecz tezy, że mar- keting jest systemem praktyk społecznych obejmujących pole szersze niż oryginalnie dla niego zakrojone. Co prawda w kanonicznych de- finicjach wskazuje się na jego funkcję społeczną, ale rozumiana jest 13 Chodzi o marki, które stają się nosicielami wartości firmy (a nie – jak przed- tem – posiadane fabryki). 14 Które w coraz większym stopniu stają się plemionami skupionymi wokół mar- ki – totemu. 12 Uczen czarniksieznika.indd 12 2016-12-02 12:07:08 ona niezwykle wąsko: jako zaspokajanie oczekiwań i potrzeb klien- tów, dostarczanie im satysfakcji w  ramach aktu wymiany. Można i należy jednak przyjrzeć się społecznemu wymiarowi działań marke- tingowych w szerszym ujęciu, wykraczającym poza rozumienie „spo- łecznego” jako zbiorczej nazwy dla masy indywidualnych zachowań konsumenckich. Nie uprzedzając dalszych rozważań, zasygnalizuję jedynie w tym miejscu, że marketing wprowadza w obieg produk- ty, które są nośnikami znaczeń i relacji społecznych, a tym samym mają moc przekształcania tkanki społecznej; że stał się potężnym rzecznikiem współtworzonych przez siebie „segmentów” – grup spo- łecznych w  rodzaju „zaradnych pań domu” czy „aspirujących tra- dycjonalistów”; że w swoich działaniach zakorzenia się w skryptach poznawczych, znaczeniach kulturowych, ale również deficytach ra- cjonalności czy ograniczeniach samokontroli. Biorąc pod uwagę in- westowane środki, siła jego oddziaływania jest zapewne wielokrotnie większa niż różnego rodzaju kampanii społecznych i informacyjnych, zorientowanych na wzmocnienie „zbiorowego rozumu”. Społeczne i kulturowe aspiracje są, jak się przekonamy, coraz częściej i jawniej formułowane przez marketingowych guru, upatrujących w markach lekarstwo na problemy z budowaniem tożsamości i postnowoczesną płynność. Idea „wspólnot konsumpcji”, które zastąpić mają utracone więzi społeczne, przede wszystkim sąsiedzkie, zakłada, że pozbawione zakorzenienia jednostki osadzać się będą i krystalizować w społeczno- ści wokół marek15. Pomijając pytanie o zdolność marek (i stojącego za nimi marketingu) do wytwarzania więzi społecznych i uspołeczniania jednostek, tego rodzaju program dobrze ilustruje powiązanie marke- tingu z przemianami społecznymi i społeczny charakter jego praktyk. Można by zaryzykować tezę, że wraz z  marketingiem wzra- sta i  krzepnie potężny przemysł „zaspokajania ludzkich potrzeb”, konkurujący o  udział w  naszych umysłach, uwadze, sercach 15 Z pomocą menedżerów społeczności (ang. community managers), nowego za- wodu wytworzonego w sferze gier onlinowych, ale aktualnie upowszechniającego się w innych kategoriach dóbr. 13 Uczen czarniksieznika.indd 13 2016-12-02 12:07:08 i portfelach16, który jednocześnie w coraz większym stopniu wkracza – i to całkiem namacalnie – w codzienne życie konsumentów, włą- czając ich w system praktyk marketingowych. Jak bowiem inaczej określić to, co dzieje się w  świecie współtworzonych przez graczy onlinowych gier czy w klubach Harleya Davidsona? Wytworzony przez i wokół marketingu system praktyk poszerza swój zasięg – i jest to kolejny argument na rzecz wykroczenia w jego definicji poza ściany przedsiębiorstw. Skuteczność marketingu jako instrumentarium osiągania celów biznesowych okazała się bowiem tak duża, że podbija on kolejne rynki, i to nie tylko geograficzne. Fun- dujące go służebne podejście do odbiorcy – konsumenta upowszech- nia się poza gospodarką i rynkiem, w wielu par excellence społecznych domenach ludzkiego świata: w polityce – jako narzędzie budowania społecznego poparcia, pozyskiwania zwolenników i konsolidacji elek- toratów, do złudzenia przypominających grupy docelowe; w rozwoju regionalnym – w postaci marketingu terytorialnego; w działalności społecznej – w postaci marketingu społecznego. Trudno w tej sytuacji utrzymywać, że pole oddziaływania marketingu ogranicza się do za- rządzania firmami oraz do tradycyjnie pojmowanej konsumpcji dóbr i usług, tym bardziej że dysponuje on potężnymi środkami oddziały- wania na odbiorców. Budżety przeznaczane w firmach na „rozwijanie rynku” (ang. market development) – czyli na działania zorientowane na zwiększenie obecności i dostępności różnego rodzaju dóbr w han- dlu, na promocje, reklamy w rozmaitych mediach, wydarzenia zwią- zane z daną marką (tzw. eventy), budowanie relacji itp. – są ogromne. Aby uzmysłowić sobie rozmiary inwestycji w przemysł „zaspokajania potrzeb”, wystarczy proste porównanie: firmy reklamujące się w me- diach wydały w Polsce w 2014 roku na reklamy prawie 7,3 miliarda złotych17 – w tym samym roku dotacja z budżetu państwa na naukę wyniosła 7,1 miliarda, a na gospodarkę mieszkaniową – 1,27 miliar- 16 Przytoczone pojęcia są powszechnie stosowane, a  udziały (w umysłach, ser- cach, portfelach, półkach, mediach itp.) – mierzone, często z wykorzystaniem bardzo wyrafinowanych technik analitycznych. 17 Por. raport grupy Starlink: http://starlink.pl/Eksperci-w-mediach/5/1/all/Ra- porty.html, dostęp 21 grudnia 2015. 14 Uczen czarniksieznika.indd 14 2016-12-02 12:07:08 da18. Należy przy tym pamiętać, że reklama to jedynie część inwesty- cji ponoszonych przez marketing na rzecz rozwoju rynku19. Przejmowanie praktyk i idei marketingu przez kolejnych aktorów społecznych i politycznych oraz związane z nim gigantyczne budżety sugerują, że stał się on współcześnie potężną siłą kształtującą dynami- kę procesów zbiorowych. Uzasadniona wydaje się więc teza, że mar- keting – rozumiany jako pewna filozofia działania (osiągania celów) i system związanych z nią praktyk – jest ważnym aktorem i genera- torem zmian we współczesnym świecie. Pojawiają się głosy, że jest on współodpowiedzialny za nękający świat wciąż niezażegnany kry- zys finansowy: „marketing jako nauka musi odpowiedzieć na pytanie o swój udział w doprowadzeniu do wybuchu kryzysu ekonomicznego w USA, a potem na rynkach światowych, chociaż nie był on z pewno- ścią najważniejszy. Chodzi zarówno o promowanie kolejnego (drugie- go) American Dream of Life, czyli «domu dla każdego» – amerykań- skiej polityki konsumpcji obu zresztą głównych partii politycznych, o rolę działań promocyjnych w tworzeniu tzw. bąbli spekulacyjnych czy o  promocję wcześniejszych działań marketingu behawioralnego w  zakresie tzw. infantylizacji konsumenta, w  tym «konsumeryzacji dziecka»” (Żabiński 2014: 202; por. też Garbarski 2004). Nie podejmuję się odpowiedzieć na pytanie o udział marketingu w światowym kryzysie, choć jakiś zarys takiej odpowiedzi może wy- łonić się z prowadzonych w książce analiz. Mój zamysł jest skrom- niejszy: zamierzam przyjrzeć się istocie filozofii „służby klientowi”, z  której marketing wyrasta, oraz najistotniejszym aspektom wy- tworzonych w jego obrębie praktyk. Zaczynam zatem, w rozdziale pierwszym, od analizy momentu, w którym marketing w nowocze- snej postaci, jako systemowa i systematyczna praktyka, pojawia się na scenie; chodzi zresztą nie tylko o moment, ale i o miejsce. Sądzę bowiem, iż fakt, że ojczyzną marketingu w formie, w jakiej go znamy, 18 Por. Ustawa budżetowa zamieszczona na stronie Ministerstwa Finansów: http:// www.mf.gov.pl/ministerstwo-finansow/dzialalnosc/finanse-publiczne/budzet- -panstwa/ustawy-budzetowe/2014/ustawa, dostęp 21 grudnia 2015. 19 Współcześnie inwestycje w reklamę stanowią nie więcej niż 30 budżetu na rozwój rynku. 15 Uczen czarniksieznika.indd 15 2016-12-02 12:07:08 były Stany Zjednoczone, a Europa przyjmowała go nad wyraz nie- chętnie, jest znaczący i pozwala lepiej zrozumieć, czym owa filozofia prowadzenia biznesu w istocie rzeczy jest. W  rozdziale drugim przyglądam się ewolucji wytworzonego przez marketing ekosystemu, rekonstruując sprzężenia między działaniami poszczególnych aktorów i uruchomiony przez nie mechanizm pułapki społecznej. Od razu chcę podkreślić, że nie chodzi mi o dystansującą się wobec tego systemu fundamentalną krytykę (por. np. Klein 2004), ale o rekonstrukcję złożonego układu, w którego obrębie funkcjonujemy i z którego nie ma łatwego wyjścia; stąd zresztą użyta w tytule książki metafora „ucznia czarnoksiężnika”. Procesy społeczne, szczególnie te na wielką skalę, mają złożoną naturę: osobiście jestem zwolenniczką poglądu, że nie są one inicjowane i kontrolowane z jakiegoś „pulpitu sterowniczego”, ale zawsze stanowią złożenie intencjonalnych działań poszczególnych aktorów i wytwarzanych przez nie łącznych efektów, których nikt już nie kontroluje (por. Szalacha-Jarmużek 2013: 70). W tym znaczeniu łączne efekty praktyk marketingowych poszczegól- nych aktorów składają się na takie procesy i stany świata, które stano- wią dla nich nowe, nieprzewidziane wyzwanie strategiczne. Podkreślić jednak wypada, że w owej społecznej grze siły nie są równo rozłożone: „istnieją oczywiście aktorzy posiadający pozycję globalnego podmio- tu, co oznacza, że posiadają możliwości realizacji własnych interesów poprzez różne formy władzy rozciągniętej nad procesami globalnej mobilności. Obecnie funkcjonują trzy typy takich aktorów – państwa narodowe, organizacje międzynarodowe oraz tzw. pozapaństwowi ak- torzy” (Szalacha-Jarmużek 2013: 81). Dodać należy, że wśród akto- rów pozapaństwowych najpotężniejsze są transnarodowe korporacje; skądinąd wszystkie wymienione podmioty stosują filozofię i narzędzia marketingu. Ewolucja wytworzonego i  na bieżąco wytwarzanego20 ekosystemu powiązanych z marketingiem praktyk wymusza stopnio- wą rewizję – czy może raczej wzbogacanie – oryginalnych idei i narzę- dzi. Wraz z kolejnymi zapętleniami i pułapkami generowanymi przez 20 W miarę upływu czasu w obręb systemu praktyk włączani są coraz to nowi aktorzy i coraz to nowe działania. 16 Uczen czarniksieznika.indd 16 2016-12-02 12:07:08 działania (mnożących się) aktorów, marketing zmuszony jest dostoso- wywać swoje instrumentarium do nowej sytuacji. W  kolejnym, trzecim rozdziale przyglądam się ewolucji kon- cepcji marketingowych, tych przede wszystkim, które wchodzą do żywej praktyki liczących się firm. Za sprawą poszukiwania nowych przestrzeni oczekiwań – w miarę tego, jak „proste” oczekiwania są za- spokajane – i nowych narzędzi ich rozpoznawania, w sposób niezau- ważalny zmienia się treść idei „służby klientowi”, choć ona sama po- zostaje niezmieniona. Potrzeby w coraz większym stopniu lokowane są w sferze nieświadomych napięć, konfliktów motywacji czy wręcz w obszarze „mózgu gadziego”21; przekazy przesuwają się w stronę me- tafor; komunikacja przenosi się na poziom niewerbalny. Ostatnim słowem marketingu jest operowanie na poziomie archetypów, przez quasi-religijne marki-totemy. Kolejne koncepcje nie zmieniają jed- nak istoty marketingu: pozwalają ją jedynie lepiej dostrzec. Rozdział czwarty mierzy się z próbą odpowiedzi na pytanie, co właściwie robi marketing i na czym polega istota stojącej za nim filo- zofii – niezależnie od tego, że jest niewątpliwie działalnością zarząd- czą. Jeśli ująć marketing jako całościowy, złożony system praktyk, to można zapytać, co ów system wytwarza w świecie rozumianym całościowo, z  uwzględnieniem jego wymiaru społecznego i  kultu- rowego, a nie jedynie ekonomicznego. Najprostsza, choć zapewne na pierwszy rzut oka niejasna odpowiedź brzmiałaby, że zaludnia świat markami – całościowymi bytami z krwi i kości, jednocześnie materialnymi i symbolicznymi. Powstają one jednak nie w wyniku jakkolwiek ujmowanych oddolnych, organicznych procesów spo- łeczno-kulturowych – procesów określanych przez Eliasa jako cywi- lizacyjne – ale w odpowiedzi na (jakoś rozpoznawane czy raczej kon- struowane) oczekiwania klientów, w ramach racjonalności rynkowej i w rozproszonej logice decyzyjnej podmiotów gospodarczych; choć należy wrócić do poczynionej wcześniej uwagi, że niektóre spośród 21 Wyjaśnienie znajdzie Czytelnik w  rozdz. 3., w  którym omówiona zostanie uznana w marketingu koncepcja struktury ludzkich motywacji Paula Heylena. 17 Uczen czarniksieznika.indd 17 2016-12-02 12:07:08 owych podmiotów mają nieporównanie większą moc „zaludniania świata bytami” niż inne. Rzecz bowiem w tym – analizuję to zagadnienie w rozdziale pią- tym – że oczekiwania człowieka jako konsumenta, a tak przecież uj- muje go marketing, są zaledwie jednym z wymiarów ludzkich potrzeb i oczekiwań. Choć literatura z dziedziny „psychologii konsumenta” jest niezwykle bogata, pomija ona w zasadzie całą sferę zarządzania sobą, a  w szczególności zarządzania przyszłością. Jest to niezwykle istotne pominięcie, gdyż konsumpcja tu i teraz nieuchronnie pozosta- je w konflikcie z konsumpcją przyszłą, a zaspokajanie doraźnych im- pulsów może być klasycznym przypadkiem „przejadania przyszłości”. W literaturze naukowej znaleźć można liczne artykuły pokazujące nie tylko owo napięcie, ale również sens różnego rodzaju taktyk marketin- gowych wykorzystujących szczeliny w ludzkiej racjonalności22 czy też przełamujących stosowane przez konsumentów strategie samoogra- niczania23. Biorąc dodatkowo pod uwagę zmierzch „społeczeństwa dyscyplinującego”, konsumenci w jeszcze większym stopniu borykają się z problemami zarządzania sobą. W pewnym więc wymiarze, jak to widnieje w tytule rozdziału, marketing rozmiękcza lub demontuje mechanizmy samokontroli, co zarówno w  wymiarze indywidual- nym, jak i zbiorowym prowadzi do niezrównoważonej konsumpcji ze wszystkimi jej konsekwencjami dla ludzi i środowiska, teraz i na przyszłość. Wiele się mówi o społeczeństwie doraźnych gratyfikacji: w moim przekonaniu nie wynika to z jakichś bliżej nieokreślonych właściwości ponowoczesnych czasów, ale właśnie ze zmasowanej i  systematycznej pracy na pragnieniach, którą prowadzi marketing (pamiętajmy przy tym o kwotach, które inwestuje on w tę pracę!). 22 Np. skrzywienia wynikające z teorii perspektywy Kahnemana i Tversky’ego (1979). 23 Ang. self commitment, polegające na próbie nałożenia na „przyszłe ja” ograni- czeń uniemożliwiających podjęcie nieracjonalnej decyzji; klasycznym przykła- dem jest tu strategia Odyseusza, który, wiedząc o uwodzicielskiej mocy śpiewu Syren, wynajął załogę złożoną wyłącznie z głuchych marynarzy, polecił im przy- wiązać się do masztu, a na wypadek, gdyby błagał ich o uwolnienie – przywiązać jeszcze mocniej. 18 Uczen czarniksieznika.indd 18 2016-12-02 12:07:08 I wreszcie, ostatni, szósty rozdział poświęcony jest „społeczeń- stwu” jako aktorowi systemu praktyk marketingowych. Od razu trzeba podkreślić, że w instrumentarium marketingu zajmuje ono niewiele miejsca i  poza klasyczną pracą Veblena, ukazującą rolę konsumpcji (ostentacyjnej) w budowaniu statusu społecznego, oraz koncepcją stylów życia przedostało się do niego niewiele idei so- cjologicznych. O ile marketing kocha psychologię i czerpie z niej wiele koncepcji – poczynając od psychoanalizy, która już w latach pięćdziesiątych XX wieku dowiodła swojej wartości, powołując do życia m.in. lalkę Barbie, a kończąc na robiącej ostatnio furorę neu- ropsychologii – o tyle socjologia, poza kompetencjami badawczymi, jest przez niego w  zasadzie pomijana. Można wręcz zauważyć, że socjologia jest dla marketingu nieco destruktywna, zwłaszcza wtedy, gdy zajmuje się społeczną legitymizacją pragnień czy kulturowymi i społecznymi źródłami pojawiania się nowych obyczajów. Ogląda- ne od strony konsumpcji społeczeństwo jawi się bowiem jako zbiór grup docelowych, konstruowanych zresztą w miarę potrzeby i w od- niesieniu do różnych kategorii dóbr. Zdecydowanie nie jest to społe- czeństwo w rozumieniu socjologów, wyłaniające się w mechanizmie życia zbiorowego, strukturyzowane mocą różnic interesów i pozycji, konsolidowane wokół wspólnych dóbr i tradycji. Patrząc jednak re- alistycznie, to marketing ma do dyspozycji środki pozwalające ko- munikować „społeczeństwo”, nazywając i ukazując na różne sposoby harleyowców, zaradne panie domu czy tradycyjnych piwoszy. W tym rozdziale zastanawiam się nad siłą marketingowego rzecznictwa ist- nienia różnych segmentów społecznych, ale i nad konsekwencjami inwestowania przez marketing w krystalizowanie realnych wspólnot społecznych – wspólnot konsumpcji. W  społeczeństwie chodzi wszak o  coś więcej niż tylko o  konsumpcję, i  to na gruncie tych bardziej istotnych spraw krystalizują się więzi społeczne; jak zgod- nie wskazują wielcy teoretycy socjologii, kreowanie wzorców zawsze należało do warstwy wyższej i zawsze odzwierciedlało realny, istot- ny proces społeczny. By oddać na koniec głos klasykowi: „bardzo pouczająca jest pod tym właśnie względem paralela między cywilizo- waniem się zwyczajów obowiązujących przy stole a cywilizowaniem 19 Uczen czarniksieznika.indd 19 2016-12-02 12:07:08 się języka. Ukazuje ona dobitnie, że zmiana sposobu zachowania się przy stole jest częścią o wiele większej zmiany odczuć i zachowań ludzkich. Pokazuje również, w jak wielkim stopniu bodźce będące motorem tej ewolucji wyrastają ze struktury społecznej, z tenden- cji integracyjnych i kształtu stosunków międzyludzkich. Dostrzega się tu wyraźnie, jak stosunkowo nieliczne kręgi tworzą ośrodek ru- chu, który następnie ogarnia stopniowo szersze warstwy. Wszakże samo to rozprzestrzenianie się nowych modeli odczuć i zachowań jest uwarunkowane istnieniem określonych kontaktów, a co za tym idzie, określoną strukturą społeczeństwa” (Elias 2011: 184). Moż- na więc twierdzić, że marketing dekonstruuje proces cywilizowania, przejmując rolę „warstwy wyższej” w  funkcji kreowania wzorców, które dlatego właśnie nic nie wyrażają i niczego nie kształtują, nawet jeśli są przejmowane. Problem nie leży w marketingu jako takim; leży raczej, jak sądzę, w deficycie systemów i praktyk, które mogłyby stanowić przeciw- wagę dla „przemysłu zaspokajania oczekiwań”. Chodzi o mechani- zmy demokratycznej kontroli, o budowanie indywidualnych i in- stytucjonalnych kompetencji w  autonomicznym stawianiu celów i wyborze wartości i wreszcie – o odnawianie zasobów etycznych, któ- re są niezbędne zarówno do społecznej legitymizacji, jak i do indy- widualnego zarządzania oczekiwaniami i potrzebami. Przywołam na koniec słynnego ekonomistę, żeby nieco wzmocnić ów pobrzmiewa- jący idealizmem wniosek: „dużo napisano o głupocie nieracjonalnie ryzykownych zachowań podejmowanych w  sektorze finansowym, o spustoszeniach wywołanych przez instytucje finansowe w gospo- darce i  o deficytach fiskalnych, które są tego skutkiem. Za mało napisano zaś o leżącym u podstaw tego wszystkiego «deficycie mo- ralnym», który wyszedł na jaw, a jest może większy i trudniejszy do skorygowania. Nieustanna pogoń za zyskami i wynoszenie na piede- stał dążenia do realizacji własnego interesu nie stworzyły prosperity, na którą mieliśmy nadzieję, ale pomogły stworzyć moralny deficyt” (Stiglitz 2010: 320). Można sparafrazować ostatnie zdanie, zastępując „realizację własnego interesu” pojęciem „zaspokajania potrzeb”: „nieustanna pogoń za zyskami i wynoszenie na piedestał zaspoka- 20 Uczen czarniksieznika.indd 20 2016-12-02 12:07:08 jania potrzeb pomogły stworzyć deficyt moralny”. Trzeba wielkiej mądrości, żeby odróżnić zachciankę od potrzeby. Jeśli zaś chodzi o „służbę klientowi”, to przypomnijmy sobie uroczą sentencję Sta- nisława Jerzego Leca: „Wszyscy chcą naszego dobra. Nie dajmy go sobie odebrać”. Uczen czarniksieznika.indd 21 2016-12-02 12:07:08
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Uczeń czarnoksiężnika, czyli społeczna historia marketingu
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: