Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00519 005026 14474047 na godz. na dobę w sumie
Udział w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością a współwłasność majątkowa małżeńska - ebook/pdf
Udział w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością a współwłasność majątkowa małżeńska - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 273
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-241-4 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia kompleksowo prezentuje problematykę obejmowania, nabywania i zbywania udziałów w spółce z o.o. oraz wykonywania praw udziałowych w tejże spółce przez osoby pozostające w związku małżeńskim, wobec obowiązywania dwóch nieprzystających do siebie reżimów prawnych, tj. KSH oraz KRO, które regulują omawianą tematykę wraz z próbą znalezienia optymalnego rozwiązania dla powyższej sytuacji.

Monografia dr Anny Szermach dotyczy problematyki niezwykle praktycznej, choćby z uwagi na ilość spółek z o.o. w obrocie. Świadczy o tym także znaczna ilość orzeczeń sądowych, w tym Sądu Najwyższego. Towarzyszy temu wiele wypowiedzi doktryny. Autorka systematyzuje prezentowane w literaturze i orzecznictwie poglądy i przedstawia własny pogląd. Monografia stanowi niewątpliwie ważną wypowiedź, która powinna spotkać się z zainteresowaniem zwłaszcza przedstawicieli praktyki.

Prof. UŁ dr hab. Aleksander Kappes

 

Niniejsza monografia „(...) została przygotowana z widocznym dużym zaangażowaniem (...) i dbałością o jak najszersze przedstawienie omawianej problematyki z wielu perspektyw i stanowi kompleksowe uzupełnienie dotychczasowej literatury dotyczącej omawianej problematyki na styku prawa spółek i prawa rodzinnego, które wykracza poza dotychczasowe ujęcie tego tematu.

dr hab., LL.M Piotr M. Wiórek

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Udział w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością § 1. Pojęcie i treść udziału w spółce z o.o. I. Udział jako część kapitału zakładowego Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością jest spółką kapitałową, posiada- jącą osobowość prawną i chociaż jest spółką handlową o kapitałowym cha- rakterze, posiada wiele elementów osobowych, np. przysługujące wspólnikom prawo indywidualnej kontroli spółki (art. 212 KSH)1 czy prawo do przegląda- nia księgi udziałów (art. 188 § 2 KSH). Innym przykładem istnienia elemen- tów osobowych w spółce jest zakaz wystawiania na udziały lub prawa do zy- sku w spółce dokumentów na okaziciela, jak również dokumentów na zlecenie (art. 174 § 6 KSH), czy prawo żądania wyłączenia wspólnika (art. 266 KSH). Powyższe prowadzi do konstatacji, że chociaż spółka z o.o. jest przede wszyst- kim spółką kapitałową, gdyż stanowi ona wspólnotę kapitałów, to jednak zrzesza wspólników, co właśnie ma wpływ na istotę elementów osobowych w spółce. W doktrynie uznaje się spółkę z o.o. za spółkę pośrednią między spółkami osobowymi a spółką akcyjną2. W zależności od woli wspólników, spółki ta może służyć różnym celom, niekoniecznie gospodarczym, co deter- minuje uznanie jej charakteru jako bardziej kapitałowego, osobowego bądź kapitałowo-osobowego. Pomimo wskazanego wyżej osobowego charakteru spółki z o.o. spółka ta jednak, ze względu na swoją istotę, powinna być traktowana jako spółka ka- pitałowa. Nie ulega wątpliwości, że istotą spółki z o.o. jest przede wszystkim wnoszony do spółki kapitał zakładowy w postaci wniesionych wkładów czy odpowiedzialność spółki za zobowiązania całym jej majątkiem. Należy zazna- 1 Ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 1577 ze zm.). 2 A. Kidyba, Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Komentarz, Warszawa 2014, s. 7. 1 Rozdział I. Udział w spółce z ograniczoną... czyć, że Kodeks spółek handlowych nie przewiduje odpowiedzialności osobi- stej wspólników spółki z o.o. za jej zobowiązania wobec osób trzecich. Wy- jątkami są takie sytuacje, w których wspólnik będzie ponosił odpowiedzial- ność osobistą nie z racji bycia wspólnikiem, ale ze względu na jednoczesne pełnienie przez wspólnika funkcji członka zarządu, rady nadzorczej lub dzia- łań podjętych przed zarejestrowaniem spółki. Wnoszony do spółki kapitał od- zwierciedla siłę głosu wspólnika przy podejmowaniu decyzji, udziale w zyskach oraz o ryzyku gospodarczym związanym z wniesionym do spółki wkładem, co oznacza, że osoby wspólników odgrywają tutaj drugoplanową rolę3. Zatem wartość nominalna posiadanego przez wspólnika udziału oraz kapitał zakła- dowy odzwierciedlają zakres praw przysługujących wspólnikowi oraz determi- nują jego pozycję w spółce. Kodeks spółek handlowych, pomimo że wielokrotnie posługuje się poję- ciem udziału w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, nie definiuje go. Ter- min ten, w zależności od przepisu, w którym występuje, nabiera innego znacze- nia4. Analiza „udziału” dokonana na gruncie Kodeksu spółek handlowych wy- daje się być niepełna, a na pewno prowadzi do wniosku, że znaczenie udziału, poza jego wartością nominalną, jest wielowymiarowe. Wspomniany Kodeks 3 Tamże, s. 9. 4 W doktrynie na różne znaczenie „udziału”, zarówno w przepisach Kodeksu handlowego, jak i Kodeksu spółek handlowych, wskazują m.in.: T. Dziurzyński, [w:] T. Dziurzyński, Z. Fenichel, M. Honzatko, Kodeks handlowy. Komentarz, Łódź 1999, s. 178; A. Doliński, A. Górski, Zarys prawa handlowego. Nauki ogólne i prawo osobowe, Lwów 1912, s. 549; S. Grzybowski, [w:] S. Grzybow- ski (red.), System Prawa Cywilnego, t. 3, cz. 2, Prawo zobowiązań – część szczegółowa, Kraków 1976, s. 868; A. Herbet, Obrót udziałami w spółce z o.o., Warszawa 2004, s. 1; A. Kidyba, Kodeks spółek handlowych. Objaśnienia, Kraków 2004, s. 270; K. Kopaczyńska-Pieczniak, Ustanie człon- kostwa w spółce z o.o., Kraków 2002, s. 51; A. Kawałko, Umorzenie udziałów w spółce z o.o., Kra- ków 2006, s. 21; K. Kruczalak, Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Tekst ustawy z objaśnie- niami zmian legislacyjnych, wprowadzeniem i komentarzem problemowym, Gdańsk 1997, s. 88; R.L. Kwaśnicki, Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, Warszawa 2005, s. 456–457; A. Koch, [w:] A. Koch, J. Napierała (red.), Prawo handlowe. Spółki handlowe. Umowy gospodarcze, Kraków 2002, s. 324–325; J. Namitkiewicz, Kodeks handlowy. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, Łódź 1999, s. 23; R. Pabis, Spółka z o.o. Komentarz, Warszawa 2003, s. 20; A. Rachwał, [w:] S. Wło- dyka (red.), System Prawa Handlowego, t. 2A, Prawo spółek handlowych, Warszawa 2007, s. 915; J.A. Strzępka, E. Zielińska, [w:] J.A. Strzępka (red.), Kodeks spółek handlowych, t. 1, Komentarz, orzecznictwo do art. 1–300, Warszawa 2005, s. 457; A. Szajkowski, M. Tarska, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, M. Tarska, Kodeks spółek handlowych, t. 2, Komentarz do art. 151– 300, Warszawa 2005, s. 36–42; M. Tarska, Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Istota. Ustrój. Funkcjonowanie, Warszawa 2003, s. 189; I. Weiss, [w:] S. Włodyka (red.), Prawo spółek, Kraków 1991, s. 69–70; podobnie M. Dumkiewicz, Wspólność udziałów w spółce z ograniczoną odpowie- dzialnością, Warszawa 2011, s. 39. 2 § 1. Pojęcie i treść udziału w spółce z o.o. posługuje się terminem „udział” w spółce z o.o. w dwóch znaczeniach: jako część kapitału zakładowego (art. 152, 154 § 2 KSH) oraz jako prawo udzia- łowe wspólnika (art. 174 § 2 i 6, art. 176 § 3, art. 180, 181, 182 § 1, art. 185, 186 § 1, art. 187 § 1, art. 199 i 200 KSH)5. W związku z tym uznać należy, że udział stanowi określoną część kapitału zakładowego, jak i ogół praw i obo- wiązków wspólnika wynikających ze stosunku spółki6. Zróżnicowanie ilości posiadanych udziałów pozwala na określenie zakresu danych praw i obowiąz- ków oraz determinuje wyznaczenie pozycji wspólnika w spółce. Ponadto z po- szczególnych przepisów wynika, że udział może być przedmiotem dziedzicze- nia (art. 183 KSH), przedmiotem wspólności (art. 184 KSH) oraz przedmiotem obrotu (art. 180 KSH). Aby lepiej zrozumieć istotę udziału, pojmowanego jako część kapitału za- kładowego, należałoby wyjaśnić, czym w oparciu o przepisy Kodeksu spółek handlowych jest sam kapitał zakładowy w spółce z o.o. W doktrynie wska- zuje się, że kapitał zakładowy jest ustaloną w umowie spółki cyfrowo ozna- czoną kwotą pieniężną stanowiącą sumę wartości udziałów wspólników, wy- nikającą z zadeklarowanych przez nich wkładów i może być rozpatrywany w dwóch aspektach7. Po pierwsze, wspólnicy przez wnoszenie do spółki okre- ślonych środków pieniężnych lub niepieniężnych tworzą fundusz założyciel- ski8 (pierwotny, zakładowy), który jest sumą wniesionych do spółki wkładów. W związku z tym pierwotny majątek spółki tworzony jest na podstawie „skła- dek” majątkowych o określonej wartości ekonomicznej wnoszonej do spółki, traktowanych jako aktywa, tj. stronę czynną bilansu spółki9. Z drugiej strony, kapitał zakładowy sensu stricto nie powinien być utożsamiany z pokryciem obejmowanego (nabytego) udziału wkładem i jego sumą w sensie finansowym. Należy pamiętać, że kapitał zakładowy odzwierciedlający zapis rachunkowy nie określa całości majątku spółki, gdyż na ten składają się wszystkie składniki stanowiące aktywa w spółce, zarówno materialne, jak i niematerialne. Zazwy- czaj kapitał zakładowy jest albo mniejszy, albo większy od majątku spółki10. 5 A. Kidyba, Prawo spółek. Meritum, Warszawa 2013, s. 836. 6 R. Pabis, Spółka, s. 19. 7 A. Kidyba, Prawo handlowe, Warszawa 2013, s. 368; C. Wiśniewski, Funkcje kapitału zakła- dowego w spółce z o.o., Przegląd Podatkowy 1992, Nr 2, s. 1. 8 Zob. A. Kidyba, Spółka, s. 39, dotyczy pojęć: kapitał założycielski oraz kapitał zakładowy. 9 A. Szumański, [w:] W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Prawo spółek, Warszawa 2014, s. 313; A. Kidyba, Prawo handlowe, s. 368. jej majątku. 10 Oczywiście, sytuacja modelowo właściwa to taka, gdy kapitał zakładowy jest mniejszy od 3 Rozdział I. Udział w spółce z ograniczoną... Jednakże nawet w sytuacji ewentualnego zmniejszenia się majątku spółki kapi- tał zakładowy powinien pozostać stały i niezmienny. Wspólnicy za wnoszone do spółki wkłady wyrażające pewną wartości otrzymują udziały w kapitale za- kładowym spółki, wobec tego kapitał zakładowy, jako wielkość formalna, wpi- sywany jest po stronie pasywów bilansu spółki11. Udziały są obejmowane wcześniej niż wniesienie wkładów do spółki lub równocześnie z tymi czynnościami. W następstwie zobowiązania się do wnie- sienia do spółki wkładów, wspólnicy otrzymują udziały w jej kapitale zakła- dowym12. Wkłady mogą mieć charakter pieniężny, niepieniężny (aporty) lub mieszany. Istnieje zatem bezpośredni związek między wniesieniem wkładu a nabyciem praw wspólnika (majątkowych i korporacyjnych)13. Wspólnicy wy- posażają spółkę w majątek, by następnie uczestniczyć w wynikach jej istnienia i funkcjonowania14. Istotnym zagadnieniem jest również kwestia formalnej zasady stałości ka- pitału zakładowego wraz z jego gwarancyjną funkcją, która w literaturze przed- miotu jest różnie traktowana. Część doktryny zgłasza postulat, aby spółka utrzymywała swój majątek przynajmniej na poziomie równym wysokości ka- pitału zakładowego15. W tej sytuacji zakaz naruszenia kapitału zakładowego oznacza niedopuszczalność podejmowania czynności skutkujących spadkiem aktywów spółki poniżej ustalonej w umowie spółki wysokości kapitału zakła- dowego16. Z kolei inne głosy w doktrynie podnoszą, że zasada stałości kapitału zakładowego nie oznacza, iż omawiany fundusz stanowi swoistą nienaruszalną rezerwę. Tym samym środki majątkowe wniesione na kapitał zakładowy mogą 11 Zob. załącznik Nr 1 do ustawy z 29.9.1994 r. o rachunkowości (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 395 ze zm.). 12 Należy mieć na uwadze, że samo wniesienie wkładów do spółki nie warunkuje jeszcze przysługiwania wspólnikom udziałów. Formalnie do objęcia udziałów przez wspólników docho- dzi w chwili zawarcia umowy spółki (art. 157 § 1 pkt 5 KSH), natomiast ich wniesienie musi na- stąpić przed zgłoszeniem spółki do rejestru, co stanowi jeden z wymogów jej powstania (art. 163 pkt 2 KSH). 13 Jak podnoszą niektórzy autorzy, obowiązek wniesienia wkładów do spółki ma charakter bezwzględny i zwolnienie z tego obowiązku jest niedopuszczalne. Tak A. Kidyba, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, t. 1, Warszawa 2013, s. 33. 14 K. Kopaczyńska-Pieczniak, Ustanie, s. 52. 15 A. Kidyba (red.), K. Kopaczyńska-Pieczniak, Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, War- szawa 2013, s. 145; H. Litwińczuk, Prawo bilansowe, Warszawa 1995, s. 77; J.A. Stefanowicz, Wkład. Kapitał zakładowy. Udział, PS 1995, Nr 2, s. 85, ujmuje kapitał zakładowy jako obowiązek prawny w postaci ciężaru nałożonego na spółkę i polegający na obowiązku utrzymania wartości netto ma- jątku w wysokości nie mniejszej niż wysokość tego kapitału zastrzeżona w umowie. 16 R. Pabis, Spółka, s. 17. 4 § 1. Pojęcie i treść udziału w spółce z o.o. być wykorzystywane przez spółkę w toku jej działalności, a nawet zużywane. Według zwolenników tej koncepcji obecna minimalna wartość kapitału zakła- dowego (5000 zł) jest niewystarczająca nawet dla utworzenia i zarejestrowania spółki oraz uruchomienia jej przedsiębiorstwa17. W tej sytuacji tym bardziej nie może być mowy o jakiejkolwiek funkcji gwarancyjnej kapitału zakładowego18. Zatem rola kapitału zakładowego po utworzeniu spółki zależy od tego, czy jej formalny wyraz w postaci zapisu w bilansie jest niezmienny i nienaruszalny, natomiast ewentualne zmiany mogą zachodzić w odniesieniu do majątkowych składników wnoszonych na pokrycie kapitału zakładowego19. W spółce kapitałowej prawo udziałowe zostało ustawowo ukształtowane jako majątkowe (również w zakresie jego „korporacyjnej” treści), zbywalne, dziedziczne i mogące należeć do jednego bądź kilku podmiotów wspólnie20. Z prawnego punktu widzenia właścicielem majątku jest spółka, natomiast z ekonomicznego – majątek spółki należy do wspólników21. Wzajemna zależ- ność, jaka zachodzi pomiędzy stosunkiem członkostwa a posiadaniem udzia- łów w kapitale zakładowym spółki, stanowi wyraz kapitałowo-korporacyj- nego charakteru spółki z o.o.22, w odróżnieniu np. od stosunku członkostwa w stowarzyszeniu. Z kolei pod względem ekonomicznym prawom udziało- wym przypisuje się podobieństwo do praw właścicielskich, w szczególności do udziałów objętych współwłasnością w częściach ułamkowych23. Należy jednak pamiętać, że bez względu na ilość posiadanych przez danego wspólnika udziałów przysługuje mu tylko jedno prawo członkostwa. Zgodnie z art. 152 KSH kapitał zakładowy dzieli się na udziały o równej albo nierównej wartości nominalnej. Udziały w kapitale zakładowym, stano- wiąc jego część, mają określoną wartość nominalną, z uwzględnieniem ich mi- nimalnej wysokości (art. 154 § 2 KSH). Suma wartości nominalnej poszcze- gólnych udziałów powinna być zasadniczo równa wartości kapitału zakłado- poz. 1381). 17 Ustawa z 23.10.2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr 217, 18 A. Kidyba, Prawo, s. 808; A. Herbet, [w:] S. Sołtysiński (red.), System Prawa Prywatnego, t. 17A, Prawo spółek kapitałowych, Warszawa 2010, s. 213. 19 Tak R. Pabis, Spółka, s. 369. 20 M. Nazar, Komercjalizacja majątkowych stosunków małżeńskich w spółkach kapitałowych [w:] A. Kidyba, R. Skubisz (red.), Współczesne problemy prawa handlowego. Księga jubileuszowa dedykowana prof. dr hab. Marii Poźniak-Niedzielskiej, Kraków 2007, s. 209. 21 A. Szajkowski, Prawo spółek handlowych, Warszawa 1997, s. 129. 22 K. Kopaczyńska-Pieczniak, Ustanie, s. 63. 23 Por. A. Jackowski, [w:] H. Kon (red.), Prawo o spółkach akcyjnych. Komentarz, Warszawa 1933, s. 3. 5 Rozdział I. Udział w spółce z ograniczoną... wego24. Wartość nominalną udziału oraz to, czy wspólnik może mieć tylko jeden czy więcej udziałów, określa umowa spółki (art. 157 § 1 pkt 5 KSH). W sytuacji gdy wspólnik może mieć więcej niż jeden udział, stanowi ona iloraz wysokości kapitału zakładowego podzielonego przez liczbę udziałów25. Wy- bór modelu, w którym wspólnik może mieć więcej niż jeden udział, ozna- cza, że wartość nominalna wszystkich udziałów jest równa i przesądza o ich niepodzielności (art. 153 KSH). Natomiast w sytuacji, gdy każdy ze wspólni- ków może mieć wyłącznie po jednym udziale, to udziały wspólników mogą być nierówne i podzielne. Oznacza to, że Kodeks spółek handlowych pozosta- wił wspólnikom prawo wyboru, czy będzie im przysługiwał jeden, czy więcej udziałów oraz to, czy udziały wspólników będą równe. W tym miejscu wypada wspomnieć, że spółka z ograniczoną odpowiedzial- nością może również zostać zawiązana jako jednoosobowa (tzw. spółka jed- noosobowa pierwotna) lub w trakcie istnienia spółki może dojść do skupienia wszystkich jej udziałów w jednym ręku (tzw. spółka jednoosobowa następcza, wtórna)26. Artykuł 4 § 1 pkt 3 KSH zawiera legalną definicję kapitałowej spółki jednoosobowej, zgodnie z którą jest to spółka, w której wszystkie udziały albo akcje należą do jednego wspólnika albo akcjonariusza. Spółka taka nie może być zawiązana wyłącznie przez inną jednoosobową spółkę z ograniczoną od- powiedzialnością (art. 151 § 2 KSH). Wybór modelu, w którym wspólnik może mieć jeden bądź więcej niż jeden udział, jest taki sam dla spółki wielopodmio- towej jak i jednoosobowej. W razie ustalenia przez wspólników, że każdy z nich będzie miał najwyżej jeden udział, wartość nominalna poszczególnych udzia- łów będzie mogła być równa lub nierówna27. Jak podkreśla się w doktrynie, należy odróżnić formalny nakaz posia- dania najwyżej jednego udziału od faktycznego posiadania jednego udziału, w przypadku gdy umowa spółki przewiduje, że wspólnik może mieć więk- sza ich liczbę28. W powyższej sytuacji wartość nominalna wszystkich udziałów 24 Zależność ta nie będzie spełniona w przypadku umorzenia udziału sfinansowanego z „czy- stego zysku” spółki, na co zezwala przepis art. 199 § 6 KSH. W tej sytuacji suma wartości nomi- nalnej udziałów w spółce nie będzie równa wysokości kapitału zakładowego, ponieważ w wyniku umorzenia suma wartości wszystkich udziałów zmniejszy się w stosunku do wartości kapitału za- kładowego. Oznacza to, że suma wartości nominalnej udziałów zmniejsza się w stosunku do wy- sokości kapitału zakładowego. 25 K. Kopaczyńska-Pieczniak, Ustanie, s. 57. 26 R. Pabis, Spółka, s. 24. 27 A. Kidyba, Spółka, s. 49–50; A. Szajkowski, M. Tarska, [w:] Kodeks, s. 49; M. Rodzynkiewicz, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Warszawa 2018, s. 302. 28 A. Kidyba, Spółka, s. 51. 6 § 1. Pojęcie i treść udziału w spółce z o.o. musi być jednakowa, a udziały niepodzielne. Przyjęcie w umowie spółki mo- delu, według którego każdy wspólnik może mieć jeden udział, a udziały te są równe i niepodzielne, może mieć wpływ na dopuszczalność zbywania udzia- łów. Wówczas udziały są zbywalne, ale nie jest dopuszczalny obrót pomię- dzy wspólnikami, gdyż każdy z nich może mieć wyłącznie po jednym i niepo- dzielnym udziale o takiej samej wartości nominalnej. Jedyną możliwością zby- cia takiego udziału jest zbycie przez wspólnika całego udziału na rzecz osoby trzeciej29. Wspólnicy powinni mieć zatem świadomość, że już w momencie podpisywania umowy spółki dokonany przez nich wybór rodzaju i ilość przy- sługujących im udziałów może później determinować pewne ograniczenia, np. w sytuacji zbycia takich udziałów. Na wprowadzenie tego typu ogranicze- nia zezwala przepis art. 182 § 1 KSH, stanowiąc o tym, że zbycie udziału, jego części lub ułamkowej części umowa spółki może uzależnić od zgody spółki albo w inny sposób ograniczyć30. Tymczasem analizując przepis art. 153 KSH, po- mijając pozostałe regulacje Kodeksu spółek handlowych, dojdziemy do wnio- sku (argumentum a contrario), że zawarcie w umowie spółki postanowienia, w myśl którego wspólnik może mieć więcej niż jeden udział, świadczyć będzie o niepodzielności tych udziałów. Należy jednak mieć na uwadze, że o podziel- ności udziałów w omawianym przypadku decydować będzie postanowienie umowy spółki, przewidujące ewentualną możliwość zbycia części udziału. W odniesieniu do kapitału zakładowego udział jest związany z wniesionym wkładem. Wspólnikowi przysługują prawa udziałowe w kapitale zakładowym będące odwzorowaniem wartości wniesionych do spółki wkładów. Udział jest zatem pojęciem abstrakcyjnym. Nie ma też swojego materialnego substratu – inaczej niż w przypadku akcji w spółce akcyjnej. Oznacza to, że akcje stano- wiące, podobnie jak udział, elementarną cząstkę kapitału zakładowego mają postać papieru wartościowego. Tymczasem udział w spółce z o.o. nie może być w ten sposób zmaterializowany31. Przepis art. 174 § 6 KSH wyraźnie zabrania wystawiania dokumentów inkorporujących prawa udziałowe. Od tak rozumianego udziału należy odróżnić jeszcze inne znaczenia przy- pisywane temu terminowi. Wartość nominalna udziałów danego wspólnika oraz ich stosunek do wysokości kapitału zakładowego przekłada się często na rozmiar przysługujących mu praw i obciążających go obowiązków z tytułu 29 M. Rodzynkiewicz, Kodeks spółek handlowych, s. 248. 30 Więcej na temat zbycia udziału w spółce z o.o. w rozdziale III niniejszej publikacji. 31 A. Koch, J. Napierała (red.), Prawo spółek handlowych, Warszawa 2015, s. 303. 7 Rozdział I. Udział w spółce z ograniczoną... uczestnictwa w spółce32. W tym kontekście udział kapitałowy może również wyznaczać status wspólnika w spółce33. Z jednej strony zatem udział uznawany jest jako część kapitału zakładowego, z drugiej jednak traktowany jest jako przedmiot obrotu. W doktrynie pojawił się nawet postulat, aby zakres upraw- nień wspólnika wyznaczany był raczej na podstawie posiadanego przez niego prawa udziałowego (praw udziałowych) niż na bazie cząstek kapitału zakłado- wego34. W tym też znaczeniu udział, jako część kapitału zakładowego, oznacza pewną wartością nominalną, natomiast udział jako prawo udziałowe posiada wartość nominalną. Pierwsze znaczenie udziału to zatem wielkość liczbowa – część innej wielkości (kapitału zakładowego), drugie zaś to prawo35. II. Udział jako podmiotowe prawo wspólnika Udział w spółce z o.o. jest nie tylko wartością nominalną i częścią kapi- tału zakładowego, ale również warunkuje uczestnictwo w spółce z o.o. i wy- znacza zakres uprawnień z tym związanych. To właśnie posiadanie udziału determinuje przysługiwanie statusu wspólnika w spółce oraz daje możliwość wykonywania przysługujących mu uprawnień. Tym samym z chwilą utraty udziału (wszystkich udziałów, gdy wspólnik posiada ich więcej), ustaje człon- kostwo w spółce. Uczestnictwo w spółce wyznacza zatem pozycję prawną oraz status wspólnika36. Niestety Kodeks spółek handlowych nie definiuje terminu „prawo udziałowe”, choć używa go w niektórych przepisach (art. 246 § 3 oraz art. 268 KSH). Dopiero w doktrynie zwraca się uwagę, że termin „prawo udzia- łowe37” oznacza m.in. prawo udziału (do udziału)38, przy czym nie chodzi tu o uprawnienie do uzyskania prawa jako takiego, ale o kompetencję do uczest- nictwa, brania udziału w spółce. Innymi słowy, można więc określić je jako 32 Zależność taka ma miejsce np. w zakresie prawa głosu (art. 242 KSH), prawa do zysku (art. 191 § 3 KSH), obowiązku dopłat (art. 177 § 1 KSH). 33 A.W. Wiśniewski, Prawo o spółkach. Podręcznik praktyczny, t. 2, Uzupełnienia do t. I, Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, Warszawa 1991, s. 89. 34 P. Zdanikowski, Prawo udziałowe w spółce z o.o., Warszawa 2011, s. 115. 35 Tamże. 36 Tak T. Dziurzyński,, [w:] T. Dziurzyński, Z. Fenichel, M. Honzatko, Kodeks handlowy, s. 178; K. Kruczalak, Spółka, s. 88; A. Kidyba, Spółka, s. 48, zdaniem autora ogół praw i obowiązków wspólnika wynika z Kodeksu spółek handlowych oraz z umowy spółki. 37 W literaturze przedmiotu termin prawo udziałowe jest mocno ugruntowane. Tak m.in. B. Gessel-Kalinowska vel Kalisz, Udział kapitałowy w spółce z o.o., PPH 2008, Nr 5, s. 23 i n.; K. Kopaczyńska-Pieczniak, [w:] Spółka, s. 272; R.L. Kwaśnicki, Spółka, Warszawa 2005, s. 456. 38 P. Zdanikowski, Prawo, s. 138. 8 § 1. Pojęcie i treść udziału w spółce z o.o. prawo członkowskie, tj. prawo uczestnictwa w spółce39. Skoro udział stanowi wyraz członkostwa wspólnika w spółce, to należałoby wyodrębnić podstawowe elementy struktury tego stosunku, a mianowicie jego podmioty, przedmiot i treść. Treścią stosunku prawnego będą uprawnienia i obowiązki stron, nato- miast elementem treści analizowanego stosunku członkostwa będzie właśnie udział w spółce z o.o.40 Z racji tego, że ustawodawca w Kodeksie spółek handlowych nie zdefinio- wał prawa udziałowego, ustalenia znaczenia tego terminu podjęła się doktry- nie. Jedna z definicji określa udział jako ogół (wiązka, kompleks, pakiet) praw i obowiązków wspólnika, związanych z uczestnictwem w spółce41. Oznacza to, że w wyniku uzyskania członkostwa w spółce wspólnika obciążają także obo- wiązki. Tymczasem inni przedstawiciele literatury przedmiotu uważają udział za pojęcie nadrzędne w stosunku do poszczególnych „praw” wspólnika, które w znaczeniu techniczno-prawnym są w istocie uprawnieniami42. Zasadnicza różnica pomiędzy tymi dwiema koncepcjami sprowadza się do tego, czy obo- wiązki mieszczą się w pojęciu udziału, czy są z nimi jedynie związane. W związku z tym część doktryny uznaje udział za jednolitą i niepodzielną kategorię prawną, która przejawia się wyłącznie w uprawnieniach i nie zawiera obowiązków, gdyż te są elementami treści stosunku prawnego43. Zwolennicy tej koncepcji na poparcie swojej tezy podnoszą, że wynikanie poszczególnych uprawnień z nadrzędnej kategorii, jaką stanowi udział (będący jednocześnie prawem podmiotowym), nie może stanowić podstawy do twierdzenia, że jest ono sumą, zbiorem czy aglomeratem tych uprawnień44. Również obowiązki strony stosunku cywilnoprawnego nie są elementami treści prawa udziało- wego, lecz są z nim powiązane. Według takiego rozumowania udział w spółce z o.o. nie oznacza ogółu praw i obowiązków wspólnika, ale jego prawo podmio- towe, które implikuje członkostwo w spółce45. Powstała w literaturze przed- miotu jedna z definicji traktuje zatem udział jako prawo podmiotowe, a obo- 39 Tamże. 40 A. Herbet, Obrót, s. 12. 41 Tak jeszcze na tle Kodeksu handlowego: T. Dziurzyński, [w:] T. Dziurzyński, Z. Fenichel, M. Honzatko, Kodeks handlowy, s. 178; S. Grzybowski (red.), System Prawa Cywilnego, t. 3, cz. 2, s. 867; A. Kidyba, Spółka, s. 49; K. Kruczalak, Spółki prawa handlowego i cywilnego, Gdańsk 1994, s. 106; M. Litwińska, Umowa spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, Warszawa 1999, s. 121. Tak na tle Kodeksu spółek handlowych A. Kidyba, Kodeks, s. 275; R. Pabis, Spółka, s. 19. 42 A. Herbet, Obrót, s. 12. 43 P. Zdanikowski, Prawo, s. 137. 44 S. Grzybowski (red.), System Prawa Cywilnego, t. 1, Część ogólna, Kraków 1985, s. 217. 45 A. Zdanikowski, Prawo, s. 138. 9 Rozdział I. Udział w spółce z ograniczoną... wiązki obciążające wspólnika, pomimo że są z nim związane, uznaje za istnie- jące poza udziałem46. Należy mieć na uwadze, że niektóre obowiązki wynikają ex lege, jak chociażby obowiązek wniesienia przez wspólnika wkładu czy obo- wiązek lojalności, a inne z postanowień umowy spółki (obowiązek dokony- wania powtarzających się świadczeń niepieniężnych, dokonanie dopłat)47. Nie oznacza to jednak, że obowiązki te są elementami udziału, jako prawa podmio- towego, gdyż składają się na treść stosunku prawnego członkostwa w spółce. Bliższa analiza uwag i wniosków na temat uprawnień i obowiązków związa- nych z udziałem zostanie przeprowadzona w kolejnych punktach niniejszego rozdziału. Na pewno wspólna dla obu teorii jest podstawa konstruowania pojęcia udziału, jako stosunku członkostwa w spółce. Niewątpliwie podstawą powsta- nia po stronie wspólnika jakichkolwiek uprawnień i obowiązków będzie łą- czący go ze spółką stosunek prawny48, który w tej sytuacji jest stosunkiem członkostwa. Na gruncie prawa cywilnego wskazuje się, że do opisywania sy- tuacji prawnej jednego podmiotu względem drugiego służy właśnie konstruk- cja prawa podmiotowego, będąca jednym z elementów treści łączącego je stosunku prawnego. Takie prawo podmiotowe nie może istnieć poza normą prawną bądź poza ukształtowanym przez tę normę stosunkiem prawnym49. W tym znaczeniu zespół uprawnień występujących w danym stosunku praw- nym określa się właśnie prawem podmiotowym. Jest to zatem zbiorcza, nad- rzędna kategoria pojęciowa, określająca sytuację prawną strony uprawnionej50. W tym miejscu wypada dokonać swoistego rozróżnienia prawa podmiotowego udziałowego od prawa podmiotowego członkostwa, które ujmowane łącznie określają w pełni status wspólnika spółki z o.o. Jak zwrócono uwagę w li- teraturze przedmiotu, pojęcie udziału jako prawa podmiotowego oraz poję- cie prawa podmiotowego członkostwa wzajemnie się przenikają, co powoduje 46 K. Kopaczyńska-Pieczniak, Ustanie, s. 54, natomiast w stosunku do akcji J. Frąckowiak, [w:] K. Kruczalak (red.), Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Warszawa 2001, s. 464–465. 47 Związane z prawem udziałowym obowiązki mogą mieć charakter majątkowy, np. obowią- zek dokonania dopłat, lub charakter korporacyjny, np. wprowadzony postanowieniami umowy spółki, zakaz pełnienia pewnych funkcji w przedsiębiorstwach konkurencyjnych czy dokonywanie dla nich określonych świadczeń lub czynności. 48 A. Herbet, Obrót, s. 10. 49 S. Grzybowski (red.), System Prawa Cywilnego, t. 1, s. 216. 50 E. Gniewek (red.), Podstawy prawa cywilnego i handlowego. Prawo cywilne, t. 1, Warszawa 2002, s. 147. Jak podkreślał Z. Radwański, celem prawa podmiotowego jest m.in. ochrona osób fi- zycznych i prawnych uznanych przez prawo oraz określoną moralność. Zob. Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2002, s. 87. 10 § 1. Pojęcie i treść udziału w spółce z o.o. trudności ze wskazaniem między nimi granicy51. Prawo członkostwa wiąże się z nabyciem status uczestnika spółki i wyraża się w wykonywaniu przez przez niego uprawnień składających się na udział. Prawem podmiotowym wspól- nika jest udział, który został przez niego objęty (nabyty). Słusznie sygnalizuje się w doktrynie, że wyodrębnienie podmiotowego prawa udziałowego i pod- miotowego prawa członkostwa znajduje swoją podstawę przede wszystkim w art. 259 KSH52. Zgodnie z jego brzmieniem oświadczenie nowego wspólnika powinno zawierać przystąpienie do spółki oraz objęcie udziału lub udziałów o oznaczonej wartości nominalnej. Podobnie będzie w przypadku tworzenia spółki, gdzie do nawiązania stosunku członkostwa, poza objęciem udziałów, niezbędne jest podpisanie umowy. Zatem o nawiązaniu stosunku członkostwa decyduje łączne dopełnienie tych dwóch elementów, tj. objęcie udziałów oraz podpisanie umowy (ewentualnie złożenie oświadczenia przez nowego wspól- nika o przystąpieniu do spółki). Mając powyższe na uwadze, należy zdecy- dowanie stwierdzić, że realizowanie podmiotowego prawa udziałowego jest możliwe tylko przez podmiot, któremu jednocześnie przysługuje podmiotowe prawo członkostwa. Zaprezentowana koncepcja pozwala w klarowny sposób rozstrzygnąć wiele sygnalizowanych w niniejszej publikacji problemów zwią- zanych z przynależnością udziałów do majątku wspólnego małżonków, szcze- gólnie dotyczących wykonywania praw udziałowych. Pomimo pewnych rozbieżności doktryny, z punktu widzenia niniejszego opracowania, za prawo podmiotowe należy uznać przyznaną przez normę prawną na rzecz danego podmiotu stosunku cywilnoprawnego (w tej sytu- acji wspólnika spółki z o.o.) możliwość określonego postępowania zawartego w normie, tj. zgodnie z treścią prawa przedmiotowego53. Prawo podmiotowe polega na możności pewnego postępowania, zatem należy zdecydowanie opo- wiedzieć się za stanowiskiem, że przejawami tego prawa są uprawnienia, a nie ciążące na jego podmiocie obowiązki54. Należy jednak mieć na uwadze, że mię- dzy uprawnieniami a obowiązkami udziałowymi istnieje ścisła zależność, a ich źródłem są przepisy Kodeksu spółek handlowych oraz umowa spółki z o.o. Zatem posiadanie udziału warunkuje uczestnictwo w spółce z o.o. i wyznacza zakres uprawnień z tym związanych, natomiast granice wykonywania prawa 51 M. Dumkiewicz, Wspólność, s. 55 i n. 52 Tamże, s. 56. 53 A. Wolter, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 1977, s. 119. 54 Tak słusznie M. Dumkiewicz, Wspólność, Warszawa 2011, s. 42 wraz z przywołaną tam literaturą. 11 Rozdział I. Udział w spółce z ograniczoną... podmiotowego przez wspólnika, poza KSH, określają przede wszystkim posta- nowienia umowy spółki. III. Uprawnienia majątkowe i korporacyjne związane z udziałem objętym wspólnością majątkową małżeńską Udział w spółce z o.o. jest prawem podmiotowym wspólnika55, definio- wany jako pewien kompleks, zespół praw związany z kapitałem zakładowym, którego zakres wyznacza stosunek wartości nominalnej udziału do wysokości kapitału zakładowego56. Zatem uprawnienia i obowiązki stron łącznie stano- wią elementy treści stosunku prawnego łączącego wspólnika ze spółką57. Za- równo prawa o charakterze majątkowym, jak i korporacyjnym tworzą funk- cjonalną całość, jaką jest prawo udziałowe. Jak wskazuje się w doktrynie, prawa podmiotowe dzielimy na majątkowe i niemajątkowe, zależnie od tego, „czy są bezpośrednio uwarunkowane interesem ekonomicznym podmiotu uprawnio- nego”58. Wskazane cechy udziału w spółce oznaczają, że przepisy o stosunku zobowiązaniowym i takich jego elementach jak roszczenie czy dług mogą być stosowane do oceny stosunków pomiędzy członkiem osoby prawnej, a nią samą, tylko odpowiednio i tylko wtedy, gdy brak szczególnej regulacji odno- szącej się do stosunków korporacyjnych w danej osobie prawnej59. Z udziału wynikają jednak prawa i obowiązki o charakterze bardziej złożonym niż wie- rzytelność i dług, gdyż stosunek ten nie jest tylko odzwierciedleniem przeciw- stawnych interesów członka (wspólnika) i osoby prawnej (spółki), lecz służy określeniu zachowania wszystkich wspólników dążących do osiągnięcia wspól- nego celu. Prawa przysługujące wspólnikom w spółce z o.o. dzielą się na prawa ma- jątkowe (obligacyjne) oraz prawa korporacyjne (organizacyjne)60. Niekiedy 55 A. Wolter, Prawo cywilne, s. 119; A. Herbet, [w:] System Prawa Prywatnego, t. 17A, s. 282. 56 M. Litwińska, Glosa do wyr. SN z 3.12.1999 r., I CKN 266/98, PPH 2000, Nr 5, s. 57 i 59. 57 A. Herbet, Obrót, s. 12. 58 A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 2000, 59 J. Frąckowiak, [w:] M. Safjan (red.), System Prawa Prywatnego, t. 1, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2012, s. 1044. 60 Zob. R. Siemiątkowski, T. Potrzeszcz, [w:] R. Siemiątkowski, T. Potrzeszcz (red.), Kodeks spółek handlowych. Komentarz, t. 2, Tytuł III – Spółki kapitałowe, Dział I – Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, Warszawa 2011, s. 96; A. Herbet, [w:] System Prawa Prywatnego, t. 17A, s. 427; K. Kopaczyńska-Pieczniak, Ustanie, s. 58; I. Weiss, A. Szumański, [w:] W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Prawo spółek, 2016, s. 381. s. 138. 12 § 1. Pojęcie i treść udziału w spółce z o.o. wskazuje się, że z uwagi na kapitałowy charakter spółki z o.o. prawa mająt- kowe (czysto majątkowe) stanowią uprawnienia główne, natomiast uprawnie- nia korporacyjne, które służą ochronie tych pierwszych – pomocnicze61. Prawa korporacyjne (osobiste) mają niemajątkowy charakter, a kryterium rozróżnie- nia praw majątkowych od korporacyjnych stanowi to, czy wykonanie danego prawa albo obowiązku wywołuje bezpośrednie następstwa majątkowe62. Pierwszą grupę uprawnień stanowią prawa majątkowe, które dzielą się na wynikające wprost z przepisów oraz wynikające z postanowień umowy spółki z o.o., i można do nich zaliczyć: 1) prawo do udziału w zysku (prawo do dywidendy – art. 191 i n. KSH); 2) prawo pierwszeństwa objęcia udziałów w podwyższonym kapitale zakła- dowym w stosunku do dotychczasowych udziałów wspólnika (art. 258 § 1 KSH); 3) prawo do rozporządzania udziałem, w tym jego zbycia (art. 180 KSH); likwidacyjnej 4) prawo do uczestnictwa w podziale nadwyżki 5) prawo do wynagrodzenia za umorzony przymusowo udział (art. 199 (art. 286 KSH); § 2–3 KSH); 6) prawo do wypłaty równowartości udziału wspólnika nieuczestniczącego w przekształceniu (art. 565 KSH); 7) prawo do zwrotu dopłat (art. 179 § 1 KSH); 8) wynagrodzenie za świadczenia niepieniężne (art. 176 § 2 KSH)63. Jak podnoszą niektórzy autorzy, do zrealizowania praw majątkowych wy- magane jest często podjęcie stosownej decyzji przez wspólników, wykonują- cych w ten sposób swoje prawa korporacyjne64. Powyższe skłania, aby podzie- lić pogląd o jednolitym, w całości majątkowym charakterze udziału – prawa udziałowego65. Niektóre z praw uznawane są za prawa względne, gdyż wspól- nicy mogą zostać ich pozbawieni w drodze odpowiednich postanowień umowy spółki lub uchwał wspólników66. Jeżeli w umowie spółki nie została wyłączona 61 Tak A. Herbet, Obrót, s. 23 i przywołana tam literatura. 62 Tak m.in. M. Bednarek, Mienie. Komentarz do art. 44–553 Kodeksu cywilnego, Kraków 1997, s. 21; J. Górecki, Użytkowanie udziału w sp. z o.o., PPH 1998, Nr 5, s. 23. 63 I. Weiss, A. Szumański, [w:] W. Pyzioł, A. Szumański, I. Weiss, Prawo, Warszawa 2016, s. 400 i n.; A. Herbet, Obrót, s. 23; T. Siemiątkowski, R. Potrzeszcz (red.), Kodeks spółek handlowych, t. 2, s. 98; K. Kopaczyńska-Pieczniak, Ustanie, s. 81; A. Koch, J. Napierała, Prawo, s. 301. 64 K. Kopaczyńska-Pieczniak, Ustanie, s. 80. 65 A. Herbet, Obrót, s. 25. 66 K. Kopaczyńska-Pieczniak, Ustanie, s. 80. 13 Rozdział I. Udział w spółce z ograniczoną... kompetencja wspólników co do podjęcia uchwały w sprawie podziału zysku, to zgodnie z art. 231 § 2 pkt 2 KSH, przedmiotem obrad zwyczajnego zgroma- dzenia wspólników powinna być uchwała o podziale zysku. Wspólnicy mogą jednak zadecydować o przeznaczeniu całego zysku spółki na cele inne niż wy- płata dywidendy, np. na inwestycje w spółce, a wówczas nie powstaje roszcze- nie wspólników o wypłatę dywidendy67. Wracając do uprawnień majątkowych przysługujących wspólnikom, za- zwyczaj wiążą się one z uzyskaniem bezpośrednich korzyści majątkowych – najczęściej w postaci pieniężnej68. Jednym z podstawowych praw o charakte- rze majątkowym jest prawo do udziału w zysku (do dywidendy). Prawo to, kwalifikowane jest również jako prawo do pożytków przynoszonych przez udział69. W przypadku spółek z o.o., które prowadzą typową działalność gospo- darczą zarobkową, nastawioną na osiąganie zysków, źródłem zysku może być m.in. oprocentowanie wkładów pieniężnych w spółce, dochody z lokat ban- kowych, z tytułu uczestnictwa w innych spółkach handlowych lub korzystne zbycie składników majątkowych. Do zysku dochodzi w sytuacji, kiedy wszyst- kie prawa majątkowe łącznie ze środkami pieniężnymi posiadane przez spółkę przewyższają sumę zobowiązań i kapitału zakładowego70. Dokładne zasady ustalania zysku przedsiębiorcy wskazują przepisy o rachunkowości. Obliczane w okresach rocznych prawo do dywidendy to uprawnienie wspólnika, zgodnie z którym powinien on otrzymać, w postaci pieniężnej, przypadającą na niego część rocznego zysku71. Zgodnie z brzmieniem art. 191 § 1 KSH przesłankami powstania prawa do dywidendy za dany rok są: 1) ustalenie istnienia i wysokości zysku w rocznym sprawozdaniu finanso- wym spółki; 2) podjęcie przez zgromadzenie wspólników uchwały o przeznaczeniu zy- sku lub oznaczonej jego części do podziału między wspólników. W praktyce wygląda to tak, że po upływie roku obrotowego i sporządze- niu przez zarząd bilansu można stwierdzić, czy wystąpił czysty zysk72. Czysty zysk to nic innego, jak odjęcie od określonego zysku spółki należnych obcią- 67 A. Kidyba, Prawo spółek, s. 1053. 68 A. Koch, J. Napierała, Prawo, s. 300. 69 T. Siemiątkowski, R. Potrzeszcz, [w:] T. Siemiątkowski, R. Potrzeszcz (red.), Kodeks spółek handlowych, t. 2, s. 173. 70 A. Kidyba, Prawo spółek, s. 384. 71 Tak A. Koch, J. Napierała, Prawo, s. 302. 72 Por. T. Siemiątkowski, R. Potrzeszcz, [w:] T. Siemiątkowski, R. Potrzeszcz (red.), Kodeks spółek handlowych, t. 2, s. 174. 14 § 1. Pojęcie i treść udziału w spółce z o.o. żeń natury publicznoprawnej (głównie podatki bezpośrednie)73. Jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej (udział nie jest uprzywilejowany w zakresie dywi- dendy), zysk przypadający wspólnikom dzieli się proporcjonalnie do przypa- dających im udziałów. Powstanie zysku i jego formalne stwierdzenie stanowi przesłankę prawa wspólnika do dywidendy. W tej sytuacji wspólnikowi przy- sługuje roszczenie o wypłatę dywidendy, będące samodzielnym roszczeniem (wierzytelność o zapłatę oznaczonej sumy pieniężnej)74. Roszczenie o wypłatę dywidendy przypadającej danemu wspólnikowi powstaje z chwilą podjęcia uchwały w przedmiocie podziału zysku (art. 191 § 1 KSH), a do chwili jej pod- jęcia możemy mówić jedynie o ogólnym prawie udziałowym wspólnika, ma- jącym charakter warunkowy. Mając na uwadze zakaz rozszczepiania, trzeba zaznaczyć, że niedopuszczalne jest rozporządzanie poszczególnymi prawami składającymi się na udział75. W przeciwnym razie zbędne byłoby konstruowa- nie udziału jako samoistnego zespołu funkcjonalnie związanych ze sobą praw, skoro w pełni samodzielne byłyby poszczególne prawa nań się składające76. Mogą natomiast być przedmiotem obrotu skonkretyzowane wierzytelności wynikające z praw majątkowych (nie może być przedmiotem obrotu ogólne prawo do udziału w zysku spółki, natomiast może nim być wierzytelność o wy- płatę dywidendy)77. Jak słusznie wskazuje się w doktrynie, kwota przeznaczona do podziału między wspólników nie może przekraczać zysku za ostatni rok obrotowy, po- większonego o niepodzielone zyski z lat ubiegłych oraz o kwoty przeniesione z utworzonych z zysku kapitałów zapasowego i rezerwowych, które mogą być przeznaczone do podziału. Kwota powinna być pomniejszona o niepokryte straty, udziały własne oraz o kwoty, które zgodnie z umową, bądź umową spółki, należy przekazać z zysku za ostatni rok obrotowy na kapitał zapasowy lub rezerwowy78. W przypadku małżonków objętych małżeńską wspólnością majątkową prawo wspólnika do udziału w zysku (do dywidendy) należy odnieść rów- 73 A. Kidyba, Prawo spółek, s. 384. 74 T. Siemiątkowski, R. Potrzeszcz, [w:] T. Siemiątkowski, R. Potrzeszcz (red.), Kodeks spółek handlowych, t. 2, s. 173, gdzie słusznie zwrócono uwagę, że roszczenie od momentu ustalenia prawa do konkretnej dywidendy (konkretyzacji uprawnienia w postać roszczenia) przysługuje temu wspólnikowi, chociażby przed jej wypłatą zbył swój udział inne osobie, a okoliczność ta została notyfikowana w spółce (art. 187 KSH). 75 Zakaz rozszczepiania zostanie poddany szczegółowej analizie w rozdziale II, § 3. 76 Tak słusznie K. Kopaczyńska-Pieczniak, Ustanie, s. 60. 77 A. Szajkowski, Prawo, s. 273. 78 Tak A. Kidyba, Praw handlowe, s. 385. 15 Rozdział I. Udział w spółce z ograniczoną... nież do jego współmałżonka. Skoro małżonek wspólnika w ustroju wspólności ustawowej ponosi ryzyko związane z prowadzeniem przez małżonka wspól- nika działalności zarobkowej79 w spółce z o.o., a środki na pokrycie obejmowa- nego (nabywanego) udziału pochodzą z ich majątku wspólnego, to powinien także w jak najszerszym zakresie odnosić korzyści z uczestnictwa małżonka w spółce. Należy jednak zaznaczyć, że chodzi o dywidendę już wypłaconą. Pod- stawę przynależności do majątku wspólnego stanowi w tej sytuacji art. 31 § 2 pkt 1 KRO80, zgodnie z którym w skład majątku wspólnego wchodzą m.in. „do- chody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków”. Nawet ta część doktryny81, która uważa, że udział nabyty za środki z majątku wspólnego mał- żonków przynależy do majątku osobistego wspólnika, nie może zaprzeczyć, że dochody przynoszone w związku z uczestnictwem w spółce wchodzą do ma- jątku wspólnego w oparciu o przepisy art. 31 § 2 pkt 2 KRO. Podobnie, wobec współmałżonka wspólnika, traktowane będzie prawo do wynagrodzenia za powtarzające się świadczenia niepieniężne. Zgodnie z art. 176 KSH, jeżeli wspólnik ma być zobowiązany do takich świadczeń, to w umowie spółki należy określić rodzaj i zakres tych świadczeń (art. 159 KSH). Wynagrodzenie przysługujące wspólnikowi nie może być wyższe od cen oraz stawek przyjętych w obrocie (może być ono mniejsze)82, a powinno być wypła- cane bez względu na to, czy spółka osiągnęła w danym okresie zysk. Takie rosz- czenie powstałe z wykonania obowiązków, które zostały określone w umowie spółki, w razie rozwiązania spółki, powinno być zaspokojone przed podziałem majątku spółki między wspólników, natomiast w sytuacji upadłości wspólnik wobec spółki powinien nabyć status wierzyciela83. Z kolei prawo do zwrotu do- płat pieniężnych przysługuje wspólnikowi w sytuacji, gdy dokonał takiej do- płaty przewidzianej umową spółki. Kolejnym prawem majątkowym jest prawo do uzyskania zwrotu wartości umownych udziałów bądź w przypadku obniże- nia kapitału zakładowego. Zazwyczaj umorzenie udziałów jest odpłatne (poza 79 J. Ignaczewski (red.), Małżeńskie prawo majątkowe. Komentarz, Warszawa 2017, s. 34, gdzie autor zwraca uwagę, że dochody z działalności zarobkowej każdego z małżonków Kodeks rodzinny i opiekuńczy traktuje tak samo jak wynagrodzenie za pracę. Działalności zarobkowej nie można utożsamiać z działalnością gospodarczą, gdyż jest ona od niej zdecydowanie szersza. 80 Ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r. poz. 682 81 Tak A. Jędrzejewska, Spółka osobowa a małżeńska wspólność majątkowa, KPP 1996, Nr 3, ze zm.). s. 511. 16 82 Tak R. Pabis, Powtarzające się świadczenia niepieniężne wspólników spółki z o.o., cz. 1, PPH 2000, Nr 4, s. 2–3. 83 A. Kidyba, Kodeks spółek handlowych. Komentarz, t. 1, Warszawa 2013, s. 749. § 1. Pojęcie i treść udziału w spółce z o.o. sytuacją, kiedy wspólnik wyrazi w umowie spółki zgodę na umorzenie bez ekwiwalentu pieniężnego). Tymczasem przy obniżeniu kapitału zakładowego istotna jest treść uchwały, która rozstrzyga o tym, czy wspólnicy otrzymają zwrot stosownych kwot84. Prawo do wynagrodzenia za umorzony udział w doktrynie porównuje się do wypłaty równowartości udziału wspólnika nieuczestniczącego w prze- kształceniu w razie przekształcenia spółki z o.o. w inną spółkę handlową. Trak- tuje się je nie jako prawo udziałowe, lecz jako prawo powstające w miejsce udziału. Analogicznie zostaje potraktowane prawo do kwoty likwidacyjnej, czyli prawo do udziału w majątku spółki pozostałym po zaspokojeniu i zabez- pieczeniu wierzycieli. Jak przekonują zwolennicy tej tezy, powstałe po stro- nie wspólnika w ten sposób prawa zastępują wspomniane wyżej prawa mająt- kowe. Podobnie jest z kwotą likwidacyjną będącą świadczeniem uzyskanym od spółki w miejsce udziału, który przestaje istnieć w związku z rozwiązaniem spółki85. W związku z tym niektóre z praw majątkowych wspólnika (prawo do dywidendy, prawo do kwoty likwidacyjnej, prawo do wynagrodzenia z ty- tułu umorzenia, prawo do udziałów spółki przejmującej) w pewnych okolicz- nościach stają się niejako roszczeniami o zapłatę oznaczonej sumy pieniężnej (lub o przydział udziałów) z tytułu wygaśnięcia stosunku uczestnictwa wspól- nika w spółce86. Następnym prawem o charakterze majątkowym powodującym zmianę w majątku wspólnika jest prawo do rozporządzania udziałem, w tym jego zby- cie. Dopuszczalność rozporządzania prawami udziałowymi w spółce z ogra- niczoną odpowiedzialnością wynika wprost z Kodeksu spółek handlowych, który w art. 180–182 wprowadza ogólną zasadę zbywalności udziałów. Prze- pisy Kodeksu niejednokrotnie mówią m.in. o „zbyciu” i „nabyciu udziału”, „przeniesieniu”, „przejęciu”, „zastawieniu” lub „ustanowieniu użytkowania na udziale”. Przenoszalność praw udziałowych może być przedmiotem czyn- ności prawnych inter vivos i mortis causa87. Zbywalność jest atrybutem udziału 84 A. Koch, J. Napierała, Prawo, s. 301. 85 J.A. Strzępka, E. Zielińska, [w:] J.A. Strzępka (red.), Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Warszawa 2015, s. 670; J. Jodłowski, Egzekucja z udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzial- nością, Palestra 1937, Nr 8–9, s. 755; tak na gruncie Kodeksu handlowego (rozporządzenie Prezy- denta Rzeczypospolitej z 27.6.1934 r. – Kodeks handlowy, Dz.U. Nr 57, poz. 502 ze zm.) S. Sołty- siński, [w:] S. Sołtysiński, A. Szajkowski, J. Szwaja, Kodeks handlowy. Komentarz, t. 2, Warszawa 1997, s. 355. 86 T. Siemiątkowski, R. Potrzeszcz, [w:] T. Siemiątkowski, R. Potrzeszcz (red.), Kodeks spółek handlowych, t. 2, s. 101. 87 Zob. A. Herbet, Obrót, s. 142; I. Weiss, A. Szumański, [w:] Prawo, Warszawa 2016, s. 399. 17 Rozdział I. Udział w spółce z ograniczoną... w spółce z o.o., jako majątkowego prawa podmiotowego. Termin „zbycie udziału” bywa używany w dwojakim znaczeniu. W rozumieniu sensu largo oznacza przejście prawa udziałowego z dotychczasowego podmiotu na inny podmiot na podstawie umowy. Natomiast w rozumieniu sensu stricto jest to ogół czynności prawnych doprowadzających do skutku owe zbycie udziału88. Jest to zatem umowa rozporządzająca89, charakterem zbliżona do umowy prze- noszącej własność (art. 155 KC)90 lub umowy przelewu (art. 510 KC)91. Roz- porządzanie udziałem to czynność prawna wspólnika wobec osoby trzeciej, skutkująca przejściem udziału ze zbywcy na nabywcę, na podstawie określonej umowy92. Wraz ze zbyciem udziału dochodzi do przejścia praw i obowiązków wynikających z przynależności do spółki. W miejsce zbywcy do spółki wstępuje nabywca udziału, nabywając tym sa- mym dotychczasowe prawa zbywcy i wstępując w określone obowiązki. Zby- cie udziałów powoduje zmianę składu podmiotowego struktury korporacyjnej spółki z zachowaniem wszystkich praw i obowiązków związanych z udziałem, przysługujących dotychczasowemu wspólnikowi. Za moment przejścia po- wyższych praw i obowiązków uważa się moment dokonania czynności praw- nej bądź inny moment ustalony przez strony (jeżeli umowa zawiera termin). Podstawę prawną regulującą zbycie udziału stanowią przepisy Kodeksu spółek handlowych (art. 180–182 KSH) oraz przepisy Kodeksu cywilnego. Natomiast przedmiotem obrotu, bez konieczności rozporządzania udziałem, mogą być uprawnienia będące pochodną udziału, np. roszczenie o wypłatę dywidendy czy skonkretyzowane prawo pierwszeństwa. 88 Takiego rozróżnienia dokonuje A. Herbet, Obrót, s. 255. 89 Tak J. Namitkiewicz, Kodeks handlowy. Spółka, s. 91. Zdaniem W. Czachórskiego (Czynno- ści prawne przyczynowe i oderwane, Warszawa 1952, s. 86), przez rozporządzenie należy rozumieć „czynność prawną, która powoduje bezpośrednio, a więc w teraźniejszości, zmianę (...) w majątku, tj. prawach, które przysługują osobie dokonującej czynności. Zmiana w majątku rozporządzają- cego polegać może w szczególności na przeniesieniu istniejącego prawa, ustanowieniu na rzecz innej osoby nowego prawa, które ograniczać będzie prawo istniejące w majątku pierwszej osoby, (...) bądź zniesieniu prawa”. Natomiast Z. Radwański (Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 1993, s. 146) stwierdza, że „czynności prawne rozporządzające – zwane także rozporządzeniami – polegają na przeniesieniu, obciążeniu, ograniczeniu lub zniesieniu prawa podmiotowego”. 90 Ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1025 ze zm.). 91 A. Magnuszewski, Umowa zbycia udziału w spółce z ograniczona odpowiedzialnością, PPH 1995, Nr 3, s. 7. 92 Jak podnosi się w orzecznictwie, czynność prawna zbycia udziałów w spółce z o.o. nie jest czynnością prawną spółki (dokonaną przez spółkę), ale czynnością między zbywcą a nabywcą, tj. między wspólnikiem a osoba trzecią. Zob. wyr. SN z 9.2.2007 r., III CSK 311/06, Legalis. 18
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Udział w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością a współwłasność majątkowa małżeńska
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: