Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00094 005117 20935684 na godz. na dobę w sumie
Udział sędziów niezawodowych w rozstrzyganiu spraw karnych. Perspektywa prawnoporównawcza - ebook/pdf
Udział sędziów niezawodowych w rozstrzyganiu spraw karnych. Perspektywa prawnoporównawcza - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 596
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8235-023-4 Rok wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> historia i teoria prawa
Porównaj ceny (książka, ebook (-15%), audiobook).

Monograficzne opracowanie problematyki udziału sędziów niezawodowych w wymiarze sprawiedliwości karnej.

Przedstawiono w niej modele partycypacji obywateli przyjęte w państwach europejskich, tj. sędziów pokoju, przysięgłych, polskich ławników oraz ich odpowiedników w składach mieszanych oraz tzw. expert lay judges - osób powoływanych do składów orzekających ze względu na wykształcenie lub doświadczenie zawodowe w innych dziedzinach niż prawo, a relewantnych z punktu widzenia rozpatrywanej sprawy.

Przedmiotem analiz są nie tylko regulacje prawne przyjęte w ponad dziesięciu wybranych państwach, ale również wyniki badań dotyczące praktycznych aspektów ich funkcjonowania.

Na potrzeby monografii przeprowadzono badania ankietowe poświęcone praktyce funkcjonowania ławników w wydziałach karnych w sześciu sądach okręgowych z różnych rejonów Polski oraz dwóch izbach morskich, w których respondentami byli sędziowie oraz ławnicy. Badaniami ponadto objęto studentów trzech kierunków, słuchaczy studiów podyplomowych i Uniwersytetu Otwartego UW oraz Uniwersytetu Trzeciego Wieku. Podjęto je w celu ustalenia poziomu świadomości badanych o roli i zadaniach ławników, a także opinii o dostępności informacji o organizowanych wyborach na tę funkcję.

Monografia jest adresowana do teoretyków oraz praktyków prawa oraz ewentualnie do samorządowców (wybory ławników).

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Podstawy i modele udziału obywateli w wymiarze sprawiedliwości karnej 1.1. Systemowa analiza udziału obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych Rozważań o udziale czynnika niezawodowego w rozstrzyganiu spraw nie sposób nie zacząć od odwołania się do starożytnej Grecji. Jak podaje M.H. Han- sen, „wyjątkowa cecha sądownictwa ateńskiego wiąże się z całkowitą nieobec- nością profesjonalistów. Zrodziła ją niewątpliwie chęć nadania wymiarowi sprawiedliwości demokratycznego charakteru. Jeżeli chciano wszystkim oby- watelom zapewnić możliwość uczestnictwa, cały system prawny musiał być tak skonstruowany, aby kierowali nim amatorzy [...]. Wyroku nie wydawał zawo- dowy sędzia, lecz złożony z kilkuset osób sąd przysięgłych”1, zwany heliaia2. Istotne znaczenie w stopniowym kształtowaniu się organów wymiaru sprawie- dliwości w starożytnej Grecji miały reformy polegające na przyznaniu ogra- niczonej władzy sądowniczej ogólnemu zgromadzeniu obywateli ateńskich, przynamniej jako instancja odwoławcza od decyzji urzędników. Prawo do pełnienia funkcji sądu pierwszoinstancyjnego zgromadzenia uzyskały w póź- nych latach VI w. p.n.e., prawdopodobnie w sprawach o istotnym znaczeniu z punktu widzenia interesu publicznego3. Sędziami mogli być wszyscy pełno- 1 M.H. Hansen, Demokracja ateńska w czasach Demostenesa, R. Kulesza (tłum.), Warszawa 1999, s. 187–188. 2 Warto jednak zaznaczyć, że uprawnienia do rozstrzygania spraw karnych miały także inne organy państwa – por. K. Koranyi, Powszechna historia, t. I, s. 74 i n. 3 J.P. Dawson, A History of Lay Judges, Harvard University Press Cambridge, Massachusetts 1960, reprint 2013, s. 11. 1 Rozdział I. Podstawy i modele udziału obywateli... prawni obywatele (płci męskiej4) po ukończeniu 30 lat, z wyłączeniem dłużni- ków państwa5. Nie miał zatem znaczenia ich status majątkowy, chociaż możli- wość pełnienia innych rodzajów władzy (piastowania urzędów, przynależności do Wielkiej Rady czy areopagu) uzależnione było od pochodzenia klasowego, co z reguły determinowała wielkość posiadanego majątku6. Idea powierzenia obywatelom prawa do sądzenia zapoczątkowana przez Arystotelesa7 znalazła kontynuatorów w późniejszych okresach, przede wszystkim wśród filozofów okresu Oświecenia, co jest zrozumiałe z uwagi na nieufność do dawnych kró- lewskich sądów urzędniczych8, inspirowanych wzorcami starożytnymi, a także zasadami przyjętymi w Anglii i innych państwach systemu common law9. Nie sposób nie wspomnieć o dziełach Monteskiusza, de Tocqueville a czy Beccarii10. Podobnie jak w starożytnych Atenach, także współcześnie udział obywateli w sądach zazwyczaj łączony jest z systemem demokratycznym, a konsekwen- cja odchodzenia od niego z reguły wiązała się z ograniczeniem ich roli w są- downictwie11: „Autorytaryzm władzy bowiem nie toleruje pełnej niezawisłości sędziów i ławników lub przysięgłych”12. Licznych dowodów na to dostarcza 4 M.H. Hansen, Demokracja ateńska, s. 188. 5 Arystoteles, Ustrój polityczny Aten, L. Piotrowicz (tłum.), [w:] Dzieła wszystkie, t. VI, War- szawa 2001, s. 801. 6 K. Koranyi, Powszechna historia, s. 51–52. 7 Arystoteles, Polityka, s. 77 i n. Warto zaznaczyć, ze pierwsza historyczna wzmianka o udziale obywateli w orzekaniu dotyczy Babilonii, lecz brak jest bardziej szczegółowych informacji, po- zwalających na ustalenie ich roli. Po wprowadzeniu przez Hammurabiego reformy (około 1700 r. p.n.e.) sprawowanie władzy sądowniczej należało przede wszystkim do organu kolegialnego, zło- żonego z urzędnika administracji oraz od 3 do 10 asesorów. W tej roli występowali przedstawiciele miejscowej starszyzny lub wybitni obywatele miasta. Powszechna historia państwa i prawa. Wy- bór tekstów źródłowych, wyboru dokonali M.J. Ptak i M. Kinstler, Wrocław 1999, s. 19. Dodat- kowo funkcje orzecznicze pełnili także sędziowie zawodowi (daianu szarrim), podporządkowani bezpośrednio królowi, który był najwyższym sędzią. A zatem król mógł sam rozpoznać sprawę lub przekazać ją do rozstrzygnięcia „sędziom królewskim”. W tej roli oprócz sędziów zawodowych, mogli wystąpić także „wybitni przedstawiciele stolicy” – K. Koranyi, Powszechna historia, s. 20. 8 A. Murzynowski, Udział ławników w orzecznictwie sądów karnych, Zeszyty Naukowe Insty- tutu Badania Prawa Sądowego 1986, Nr 24, s. 25. 9 M. Rogacka-Rzewnicka, Idea obywatelskiej partycypacji w realizacji wymiaru sprawiedliwo- ści w sprawach karnych. Ewolucja trendów ustawodawczych, [w:] Wokół gwarancji współcze- snego procesu karnego. Księga Jubileuszowa Profesora Piotra Kruszyńskiego, M. Rogacka-Rzew- nicka, H. Gajewska-Kraczkowska, B.T. Bieńkowska (red.), Warszawa 2015, s. 390 i podane tam źró- dła; M. Rybicki, Ławnicy ludowi, s. 13 i n. 10 C.B. Beccaria, O przestępstwach i karach, E.S. Rappaport (tłum.), Łódź 2014, s. 95. 11 A. Murzynowski, Refleksje na temat instytucji ławników, PiP 1970, z. 10, s. 561. 12 S. Waltoś, Ławnik – czy piąte koło u wozu?, [w:] Funkcje procesu karnego. Księga jubile- uszowa Profesora Janusza Tylmana, T. Grzegorczyk (red.), Warszawa 2011, s. 526. Podkreślił to 2 1.1. Systemowa analiza udziału obywateli... historia. Znamiennym może być chociażby zniesienie tej formy udziału oby- wateli w wymiarze sprawiedliwości w wielu krajach przed wybuchem II wojny światowej, np.: we Włoszech w 1922 r., w Portugalii przez dyktatora Sala- zara w 1927 r., w Hiszpanii – przez wojskową Juntę w latach 1936–193913, czy w 1938 r. w Polsce, co – jak podaje S. Waltoś – było możliwe z uwagi na „dekon- stytucjonalizację” ławy przysięgłych przez ustawę zasadniczą z 1935 r.14. W in- nych państwach dotychczasowy model udziału sędziów niezawodowych został poddany istotnym modyfikacjom, co miało miejsce w Niemczech w 1924 r.15, we Francji w czasie reżimu Vichy16, czy rządów generała de Gaulle a17. Chociaż żaden ze współczesnych systemów prawnych nie przekazuje wła- dzy sądowniczej obywatelom w sposób porównywalny ze starożytną Grecją, w znacznej części państw europejskich (a także na świecie), przyjęto różne wa- rianty współudziału sędziów niezawodowych w rozstrzyganiu spraw. Również we współczesnym piśmiennictwie zaznacza się, że nie miałoby sensu powie- rzenie obywatelom prawa do wybierania rządów i stanowienia prawa bez jed- noczesnego upoważnienia ich do sprawowania wymiaru sprawiedliwości18. Jak podkreślono w raporcie Europejskiej Komisji na rzecz Efektywności Wymiaru Sprawiedliwości Rady Europy, obecnie w Europie w przybliżeniu 15 państw, także A. de Tocqueville, O demokracji w Ameryce, B. Janicka, M. Król (tłum.), Kraków 1996, t. I, s. 278; podobnie: J.V. Gimeno Sendra, La participatión popular en la administración de justica, El Poder Judicial 1983, t. II, s. 1405–1446 – C. Gleadow, Spain s Return to Trial by Jury: Theore- tical Foundations and Practical Results, [w:] Saint Louis – Warsaw Transatlantic Law Journal, vol. 2001–2002, D.J. Tuchler, M. Wyrzykowski, T. Tomaszewski (red.), s. 61. 13 C. Gleadow, History of Trial by Jury in the Spanish Legal System (2000) – C. Gleadow, Spain s Return, s. 58. 14 S. Waltoś, Ławnik – czy piąte koło u wozu?, s. 526. 15 Jak podaje Ch. Renning: „Niemiecki sąd przysięgłych został zamieniony w sąd mieszany w 1924 r. na mocy aktu Ministra Sprawiedliwości, rzekomo z powodów ekonomicznych z cza- sie kryzysu gospodarczego” – Ch. Renning, Die Entscheidungsfindung Durch Schöffen und Beru- fsrichter in Rechtlicher und Psychologischer Sicht 1993, s. 57–59 – S.C. Thaman, Should Crimi- nal Juries Give Reasons for Their Verdicts?, [w:] The Spanish Experience and the Implications of the European Court of Human Rights Decision in Taxquet v Belgium, 86 Chi.–Kent L. Rev. 613 2011, s. 619. W polskim piśmiennictwie pisze o tym M. Rybicki, Ławnicy ludowi, s. 22 i n. 16 B. Bouloc, Procédure Pénale, s. 479–480 – V.P. Hans, C.M. Germain, French Jury, s. 745. 17 A. Murzynowski, Istota i zasady procesu karnego, Warszawa 1994, s. 239 i podane tam źródła. 18 C. Gleadow, Spain s Return, s. 57; S. Landsman, Commentary: Dispatches from the Front: Lay Participation in Legal Processes and the Development of Democracy, 25 Law Pol y 173 2003, s. 173; S.C. Thaman, Japan s New System of Mixed Courts: Some Suggestions Regarding Their Fu- ture Form and Procedures, [w:] Saint Louis – Warsaw Transatlantic Law Journal, vol. 2001−2002, D.J. Tuchler, M. Wyrzykowski, T. Tomaszewski (red.), s. 115. 3 Rozdział I. Podstawy i modele udziału obywateli... z których niektóre są młodymi demokracjami, powierza rozstrzyganie spraw sędziom profesjonalnym i nie przewiduje w tym zakresie partycypacji obywa- teli19. Dotyczy to prawa obowiązującego w: Albanii, Andorze, Armenii, Azer- bejdżanie20, Bośni i Hercegowinie, Luksemburgu, Mołdawii, Czarnogórze21, Holandii, Rumunii, San Marino i Turcji oraz także od 2011 r. – wszystkich, z wyjątkiem jednego, kantonów Szwajcarii22, a ponadto na Cyprze, Litwie i Ło- twie23. Pomimo dostrzegalnych tendencji w państwach, w których obywatele mają udział w rozstrzyganiu spraw karnych, do ograniczania ich roli, w wielu ustawodawstwach podejmuje się próby wprowadzenia lub częściej przywraca- 19 Por. Council of Europe, European Commission for Efficiency of Justice, European judicial system. Efficiency and quality of justice, CEPEJ Studies No. 26, Edition 2018, s. 102; https://rm.co- e.int; J.D. Jackson, N.P. Kovalev, Lay Adjudication in Europe: The Rise and Fall of the Traditional Jury, Oñati Socio-legal Series [online], 6 (2), 2016, s. 374. Jak podają J.D. Jackson, N.P. Kovalev, w kilku krajach, jak np. Albanii, Bośni i Hercegowinie, Litwie, Mołdawii czy Rumunii powodem powierzenia rozstrzygania spraw jedynie sędziom profesjonalnym było uznanie udziału obywa- teli w składach orzekających za „wyłącznie demokratyczną ozdobę do autorytarnego systemu wy- miaru sprawiedliwości” – J.D. Jackson, N.P. Kovalev, Lay adjudication and human rights in Eu- rope, 13 Colum. J. Eur. L 83 2006–2007, s. 94. 20 Chociaż ustawa karnoprocesowa z 2000 r. przewiduje udział ławy przysięgłych, jednak do 2016 r. przepisy te nie weszły w życie – J.D. Jackson, N.P. Kovalev, Lay Adjudication in Europe, s. 374. 21 Jak podają J.D. Jackson, N.P. Kovalev, Kodeks postępowania karnego z 2009 r. zniósł udział sędziów niezawodowych w sądownictwie powszechnym – J.D. Jackson, N.P. Kovalev, Lay Adjudi- cation in Europe, s. 374. 22 W styczniu 2011 r. w Szwajcarii wprowadzono jednolity kodeks postępowania karnego dla wszystkich 26 kantonów, zastępujący dotychczas obowiązujące przepisy. Pomimo że kantony nadal zachowały prawo do samodzielnego uregulowania kwestii związanych z organizacją sądow- nictwa (wynikające z art. 123 ust. 2 Szwajcarskiej Konstytucji), sąd przysięgłych został uznany za niezgodny z nowoprzyjętymi przepisami proceduralnymi i zniesiony w tych kantonach, w któ- rych dotychczas funkcjonował. Jedynym wyjątkiem w tym zakresie pozostał Ticino, w którym w przeprowadzonym w listopadzie 2010 r. referendum 52 obywateli głosowało za utrzymaniem instytucji przysięgłych – A. Kuhn, A. Macaluso, Y. Jeanneret, N. Aminian, L. La Sala, Le canton du Tessin a-t-il véritablement maintenu un jury populaire en matière pénale?, [w:] Geschworenen- gericht – der unbequeme Mythos: zur Volksbeteiligung am Strafprozess, Basel: Helbing Lich- tenhahn 2014, s. 99–112 – G. Gilliéron, Y. Benda, S.L. Brodsky, Abolition of Juries: The Switzer- land Experience, The Jury Expert, The Art of Science of Litigation Advocacy. A Publication of the American Society of Trial Consultants 2015, vol. 27, issue 3, s. 8. 23 Por. Council of Europe, European Commission for Efficiency of Justice, European judicial system, Edition 2018, s. 102–105. 4 1.1. Systemowa analiza udziału obywateli... nia instytucji sędziów niezawodowych, co zwykle ma związek z szerzej zakro- jonymi reformami rodzących się demokracji24. T. Rönnau, analizując powody przyznawania obywatelom prawa do party- cypacji w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości z historycznej perspektywy, jako główny powód wskazuje konieczność wprowadzenia mechanizmów kon- troli sędziów zawodowych, którzy byli w zasadniczy sposób podporządkowani państwu25. Jak się wydaje, przyczynami wprowadzenia lub utrzymania prawa osób wybranych z grona obywateli są nieraz podyktowane motywacjami stricte politycznymi26. Przykładowo Napoleon, niebędący pierwotnie zwolennikiem niezależności sędziów przysięgłych, podkreślał: „Ława przysięgłych jest dziec- kiem Rewolucji, nie można jej tknąć”27. Łączyło się to jednak z wprowadzeniem zasad pozwalających na ściśle określony dobór osób do pełnienia tej funkcji28. Również w przypadku Republiki Południowej Afryki na początku lat 90., jak podaje M. Seligson: „desperacka próba pozyskania uznania dla rządu aparthe- idu” polegała na przyznaniu sędziom zawodowym (głównie wywodzącym się z populacji kaukaskiej) prawa do decydowania, czy będą orzekać samodzielnie czy wraz z sędziami niezawodowymi, którymi w dużej mierze byli przedsta- wiciele ludności tubylczej, oraz ustanowienie obligatoryjności takiego składu w sprawach o morderstwo29. Czasami przyznanie obywatelom prawa do współdecydowania przy wy- mierzaniu sprawiedliwości postrzegane jest wręcz jako jedyny sposób na po- wstrzymanie niekontrolowanej reakcji opinii publicznej w postaci spontanicz- nych demonstracji, co miało miejsce w jednym z okręgów administracyjnych 24 T.S. Goldbach, V.P. Hans, Juries, Lay Judges, and Trials (2014), Cornell Law Faculty Wor- king Papers. Paper 122, s. 1; http://scholarship.law.cornell.edu, podobnie: N. Taylor, R. Denyer, Judicial Management of Juror Impropriety, J. Crim. L. 2014, vol. 78, Nr 43, s. 45. 25 T. Rönnau, Lay Judges in the German Criminal Justice System: A Critical Review, s. 201; http://waseda.repo.nii.ac.jp. 26 O politycznym charakterze sądu przysięgłych piszą m.in. N.S. Marder, V.P. Hans, Introduc- tion to Juries and Mixed Tribunals across the Globe: New Developments, Common Challenges and Future Directions, Oñati Socio–legal Series [on-line], 6 (2), s. 173 i podane tam piśmiennictwo; http://ssrn.com. O politycznych powodach wprowadzenia sądu przysięgłych we Francji w czasie rewolucji pisze także M. Rogacka-Rzewnicka, Idea obywatelskiej partycypacji, s. 393. 27 A. Toulemon, La Question du Jury 20–21 (1930), s. 61 – V.P. Hans, C.M. Germain, French Jury at the Crossroads, Chi.–Kent L. Rev. 2011, vol. 86, Nr 737, s. 743–744. Pisze także o tym M. Rogacka-Rzewnicka, Idea obywatelskiej, s. 391–392 i podane tam źródła. 28 M. Rybicki, Ławnicy ludowi, s. 15, 28–29. 29 W praktyce jednak przyznanie sędziom zawodowym decyzji o składzie spowodowało, że liczba składów mieszanych była „nadzwyczaj niska” – M. Seligson, Lay Participation in South Africa from Apartheid to Majority Rule, Int L Rev. Penal L 2001, vol. 72, s. 273. 5 Rozdział I. Podstawy i modele udziału obywateli... Argentyny. Impulsem do domagania się przez tamtejsze społeczeństwo przy- znania obywatelom udziału w wydawaniu wyroków, była decyzja sądu o zaka- zie telewizyjnej transmisji procesu wywołującego duże poruszenie społeczne. Bardzo poważna skala protestów doprowadziła zresztą do uchylenia decyzji sądu przez sąd najwyższy prowincji. Jak zauważa E. Hendler: „Paradoksalnie, nieprzyznanie sędziom niezawodowym udziału w rozstrzyganiu spraw, może prowadzić do większego wpływu obywateli na wydawane przez sądy decy- zje”30. Znaczenie powierzenia obywatelom prawa do udziału w wymiarze spra- wiedliwości, niezależnie od przyjętego w danym państwie systemu, podkre- ślono w treści Europejskiej Karty Sędziów Niezawodowych (European Char- ter of Lay Judges) sporządzonej przez European Organisation of Lay Judges, organizacji wspieranej przez Komisję Europejską, której celem jest propago- wanie tej idei31. Podpisany 11.5.2012 r. dokument stanowi efekt 8-letniej pracy środowisk skupiających sędziów niezawodowych wówczas z kilkunastu kra- jów32 i określa minimalne standardy, które państwa europejskie muszą speł- nić w odniesieniu do regulacji dotyczących udziału sędziów niezawodowych w wymiarze sprawiedliwości. Zgodnie z pkt III: „Uprawnienie społeczeństwa do uczestniczenia w wymierzaniu sprawiedliwości jest elementem emancypa- cji obywatelskiej i podstawową zasadą każdego demokratycznego społeczeń- stwa”33. Szczególne znaczenie w tym zakresie zdaje się odgrywać klasyczny czy „tradycyjny”34, tj. przykładowo amerykański oraz – choć w coraz mniejszym stopniu – anglo-walijski sąd przysięgłych. W opinii J. Abramsona, żadna inna instytucja władzy nie może bowiem rywalizować z ławą przysięgłych w zakre- sie przekazania władzy tak bezpośrednio w ręce obywateli35. Pogląd ten zdaje 30 E. Hendler, Lay Participation in Argentina: Old History, Recent Experience, Chi–Kent L. Rev. 2015, No. 1031, s. 3. 31 European Day of Lay Judges. Documentary of the elaboration of the European Charter of Lay Judges, s. 3–15; http://www.eab-berlin.eu. 32 Tj.: Austrii, Belgii, Bułgarii, Danii, Anglii, Estonii, Finlandii, Francji, Włoch, Irlandii Pół- nocnej, Hiszpanii, Szwecji, Szwajcarii oraz Walii. 33 European Charter of Lay Judges, http://www.eab-berlin.eu. Jako przykład tej deklaracji może być wskazane współczesne ustawodawstwo hiszpańskie, które rozprawę z udziałem przysię- głych ujmuje w kategorii prawa obywateli do udziału w wymiarze sprawiedliwości, nie zaś prawa oskarżonego – S.C. Thaman, Spain Returns to Trial by Jury, Hastings Int l Comp. L. Rev. 1998, vol. 21, No 241, s. 257. 34 Terminem tym posłużył się Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z 13.1.2009 r. w sprawie Taxquet przeciwko Belgium, skarga Nr 926/05, por. § 43. 35 J. Abramson, We, The Jury, s. 1–2. Jednak zdaniem S. Kutnjak Ivković, udział obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości stanowi „kamień węgielny demokratycznej władzy”, 6 1.1. Systemowa analiza udziału obywateli... się znajdować potwierdzenie w wynikach badań przeprowadzonych w 2005 r. przez British Attitudes Survey. Respondenci zostali poproszeni o ocenę wagi, jaką przykładają do 6 praw w demokratycznym społeczeństwie, w 7-punktowej skali, przy czym Nr 1 oznaczał „w ogóle nieistotne”, Nr 7 zaś „bardzo ważne”. Prawo do rozprawy z udziałem przysięgłych w sprawach o poważne przestęp- stwa przez 72 osób zostało oznaczone Nr 7, a Nr 6 przez kolejne 15 an- kietowanych. Jak podają J.V. Roberts, M. Hough, wspomniane prawo zostało uznane jako ważniejsze od innych, wliczając w to prawa: do protestu przeciwko rządowi, nietykalności osobistej, do prywatności, do ochrony wizerunku oraz wolności słowa36. Również badania anglo-walijskiej Bar Council z 2002 r. wska- zują, że ponad 80 społeczeństwa uważa proces z udziałem ławy przysięgłych za bardziej sprawiedliwy od prowadzonego przez sędziego profesjonalnego37. Trwałość przy regulacjach dotyczących udziału sędziów niezawodowych w coraz bardziej skomplikowanych i zdominowanych przez profesjonalistów systemach prawnych na świecie, nie ma uzasadnienia wyłącznie historycznego, a świadczy o istnieniu nieprzemijających korzyści, które wnoszą oni do prak- tyki38. Zagadnienia te stanowiły przedmiot dyskusji naukowej od starożytno- ści do czasów współczesnych. Mając to na uwadze, w niniejszym opracowaniu zostaną one z konieczności przedstawione wybiórczo i skrótowo, a także ogra- niczone do najistotniejszych zagadnień z punktu widzenia jego tematu. Jak podają J.D. Jackson i N.P. Kovalev, można wskazać na istnienie związku pomiędzy udziałem sędziów niezawodowych w składach orzekających a innym ważnym aspektem fair trial, to jest prawa do procesu kontradyktoryjnego39. Udział sędziów niezawodowych był i jest łączony z zwiększeniem bezpośred- niości i ustności procedur40 oraz uproszczeniem i zlaicyzowaniem nie tylko ję- niezależnie od modelu przyjętego w danym państwie – S. Kutnjak Ivković, Exploring Lay Partici- pation in Legal Decision–Making: Lessons from Mixed Tribunals, Cornell Int l L.J. 2007, No. 429, s. 429; podobnie P. Traest, The Jury in Belgium, Revue Internationale De Droit Pénal 2001, vol. 72, s. 50. 36 J.V. Roberts, M. Hough, Public opinion and the jury: an international literature review, Ministry of Justice, Research Series 1/09 February 2009, s. IV; http://www.icpr.org.uk. Podobne wnioski płyną z badań przeprowadzonych w 1999 r. i 2004 r. przez Surveys for the Rowntree Fo- undation – Ch. Thomas, Are Juries Fair?, Ministry of Justice Research Series 1/10, February 2010, s. 53; http://www.justice.gov.uk. 37 C. Thomas, Are Juries Fair?, s. 53. 38 V.P. Hans, Jury Systems Around the World (2008), Cornell Law Faculty Publications, Paper 305; http://scholarship.law.cornell.edu. 39 J.D. Jackson, N.P. Kovalev, Lay adjudication and human rights, s. 92–93. 40 Ibidem, s. 93; W. Perron, Lay Participation in Germany, Revue Internationale De Droit Pénal 2001, vol. 72, s. 181; W. Noelmans, Old habits die hard. Lay participation in the criminal justice 7 Rozdział I. Podstawy i modele udziału obywateli... zyka używanego w sądzie41, ale samej procedury „która musi być kształtowana w sposób zrozumiały dla niefachowych członków składu orzekającego, a więc i dla publiczności zgromadzonej na sali rozpraw”42. Przepisy prawa karnego nie mogą być tak skomplikowane, że nie będzie możliwe wytłumaczenie ich la- ikom, przez co stają się ważną gwarancją dla obywateli43. W sposób szczególny dotyczy to Anglii i Walii. Z uwagi na bardzo istotny udział w wymiarze spra- wiedliwości obywateli bez wykształcenia prawniczego, duża część aktów praw- nych pisana jest językiem potocznym. Jak bowiem podkreśla Royal Commision, sposób pisania ustaw powinien być zrozumiały dla każdej inteligentnej osoby bez specjalistycznego wykształcenia44. Poza korzyściami dla oskarżonego, w pi- śmiennictwie podkreśla się ponadto, że udział przedstawicieli społeczeństwa w składach orzekających jest także ważny dla osób pokrzywdzonych45. W pi- śmiennictwie podkreśla się rolę sędziów niezawodowych jako środka kontroli społecznej wymiaru sprawiedliwości46. Niezwykle istotną korzyścią udziału obywateli w składach orzekających jest dzielenie z sędziami odpowiedzialności za ostateczną decyzję47, co – niezależ- systems of the Netherlands and Belgium, Dissertation submitted to obtain the academic degree of Master of European Criminology and Criminal Justice Systems, Universiteit Gent. 2009–2010, s. 10, http://www.lib.ugent.be. 41 M. Malsch, Democracy in the Courts. Lay Participation in European Criminal Justice Sys- tems, New York 2016, s. 57; S. Kutnjak Ivković, An Inside View. Professional Judges and Lay Jud- ges Support for Mixed Tribunals, Law Pol y 2003, vol. 25, No 93, s. 97; Ch. Diesen, The advan- tages and disadvantages of lay judges from a Swedish perspective, Revue Internationale De Droit Pénal 2001, vol. 72, s. 357; C. Gleadow, Spain s Return, s. 65–66. 42 A. Murzynowski, Istota i zasady, s. 123. 43 Zdaniem S.C. Thamana sytuacja, w której przepisy są złożone i przekraczają zdolności per- cepcyjne obywateli, może prowadzić do naruszenia prawa do rzetelnego procesu – S.C. Thaman, Japan s New System, s. 114; A. Murzynowski, Istota i zasady, s. 240; E. Smith, The Danish and Mi- xed Court System, [w:] Saint Louis – Warsaw Transatlantic Law Journal, vol. 2001–2002, D.J. Tu- chler, M. Wyrzykowski, T. Tomaszewski (red.), s. 40. 44 M. Davies, A new training initiative for the lay magistracy in England and Wales – a further step towards professionalisation?, Int l Legal Prof. 2005, s. 109. 45 M. Malsch, Democracy in the Courts, s. 188. 46 S. Waltoś, P. Hofmański, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2018, s. 238; J. Turek, Ławnik – sędzia – przysięgły, MoP 2009, Nr 24, s. 1326; S. Zawadzki, Model ustrojowy ławnika lu- dowego w świetle badań prawnoempirycznych, PiP 1967, z. 8–9, s. 237; D. Pożaroszczyk, Refleksje na temat instytucji ławników w polskim procesie karnym w: Problemy prawa polskiego i obcego w ujęciu historycznym, praktycznym i teoretycznym, B.T. Bieńkowska, D. Szafrański (red.), War- szawa 2013, s. 175. 47 A. Murzynowski, Istota i zasady, s. 240; R.O. Lempert, Citizen Participation in Judical Deci- sion Making: Juries, Lay Judges and Japan, [w:] Saint Louis – Warsaw Transatlantic Law Journal, vol. 2001–2002, D.J. Tuchler, M. Wyrzykowski, T. Tomaszewski (red.), s. 2; por także: C. Gleadow, 8 1.1. Systemowa analiza udziału obywateli... nie od przyjętego modelu – ucieleśnia kulturę odpowiedzialności za sprawy publiczne48, a tym samym przyczynia się do legitymizacji władzy sądowni- czej49. Poprzez zwiększenie wiarygodności wydawanych decyzji50 ma także wpływ na wzrost poziomu ich akceptowalności51. Czynniki te mogą mieć prze- łożenie na szacunek dla systemu prawa52. Jednym z bardziej współczesnych przykładów może być Rosja, w której przywrócenie ławy przysięgłych stano- wiło jeden z elementów reform, podjętych m.in. w celu poprawy osłabionego zaufania do wymiaru sprawiedliwości. Jak podaje S. Boyan, w Związku Ra- dzieckim sędziowie byli zawodem prawniczym cieszącym się najmniejszym społecznym szacunkiem53. Podkreślono to także w jednym z pierwszych postanowień Europejskiej Karty Sędziów Niezawodowych: Prawo obywateli do udziału w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości „pomaga wzmacniać wiarygodność i zrozumiałość procedur oraz wydanych wyroków, a tym samym zwiększa zaufanie do sys- temu prawnego. Sędziowie niezawodowi wnoszą do wymiaru sprawiedliwości cenne szerokie doświadczenie życiowe oraz znajomość natury ludzkiej. Ozna- cza to także zwiększenie efektywności wymiaru sprawiedliwości oraz poziomu akceptacji dla decyzji. Wnoszenie przez obywateli do wymiaru sprawiedliwości wartości społecznych, pozwala sędziom profesjonalnym dowiedzieć się o nor- mach i wartościach istotnych w różnych kręgach kulturowych, co jest szczegól- Spain s Return, s. 60; A. Crawford, Public Participation in Criminal Justice, Criminal Justice Re- view 1999–2001 Centre for Criminal Justice Studies, University of Leeds 2002, s. 2; http://www.le- eds.ac.uk. 48 M.L. Wade, Citizens Rights and Constitutional Affairs, Justice, Freedom and Security, De- veloping a Criminal Justice Area in the European Union, Study, European Parliament, Directorate General for Internal Policies 2014, Policy Department C, s. 18; S. Machura, Silent Lay Judges – Why Their Influence in the Community Short of Expectations, Chi.–Kent L. Rev. 2011, vol. 86, No 769, s. 770. 49 S. Machura, Silent Lay Judges, s. 785. 50 V.P. Hans, What Difference Does a Jury Make?, Yonsei LJ. 2012, vol. 3, No 36, s. 40. 51 J.D. Jackson, N.P. Kovalev, Lay Adjudication and Human Rights, s. 92–93; W.R. LaFave, J.H. Israel, N.J. King, Criminal Procedure, St. Paul. 2004, s. 33. 52 S. Bibas, Transparency and Participation in Criminal Procedure, New York University Law Review 2006, vol. 81, Nr 3, s. 929 i podane tam źródła; S. Landsman, Commentary, s. 173. 53 S. Boyan, The Status of Judicial Reform in Russia, American University Law Rewiev 1998, vol. 12, s. 89; Por. także S.R. Plotkin, The Jury Trial in Russia, Tul. J. Int l Comp. L 1994, vol. 2, s. 1–2; Criminal–Justice Systems in the OSCE Areas. Reform Challenges and OHIHR Activities, s. 6; http://www.osce.org. Na podobne powody powierzenia przedstawicielom społeczeństwa w są- downictwie w Polsce w latach 40. ubiegłego wieku zwracają uwagę P. Wiliński i S. Zabłocki, Sądy społeczne, s. 514. 9 Rozdział I. Podstawy i modele udziału obywateli... nie istotne w państwach zróżnicowanych etnicznie”54. Niewątpliwą korzyścią udziału sędziów niezawodowych, podkreślaną w piśmiennictwie, jest zmniej- szenie dystansu między prawnikami a społeczeństwem55. Warto zauważyć, że „wkładem” sędziów niezawodowych w rozstrzyganie spraw może być także posiadana przez nich wiedza specjalistyczna w różnych dziedzinach56. W piśmiennictwie podkreśla się, że istotne jest także dostarczanie zróżni- cowanego i świeżego spojrzenia na sprawę57, co znajduje zresztą potwierdze- nie w badaniach praktyki anglo-walijskiej58. Dodatkową, wskazywaną zaletą udziału sędziów niezawodowych jest zmniejszanie ryzyka rutyny. Nie sposób nie zgodzić się z A. Murzynowskim, że rozstrzyganie bardzo licznych, nieraz podobnych do siebie zewnętrznie spraw karnych, łączy się z niebezpieczeń- stwem mechanicznego podejścia ze strony sędziów zawodowych59: „Niebez- 54 J.D. Jackson, N.P. Kovalev, Lay adjudication and human, s. 92–93 i wskazane tam źródła; S.C. Thaman, Japan s New System, s. 94. 55 N. Vidmar, Juries and Lay Assessors in the Commonwealth: A Contemporary Survey, Cri- minal Law Forum 2002, vol. 13, Nr 385, s. 385; podobnie: M. Malsch, Democracy in the Courts, s. 28, 53; R.M. Wright, Lay criminal courts in Scotland: the justification for, and orgins of, the new JP court. Edin. L. R 2012, vol. 16, s. 362–364; V.P. Hans, Lay Patricipation in Legal Decision Ma- king, Law Pol y 2003, vol. 25, No 83, s. 87; I. Urbaniak-Mastalerz, A. Niegierewicz, Udział czyn- nika społecznego w procesie karnym na tle orzecznictwa sądowego, Białostockie Studia Prawnicze 2016, z. 21, s. 89. 56 Punkt I oraz IV Europejskiej Karty Sędziów Niezawodowych. W polskim piśmiennictwie wspominają o tym m.in. F. Prusak, Czynnik społeczny w procesie karnym, Warszawa 1975, s. 29; K. Wieczorek, Udział czynnika społecznego, s. 17. 57 L.I. Appleman, Defending the Jury. Crime, Community and the Constitution, Cambrigde 2015, s. 157; S. Kutnjak Ivković, An Inside View, s. 96; S. Kutnjak Ivković, Exploring Lay Partici- pation, s. 451; M. Malsch, Lay Adjudication Around the World, Oxford 2015; Criminology and Criminal Justice, International and Comparative Criminology, Criminal Courts and Prosecutors, Online Publication Date: Aug 2014, s. 22; http://www.oxfordhandbooks.com. 58 W konkluzji badań S. Diamond pisze, że podczas gdy sędziowie zawodowi „są odpowie- dzialni przed społeczeństwem za stosowanie standardów prawnych ustanowionych przez społe- czeństwo”, natomiast jego przedstawiciele – przysięgli, czy niezawodowi sędziowie pokoju mają większą swobodę do zaszczepiania wartości pozaprawnych do ich decyzji – S. Diamond, Revising Images of Public Punitivness: Sentencing by Lay and Professional English Magistrates, Law Society Inquiry 1990, vol. 191 – J.D. Jackson, The Restoration of Jury Trial in Northern Ireland: Can We Learn From the Professional Alternative?, [w:] Saint Louis – Warsaw Transatlantic Law Journal, vol. 2001–2002, D.J. Tuchler, M. Wyrzykowski, T. Tomaszewski (red.), s. 19. 59 A. Murzynowski, Istota i zasady, s. 240; zwracają na to także uwagę, m.in.: S. Waltoś, Ławnik – czy piąte koło u wozu?, s. 528; M. Malsch, Lay Adjudication Around the World, passim; A. Tur- ska, Czynnik społeczny i zawodowy w wymiarze sprawiedliwości, Warszawa 1971, s. 109; F. Pru- sak, Czynnik społeczny, s. 28; A.S. Bartnik, Sędzia czy kibic? Rola ławnika w wymiarze sprawiedli- wości III RP, Warszawa 2009, s. 195; E. Kowalewska-Borys, A. Osińska, M. Żukowska, Udział czyn- nika społecznego w wymiarze sprawiedliwości z perspektywy konstytucyjnej, Białostockie Studia 10 1.1. Systemowa analiza udziału obywateli... pieczeństwo rutyny w sądownictwie więc nie jest czymś nieprzemijającym”60, chociaż nie zawsze musi się stać rzeczywistością61. Ryzyko podjęcia błędnej de- cyzji w sposób oczywisty jest mniejsze w przypadku orzekania kolegialnego. Jednak w przypadku składów wyłącznie profesjonalnych, poza niebezpieczeń- stwem związanym ze zbyt szybkim podejmowaniem decyzji62, podkreśla się tendencję – szczególnie wśród sędziów orzekających wspólnie przez wiele lat – do chęci unikania różnicy zdań i uzyskiwania konsensusu63. Poza eliminacją, czy chociaż zmniejszeniem ryzyka rutynowego orzeka- nia, sędziowie zawodowi – w przeciwieństwie do ich nieprofesjonalnych od- powiedników są w znacznie większym stopniu odpowiedzialni za wydane wyroki64, gdyż nie pozostaje to bez wpływu na ich przyszłą karierę. W pi- śmiennictwie nie brak zarzutów pod adresem sędziów zawodowych, że podej- mując decyzję, kierują się tym, by orzeczenia nie zostały uchylone lub zmie- nione przez instancję odwoławczą65. E. Łętowska wprost pisze o „bezpiecz- nym orzekaniu”66. Obawy braku pełnej niezawisłości sędziów, np. ze względu Prawnicze 2016, z. 21, s. 69; M. Malsch, Lay Adjudication Around the World, passim; S. Machura, Interaction between lay assesors and professional judges in German mixed courts, Revue Inter- nationale Droit Pénal 2001, Nr 1, s. 451; podobnie o modelu sądu przysięgłych: W.R. LaFave, J.H. Israel, N.J. King, Criminal Procedure, s. 33; V.P. Hans, What Difference, s. 39. 60 S. Zawadzki, Model ustrojowy ławnika ludowego w świetle przeprowadzonych badań praw- noempirycznych (wnioski końcowe), [w:] Udział ławników w postępowaniu karnym. Opinie a rze- czywistość, S. Zawadzki, L. Kubicki, Warszawa 1970, s. 242, 235. 61 S. Zawadzki, Instytucja ławnika ludowego jako przedmiot badań, [w:] Udział ławników w postępowaniu karnym. Opinie a rzeczywistość, S. Zawadzki, L. Kubicki (red.), Warszawa 1970, s. 26–27. 62 M. Malsch, Lay Adjudication Around the World, passim; V.P. Hans, What Difference, s. 39. 63 J. Surowiecki, The Wisdom of Crowds: Why the Many Are Smarter than the Few, London, Abacus, 2004, s. 180 – M. Malsch, Lay Adjudication Around the World, passim. 64 R.O. Lempert, Citizen Participation, s. 3 i podane tam źródła; S. Diamond, Revising Images... – J.D. Jackson, The Restoration of Jury Trial, s. 19; A. Turska, Czynnik społeczny, s. 109; B. Bana- szak pisze o zadaniu roli sędziów niezawodowych w eliminowaniu „zbytniej emancypacji sądow- nictwa” – B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2009, s. 80. 65 A. Bodnar, W poszukiwaniu precedensów – litygacja strategiczna w praktyce Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, [w:] Precedens w polskim systemie prawa, Materiały z konferencji Za- kładu Praw Człowieka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego zorganizo- wanej 24 czerwca 2008 r., A. Śledzińska-Simon, M. Wyrzykowski (red.), Warszawa 2010, s. 131. 66 E. Łętowska, Czy w Polsce możemy mówić o prawie precedensowym?, [w:] Precedens w pol- skim systemie prawa, Materiały z konferencji Zakładu Praw Człowieka Wydziału Prawa i Admi- nistracji Uniwersytetu Warszawskiego zorganizowanej 24 czerwca 2008 r., A. Śledzińska-Simon, M. Wyrzykowski (red.), Warszawa 2010, s. 14. Zwraca na to także uwagę J. Zajadło, Precedens rzeczywisty i pozorny, czyli po co prawnikom filozofia prawa, [w:] Precedens w polskim systemie prawa, Materiały z konferencji Zakładu Praw Człowieka Wydziału Prawa i Administracji Uni- 11 Rozdział I. Podstawy i modele udziału obywateli... na chęć awansu, podnosił zresztą już A. de Tocqueville67. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na zapisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 18.7.2019 r., dotyczące ocen kwalifikacji kandydatów na wolne stanowiska sędziowskie68. Wprawdzie, w porównaniu do poprzedniej wersji aktu69, zrezy- gnowano z wskaźnika zaskarżalności orzeczeń (tj. stosunku liczby spraw z re- feratu, w których wniesiono apelację, skargę kasacyjną lub kasację do ogólnej liczby spraw z referatu) jako jednego z sposobów oceny wyników pracy kan- dydata zajmującego stanowisko sędziego sądu powszechnego. Nadal jednak, zgodnie z § 6 ust. 4 rozporządzenia, należy brać pod uwagę, m.in. wskaźnik sta- bilności orzecznictwa (obliczony na podstawie odniesienia liczby spraw z refe- ratu, w których orzeczenia zostały zmienione albo uchylone na skutek apela- cji, skargi kasacyjnej lub kasacji, do ogólnej liczby spraw z referatu, w których wydano orzeczenie podlegające zaskarżeniu tymi środkami)70. Nie brak zatem poglądów, że sędziowie niezawodowi pełnią rolę kontrole- rów społecznych nad sędziami profesjonalnymi71. Ich udział, obok zasady kole- gialności, ma stanowić dodatkową gwarancję niezawisłości sędziowskiej72. Na- leży się zgodzić, że istotną zaletą sędziów niezawodowych jest brak ich powią- zań organizacyjnych73 z organami wymiaru sprawiedliwości czy uczestnikami wersytetu Warszawskiego zorganizowanej 24 czerwca 2008 r., A. Śledzińska-Simon, M. Wyrzykow- ski (red.), Warszawa 2010, s. 25 i 27. 67 A. de Tocqueville, O demokracji w Ameryce, t. I, s. 277, przyp. 4. 68 Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 18.7.2019 r. w sprawie oceny kwalifikacji kan- dydata na wolne stanowisko sędziowskie (Dz.U. z 2019 r. poz. 1367). 69 Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 25.8.2015 r. w sprawie oceny kwalifikacji kan- dydata na wolne stanowisko sędziowskie (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1889). 70 Na kwestię tę zwraca uwagę A. Mikołajewicz, O potrzebie udziału ławników w procesie karnym, Wrocławskie Studia Sądowe 2016, Nr 2, s. 83. 71 K. Wieczorek, Udział czynnika społecznego, s. 13; podobnie: F. Prusak, Czynnik społeczny, s. 28–30; J. Ruszewski, Wstęp, [w:] Ławnicy – społeczni sędziowie w teorii i praktyce. Ocena funk- cjonowania i procesu wyboru ławników sądowych na przykładzie sądów Apelacji Białostockiej, J. Ruszewski (red.), Suwałki 2011, s. 11; E. Kowalewska-Borys, A. Osińska, M. Żukowska, Udział czynnika społecznego, s. 74; S. Machura, Interaction between, s. 451; J. Abramson, We, The Jury, s. 29; N.S. Marder, V.P. Hans, Introduction to Juries and Lay Participation: American Perspecti- ves and Global Trends, Chi.–Kent. L. Rev. 2015, vol. 90, Nr 789, s. 790; N.S. Marder, V.P. Hans, Introduction to Juries and Mixed Tribunals, s. 163. 72 A. Murzynowski, Istota i zasady, s. 240; A. Murzynowski, Udział ławników, s. 24; A.S. Bart- nik, Sędzia czy kibic?, s. 195; V.P. Hans, Lay Patricipation, s. 83; J.D. Jackson, N.P. Kovalev, Lay adjudication and human rights, s. 92–93. 73 E.C. Hughes, Work and Sel, Nowy Jork 1951, s. 322 –A. Turska, Czynnik społeczny, s. 107. 12 1.1. Systemowa analiza udziału obywateli... postępowań74. W sposób szczególny dotyczy to systemów, w których osoby do pełnienia tej funkcji nie są wybierane na kilkuletnią kadencję, a do rozpoznania konkretnej sprawy – tym samym są uważane za mniej podatne na ryzyko wpły- wania na ich decyzję75. Warto jednak zauważyć, że – zdaniem R.O. Lemperta – po 6 miesiącach lub roku pełnienia tej funkcji, obywatel może „stracić świeżość spojrzenia” i doświadczyć rutyny w tym samym stopniu, co sędzia zawodowy76. Nie bez znaczenia dla ich niezależności może być ponadto fakt nieotrzymywa- nia przez nich wynagrodzenia za udział w orzekaniu77. Także w treści Europej- skiej Karty Sędziów Niezawodowych podkreślono, że osoby te mogą otrzymy- wać jedynie rekompensatę finansową (por. pkt II). W piśmiennictwie zwraca się uwagę na funkcję kontrolną obywateli współ- uczestniczących w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości. Polega ona m.in. na wywieraniu, nawet nieświadomym, wpływu na sędziów, by bardziej przy- gotowywali się do spraw i bardziej wnikliwie je rozpatrywali78. Obecność sę- dziów niezawodowych może odegrać ważną rolę w poprawie jakości narad oraz skłaniać sędziów zawodowych (a przynajmniej tak należy zakładać) do ujawnienia powodów przyjęcia określonego stanowiska oraz przedyskutowa- nia ich z pozostałymi członkami składu orzekającego79. Na korzyść obecności w składzie orzekającym osób pełniących tę funkcję, przejawiającą się autore- fleksją samego sędziego, wspomina również M. Czajka80. „Podejmowanie zaś decyzji przez sędziego – zakładając najgorsze, czyli narzucanie swego zdania ławnikom – w obecności milczących i aprobujących wszystko co sędzia po- wie, to głośne myślenie, uzasadnianie, wtłaczanie decyzji w komunikatywną formę językową. Głośne rozumowanie zawsze zawiera w sobie element samo- kontroli, zawsze zmusza do ostrożności w formułowaniu wypowiadanego po- 74 A. Murzynowski, Istota i zasady, s. 240; A. Turska, Opinie i postawy ławników wobec sądu, ustawodawstwa karnego i polityki karnej, [w:] Udział ławników w postępowaniu karnym. Opinie a rzeczywistość, S. Zawadzki, L. Kubicki (red.), Warszawa 1970, s. 109. 75 V.P. Hans, What Difference, s. 39–40. 76 R.O. Lempert, Citizen Participation, s. 11. 77 S. Kutnjak Ivković, An Inside View, s. 95. 78 S. Zawadzki, Model ustrojowy ławnika, s. 225; A.S. Bartnik, Sędzia czy kibic?, s. 195; A. Mi- kołajewicz, O potrzebie udziału ławników, s. 84. 79 S. Kutniak Ivković, Exploring Lay Participation, s. 450–451; P. Ellsworth, Are Twelve Heads Better than One?, Law Contemp. Probs. 1989, vol. 52, No 205, 206, s. 207. 80 M. Czajka, Współpraca merytoryczna i organizacyjna sędziego zawodowego z ławnikami – wystąpienie na ogólnopolskiej konferencji: „Udział obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawie- dliwości”, organizowanej przez Krajową Radę Sądownictwa oraz Krajową Radę Sędziów Społecz- nych w Warszawie 25.5.2017 r. – zapis audio–wideo dostępny na: http://press.warszawa.pl. 13 Rozdział I. Podstawy i modele udziału obywateli... glądu. Oczy i uszy, a czasem i mimika postronnych tworzą lustro, w którym odbija się wypowiedź”81. Wartością dodaną udziału sędziów niezawodowych jest pełnienie przez nich roli sounding board82, w piśmiennictwie polskim okre- ślaną mianem „ukrytej”83 czy „utajnionej funkcji ławników”84. Nie bez znaczenia wreszcie jest istotny walor edukacyjny udziału sędziów niezawodowych w rozstrzyganiu indywidualnych spraw – podnoszenie nie tylko świadomości, ale i kultury prawnej społeczeństw85. T. Jefferson ławę przy- sięgłych nazwał: „szkołą przez którą naród uczy się wypełniać obywatelskie obowiązki, tak samo jak prawa”86. Podobnie o amerykańskiej ławie przysię- głych pisał A. de Tocqueville87 (a o sądownictwie w starożytnych Atenach – J.P. Dawson88). W piśmiennictwie zwraca się uwagę na dodatkowe korzyści w postaci: wpływu na zrozumienie przez społeczeństwo istoty przestrzegania prawa, a także odpowiedzialności za własne czyny89 czy bardziej pozytywną ocenę systemu wymiaru sprawiedliwości90. Współczesne badania amerykań- skie wskazują także wpływ pełnienia funkcji przysięgłego na wzrost zaanga- żowania społecznego dotyczącego udziału w wyborach91. W pewien sposób 81 S. Waltoś, Ławnik – czy piąte koło u wozu?, s. 529–530; M. Borucka-Arctowa, Rola ławnika w świetle poglądów samych ławników oraz przedstawicieli środowiska prawniczego, [w:] Udział ławników w postępowaniu karnym. Opinie a rzeczywistość, S. Zawadzki, L. Kubicki (red.), War- szawa 1970, s. 43, 66. 82 S. Kutniak Ivković, Exploring Lay Participation, s. 451. 83 L. Kubicki, Udział ławników w orzekaniu, s. 69 i 105; S. Zawadzki, Model ustrojowy, s. 224; A. Podgórecki, Utajona obserwacja rzeczywistego działania instytucji, [w:] Moralność i społeczeń- stwo. Księga jubileuszowa dla Marii Ossowskiej, Warszawa 1969, s. 306. 84 M. Borucka-Arctowa, Rola ławnika, s. 62. 85 Por. przykładowo: A.S. Bartnik, Sędzia czy kibic?, s. 195; V.P. Hans, Introduction: Citizens as Legal Decision Makers: An International Perspective, Cornell Int l L.J. 2007, vol. 40, s. 306; T.S. Goldbach, V.P. Hans, Juries, Lay Judges, s. 1; S. Machura, Silent Lay Judges, s. 770. 86 Quoted in Stimson, American Revolution in the Law, p. 88 – J. Abramson, We, The Jury. The Jury System and The Ideal of Democracy, Harvard University Press 2003, s. 31. 87 „Nie wiem, czy sąd przysięgłych jest użyteczny dla tych, którzy przed nim stają, ale wiem na pewno, że jest bardzo potrzebny tym, którzy sądzą. Upatruję w nim jeden z najskuteczniejszych sposobów wychowania społeczeństwa” – A. de Tocqueville, O demokracji w Ameryce, t. I, s. 281. 88 J.P. Dawson, A History of Lay Judges, s. 11. 89 W. Grikschat, A. Luthke, F.–W. Dopatka, I. Muller, Gesellschaft, Recht und Strafverfahren, Eine Einfuhrung in die Strafjustizfur Schöffen und andere Interessierte, Opladen 1975, s. 47–49 – C. Kulesza, Udział czynnika społecznego w orzekaniu w perspektywie historyczno-prawnoporów- nawczej, Białostockie Studia Prawnicze 2016, z. 21, s. 60; podobnie: C. Gleadow, Spain s Return, s. 66; A. de Tocqueville, O demokracji w Ameryce, t. I, s. 280. 90 V.P. Hans, Introduction: Citizens, s. 306. 91 Z badań wynika, że obywatele, których wybrano na przysięgłych i wydali werdykt, brali udział w następnych wyborach o wiele częściej, niż tacy, którzy zostali zwolnieni z tego obowiązku, 14 1.1. Systemowa analiza udziału obywateli... udział obywateli w rozstrzyganiu spraw, zapewne także i w Polsce, może się przyczynić do budowania kultury prawnej oraz większego powszechnego zro- zumienia zasad funkcjonowania organów wymiaru sprawiedliwości, a przez to – do zwiększenia zaufania do nich. Na zakończenie rozważań dotyczących zalet udziału sędziów niezawo- dowych w orzekaniu warto zauważyć, że w Holandii, w której powierzenie wymiaru sprawiedliwości wyłącznie sędziom zawodowym jest podyktowane względami historycznymi i ma uzasadnienie w tradycji prawnej kraju, także nie brak postulatów wprowadzenia zmian w tym zakresie92. Pomimo stosunkowo wysokiego poziomu zadowolenia społeczeństwa holenderskiego dotyczącego pracy sądów93, kwestia ewentualnego udziału obywateli w rozstrzyganiu spraw (co jest uznane za dopuszczalne w świetle Konstytucji94) okresowo powraca jako temat dyskusji publicznej. Jako przyczynę debaty parlamentarnej z lat 2006–2007 wskazywano jednak zauważalny spadek zaufania społecznego do systemu prawnego oraz organów państwa, zbytnią profesjonalizację sądownic- twa, a także nadmierną łagodność karania95. Zgłaszanym argumentem, prze- mawiającym za wprowadzaniem do wymiaru sprawiedliwości sędziów nieza- wodowych była także konieczność zmniejszenia dystansu pomiędzy sądownic- twem a obywatelami. Tamtejszemu systemowi zarzucano „nieprzywiązywanie należytej uwagi do sygnałów od społeczeństwa”96 oraz nienależytą jawność i transparentność procedur97. W debacie podnoszono także argument, że Ho- czy gdy ławie przysięgłych nie udało się podjąć decyzji – J. Gastil and Others, Civil Awakening in the Jury Room: A Test of the Connection between Jury Deliberation and Political Participation Hypothesis 2005, vol. 13–15; http://depts.washington.edu; T.S. Goldbach, V.P. Hans, Juries, Lay Judges, s. 6 i wskazane tam źródła; S. Landsman, Commentary, s. 174; V.P. Hans, Introduction: Citizens, s. 307; J. Gastil, P. Dress, P. Weiser, C. Simmons, The Jury and Democracy: How Jury Deliberation Promotes Civic Engagement and Political Participation – L.I. Appleman, Defending the Jury. Crime, Community and the Constitution, Cambridge 2015, s. 157. 92 W. Noelmans, Old habits, s. 22. 93 Holandia w 2005 r. plasowała się z wynikiem na poziomie 61 na czwartym miejscu (ex aequo z Luksemburgiem), po Danii (81 ), Finlandii (76 ) i Austrii (74 ) – A. Klijn, M. Croes, Public opinion on lay participation in the criminal justice system of the Netherlands. Some ten- tative findings from a panel survey, Utrecht Law Review 2007, vol. 3, s. 157–158. 94 P.P.T. Bovend’Eert, Burgers, democratie en rechtspraak, s. 1700–1701 – W. Noelmans, Old habits, s. 22. 95 A. Klijn, M. Croes, Public opinion on lay participation, s. 160. 96 P.P.T. Bovend’Eert, Burgers, democratie en rechtspraak, Nederlands juristenblad 2002, vol. 34, s. 1700–1701 – W. Noelmans, Old habits; M. de Voogd, Naar invoering van lekenrecht- spraak, Recht der Werkelijkheid 2006 – W. Noelmans, Old habits die hard, s. 22. 97 M. Malsch, Democracy in the Courts, s. 86. Aż 71 ankietowanych obywateli widziało po- trzebę zwiększenia udziału swoich przedstawicieli, polegających przykładowo na organizowaniu 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Udział sędziów niezawodowych w rozstrzyganiu spraw karnych. Perspektywa prawnoporównawcza
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: