Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00175 005955 14495042 na godz. na dobę w sumie
Umorzenie absorpcyjne w polskim procesie karnym - ebook/pdf
Umorzenie absorpcyjne w polskim procesie karnym - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 427
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-5818-7 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki >> karne
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

W książce zawarto obszerną i wnikliwą prezentację poglądów doktryny oraz dorobku judykatury dotyczących zagadnienia funkcjonowania legalizmu, oportunizmu, a także wad i zalet umorzenia absorpcyjnego. Przedstawiono również problemy teoretyczne i interpretacyjne związane z funkcjonowaniem tej instytucji we współczesnym procesie karnym oraz liczne propozycje de lege ferenda.

W monografii autorka wyjaśnia m.in.:

Adresaci:
Opracowanie przeznaczone jest dla praktyków (sędziów, adwokatów, prokuratorów) spotykających się z trudnościami związanymi ze stosowaniem instytucji 'niedookreślonej' w kodeksie postępowania karnego. Poruszona tematyka zainteresuje również teoretyków prawa.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

UMORZENIE ABSORPCYJNE W POLSKIM PROCESIE KARNYM Agnieszka Kołodziejczyk Warszawa 2013 Stan prawny na 1 marca 2013 r. Recenzent Prof. dr hab. Edward Skrętowicz Wydawca Monika Pawłowska Redaktor prowadzący Ewa Wysocka Opracowanie redakcyjne Anna Krzesz Łamanie Wolters Kluwer Polska Układ typografi czny Marta Baranowska Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl POLSKA IZBA KSI(cid:141)(cid:257)KI © Copyright by Wolters Kluwer Polska SA, 2013 ISBN 978-83-264-4226-1 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska SA Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.profi nfo.pl Moim Rodzicom i Aldonce z podziękowaniem za wyrozumiałość i wsparcie Spis treści Wykaz skrótów / 13 Wstęp / 17 Rozdział 1 Zasada legalizmu a umorzenie absorpcyjne / 21 1. 2. Miejsce legalizmu w katalogu zasad prawnych / 21 Pojęcie legalizmu i oportunizmu / 29 2.1. 2.2. Geneza umorzenia absorpcyjnego / 29 Doktrynalne definicje legalizmu i oportunizmu / 50 2.2.1. 2.2.2. Definicja legalizmu / 50 Pojęcie oportunizmu / 63 3. Legalizm a inne tryby ścigania / 70 Rozdział 2 Charakter prawny umorzenia absorpcyjnego / 78 Problematyczna nazwa instytucji / 79 Charakter umorzenia absorpcyjnego / 81 Uzasadnienie dla instytucji / 85 Rozdział 3 Przyczyny umorzenia absorpcyjnego / 100 1. 2. 3. 1. 2. Uwagi ogólne / 100 Skazanie za występek / 103 2.1. 2.2. Dopuszczalne granice zagrożenia / 104 Umorzenie absorpcyjne a przestępstwa o niskim stopniu społecznej szkodliwości / 107 Kwestia rodzaju wymierzanej kary / 110 Czas popełnienia poszczególnych czynów a umorzenie absorpcyjne postępowania / 111 2.3. 2.4. 7 Spis treści 2.5. 2.6. Wyroki innych państw / 112 Wielość występków w postępowaniu podlegającym umorzeniu / 113 Niecelowość orzeczenia kary wobec oskarżonego ze względu na rodzaj i wysokość kary prawomocnie orzeczonej za inne przestępstwo / 114 3.1. 3.2. Prawomocność formalna i materialna / 114 Pojęcie „oczywistej niecelowości” ukarania / 115 3.2.1. Wykładnia pojęcia oczywistości / 129 Pokrzywdzony i jego ewentualny sprzeciw co do umorzenia / 132 4.1. Artykuł 11 k.p.k. a gwarancja ochrony interesów pokrzywdzonego / 134 Umorzenie absorpcyjne postępowania a kompensacja szkód / 153 Umorzenie absorpcyjne a zgoda pokrzywdzonego / 165 4.2. 4.3. 3. 4. 1. 2. 3. 4. 8 Rozdział 4 Organy uprawnione do stosowania umorzenia absorpcyjnego / 169 Uwagi ogólne / 169 Umorzenie absorpcyjne dokonane przez prokuratora / 170 Umorzenie absorpcyjne orzeczone przez sąd / 177 3.1. Umorzenie absorpcyjne przed sądem pierwszej instancji / 177 Umorzenie absorpcyjne w postępowaniu drugoinstancyjnym / 184 3.2. Możliwości zaskarżenia decyzji o umorzeniu absorpcyjnym postępowania (art. 11 § 1 k.p.k.) / 186 Postępowanie zażaleniowe / 186 4.1. Legitymacja pokrzywdzonego niemającego statusu 4.2. strony do zażalenia decyzji o umorzeniu absorpcyjnym postępowania / 200 Przedmiot kontroli odwoławczej / 207 Umorzenie absorpcyjne postępowania a zarzut naruszenia art. 231 § 3 k.k. / 209 Prawo wniesienia kasacji / 212 4.3. 4.4. 4.5. Spis treści Rozdział 5 Warunki formalne i materialne stosowania umorzenia absorpcyjnego / 215 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Uwagi wprowadzające / 215 Etap postępowania a inicjatywa stosowania umorzenia absorpcyjnego / 215 Forma wydania decyzji procesowej / 217 3.1. Poglądy doktrynalne odnośnie do właściwej formy decyzji procesowej / 217 Wymogi formalne postanowienia / 222 3.2. Umorzenie absorpcyjne a postępowanie prywatnoskargowe / 223 Sprawa złożona przedmiotowo a umorzenie / 231 Sprawa złożona podmiotowo / 237 Umorzenie absorpcyjne postępowania a warunkowe umorzenie postępowania / 239 Umorzenie absorpcyjne a odstąpienie od wymierzenia kary / 242 Umorzenie absorpcyjne postępowania a znikoma szkodliwość społeczna czynu / 243 Rozdział 6 Zawieszenie i podjęcie umorzonego absorpcyjnie postępowania / 247 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. Uwagi wprowadzające / 247 Artykuł 11 § 2 k.p.k. jako samodzielna podstawa zawieszenia postępowania / 249 Etap postępowania / 250 Warunki formalne zawieszenia na podstawie art. 11 § 2 k.p.k. / 255 Zaawansowanie postępowania w innej sprawie / 264 Zawieszenie postępowania a przedawnienie karalności / 269 Wpływ zawieszenia postępowania na zabezpieczenie materiału dowodowego / 273 Wymogi formalne postanowienia o zawieszeniu / 275 Środki zaskarżenia / 276 Zawieszenie postępowania a stosowanie środków zapobiegawczych / 278 Podjęcie postępowania / 279 9 Spis treści Rozdział 7 Charakter prawny terminów zawieszenia i podjęcia umorzonego absorpcyjnie postępowania / 283 Rozdział 8 Wznowienie postępowania absorpcyjnie umorzonego w myśl art. 11 § 3 k.p.k. / 300 1. 2. 3. 4. 5. 6. 1. 2. 10 Początkowy stan prawny / 300 Aktualne rozwiązania prawne / 308 Przyczyny wznowienia / 309 3.1. 3.2. Istotna zmiana treści prawomocnego wyroku, z powodu którego zastosowano umorzenie absorpcyjne / 310 Uchylenie wyroku stanowiącego przyczynę umorzenia / 313 Warunki formalne wznowienia postępowania umorzonego absorpcyjnie / 314 4.1. 4.2. Inicjatywa / 314 Wznowienie postępowania umorzonego absorpcyjnie przez prokuratora / 318 Wznowienie postępowania umorzonego absorpcyjnie przez sąd / 319 Kwestie związane z brakiem ograniczeń czasowych stosowania umorzenia absorpcyjnego / 328 4.3. 4.4. Środki zaskarżenia w postępowaniu w sprawie wznowienia postępowania umorzonego absorpcyjnie / 331 5.1. Zażalenie w postępowaniu w sprawie wznowienia postępowania umorzonego absorpcyjnie przez prokuratora / 331 Środki zaskarżenia w postępowaniu o wznowienie postępowania zakończonego wyrokiem sądu / 334 5.2. Zbieg warunków wznowienia postępowania i bezwzględnych przyczyn odwoławczych / 336 Rozdział 9 Umorzenie w praktyce / 337 Statystyka / 337 Badania aktowe / 343 2.1. 2.2. Postępowanie przygotowawcze / 343 Postępowanie sądowe / 347 Wnioski końcowe / 355 Bibliografia / 369 Orzecznictwo / 419 Akty prawne / 425 Spis treści 11 Wykaz skrótów k.k. k.k. z 1969 r. k.k.w. k.p.k. k.p.k. z 1969 r. StPO Akty prawne ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 13, poz. 94 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. Nr 90, poz. 557 z późn. zm.) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.) ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 13, poz. 96 z późn. zm.) Strafprozessordnung (kodeks postępowania karnego Republiki Federalnej Niemiec) Czasopisma i publikatory AUL Biul. SN CPKiNP Dz. U. GS Acta Universitatis Lublinense Biuletyn Sądu Najwyższego Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penal- nych Dziennik Ustaw Głos Sądownictwa 13 Wykaz skrótów GSP KZS NP OSA OSNKW OSNPG OSP OSPiKA PiP OSPriP Prob. Praworz. Prok. i Pr. PNUŚ PPK PPK PS RPDP RPEiS SI SIL WPP ZNUJ ZNUŁ Gdańskie Studia Prawnicze Krakowskie Zeszyty Sądowe Nowe Prawo Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Karna i Wojskowa Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Wydawnic- two Prokuratury Generalnej Orzecznictwo Sądów Polskich Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Ar- bitrażowych Państwo i Prawo Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Sądów Apelacyjnych, Naczelnego Sądu Administra- cyjnego i Trybunału Konstytucyjnego (Pro- kuratura i Prawo, dodatek) Problemy Praworządności Prokuratura i Prawo Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego. Problemy Prawa Karnego Przegląd Prawa Karnego Przegląd Sądowy Revue Pénitentiaire et de Droit Pénal Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologicz- ny Studia Iuridica Studia Iuridica Lublinensia Wojskowy Przegląd Prawniczy Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskie- go Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego 14 Wykaz skrótów Inne BGH SA SN Bundesgerichtschof (Sąd Najwyższy Republi- ki Federalnej Niemiec) Sąd Apelacyjny Sąd Najwyższy 15 Wstęp Niniejsza monografia stanowi próbę całościowego opracowania zagadnienia funkcjonowania instytucji oportunistycznej w legalistycz- nym systemie prawnym na przykładzie umorzenia absorpcyjnego. In- stytucja ta została wprowadzona przez ustawodawcę dopiero do kodeksu postępowania karnego z 1997 r. Zagadnienia związane z funkcjonowa- niem zasady oportunizmu w praktyce, jako stosunkowo nowe i rzadko występujące w naszym systemie prawnym, stanowiły tym ciekawszy przedmiot badawczy. Mamy bowiem w tym wypadku do czynienia z wieloma problemami teoretycznymi i praktycznymi, które w większo- ści nie znalazły jeszcze zadowalającego rozwiązania. Należy rozpatrywać je zarówno z prawnego, jak i ze społecznego punktu widzenia. Stąd podział pracy na dwie części: teoretyczną i zawierającą analizę przypad- ków praktyki orzeczniczej. Ograniczenie jej jedynie do części zawierającej poglądy doktryny w sposób istotny zawęziłoby zakres badawczy, a jednocześnie obraz uzyskany wyłącznie dzięki takiej analizie byłby w dużej mierze znie- kształcony. Wybór tego tematu zdeterminowany został kilkoma czynnikami. Zagadnienia związane z oszczędnością środków i czasu organów wy- miaru sprawiedliwości, które wydają się deficytowe, jawią się jako bar- dzo aktualne. Wiąże się bowiem z nimi konflikt wartości, który może budzić spore emocje. Umorzenie absorpcyjne jest na gruncie polskiego systemu prawnego instytucją bardzo problematyczną, dlatego pogłębio- ne studium na powyższy temat wydaje się bardzo potrzebne, jest to bowiem nowa instytucja w kodeksie postępowania karnego i nie docze- kała się jeszcze całościowego opracowania. Jako instytucja nie tylko nowa, o „niepopularnym” u nas charakterze oportunistycznym, ale również o niezbyt precyzyjnie określonych przez ustawodawcę ramach, budzi wiele kontrowersji i skłania do zadawania wielkiej liczby pytań 17 Wstęp nie tylko przez przedstawicieli doktryny, ale przede wszystkim przez praktyków, którzy muszą ją stosować. Problemy z tym związane poja- wiają się każdego dnia. Praca miała na celu potwierdzenie, że umorzenie absorpcyjne może znaleźć swoje miejsce w systemie legalistycznym i skutecznie usprawnić proces karny. Ponadto jej celem było przedstawienie funk- cjonowania tej instytucji oraz zaproponowanie rozwiązań procesowych, ułatwiających jej wykorzystanie w praktyce. Biorąc pod uwagę zaszłości legistyczne naszego systemu i przywią- zanie do obowiązku ścigania sprawców czynu zabronionego, wszelkie odstępstwa na rzecz oportunizmu mogą zostać uznane za kontrower- syjne i zbędne. Tak też zasadę oportunizmu postrzega znaczna część doktryny. Niniejsze opracowanie pozwala dostrzec pozytywne aspekty stosowania tej instytucji w praktyce, ale również wskazuje niebezpie- czeństwa wiążące się z niezrozumieniem jej idei i charakteru. Refleksje krytyczne oraz propozycje rozwiązań de lege ferenda mają na celu zwrócenie uwagi na problemy praktyczne, jakie niesie ze sobą ta insty- tucja w swoim obecnym kształcie. Mogą jednocześnie stanowić inspi- rację dla ustawodawcy dążącego do udoskonalenia regulacji umorzenia absorpcyjnego w kodeksie. Praca składa się z dwóch części. Pierwsze siedem rozdziałów stano- wi analizę teoretyczną zagadnienia legalizmu, oportunizmu (w rozdziale pierwszym) i instytucji umorzenia absorpcyjnego (w pozostałych sześciu rozdziałach). Druga część to omówienie badań przeprowadzonych przeze mnie na podstawie danych statystycznych pochodzących z Ministerstwa Sprawiedliwości oraz badań aktowych przeprowadzo- nych w wybranych okręgach sądów i prokuratur. Część teoretyczna mojej pracy jest oparta na dogłębnej analizie regulacji prawnych dotyczących tej kwestii, jak również na analizie poglądów doktryny oraz judykatury. Mam nadzieję, że jej praktyczne walory zostaną uwypuklone nie tylko dzięki próbie dokonania wykładni nieostrych pojęć i minimalistycznych rozwiązań prawnych, z jakimi mamy do czynienia w przypadku instytucji umorzenia absorpcyjnego, ale również dzięki propozycjom de lege ferenda co do wprowadzenia przez ustawodawcę rozwiązań procesowych, które moim zdaniem rozjaśniłyby pewne niejasności dotyczące stosowania instytucji umo- rzenia absorpcyjnego w praktyce. Część opracowania dotycząca analizy konkretnych danych z akt sprawy i refleksji związanych z danymi statystycznymi dotyczącymi 18 Wstęp stosowania tej instytucji w praktyce ma na celu pokazanie, w jaki sposób umorzenie absorpcyjne jest stosowane przez organy wymiaru sprawied- liwości. Istnienie tej instytucji w kodeksie postępowania karnego przez ponad dziesięć lat daje już wymierny obraz tego, czy jest ona, czy też nie jest zauważona i w pełni wykorzystywana przez praktyków. Pozwala też na dokonanie swego rodzaju podsumowania i wyciągnięcie konkret- nych wniosków odnośnie do tego, co w obecnej regulacji powinno zo- stać zmienione oraz jakie działania powinny zostać podjęte, by instytucja ta nie należała do „martwej litery prawa”, ale skutecznie spełniała swoją rolę. Monografia ta została napisana na podstawie rozprawy doktorskiej obronionej w czerwcu 2012 r. na Wydziale Prawa i Administracji UMCS w Lublinie. Inspirację do napisania tej pracy oraz wszechstronną pomoc miałam szczęście i olbrzymi zaszczyt otrzymać od Promotora – Pana Prof. dr. hab. Edwarda Skrętowicza, któremu w tym miejscu pragnę z całego serca podziękować. Bez życzliwej zachęty i okazywanej na każdym kroku wiary w sukces tego przedsięwzięcia przygotowanie tego opraco- wania, w tym kształcie, nie byłoby możliwe. Tym większa jest moja wdzięczność dla Pana Profesora, którą pragnę wyrazić. Słowa podziękowania kieruję również do Szanownych Recenzentów tej rozprawy: dr. hab. Ireneusza Nowikowskiego (profesora nadzwyczaj- nego UMCS) oraz dr. hab. Macieja Rogalskiego (profesora nadzwyczaj- nego Wyższej Szkoły Handlu i Prawa im. Ryszarda Łazarskiego w Warszawie). 19 Rozdział 1 Zasada legalizmu a umorzenie absorpcyjne 1. Miejsce legalizmu w katalogu zasad prawnych Rozważania o charakterze umorzenia absorpcyjnego należy rozpo- cząć od zakreślenia ram systemu, w jakim instytucja ta musi funkcjono- wać. Z modelowego ujęcia systemu prawnego wynika podporządkowa- nie całej procedury karnej „naczelnym ideom prawnym”, które przy- bierają postać mniej lub bardziej skodyfikowanych zasad ogólnopraw- nych. Ich duchem przesiąknięte są zasady procesowe stojące na straży poszanowania praw uczestników procesu1. Uważa się je za normy o szerszym niż w wypadku innych zakresie stosowania lub normowania, służące prawodawcy do spełnienia pew- nych oczekiwań2. Legalizm jest jedną z podstawowych zasad procesu. Stanowiąc swego rodzaju klamry, spina on całe zespoły podporządkowanych sobie środków ustawowych3. Jest gwarancją rozpatrzenia spraw zgodnie z ustalonym modelem postępowania. 1 M. Lipczyńska, Polski proces karny, cz. I, Zagadnienia ogólne, Warszawa 1971, s. 56–57; Z. Świda, R. Ponikowski, W. Posnow, Postępowanie karne. Część ogólna, War- szawa 2008, s. 33; S. Waltoś, Naczelne zasady procesu karnego, Warszawa 1999, s. 4. 2 S. Stachowiak, Funkcje zasady skargowości w polskim procesie karnym, UAM Prace Wydziału Prawa 1975, nr 6–7, s. 4; M. Faliszewski, Realizacja zasady ścigania z urzędu i zasady legalizmu w działalności procesowej Milicji Obywatelskiej, Zeszyty Na- ukowe Akademii Spraw Wewnętrznych 1978, z. 20, s. 136. 3 Por. A. Murzynowski, Istota i zasady procesu karnego, Warszawa 1976, s. 104. 21 Rozdział 1. Zasada legalizmu a umorzenie absorpcyjne Zasady procesowe porządkują przepisy prawa karnego procesowe- go. Dzięki temu system prawa oraz wykładnia są przejrzyste i jednorod- ne4. Zasady legalizmu i oportunizmu należą według M. Cieślaka do zasad funkcjonalnych (kinetycznych) stanowiących obok zasad organi- zacyjnych zasady pierwszego stopnia, określające wszczęcie i przedmiot procesu5. K. Marszał wyróżnił zasady ogólnoprawne i zasady procesu karne- go. Te ostatnie podzielił na ustrojowo-organizacyjne i ściśle procesowe, które z kolei pogrupował na zasady związane z wszczęciem procesu karnego (i tu umieścił zasadę legalizmu), zasady dotyczące postępowania dowodowego, zasady dotyczące formy i sposobu prowadzenia postępo- wania, zasady dotyczące sytuacji prawnej oskarżonego w procesie6. Ta klasyfikacja opiera się na funkcji pełnionej przez nie w procesie karnym7. Natomiast B. Bieńkowska postrzega zasadę legalizmu jako przejaw zasady skodyfikowanej (prawnie zdefiniowanej), wyrażonej w ustawie w postaci konkretnego przepisu8. M. Lipczyńska widzi w zasadzie legalizmu jedną z zasad regulują- cych formę procesu, które mieszczą się w pojęciu zasad regulujących tok procesu9. Zdaniem Z. Świdy zasada legalizmu to dyrektywa zobowiązująca organy do pewnego działania, konkretna, dominująca w procesie kar- 4 M. Cieślak, Zasady procesu karnego i ich system, ZNUJ 1956, z. 3, s. 73, A. Murzy- nowski, Istota..., Warszawa 1994, s. 95; W. Daszkiewicz, Prawo karne procesowe. Zagad- nienia ogólne, Bydgoszcz 2000, s. 62; S. Wronkowska, M. Zieliński, Z. Ziembiński, Zasady prawa. Zagadnienia podstawowe, Warszawa 1974, s. 51; Z. Sobolewski, Zasada legalizmu w ograniczonym zakresie (w:) Nowe prawo karne procesowe. Księga ku czci Profesora Wiesława Daszkiewicza, red. T. Nowak, Poznań 1999, s. 113; odnośnie do funkcji zasad zob. orzeczenie SN z dnia 1 grudnia 1997 r., III KKN 168/97, Prok. i Pr. 1998, nr 4, poz. 7. 5 M. Cieślak, Zasady..., s. 204–205; zob. S. Kalinowski, Polski proces karny, Warszawa 1971, s. 53–54; A. Murzynowski, Istota..., s. 107. 6 K. Marszał, Proces..., 1997, s. 39–40; S. Kalinowski, Polski proces karny, Warszawa 1971, s. 53–54; A. Murzynowski, Istota..., s. 107. 7 Zob. też A. Murzynowski, Istota..., s. 109; podobnie M. Siewierski, J. Tylman, M. Olszewski, Postępowanie karne w zarysie, Warszawa 1971, s. 32. 8 B. Bieńkowska (w:) B. Bieńkowska, P. Kruszyński, Cezary Kulesza, P. Piszczek, Wykład prawa karnego procesowego, red. P. Kruszyński, Białystok 2004, s. 31. 9 M. Lipczyńska, Polski proces karny..., s. 59. 22 1. Miejsce legalizmu w katalogu zasad prawnych nym, kodeksowa (w odróżnieniu od zasad sformułowanych na skutek interpretacji różnych przepisów), odnosząca się do wszczęcia procesu10. Z kolei A. Murzynowski umiejscowił zasadę legalizmu wśród zasad materialnoprawnych11. Podzielił on system zasad procesowych na: – zasadę naczelną – którą według niego jest zasada prawdy material- nej, oraz – zasady materialno-procesowe, dotyczące: • formy procesu karnego i metod postępowania organów pro- cesowych, • stanowiska i warunków działania sądów w procesie karnym, • sytuacji prawnej oskarżonego, • postępowania dowodowego. J. Grajewski zasadę legalizmu umieszcza wśród zasad funkcjonal- nych, a dokładniej wśród zasad związanych z wszczęciem procesu kar- nego (obok zasady skargowości i zasady postępowania z urzędu)12. Stosując podobne kryteria podziału, S. Waltoś również uznał zasadę legalizmu za służebną wobec zasady prawdy materialnej, stanowiącej według niego fundament katalogu zasad prawnych13. W swoim katalogu S. Waltoś nie waha się wymieniać zasad przeciwstawnych, zakładając, że są one realizowane na różnych etapach postępowania. Wśród przedstawicieli doktryny znaleźć możemy również takich, którzy dokonali jedynie wyliczenia i omówienia zasad procesowych, nie kusząc się o stworzenie jakiegoś spójnego systemu14. Moim zdaniem najpełniejszym zestawieniem zasad prawnych jest systematyka stworzona przez A. Murzynowskiego, w związku z czym to ona stanowić będzie podstawę moich dalszych rozważań. 10 Z. Świda, Postępowanie karne.., s. 34. 11 A. Murzynowski, Istota..., s. 96–97. 12 J. Grajewski, Prawo karne procesowe – część ogólna, Warszawa 2007, s. 63. Stosując kryterium podziału zasad procesowych ze względu na przedmiot unormowania, dzieli je na: 1) zasady ustrojowo-organizacyjne procesu karnego, 2) zasady funkcjonalne. 13 S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, wyd. IV, Warszawa 1998, s. 206–207; tenże, Naczelne..., s. 4–6, 10. 14 S. Kalinowski Polski proces karny w zarysie, Warszawa 1979, s. 212–260; B. Bieńkowska Nowy kodeks postępowania karnego przez pryzmat wybranych zasad pro- cesowych (w:) Nowe uregulowania prawne w k.p.k. z 1997 r., red. P. Kruszyński, Warszawa 1999, s. 15–74; tejże, Wykład prawa karnego procesowego, red. P. Kruszyński, Białystok 1998, s. 30. 23 Rozdział 1. Zasada legalizmu a umorzenie absorpcyjne Prowadząc rozważania nad legalizmem i oportunizmem, można zastanawiać się nad podziałem zasad na dominujące i wyjątkowe. We- dług mnie nie można z punktu widzenia logiki negować przymiotu „bycia zasadą”, nawet jeśli dana dyrektywa nie stanowi fundamentu danego systemu procesowego. O zasadach możemy mówić w kategorii zasady ogólnej (zasady legalizmu) i szeregu wyjątków od niej, będących przejawem zasady odmiennej, stanowiącej lex specialis tej pierwszej15, co jednak nie umniejsza znaczenia zasady oportunizmu we współcze- snym procesie karnym. Nie można jej sprowadzać jedynie do wyjątków od zasady przewodniej w danym systemie (pozbawiać ją przymiotu zasady procesowej in abstracto, spotykając się z jej przejawami in con- creto – w konkretnych regulacjach prawnych), gdyż w innych systemach prawnych to oportunizm stanowi zasadę przewodnią, w żadnym zaś nie występują one w czystej postaci16. Ich ewolucja ciągle postępuje, przechylając szalę w stronę wprowadzania rozwiązań oportunistycznych. W takim wypadku, chociaż nie możemy mówić o dwóch równo- rzędnych zasadach, jednocześnie nie ma mowy o tym, by zasady te się wykluczały na poziomie konkretnych przepisów. Niewątpliwie miałoby to miejsce, gdybyśmy rozważali je na poziomie abstrakcyjnym, jako przeciwstawne kierunki postępowania17. Za W. Daszkiewiczem można argumentować następująco: funkcjonowanie w systemie dwóch prze- ciwstawnych, równorzędnych naczelnych zasad procesowych jest nie- dopuszczalne z uwagi na wprowadzenie przez to sprzeczności w syste- mie prawa. Jednakże istnieje możliwość wprowadzenia norm szczegól- nych, stanowiących lex specialis wobec normy – reguły. W ten sposób ustawodawca wprowadza do systemu skodyfikowane wyjątki od reguły stanowiącej to, co „zasadnicze i typowe”. 15 Por. J. Grajewski, Prawo karne procesowe..., s. 61; W. Daszkiewicz, Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, t. I, Bydgoszcz 1999, s. 64; A. Murzynowski, Istota..., s. 104 i n.; S. Waltoś, Proces karny, Zarys systemu, wyd. 8, Warszawa 2005, s. 210. 16 Por. M. Rogacka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm ścigania przestępstw w świetle współczesnych przeobrażeń procesu karnego, Warszawa 2007, s. 19 i n. O niemożności funkcjonowania legalizmu w niezmienionej postaci bez odstępstw na rzecz oportunizmu zob. D. Szumiło-Kulczycka, Międzynarodowa konferencja pt. „Porozumienia w procesie karnym w Europie” (w dniach 20–21 września 1999 r.), Prok. i Pr. 2000, nr 1, s. 158. 17 Por. M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, wyd. 3, Warszawa 1984, s. 199–200; por. też I.J. Fojnickij, Kurs ugołownogo sudoproizwo- dastwa, t. 1, 1896, s. 83 (cyt. za W. Daszkiewiczem, Prawo karne procesowe..., s. 64). 24 1. Miejsce legalizmu w katalogu zasad prawnych W jednym postępowaniu karnym możemy mieć do czynienia z obiema zasadami procesowymi, w zależności od tego, który organ procesowy wykonuje swoje czynności18. Trzeba również zgodzić się z J. Tylmanem19, że należy mieć na względzie, czy dany problem rozstrzygamy na płaszczyźnie abstrakcyj- nej, czy go też konkretyzujemy, dostosowując do danej sytuacji proce- sowej. Od tego może bowiem zależeć spójność i logiczność wniosków. Twierdzenie bowiem, że zasada legalizmu sprzyja rozwojowi prawo- rządności i zabezpiecza społeczne poczucie słuszności i sprawiedliwości, pozornie może stać w sprzeczności z hipotezą, że instytucja umorzenia absorpcyjnego, będąca przecież przejawem oportunizmu, może ułatwiać ugruntowanie się państwa praworządnego i znajdować w odczuciu społecznym uzasadnienie jako rozwiązanie słuszne. Jednak pozorność tego przekonania polega na tym, że o ile w pierwszym wypadku mamy do czynienia z zasadą legalizmu pojmowaną abstrakcyjnie, o tyle przykład drugi odnosi się do konkretnego rozwiązania procesowego. Gdyby przyjąć, że jedna zasada wyklucza drugą, należałoby uznać, że ustawodawcy brak racjonalizmu, skoro jedne rozwiązania procesowe przeczą innym. Na szczęście dokonanie takiego rozróżnienia umożliwia przyjęcie równoległego obowiązywania obu zasad (rozważanych na różnych płaszczyznach rozumowania). Mnogość argumentów za i przeciw legalizmowi nie powinna zatem dziwić. W zależności od tego, czy dany przedstawiciel doktryny rozpa- truje sprawę na płaszczyźnie abstrakcyjnej, czy konkretnej, oraz z jakiego punktu widzenia, możemy mieć do czynienia z postawami, które w odmienny sposób charakteryzują problem. W doktrynie spotkać możemy również opinię, zgodnie z którą za- sady legalizmu, jako samodzielnej zasady procesu karnego, w ogóle nie należy wyodrębniać. Zgodnie z tym poglądem stanowi ona element zasady praworządności20. 18 Z. Sobolewski, Zasada legalizmu w ograniczonym..., s. 114. 19 J. Tylman, Zasada legalizmu w procesie karnym, Warszawa 1965, s. 73. 20 M.S. Strogowicz, Ugołownoje priesliedowanije w sowietskom ugołownom procesie, Moskwa 1951, s. 72–96; J. Nowacki, Praworządność. Wybrane problemy teoretyczne, Warszawa 1977, s. 52 (cyt. za J. Tylmanem, Zasada legalizmu..., s. 74). Odnośnie do za- kotwiczenia legalizmu w zasadzie praworządności zob. też R. Koper, Konstytucyjnoprawne źródła zasady legalizmu (w:) Funkcje procesu karnego. Księga jubileuszowa Profesora Ja- nusza Tylmana, red. T. Grzegorczyk, Warszawa 2011, s. 183–196; A. Syryt, Zasada lega- lizmu jako wzorzec kontroli przy badaniu konstytucyjności trybu uchwalenia ustawy (w:) 25 Rozdział 1. Zasada legalizmu a umorzenie absorpcyjne Pogląd ten nie wydaje się słuszny, gdyż idąc dalej tym tokiem rozu- mowania, musielibyśmy potraktować także pozostałe zasady procesowe jako „przejawy” innych, bardziej ogólnych, takich jak np. zasada pra- worządności. A nie jest to zabieg konieczny. Nic nie stoi bowiem na przeszkodzie, by wychodząc od pojęcia ogólnego, przejść do sformuło- wania bardziej szczegółowych zasad postępowania21. Niektórzy przedstawiciele doktryny dopatrują się możliwości za- warcia zasady legalizmu w zakresie, jaki obejmuje zasada ścigania z urzędu22. W wypadku tych dwóch zasad mamy do czynienia ze ścisły- mi więziami. Nie są one jednak na tyle tożsame, by można było mówić o jednolitości. O ile w wypadku zasady ścigania z urzędu mamy do czynienia z uprawnieniem danym organom reprezentującym autorytet państwa, by bez konieczności uzyskania zgody lub wniosku od podmio- tu, którego dobro zostało danym czynem naruszone lub zagrożone, podjąć wszelkie czynności mające na celu ustalenie i ukaranie sprawcy, o tyle zasada legalizmu to obowiązek podejmowania działań mających na celu ustalenie, oskarżenie i ukaranie sprawcy czynu zabronionego, co do którego organ powziął jakąkolwiek informację. Są to zasady komplementarne, jednak nie tożsame. Nie można bowiem mieszać pojęcia z zakresu kompetencji z nałożonym na organ obowiązkiem. A. Murzynowski dostrzega słuszność poglądu o wywodzeniu zasady legalizmu z zasady ścigania z urzędu z uwagi na ścisłe więzi między nimi. Jednak ze względu na „potrzebę eliminacji oportunizmu z prak- tyki organów procesowych”23 dostrzega również walory stanu wyodręb- nienia zasady legalizmu jako bytu samoistnego. W doktrynie odnaleźć możemy również poglądy łączące ściśle za- sadę legalizmu z zasadą ciągłości procesu karnego24. Zgodnie z tymi Zasady naczelne Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 roku. Materiały konferencyjne (Mię- dzyzdroje, 27–29.05.2010 r.), red. A. Bałaban, P. Mijal, Szczecin 2011, s. 365–374. 21 Podobnie A. Murzynowski, Istota..., s. 157. 22 S. Glaser, Wstęp do nauki prawa karnego, Warszawa 1928, s. 76–77; M. Siewierski, J. Tylman, M. Olszewski, Postępowania karne w zarysie..., s. 33–34; A. Murzynowski, Istota..., s. 157. 23 A. Murzynowski, Istota..., s. 157. 24 Por. J. Kudrelek, Zasady legalizmu i ciągłości w polskim procesie karnym. Aspekty teoretyczno-praktyczne, Przegląd Policyjny 2001, nr 1, s. 68 i podana tam literatura; zob. S. Śliwiński, Proces karny. Zasady ogólne, Warszawa 1948, s. 135; tenże, Polski proces karny przed sądem powszechnym. Zasady ogólne, Warszawa 1961, s. 84. Taki pogląd wyrażają m.in. T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 1998, s. 148; K. Marszał, Proces karny, Katowice 1995, s. 75; R. Kmiecik, E. Skrętowicz, Proces. 26 1. Miejsce legalizmu w katalogu zasad prawnych poglądami w wypadku bezpodstawnego umorzenia postępowania na- stąpi naruszenie zasady ciągłości procesu karnego. Wynika to z zamysłu ustawodawcy zawartego w regulacjach kodeksowych art. 10 § 1 i 2, art. 12 § 2, art. 303, art. 305 § 1 k.p.k., odnoszących się do zasady ciągło- ści procesu. Wydaje się, że należy zgodzić się z poglądami o ścisłym związku zasady legalizmu i ciągłości postępowania jako zasad w pewien sposób korespondujących ze sobą w realizacji podstawowych celów procesu karnego. Obie wprowadzają pewne obowiązki organów proce- sowych, sprzyjające ujawnieniu i pociągnięciu do odpowiedzialności sprawcy czynu zabronionego. O ile zasada legalizmu oddziałuje w tym kierunku na etapie wszczęcia postępowania, o tyle zasada ciągłości sprzyja osiągnięciu powyższego celu na późniejszym etapie procesu. Stanowi niejako ciąg dalszy starań organów dążących do sprawnego osiągnięcia celu procesu. Gros czynności postępowania karnego polega bowiem najpierw (na etapie postępowania przygotowawczego) na gromadzeniu materiału dowodowego, by z kolei na etapie postępowania sądowego organ mógł się z nim zapoznać i dokonać jego prawidłowej oceny. Jednak nie może umknąć naszej uwadze, że w toku postępowania ma miejsce również wiele czynności o innym charakterze, np. technicz- nym, które z koncentracją materiału dowodowego nie mają wiele wspólnego, a jednak powinny być dokonywane z sposób sprawny, by uczynić zadość zasadzie ciągłości postępowania karnego. Kolejną kwestią sporną, prócz samego pojęcia legalizmu, jest zakres czasowy obowiązywania tej zasady. Istnieją w doktrynie rozbieżności w poglądach na to, czy z zasadą tą mamy do czynienia jedynie w postę- powaniu sądowym (o czym napiszę w innym miejscu pracy)25, czy też w toku całego procesy karnego26? Zasady ścigania z urzędu, legalizmu i ciągłości postępowania trak- tować należy jako pozostające w ścisłym związku i oddziałujące wza- Część ogólna, Kraków–Lublin 1996, s. 105. Por. również: E. Bieńkowska, Szybkość postę- powania karnego i ochrona interesów pokrzywdzonego: zasady do pogodzenia czy nie? Refleksje na tle nowej kodyfikacji karnej (w:) Nowe prawo karne procesowe, Poznań 1999, s. 125–132; M. Cieślak, Zagadnienia dowodowe w procesie karnym, Warszawa 1955, s. 99; T. Nowak, Zasada bezpośredniości w polskim procesie karnym, Poznań 1971, zwłaszcza s. 124, 125, 186 i n.; I Nowikowski, W kwestii skargi na nierozpoznanie sprawy w rozsąd- nym terminie w postępowaniu karnym (zagadnienia wybrane) (w:) Współczesne problemy..., s. 289 i n.; J. Tylman, Koncentracja i szybkość postępowania sprawdzającego w procesie karnym, NP 1982, nr 11–12, s. 125–136. 25 S. Śliwiński, Proces karny..., s. 135. 26 M. Cieślak, Polska procedura..., s. 343; W. Daszkiewicz, Proces..., s. 110. 27 Rozdział 1. Zasada legalizmu a umorzenie absorpcyjne jemnie na siebie27. O ile zasada legalizmu nakłada na organ procesowy obowiązek wszczęcia i prowadzenia postępowania, jeśli tylko ściganie sprawcy jest prawnie dopuszczalne i uzasadnione, o tyle dwie pozostałe zasady regulują dalszy sposób postępowania organów procesowych w wypadku publicznoskargowego trybu ścigania. Artykuł 9 § 1 k.p.k., konstytuując zasadę ścigania z urzędu, nakazuje dokonywanie przez organy procesowe czynności z urzędu w wypadku, gdy ustawa nie wy- maga spełnienia przez nie określonego prawem warunku. Zbliżony charakter ma norma zawarta w przepisie art. 167 k.p.k., nakładająca na organ procesowy obowiązek działania z urzędu w postępowaniu dowodowym. Wszystkie te czynności powinny zaś zostać przeprowa- dzone bez zbędnej zwłoki, gdyż zaniechanie ich stanowić będzie naru- szenie nie tylko obowiązku ścigania sprawcy (wynikającego z zasady legalizmu), ale również działania z urzędu (czyli zasady ex officio), równocześnie naruszając obowiązek ciągłości postępowania. Obowiązki nałożone przez te zasady na organ procesowy mają na celu doprowa- dzenie do pełnego i jak najsprawniejszego zrealizowania się zasady prawdy materialnej, z czego wynika, że zasady te pełnią poniekąd wobec zasady prawdy materialnej funkcję służebną. Ustawodawca wprowadził do kodeksu postępowania karnego wiele rozwiązań mających za zadanie wytworzenie warunków do realizacji zasady legalizmu i ciągłości pro- cesu karnego. Przykładem może być art. 12 § 2 i 3 k.p.k., które obligując organy procesowe do łącznego ścigania wszystkich osób w jakikolwiek czynny sposób zaangażowanych w popełnienie przestępstwa (czy to w charakterze sprawcy, czy podżegacza), niezależnie od tego, czy obej- mował je wniosek o ściganie, konkretyzują obowiązek nałożony art. 10 § 1 k.p.k. oraz sprzyjają koncentracji sił i środków w celu jak najobszer- niejszego zgromadzenia materiału dowodowego. Wyklucza też zbędną zwłokę, do jakiej mogłoby dojść, gdyby organ był zobligowany do uzyskania zgody na ściganie każdej z tych osób odrębnie. Wskutek tego obligatoryjnego objęcia ściganiem organ będzie miał możliwość doko- nania w krótkim czasie wszechstronnego zgromadzenia i oceny zebra- nego materiału dowodowego w sprawie oraz uzyskania pełnego obrazu stanu faktycznego. Sprzyja temu także ograniczenie dowolności 27 Por. J. Kudrelek, Zasady legalizmu i ciągłości..., s. 71. Zob. też: S. Śliwiński, Polski proces karny, Warszawa 1961, s. 72; a także R. Koper, Konstytucyjnoprawne źródła zasady legalizmu (w:) Funkcje procesu karnego. Księga jubileuszowa Profesora Janusza Tylmana, red. T. Grzegorczyk, Warszawa 2011, s. 183–196. 28 2. Pojęcie legalizmu i oportunizmu w dysponowaniu skargą przez pokrzywdzonego, który może cofnąć wniosek o ściganie jedynie wówczas, gdy uzyska zgodę organu proce- sowego. W postępowaniu sądowym warunkiem jest również, by miało to miejsce jedynie do momentu otwarcia przewodu sądowego. Nakładając na organy procesowe za ich pomocą kolejne obowiązki mające na celu usprawnienie postępowania karnego, ustawodawca je- dnocześnie obliguje je do ścigania i doprowadzenia do ukarania sprawcy28. 2. Pojęcie legalizmu i oportunizmu 2.1. Geneza umorzenia absorpcyjnego Słusznie twierdzi J. Grajewski, że decydujące znaczenie dla wpra- wienia w ruch machiny procesu karnego ma kwestia, czy dany system prawa karnego wsparty jest na fundamencie zasady legalizmu, czy też regułą są w nim zachowania oportunistyczne29. W zależności od tego mamy do czynienia z odmiennym kształtowaniem się podstawowych instytucji procesowych i różnorakim zakreśleniem uprawnień poszcze- gólnych organów procesowych. Przekłada się to w oczywisty sposób 28 Por. J. Kudrelek, Zasady legalizmu i ciągłości..., s. 71–73. 29 J. Grajewski, Prawo karne procesowe..., s. 89. Odnośnie do obu zasad i ich roli oraz wpływu na kształt systemu prawnego i uprawnienia organów zob. K. Polit-Langie- rowicz, Legalizm czy oportunizm ścigania karnego. Dylemat współczesnej polityki karnej (w:) Debiuty Studio Iuridica Toruniensia, red. K. Kamińska, Toruń 2006, s. 141 i n.; W. Groszyk, Czy demokratyczne państwo stać na zasadę legalizmu?, Rzeczpospolita z 12 września 2001 r.; A. Gaberle, Systemy reakcji na przestępczość jako odpowiedzi na „wyzwania współczesności” (w:) Zasady procesu karnego wobec wyzwań współczesności. Księga ku czci profesora Stanisława Waltosia, red. J. Czapska, A. Gaberle, A. Światłowski, A. Zoll, Warszawa 2000, s. 38 i n.; W. Daszkiewicz, Pokrzywdzony przestępstwem a zasada legalizmu w procesie karnym (w:) Aktualne problemy prawa i procesu karnego. Księga ofiarowana Profesorowi Janowi Grajewskiemu, red. M. Płachta, GSP 2003, t. XI, s. 141; S. Glaser, Postulaty reformy procesu karnego. Referat na III Zjazd Prawników Polskich, Głos Prawa 1936, nr 1–3, s. 15 i n.; S. Śliwiński, Proces karny przed sądem powszechnym. Uzupełnienie zasad ogólnych oraz przebieg procesu i postępowanie wykonawcze w związku z ustawą z 27 kwietnia 1949 r., Warszawa 1949, s. 21; zalecenie nr R(94)12 Komitetu Ministrów dla państw członkowskich dotyczące niezawisłości, sprawności i roli sędziów, przyjęte przez Komitet Ministrów 13 października 1994 r. na 516 posiedzeniu zastępców ministrów; W. Gontarski, Oportunizm czy legalizm. Kiedy pracuje prokurator, Rzeczpo- spolita 2003, nr 36. 29 Rozdział 1. Zasada legalizmu a umorzenie absorpcyjne na katalog praw i obowiązków stron procesowych i uczestników postę- powania. To, czy dany system prawa opiera się na założeniach legalistycz- nych, czy też przesiąknięty jest duchem oportunizmu zależy, jak słusznie zauważa się w doktrynie, od katalogu wartości, które stanowią jego podwalinę, i ich hierarchii. Trafnie określił to S. Glaser, który jako pierwszy w polskiej doktrynie rozważał wpływ ustroju politycznego na prawo karne. Zauważył on, że sposób, w jaki kształtuje się katalog zasad prawnych, zależy od tego, czy dla ustawodawcy ważniejsze są prawa obywatela, czy też potęga władzy30. Przekładając powyższy pogląd na płaszczyznę rozważań o oportunizmie i legalizmie, należy zauważyć, że dominacji państwa nad jednostką niewątpliwie sprzyja podporząd- kowanie systemu prawa karnego zasadzie legalizmu. Natomiast uzna- niowość charakterystyczna dla oportunizmu sprzyja rozwojowi katalogu praw jednostki. Na przestrzeni wieków dominacja zasad legalizmu bądź oportuni- zmu była w Europie ściśle związana z charakterem władzy sprawowanej w danym państwie. Im była ona silniejsza, tym przychylniejszym okiem patrzono na rozwiązania legalistyczne. W miarę demokratyzacji ustroju politycznego następowało rozluźnianie więzi legalistycznych. Dopuszczano coraz większe odstępstwa oportunistyczne. W europejskie trendy oportunistyczne doskonale wpisuje się insty- tucja umorzenia absorpcyjnego. Źródeł rozwiązań odnoszących się do tej instytucji, zgodnie z głosami niektórych przedstawicieli doktryny, należy upatrywać w niemieckim kodeksie postępowania karnego (Strafprozessordnung), który adekwatne uregulowanie zawiera w § 11531. Z kolei S. Waltoś doszukuje się ich w § 154 StPO, zgodnie z którym organ może umorzyć postępowanie, jeśli mamy do czynienia z przestęp- stwem niemającym znacznej wagi32. Dostrzegając zalety stosowania tej instytucji oraz innych rozwiązań oportunistycznych, autor ten w jednej ze swoich publikacji podnosi pozorną dominację legalizmu w procedu- 30 S. Glaser, Wstęp do nauki procesu karnego, Warszawa 1928, s. 56–59. 31 J. Grajewski, L. Paprzycki, S. Steinborn, Kodeks..., t. I, Kraków 2006, s. 69. 32 S. Waltoś, Nowe instytucje..., s. 35; J. Wojnar, Odstąpienie od zasady legalizmu – art. 11 k.p.k., Prok. i Pr. 1999, nr 6, s. 57; Z. Gostyński, Umorzenie postępowania..., s. 31; Z. Gosk, B. Szyprowski, Zasada oportunizmu w polskim postępowaniu karnym (art. 11 k.p.k.), PS 2004, nr 11–12, s. 126. M. Rogacka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm..., s. 376; P. Girdwoyń, Zarys..., s. 136 i wskazana tam literatura. 30 2. Pojęcie legalizmu i oportunizmu rze niemieckiej, podkreślając wiodącą rolę oportunizmu w odniesieniu do przestępstw drobnych, odwołując się przy tym do danych statystycz- nych33. Ubolewa także nad tym, że nie zapożyczono z kodyfikacji niemiec- kiej bardziej szczegółowych rozwiązań problemów związanych z umo- rzeniem absorpcyjnym, co jego zdaniem przysporzy problemów inter- pretacyjnych w przyszłości34. Z poglądem tym należy się zgodzić w ca- łości. Być może bardziej szczegółowe recypowanie rozwiązań tworzą- cych kształt tej instytucji w realiach niemieckich, które aż tak bardzo nie odbiegają od naszych, pomogłoby nam lepiej stosować tę instytucję. Umorzenie absorpcyjne jest instytucją budzącą w doktrynie wiele kontrowersji jako sztandarowe w naszej procedurze odstępstwo od za- sady legalizmu. Jednak już K. Heinze w 1876 r., będąc zagorzałym zwolennikiem prymatu zasady legalizmu, stał na stanowisku, że państwo zostaje zwolnione z bezwzględnego obowiązku ścigania w wypadku nieproporcjonalności wyników postępowania (kary) uzyskanych przez organy wymiaru sprawiedliwości do zużytego czasu i pracy oraz ponie- sionych kosztów postępowania. Powinny być brane pod uwagę także minimalne widoki na skazanie, znikomość naruszenia prawa oraz wy- padki, gdy ukaranie przestępcy wywoływałoby powszechne potępienie35. Z powyższego jasno wynika, że odwołanie się do takich, a nie in- nych przesłanek zastosowania tej instytucji nie jest niczym nowym. Jak podnosi się w literaturze niemieckiej, doświadczenia lat 80. XX w. pozwalają uznać, że właściwie dobrana sankcja za jeden czyn, która doprowadziła do zrealizowania celów postępowania, sprawia, że wymierzanie kary za inne przestępstwa jest zbędne36. 33 Odnoszą się do niego § 153–154d StPO, a jak pokazują niemieckie statystyki praktyka skrupulatnie korzysta z dostarczonych im przez ustawodawcę możliwości. Por. S. Waltoś, Naczelne zasady..., s. 107; E. Kern, C. Roxin, Strafverfahrensrecht, Mona- chium 1987, s. 61; J. Tylman, Oportunizm..., s. 95 i n.; Z. Gostyński, Umorzenie postępo- wania..., s. 31. Ze statystyk z 1983 r. wynika, że w RFN jedynie na podstawie § 153 StPO umorzono 150 000 postępowań. W latach 90. XX w. w Niemczech co czwarta sprawa kończyła się wydaniem wyroku, jeśli zaś odejmiemy od tej liczby przestępstwa drogowe, będzie to co dziewiąta sprawa. S. Waltoś, Niemiecki proces karny..., s. 13–14; M. Rogac- ka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm..., s. 92. 34 Por. S. Waltoś, Naczelne zasady..., s. 111. 35 Za J. Tylmanem, Zasada legalizmu..., s. 9. 36 P. Girdwoyń, Zarys..., s. 136; M. Rogacka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm..., s. 376. 31 Rozdział 1. Zasada legalizmu a umorzenie absorpcyjne Jak zauważa doktryna, prowadzenie procesu jest istotnym obciąże- niem dla uczestniczących w nim osób. Reforma da możliwość uniknięcia zbędnych rozpraw głównych, ich skrócenia i uniknięcia stosowania niepotrzebnych środków. Uzyskane oszczędności chronią środki bud- żetowe i dają przestrzeń dla innych zadań. Tak skoncentrowane postę- powanie karne odciąża w rezultacie wszystkich uczestników, również pokrzywdzonego. Jednak, co warto podkreślić, rozwiązania niemieckie odnoszące się do umorzenia absorpcyjnego nie pomijają aspektu pre- wencji generalnej i indywidualnej37. Regulację § 154 (pierwowzór polskiego umorzenia absorpcyjnego) wprowadzono do niemieckiego kodeksu postępowania karnego w 1924 r. Natomiast § 154a StPO zawierający pokrewne rozwiązanie – w roku 1964. Istotna nowelizacja powyższych uregulowań prawnych nastąpiła w 1979 r.38 Ich głównym zadaniem było uproszczenie i znaczne przyspieszenie postępowania w przypadku spraw odnoszących się, jak sam tytuł wskazywał, do „nieistotnych czynów ubocznych”39. Różnicą między nimi jest fakt, że § 154 StPO (unwestlichen Nebenstraftaten) znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy sprawca popełni kilka niezależnych czy- nów, podczas gdy w przypadku instytucji z § 154a StPO rozważania dotyczą poszczególnych „elementów” jednego czynu. Ponadto instytucja z § 154 StPO pozwala organom umorzyć całe postępowanie, podczas gdy uregulowanie z kolejnego paragrafu daje podstawę do umorzenia postępowania jedynie w części odnoszącej się do jednego czynu. 37 M. Rogacka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm..., s. 377; por. też H.J. Rudolphi, Cel państwowego prawa karania a karnoprawne formy przypisania (w:) Przestępstwo – kara – polityka kryminalna. Problemy tworzenia i funkcjonowania prawa..., s. 545. 38 E. Mathias zalicza umorzenie z § 154 i 154a StPO, obok umorzenia z § 153, 153a, 153b, § 153c ust. 1 i § 154c oraz 154d StPO do umorzeń na motywach kryminalnopoli- tycznych. Natomiast umorzenia z § 153c ust. 2 oraz § 153d i 153e StPO są jego zdaniem oparte na motywach politycznych; por. E. Mathias, Les procureurs du droit, de l impartia- lité du ministère public en France et en Allemagne, Centre National de la Rechereche Scientifique. Droit 1999, s. 92; § 153f StPO tworzy jeszcze inną kategorię. J. Tylman, Oportunizm w postępowaniu karnym..., s. 100; M. Rogacka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm..., s. 97. 39 J. Tylman, Oportunizm w postępowaniu karnym..., s. 100; J. Schulenburg, Zasady legalizmu i oportunizmu w niemieckim kodeksie postępowania karnego – zależności i sprzeczności, Prok. i Pr. 2003, nr 5, s. 98; por. S. Waltoś, Niemiecki proces karny..., s. 13–14. 32 2. Pojęcie legalizmu i oportunizmu Na ich podstawie prokuratura jest uprawniona do odstąpienia od ścigania w sytuacji, gdy według jej oceny orzeczona kara lub zastosowa- ny środek zabezpieczający wobec orzeczonej już w innym postępowaniu kary „nie zaważyłyby w sposób znaczny”40. Kolejna sytuacja, zgodnie z którą prokuratura ma możliwość sko- rzystania z tej instytucji, ma miejsce wówczas, gdy z przebiegu sprawy jednoznacznie wynika, że postępowanie będzie się przewlekało. Jeżeli w takim wypadku prokuratura, przeprowadzając analizę ewentualnej kary orzeczonej w takim postępowaniu oraz orzeczenia zapadłego w innym postępowaniu, dojdzie do wniosku, że dolegliwość orzeczonej kary jest wystarczająca zarówno z punktu widzenia prewencji indywi- dualnej, jak i generalnej, może z tej instytucji skorzystać41. Do momentu zawiśnięcia sprawy przed sądem prokuratura może w każdym czasie, jeśli tylko stwierdzi brak przesłanek do stosowania tej instytucji, podjąć postępowanie na nowo42. Na etapie postępowania jurysdykcyjnego procedura niemiecka dopuszcza umorzenie takiego postępowania przez sąd na skutek wniosku zgłoszonego przez prokuratora43. Istnieje możliwość zawieszenia postępowania w sytuacji, gdy inne postępowanie, od którego zależy ewentualne umorzenie danej sprawy, jest w toku (§ 154 ust. 2 StPO)44. Możliwe jest też podjęcie umorzonego postępowania, jeśli tylko nastąpi wzruszenie prawomocnego orzeczenia, które było podstawą umorzenia danego postępowania (§ 154 ust. 3 StPO). Organ ma na to trzy miesiące od chwili uprawomocnienia się orzeczenia, pod warun- kiem że czyn się nie przedawnił (§ 154 ust. 4 StPO)45. 40 J. Tylman, Oportunizm w postępowaniu karnym..., s. 100; M. Rogacka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm..., s. 97, 376. 41 Tamże. 42 J. Schulenburg, Zasady legalizmu i oportunizmu..., s. 98. 43 J. Tylman, Oportunizm w postępowaniu karnym..., s. 100; M. Rogacka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm..., s. 380. 44 Decyzję taką może podjąć sąd na wniosek prokuratora. Podjęcie takiego postępo- wania może nastąpić aż do momentu upływu terminu przedawnienia. Warunkiem jest prawomocne zakończenie postępowania w innej sprawie dającej organowi podstawę do rozważania możliwości umorzenia postępowania z wykorzystaniem § 154 StPO; M. Ro- gacka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm..., s. 97–98. 45 Pokrewny charakter ma regulacja § 154a StPO („Ograniczenie ścigania karnego”), która upoważnia prokuraturę do tego, by poprzestała na ściganiu jedynie niektórych czynów, ich elementów lub naruszeń przepisów prawa. Warunkiem jest, by ich waga nie 33 Rozdział 1. Zasada legalizmu a umorzenie absorpcyjne W doktrynie podnosi się, że ustawodawca nie wykluczył równole- głego stosowania obu instytucji § 154 i 154a StPO46. Dzięki powyższym rozwiązaniom organy wymiaru sprawiedliwości otrzymały możliwość wyeliminowania z postępowania tych spraw i poszczególnych czynów, które nie miały przymiotu „znaczności”. Podobnie jak polska „niecelowość”, niemieckie pojęcie „znaczności”, jako pojęcie nieostre i ocenne, może sprawiać doktrynie i praktyce niejaką trudność przy dokonywaniu wykładni47. Niemiecka doktryna ustaliła jednak pewne „ramy”, uznając, że za „znaczną” zmianę wysokości orzeczonych środków można uznać taką, która spowodowałaby zwiększenie ich wymiaru (w wypadku orzekania, a zmniejszenie w wypadku rezygnacji ze ścigania) o ponad 25 . Można tam jednak znaleźć głosy, które opowiadają się za tym, by za znaczne zaostrzenie środków uznać ich zmianę o minimum 25 do 50 48. Rozpatrując przesłanki ewentualnego umorzenia postępowania na podstawie tego paragrafu w niemieckim procesie, w następnej kolejności kładzie się akcent na kryterium czasowe. Gdyby w wyniku umorzenia części lub całości postępowania miało dojść do większego złagodzenia orzeczonej sankcji, postępowanie można by umorzyć, jeśli dalsze jego była na tyle duża, by w sposób znaczący wpływała na orzeczone sankcje karne ewentualnie orzeczone w tym postępowaniu lub w postępowaniu o inne przestępstwo (już prawomoc- nie orzeczone lub które mają być orzeczone w przyszłości); zob. J. Tylman, Oportunizm w postępowaniu karnym.., s. 100. Co ważne, prokurator ma możliwość ponownego włą- czenia do prowadzonej przez siebie sprawy materiału uprzednio wyłączonego na podsta- wie instytucji uregulowanej w § 154a StPO w każdym czasie. W tym wypadku na etapie postępowania sądowego do umorzenia postępowania niezbędna jest zgoda prokuratury (zob. J. Schulenburg, Zasady legalizmu i oportunizmu..., s. 98; M. Rogacka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm..., s. 98). Słusznie zauważa się w niemieckiej doktrynie, że możli- wości dokonywania podziału czynu na różne elementy niesie ze sobą chaos orzeczniczy, gdyż w zależności od sposobu dokonania tego podziału sytuacja procesowa w podobnych sprawach może ulegać skomplikowaniu. Klarowności i jednolitości praktyki orzeczniczej nie sprzyja również fakt, że przepis ten opiera się na tylu niedookreślonych pojęciach. Daje to organom możliwość odstąpienia od wymogów legalizmu praktycznie bez możli- wości skontrolowania zasadności ich decyzji (H.J. Kurth, Beschraenkung des Prozesstoffs und Einführung des Tonbandprotokolls durch das Strafverfahrensänderungsgesetz 1979, Neue Juristische Wochenschrift 1978, z. 49, s. 2482 i n.; J. Tylman, Oportunizm w postę- powaniu karnym..., s. 101). 46 J. Schulenburg, Zasady legalizmu i oportunizmu..., s. 98. 47 J. Tylman, Oportunizm w postępowaniu karnym..., s. 100. 48 G. Pfeiffer, Karlsruher Kommentar zur Strafprozessordnung und zum Gerichtsver- fassungesetz mit Einfuehrungsgesetz, München 1987, s. 659–660; por. J. Tylman, Oportu- nizm w postępowaniu karnym..., s. 101. 34 2. Pojęcie legalizmu i oportunizmu prowadzenie spowodowałoby znaczną przewlekłość. Przyjęto, że pod tym pojęciem rozumieć należy sześć miesięcy dla postępowania karnego i osiemnaście w przypadku postępowania podatkowego. Innym dopusz- czalnym sposobem dokonania stosownej oceny jest porównanie, ile przeciętnie trwa postępowanie w podobnej sprawie49. Jednak, co warte podkreślenia, powszechnie przyjmuje się, że przy podejmowaniu decyzji o ewentualnym umorzeniu nie można przejść do porządku dziennego nad względami prewencji ogólnej i indywidual- nej50. Organ musi wnikliwie rozważyć, jak taka decyzja może wpłynąć na powyższe względy. Ustawodawca w wypadku obu instytucji (§ 154 i 154a StPO) nie uznał za konieczne uzyskanie zgody pokrzywdzonego ani w postępo- waniu przygotowawczym, ani sądowym. Odmówił mu również prawa do zaskarżenia decyzji o odmowie umorzenia postępowania51. W odniesieniu do obu przepisów nie znajduje zastosowania powaga rzeczy osądzonej. Tym samym możliwe jest ponowne objęcie ściganiem czynów, które zostały na ich podstawie umorzone52. Należy podkreślić, że w niemieckiej praktyce instytucja uregulowa- na w § 154 i 154a StPO zajmuje poczesne miejsce. Na postawie § 154 StPO umorzono w 1984 r. 69 362 postępowania, co stanowiło 15,7 przypadków zaniechania ścigania53. Na 1 873 193 postępowania zamknię- te w tymże roku w RFN aż 440 760 spraw zakończono przy wykorzysta- niu narzędzi oportunistycznych, co wskazuje na olbrzymi potencjał, jaki drzemie w tego typu instytucjach. Nic dziwnego, że dostrzegając 49 J. Tylman, Oportunizm w postępowaniu karnym..., s. 101. 50 T. Kleinknecht, K. Meyer, Strafprozessordnung, München 1987, s. 608 i n. 51 J. Tylman, Oportunizm w postępowaniu karnym..., s. 101. 52 Jak się okazało w praktyce, przyniosło to ze sobą negatywne konsekwencje, gdyż zdarza się, że w ponownym postępowaniu sąd orzeka o czynach uprzednio wyłączonych lub nieobjętych ściganiem z uwagi na brak dostatecznych dowodów na ich popełnienie. Tym samym sąd podejmuje działania na niekorzyść oskarżonego. Por. J. Tylman, Opor- tunizm w postępowaniu karnym..., s. 101. 53 Tamże, s. 107. Tymczasem we Francji w 2000 r. narzędzia oportunistyczne w postaci środków alternatywnych wykorzystano w 19,3 spraw, w 2001 r. – w 20,3 , w 2002 r. – w 21,4 , w 2003 r. – w 23,8 . Jednocześnie odnotowano spadek spraw kończących się umorzeniem postępowania. W 2001 r. było to 32,7 , w 2002 r. – 31,8 , w 2003 r. – 27,9 . Nie można również zapominać, że pewien odsetek spraw jest zakoń- czony z wykorzystaniem instytucji porozumień procesowych (composition pénale); por. Annulaire statistiques de la Justice, Édition 2005, www. legifrance. gouv. fr; więcej o porozumieniach procesowych we francuskim kodeksie postępowania karnego zob. M. Rogacka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm..., s. 139. 35 Rozdział 1. Zasada legalizmu a umorzenie absorpcyjne problemy, z którymi borykał się polski wymiar sprawiedliwości, projek- todawcy sięgnęli do sprawdzonych już rozwiązań. Pewne podobieństwa można dostrzec między instytucją umorzenia absorpcyjnego postępowania a regulacjami występującymi w prawie angielskim54. Realizując funkcję ścigania, prokuratorzy Prokuratury Koronnej na podstawie regulaminu wydanego przez Dyrektora Ścigania Publicznego55 przeprowadzają dwustopniową ocenę każdego postępo- wania. W pierwszej kolejności oceniają, czy istnieją wiarygodne dowody na poparcie oskarżenia56, następnie przechodzą do oceny ścigania pod kątem istnienia interesu publicznego. Jednym z kryteriów, na które podczas tej analizy zwracają uwagę, jest wysokość kar orzeczonych wobec danej osoby za inne przestępstwa w kontekście ewentualnej niecelowości orzekania kolejnych kar i nakazów. Warunkiem uznania, że nie ma interesu publicznego w dalszym ściganiu sprawcy jest, by charakter danego czynu nie obligował do ścigania sprawcy, a oskarżony zgadzał się na to, by kara orzeczona wobec niego w innym postępowaniu była brana pod uwagę podczas prowadzenia obecnego postępowania57. Z punktu widzenia zapobiegania przewlekłości postępowania inte- resujące jest, że doktryna angielska stoi na stanowisku, iż ponad 3-letni okres między popełnieniem przestępstwa a wyznaczaniem rozprawy usprawiedliwia zaniechanie ścigania. W takim wypadku za oskarżeniem muszą przemawiać szczególne względy58. Inny pomysł na dynamizowanie postępowania karnego i przeciw- działanie przewlekłości mieli uczestnicy XII Kongresu Międzynarodo- wego Stowarzyszenia Prawa Karnego (AIDP – l Association Internatio- nale de Droit Pénal), który odbył się w Hamburgu w dniach 17–22 września 1979 r. Ich zdaniem niezbędne jest zakreślenie ostatecz- nych terminów trwania poszczególnych etapów postępowania. Ścisłe 54 A. Lach, Zasada oportunizmu..., s. 112–118. 55 Wydanego na podstawie delegacji ustawowej – art. 10 ustawy o ściganiu prze- stępstw z 1985 r. 56 A. Lach, Dowody w angielskim procesie karnym, Palestra 2002, z. 1–2, s. 149–153. 57 A. Lach, Zasada oportunizmu w pracy Prokuratury Koronnej..., s. 114. 58 R.C. White, The English Legal System in Action. The Administration of Justice, Oxford 1999, s. 127; zob. też A. Lach, Zasada oportunizmu w pracy Prokuratury Koron- nej..., s. 115. 36 2. Pojęcie legalizmu i oportunizmu sprecyzowanie terminu dałoby możliwość ubiegania się o odszkodowa- nia za przewlekłość postępowania59. Szukając przyczyn, dla których instytucja umorzenia absorpcyjnego znalazła swoje miejsce w kodeksie postępowania karnego z 1997 r., należy odwołać się do poglądów przedstawicieli polskiej doktryny na tę kwestię. Instytucja umorzenia absorpcyjnego nie jest nowa, lecz odwołuje się w pewnym stopniu do rozwiązań znanych polskiej procedurze karnej już w dwudziestoleciu międzywojennym60. W kodeksie postępowania karnego z 1928 r., przeredagowanym w 1932 r., znaleźć możemy art. 4, według którego sąd mógł po uzyskaniu zgody oskarżyciela umorzyć postępowanie, jeżeli najwyższa kara grożąca oskarżonemu nie przekra- czała jednego roku pozbawienia wolności i musiałaby z mocy ustawy ulec pochłonięciu przez karę już prawomocnie orzeczoną61. Z umiejsco- wienia tego przepisu (między art. 3, który zawierał przesłanki postępo- wania, a art. 5 regulującym możliwość zawieszenia postępowania) wy- wiedziono, że była to instytucja uważana za przeszkodę w prowadzeniu procesu62. Podkreślano również, że motywem wprowadzenia tego ure- gulowania do kodeksu nie były względy procesowe. Wśród przedstawicieli doktryny w latach 30. XX w. toczyła się go- rąca dyskusja dotycząca niezbędnych zmian proceduralnych w prawie karnym. Podnoszono, że prócz wykluczenia z kodeksu przepisów na- dających procedurze karnej w tamtych latach znamiona inkwizycyjności, należy również wprowadzić pewne zmiany w przepisach stanowiących o legalistycznym charakterze kodeksu63. Propagatorem idei oportuni- stycznych był m.in. sędzia Sądu Najwyższego Janusz Jamontt, który proponował zastosowanie ich w stosunku do przestępstw bagatelnych64. 59 Por. S. Frankowski, XII Kongres Międzynarodowego Stowarzyszenia Prawa Kar- nego (AIDP) w Hamburgu, Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego, z. 14, Warszawa 1981, s. 195; I. Nowikowski, Terminy w kodeksie postępowania karnego, Lublin 1988, s. 13. 60 Por. I. Nowikowski, O niektórych kwestiach związanych z tak zwanym umorzeniem absorpcyjnym (w:) Aktualne problemy prawa i procesu karnego. Księga ofiarowana Profe- sorowi Janowi Grajewskiemu, red. M. Płachta, Gdańsk 2003, s. 125. 61 Por. J. Wojnar, Odstąpienie..., s. 57. 62 M. Rogacka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm..., s. 381. 63 Por. S. Glaser, Polski proces karny w zarysie, Kraków 1934, s. 243, 246; J.E. Gra- bowski, W obronie śledztwa, GS 1935, nr 2, passim; zob. A. Machnikowska, Zasady postę- powania karnego..., s. 80. 64 Por. J. Jamontt, Oportunizm przy ściganiu przestępstw, RPEiS 1937, z. 3, passim. 37 Rozdział 1. Zasada legalizmu a umorzenie absorpcyjne Pojawiła się wówczas propozycja, by wobec sprawców czynów, w stosunku do których zachodzi zdaniem prokuratury niecelowość ścigania, prokurator mógł poprzestać na ostrzeżeniu65. W porównaniu z tymi propozycjami obecna instytucja umorzenia absorpcyjnego jawi się jako rozwiązanie dosyć rygorystyczne, bo obwarowane licznymi warunkami. Przeciwnicy powyższych rozwiązań podnosili, że sprzeniewierzają się one zasadzie równości wobec prawa. A wobec praktykowanego wówczas poddawania spraw mniejszej wagi kognicji organów admini- stracyjnych oraz Policji nastąpiłoby przekazanie rozstrzygania o odpo- wiedzialności sprawców tych czynów poza wymiar sprawiedliwości66. Instytucja umorzenia absorpcyjnego nie miała swojego odpowied- nika w kodeksie postępowania karnego z 1969 r.67 Jednak wkraczała do procedury polskiej jako rozwiązanie sprawdzone w praktyce systemu prawnego, który miał olbrzymi wpływ na kształt naszego ustawodaw- stwa karnego, można więc było domniemywać, że spełni pokładane w nim nadzieje68. Nie przewidywał jej także projekt rządowy złożony do Sejmu. Jed- nakże wobec zapotrzebowania na instytucje mające na celu racjonaliza- cję postępowania karnego podczas prac parlamentarnych dodano przepis regulujący tę instytucję. Próżno więc szukać jej w materiałach sejmowych ze szczególnym uwzględnieniem uzasadnienia do kodeksu postępowania karnego. Brak zapisów, które wyjaśniłyby jednoznacznie zamysł, jaki przyświecał inicjatorom wprowadzenia tego przepisu do kodeksu. Autorzy projektu rządowego wcale nie uważali za stosowne i potrzebne wprowadzenia do procedury karnej instytucji, która prze- łamałaby tradycyjny już, bo sięgający kodeksu postępowania karnego z 1928 r., prymat zasady legalizmu69. 65 E. Rapaport, recenzja: Media via prawa karnego, RPEiS 1937, z. 4, passim. 66 Zob. K. Śleszyński, Oportunizm czy legalizm..., s. 849 i n.; tenże, O swobodne uznanie prokuratora, GS 1937, nr 10, passim. 67 Por. P. Hofmański, E. Sadzik, Z. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego, t. I, wyd. 3, Warszawa 2007, s. 99; M. Rogacka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm..., s. 367. 68 Z. Gostyński, Umorzenie postępowania..., s. 31. 69 A. Zachuta, Umorzenie absorpcyjne (art. 11 k.p.k.) – instrument przydatny w procesie karnym czy zbędny?, Prok. i Pr. 2000, nr 12, s. 15; W. Daszkiewicz, Pokrzyw- dzony przestępstwem..., s. 140; A. Kordik, Oportunizm czy legalizm ścigania (w:) Nowa kodyfikacja prawa karnego, t. 2, red. L. Bogunia, Wrocław 1998, s. 100; M. Rogacka-Rzew- nicka, Oportunizm i legalizm..., s. 369. 38 2. Pojęcie legalizmu i oportunizmu Dzięki temu zyskiwano pewność, że w wypadku każdego ujawnio- nego lub uprawdopodobnionego przestępstwa będzie ono ścigane w trybie publicznoskargowym, a sprawca pociągnięty do odpowiedzial- ności karnej70. Biorąc pod uwagę doświadczenia z okresu PRL (ze szczególnym uwzględnieniem walki z opozycją), kiedy „uproszczenia” wprowadzane oficjalnymi i bocznymi drzwiami do procedury karnej doprowadziły do nadużywania uprawnień przez przedstawicieli wymiaru sprawiedli- wości oraz organów ścigania, ogólnego lekceważenia prawa i częstego nieprzestrzegania gwarancji procesowych stron postępowania, począt- kowo na pierwszym miejscu prac kodyfikacyjnych stawiano te ostatnie71. Usprawnienie i uproszczenie postępowania plasowano dopiero na trzecim miejscu na liście priorytetów, którym podporządkowano prace Zespołu Prawa Karnego Procesowego działającego w ramach Komisji ds. Reformy Prawa Karnego, na którego czele stał J. Tylman72. Dążono do likwidacji zbędnego formalizmu. Starano się nie wprowadzać nowych konstrukcji, które mogłyby narazić kodyfikatorów na zarzut odejścia od otaczanych takim pietyzmem rozwiązań dotychczasowych. Z uwagi na położenie akcentu spo
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Umorzenie absorpcyjne w polskim procesie karnym
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: