Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00063 010529 7485050 na godz. na dobę w sumie
Umowa o dział spadku - ebook/pdf
Umowa o dział spadku - ebook/pdf
Autor: Liczba stron: 260
Wydawca: Wolters Kluwer Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-264-2214-0 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).
Dział spadku należy do tych instytucjiz zakresu prawa spadkowego, które odgrywająszczególnie istotną rolę w praktyce, takz perspektywy ochrony interesów spadkobierców,jak i innych osób. Przez dział spadkurealizują się bowiem podstawowe cele prawaspadkowego w razie, gdy do dziedziczeniapowołany jest więcej niż jeden podmiot.Unormowanie umowy o dział spadku w polskimprawie cywilnym trudno uznać za charakteryzującesię przejrzystością i precyzją.Przeciwnie - budzi ono poważne wątpliwości,również w odniesieniu do kwestii o fundamentalnymznaczeniu. Niniejsza publikacjajest pierwszym w literaturze polskiej opracowaniemmonografi cznym poświęconymomówieniu i ocenie regulacji dotyczącejumowy o dział spadku na gruncie obowiązującegomaterialnego prawa cywilnego.
Znajdź podobne książki

Darmowy fragment publikacji:

Umowa o dział spadku Jakub Biernat monografi e Stan prawny na 10 listopada 2007 r. Redaktor prowadzący: Katarzyna Rybczyńska Wydawca: Marcin Skrabka Sk³ad, ³amanie: Katarzyna Słabosz; Faktoria Wyrazu Sp. z o.o. © Copyright by Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o., Warszawa 2008 ISBN 978-83-7526-471-5 ISSN 1897-4392 Wydane przez: Wolters Kluwer Polska Sp. z o.o. Redakcja Książek 01-231 Warszawa, ul. Płocka 5a tel. (022) 535 80 00 31-156 Kraków, ul. Zacisze 7 tel. (012) 630 46 00 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl Księgarnia internetowa www.profinfo.pl Druk i oprawa: Drukarnia Skleniarz, ul. J. Lea 118, 30-133 Kraków Spis treści Wykaz skrótów ..................................................................................................... 11 Wprowadzenie ..................................................................................................... 15 Rozdział I Zagadnienia ogólne ............................................................................................. 19 § 1. Uwagi wstępne .............................................................................................. 19 1. Charakter prawny współuprawnienia spadkobierców .................... 20 2. Ustanie współuprawnienia spadkobierców ....................................... 21 3. Pojęcie i natura prawna działu spadku ................................................ 21 4. Tryby działu spadku................................................................................ 23 5. Znaczenie działu spadku ....................................................................... 25 § 2. Ogólna charakterystyka instytucji działu spadku w prawie polskim ......................................................................................... 26 1. Źródła prawa ............................................................................................ 26 2. Charakter prawny wspólności majątku spadkowego ....................... 26 3. Sposoby powstania wspólności majątku spadkowego ..................... 30 4. Sposoby ustania wspólności majątku spadkowego ........................... 34 5. Pojęcie i natura prawna działu spadku ................................................ 36 6. Tryby działu spadku................................................................................ 38 6.1. Sądowy dział spadku ..................................................................... 39 6.2. Umowny dział spadku ................................................................... 43 § 3. Kolejność zawierania umów o dział spadku po kilku spadkodawcach ............................................................................................. 45 § 4. Umowa o dział spadku a umowa o zniesienie współwłasności i umowa o podział majątku wspólnego małżonków .............................. 49 1. Zagadnienia ogólne ................................................................................ 49 2. Umowa o dział spadku a umowa o zniesienie współwłasności ...... 50 5 Spis treści 3. Umowa o dział spadku a umowa o podział majątku wspólnego małżonków .......................................................................... 51 Rozdział II Ogólna charakterystyka umowy ...................................................................... 55 § 1. Kwalifikacja czynności prawnej jako umowy o dział spadku ............... 55 1. Zagadnienia ogólne ................................................................................ 55 2. Odgraniczenie umowy o dział spadku od innych czynności prawnych dotyczących majątku spadkowego ................................... 56 3. Wartość korzyści uzyskiwanych w wyniku zawarcia umowy a wartość udziału w majątku spadkowym ......................................... 57 § 2. Umowa o dział spadku jako czynność rozporządzająca ........................ 62 1. Zagadnienia ogólne ................................................................................ 62 2. Kwalifikacja umowy o dział spadku jako określonego rodzaju czynności rozporządzającej ................................................................... 64 3. Umowa o dział spadku jako czynność rozporządzająca a zobowiązanie do jej dokonania ......................................................... 73 3.1. Problematyka wymogu istnienia zobowiązania do zawarcia umowy ....................................................................... 73 3.2. Problematyka możliwości istnienia zobowiązania do zawarcia umowy ....................................................................... 77 § 3. Problematyka odpłatności (nieodpłatności) umowy .............................. 81 Rozdział III Przedmiot umowy ............................................................................................... 83 § 1. Uwagi wstępne .............................................................................................. 83 § 2. Ogólne określenie przedmiotu umowy .................................................... 84 § 3. Umowa o „pełny” dział spadku a umowa o częściowy dział spadku ............................................................................................................ 87 § 4. Przypadki szczególnego określenia przedmiotu umowy ...................... 91 1. Wpływ podzielnego charakteru wierzytelności należących do spadku na określenie przedmiotu umowy ................................... 91 2. Wpływ surogacji na określenie przedmiotu umowy ........................ 94 3. Wpływ rozporządzenia udziałem w prawie majątkowym należącym do majątku spadkowego na określenie przedmiotu umowy ................................................................................ 99 4. Wpływ przynoszenia przez rzeczy i prawa należące do spadku pożytków i innych przychodów na określenie przedmiotu umowy .............................................................................. 102 6 5. Wpływ ustanowienia zapisu lub polecenia oraz wpływ ustawowego zapisu naddziałowego na określenie przedmiotu umowy .............................................................................. 106 Spis treści Rozdział IV Strony umowy .................................................................................................... 109 § 1. Uwagi wstępne ............................................................................................ 109 § 2. Podmioty będące stronami umowy ......................................................... 110 1. Spadkobiercy jako strony umowy ...................................................... 110 2. Inne podmioty jako strony umowy.................................................... 110 2.1. Nabywca udziału w spadku jako strona umowy .................... 111 2.2. Spadkobierca spadkobiercy jako strona umowy ..................... 112 2.3. Następca prawny osoby prawnej i jednostki organizacyjnej niebędącej osobą prawną jako strona umowy ............................................................................................ 113 2.4. Małżonek spadkobiercy jako strona umowy ........................... 114 2.5. Syndyk i zarządca jako strona umowy ..................................... 122 § 3. Krąg podmiotów będących stronami umowy ....................................... 123 1. Zagadnienia ogólne .............................................................................. 123 2. Zagadnienia szczegółowe .................................................................... 128 § 4. Zdolność do czynności prawnych podmiotów będących stronami umowy ......................................................................................... 134 Rozdział V Treść umowy ....................................................................................................... 139 § 1. Uwagi wstępne ............................................................................................ 139 § 2. Swoboda stron w kształtowaniu treści umowy ..................................... 139 1. Zagadnienia ogólne .............................................................................. 139 2. Wartość korzyści uzyskiwanych w wyniku zawarcia umowy a wartość udziału w majątku spadkowym ....................................... 140 3. Zaliczanie darowizn na schedę spadkową ........................................ 141 4. Modyfikacja odpowiedzialności z tytułu rękojmi za wady ........... 144 § 3. Korzyści uzyskiwane w związku z zawarciem umowy ....................... 145 1. Sposoby podziału majątku będącego przedmiotem umowy......... 145 2. Przyznanie poszczególnych praw majątkowych stronom umowy .................................................................................................... 146 3. Zastrzeżenie spłat lub dopłat .............................................................. 147 3.1. Zagadnienia ogólne ...................................................................... 147 7 Spis treści 3.2. Rozliczenia między stronami umowy w postaci niepieniężnej ................................................................................. 148 3.3. Zastrzeżenie spłat lub dopłat jako element treści umowy ..... 149 § 4. Rozliczenia określone w art. 686 k.p.c. ................................................... 151 § 5. Modyfikacja odpowiedzialności za długi spadkowe ............................ 153 § 6. Warunek i termin ........................................................................................ 154 § 7. Wpływ spadkodawcy na treść umowy ................................................... 158 Rozdział VI Forma umowy ..................................................................................................... 160 § 1. Uwagi wstępne ............................................................................................ 160 § 2. Ogólna charakterystyka uregulowania formy umowy ........................ 161 § 3. Forma szczególna umowy z uwagi na jej przedmiot ........................... 161 1. Umowa o dział spadku, której przedmiotem jest prawo własności nieruchomości ..................................................................... 161 2. Umowa o dział spadku, której przedmiotem jest prawo użytkowania wieczystego .................................................................... 167 3. Umowa o dział spadku, której przedmiotem jest spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu ........................................................... 169 4. Umowa o dział spadku, której przedmiotem jest przedsiębiorstwo ................................................................................... 171 5. Inne przypadki zastrzeżenia formy szczególnej z uwagi na przedmiot umowy ........................................................................... 176 § 4. Rygor formy szczególnej ........................................................................... 178 § 5. Zakres formy szczególnej .......................................................................... 181 1. Zagadnienia ogólne .............................................................................. 181 2. Zakres formy szczególnej w odniesieniu do umowy o dział spadku ........................................................................................ 183 Rozdział VII Wady oświadczenia woli .................................................................................. 186 § 1. Uwagi wstępne ............................................................................................ 186 § 2. Stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, groźba, pozorność ....................................................... 186 § 3. Błąd ............................................................................................................... 188 1. Zagadnienia ogólne .............................................................................. 188 1.1. Ratio legis szczególnego unormowania błędu .......................... 188 1.2. Zakres odmienności wynikających ze szczególnego unormowania błędu ..................................................................... 190 8 Spis treści 2. Przesłanki błędu prawnie doniosłego ................................................ 197 2.1. Błąd co do stanu faktycznego, który strony uważały za niewątpliwy .............................................................................. 197 2.1.1. Stan faktyczny .........................................................................197 2.1.2. Brak wątpliwości stron umowy ............................................200 2.1.3. Wnioski .....................................................................................204 2.2. Błąd istotny .................................................................................... 204 § 4. Błąd wywołany podstępnie (podstęp) .................................................... 207 § 5. Skutki prawne wad oświadczenia woli ................................................... 209 Rozdział VIII Skutki prawne umowy ..................................................................................... 211 § 1. Uwagi wstępne ............................................................................................ 211 § 2. Utrata przez majątek spadkowy cech majątku odrębnego.................. 212 § 3. Nabycie przez strony umowy praw majątkowych wchodzących w skład majątku spadkowego oraz powstanie zobowiązania do uiszczenia spłat lub dopłat .................................................................. 213 § 4. Zmiana charakteru odpowiedzialności za długi spadkowe ................ 220 1. Zmiana charakteru odpowiedzialności za długi spadkowe — zasada ................................................................................................. 220 2. Zmiana charakteru odpowiedzialności za długi spadkowe — wyjątki ................................................................................................ 221 3. Umowa o częściowy dział spadku a zmiana charakteru odpowiedzialności za długi spadkowe .............................................. 223 § 5. Powstanie odpowiedzialności z tytułu rękojmi za wady ..................... 224 1. Zagadnienia ogólne .............................................................................. 224 2. Stosowanie przepisów o rękojmi przy umowie sprzedaży do umowy o dział spadku ................................................................... 225 2.1. Definicja wady fizycznej i prawnej, przesłanki powstania odpowiedzialności, dochodzenie odszkodowania ................. 226 2.2. Uprawnienia z tytułu rękojmi .................................................... 227 § 6. Ubezskutecznienie rozporządzenia udziałem w prawie majątkowym należącym do majątku spadkowego ............................... 230 § 7. Możliwość dochodzenia roszczeń określonych w art. 686 k.p.c. ........ 232 § 8. Możliwość zaliczenia darowizn na schedę spadkową.......................... 234 Uwagi końcowe .................................................................................................. 237 Bibliografia ......................................................................................................... 247 Orzecznictwo ...................................................................................................... 259 9 10 Wykaz skrótów Akty prawne k.c. — ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.) k.c. fr. — kodeks cywilny francuski k.c. niem. — kodeks cywilny niemiecki k.c. szw. — kodeks cywilny szwajcarski k.c. wł. — kodeks cywilny włoski k.m. — ustawa z dnia 18 września 2001 r. — Kodeks morski (Dz. U. Nr 138, poz. 1545 z późn. zm.) k.p.c. — ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywil- nego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) k.r.o. — ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.) k.s.h. — ustawa z dnia 15 września 2000 r. — Kodeks spółek handlowych (Dz. U. Nr 94, poz. 1037 z późn. zm.) k.z. — rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 październi- ka 1933 r. — Kodeks zobowiązań (Dz. U. Nr 82, poz. 598 z późn. zm.) pr. aut. — ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach po- krewnych (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 z późn. zm.) pr. spadk. — dekret z dnia 8 października 1946 r. — Prawo spadkowe (Dz. U. Nr 60, poz. 328 z późn. zm.) pr. spółdz. — ustawa z dnia 16 września 1982 r. — Prawo spółdzielcze (tekst jedn. Dz. U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 z późn. zm.) pr. upadł. — ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. — Prawo upadłościowe i na- prawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535 z późn. zm.) 11 Wykaz skrótów pr. własn. przem. — ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. — Prawo własności przemysłowej (tekst jedn. Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 z późn. zm.) u.g.n. — ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 z późn. zm.) u.k.w.h. — ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 z późn. zm.) u.k.u.r. — ustawa z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolne- go (Dz. U. Nr 64, poz. 592) u.p.c.c. — ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywil- noprawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 68, poz. 450) u.s.m. — ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn. Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 z późn. zm.) Czasopisma i publikatory AUNC — Acta Universitatis Nicolai Copernici AUW — Acta Universitatis Wratislaviensis Biul. SN — Biuletyn Sądu Najwyższego, wydanie internetowe Dz. U. — Dziennik Ustaw KSP — Krakowskie Studia Prawnicze KPP — Kwartalnik Prawa Prywatnego MoP — Monitor Prawniczy NP — Nowe Prawo NPN — Nowy Przegląd Notarialny OSAW — Apelacja. Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych. Sąd Apelacyjny w Warszawie OSNC — Orzecznictwo Sądu Najwyższego — Izba Cywilna (od 1995 r.), Orzecznictwo Sądu Najwyższego — Izba Cywilna oraz Izba Admini- stracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (od 1990 r.), Orzecznictwo Sądu Najwyższego — Izba Cywilna i Administracyjna oraz Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (od 1982 r.), Orzecznictwo Sądu Najwyż- szego — Izba Cywilna oraz Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (od 1963 r.) OSP — Orzecznictwo Sądów Polskich OSPiKA — Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych PiP — Państwo i Prawo PiZS — Praca i Zabezpieczenie Społeczne 12 Wykaz skrótów Prok. i Pr. dodatek — Orzecznictwo Sądu Najwyższego, Sądów Apelacyj- nych, Naczelnego Sądu Administracyjnego i Trybunału Konstytucyj- nego. „Prokuratura i Prawo” dodatek Pr. Sp. — Prawo Spółek PS — Przegląd Sądowy RPEiS — Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny RTDC — Révue Trimestrielle de Droit Civil SC — Studia Cywilistyczne St. Pr. — Studia Prawnicze ZNIBPS — Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego ZNUJ RiS — Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Rozprawy i Studia ZP–A — Zeszyty Problemowo–Analityczne Inne LEX — System Informacji Prawnej LEX „OMEGA” Maxima — System Informacji Prawnej LexPolonica Maxima SN — Sąd Najwyższy TK — Trybunał Konstytucyjny 13 14 Wprowadzenie Podjęcie badań nad instytucją umowy o dział spadku na gruncie obowiązującego w Polsce materialnego prawa cywilnego uzasadnione jest w szczególności następującymi względami. Po pierwsze, problematyka do- tycząca umowy o dział spadku — podobnie jak wiele innych zagadnień z zakresu prawa spadkowego1 — nie była dotychczas przedmiotem syste- matycznej, pogłębionej analizy w polskim piśmiennictwie prawniczym. In- stytucji tej nie poświęcono jak dotąd żadnego opracowania o charakterze monograficznym, uwagi zawarte w systemach, podręcznikach i komenta- rzach mają — z konieczności — charakter ogólny, zaś wypowiedzi przed- stawicieli nauki prawa w artykułach czy glosach należą do rzadkości i do- tyczą jedynie fragmentów wskazanej problematyki. Do nielicznych należą również wypowiedzi przedstawicieli nauki, dotyczące instytucji prawnych o charakterze zbliżonym do umowy o dział spadku2. Po drugie, dział spad- ku należy zaliczyć do tych instytucji prawnospadkowych, które odgrywają szczególnie istotną rolę w praktyce, zarówno z punktu widzenia realizacji interesów spadkobierców, jak i ochrony innych osób. Należy w szczególno- ści pamiętać, iż to przez dział spadku osiągane są podstawowe cele prawa spadkowego, w razie gdy do dziedziczenia powołany jest więcej niż jeden podmiot, oraz że dokonanie działu spadku wywołuje szereg złożonych i zróżnicowanych skutków prawnych, kształtując prawa i obowiązki wielu osób3. Po trzecie wreszcie, trzeba zwrócić uwagę, że unormowanie insty- 1 Por. J.St. Piątowski, Prawo spadkowe. Zarys wykładu, wyd. V, zaktualizował i uzupełnił B. Kordasie- wicz, Warszawa 2002, s. 32–34. 2 Takich jak umowa o zniesienie współwłasności czy umowa o podział majątku wspólnego mał- żonków. Co do pierwszej ze wskazanych instytucji sytuacja zdaje się wszakże zmieniać — por. na przykład opublikowane niedawno opracowania monograficzne B. Swaczyny (Umowne zniesienie współwłasności nieruchomości, Warszawa 2004) i P. Kostańskiego (Zniesienie współwłasności nierucho- mości w drodze umowy, Zakamycze 2004). 3 Por. więcej na ten temat w rozdziale I § 1 pkt 5 niniejszej pracy. 15 Wprowadzenie tucji umowy o dział spadku na gruncie prawa polskiego trudno uznać za przejrzyste i precyzyjne. Przeciwnie — budzi ono poważne wątpliwości, również w odniesieniu do kwestii o znaczeniu fundamentalnym. Decyduje o tym przede wszystkim wyraźne odwołanie się do umowy o dział spadku zaledwie w kilku przepisach kodeksu cywilnego. Z tego powodu w procesie wykładni i stosowania prawa konieczne jest odpowiednie bądź analogiczne stosowanie norm prawnych dotyczących innych zagadnień4, co niejedno- krotnie powoduje, że na gruncie regulacji dotyczącej umowy o dział spad- ku trudno o wnioski cieszące się powszechną akceptacją. W tym kontekście niniejszej pracy przyświecają dwa podstawowe cele badawcze. Pierwszym z nich jest przedstawienie i wykładnia cywilnopraw- nej regulacji normatywnej dotyczącej umowy o dział spadku; drugim zaś ocena przedstawionego uregulowania, połączona z ewentualnym sformu- łowaniem postulatów zmian w obowiązującym materiale normatywnym. Przedmiotem niniejszej pracy jest analiza i ocena regulacji dotyczącej umowy o dział spadku, na którą składają się normy prawa cywilnego obo- wiązujące obecnie w Polsce. Odwołania do innych gałęzi prawa oraz innych systemów prawnych, jak również uwagi o charakterze historycznym mają charakter wyjątkowy. Ich celem jest nakreślenie pewnego tła, kontekstu, w którym funkcjonuje uregulowanie przyjęte na gruncie polskiej legis latae. Uwagi prawnoporównawcze oraz historycznoprawne nieprzypadkowo nie zostały ujęte w odrębne rozdziały czy inne wyróżnione jednostki redakcyj- ne tekstu. Wydaje się bowiem, że przypisaną im na gruncie niniejszej pra- cy funkcję zrealizują w pełniejszy sposób wówczas, gdy występować będą w postaci odnośników do konkretnych zagadnień czy wątpliwości wyła- niających się w związku z wykładnią prawa polskiego. Niniejsza praca poświęcona jest analizie ogólnej regulacji dotyczącej umowy o dział spadku. Dlatego też poza jej zakresem pozostają kwestie szczególne związane z: zawarciem umowy o dział spadku, w skład którego wchodzi gospodarstwo rolne lub wkład gruntowy w rolniczej spółdzielni produkcyjnej; zawarciem umowy o dział spadku, której przedmiotem jest prawo własności nieruchomości rolnej; zawarciem umowy o dział spadku przez cudzoziemca (cudzoziemców); jak również zagadnienie dokonania działu spadku w drodze ugody, które w świetle przeważającego w nauce prawa poglądu stanowi szczególny przypadek umownego działu spadku5. 4 Por. S. Wójcik (w:) System prawa cywilnego. Prawo spadkowe, t. IV, pod red. J.St. Piątowskiego, Ossolineum 1986, s. 477. 5 Por. więcej na ten temat w rozdziale I § 2 pkt 6 niniejszej pracy. 16 Wprowadzenie Stan prawny, literaturę oraz orzecznictwo uwzględniono na dzień 10 listopada 2007 r. Niniejsza praca stanowi zmodyfikowaną wersję rozprawy doktorskiej pt. „Umowny dział spadku w polskim prawie cywilnym”, obronionej na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie w dniu 29 maja 2006 r. Została ona przygotowana w Katedrze Prawa Cywil- nego WPiA UJ początkowo pod kierunkiem pana prof. dr. hab. Sylwestra Wójcika, a po jego śmierci w dniu 29 maja 2005 r. pod kierunkiem pana prof. dr. hab. Bogusława Gawlika. Obu promotorom winien jestem szczególną wdzięczność, nie tylko za wszechstronną pomoc i opiekę naukową oraz cen- ne wskazówki i rady udzielane mi w trakcie przygotowywania rozprawy doktorskiej, lecz również za wsparcie w obronie własnych, nie zawsze prze- cież podzielanych, poglądów. Serdeczne podziękowania chciałbym złożyć także recenzentom rozprawy doktorskiej: panu prof. dr. hab. Edwardowi Drozdowi oraz panu prof. dr. hab. Edwardowi Gniewkowi, których uwa- gi, poprzedzone wnikliwą lekturą i analizą pracy, pozwoliły mi na szersze spojrzenie na wiele poruszanych w niej zagadnień i ponowne rozważenie szeregu istotnych kwestii. 17 18 Rozdział I Zagadnienia ogólne § 1. Uwagi wstępne Dziedziczenie polega na przejściu na spadkobiercę lub spadkobier- ców ogółu praw i obowiązków majątkowych stanowiących spadek. Współ- czesne systemy prawne kształtują, co do zasady, instytucję dziedziczenia w oparciu o zasadę sukcesji uniwersalnej (generalnej). Istotę sukcesji uni- wersalnej (generalnej) stanowi wejście następcy prawnego w całość praw i obowiązków majątkowych swego poprzednika wskutek jednego zdarze- nia prawnego6. W zależności od okoliczności konkretnego stanu faktycznego do dziedziczenia dochodzi jeden albo większa liczba spadkobierców7. Jedną z konsekwencji ujmowania dziedziczenia w oparciu o zasadę sukcesji uni- wersalnej (generalnej) stanowi okoliczność, że w sytuacji, gdy po stronie spadkobierców występuje kilka podmiotów, nabywają oni spadek wspól- nie. Możliwość zaistnienia sytuacji, w której spadek przypada więcej niż jednemu spadkobiercy, sprawia, iż konieczne jest przyjęcie unormowań odnoszących się do przysługującego spadkobiercom współuprawnienia względem spadku. 6 Por. J. Gwiazdomorski, Prawo spadkowe w zarysie, wyd. V, opracował i zaktualizował A. Mączyński, Warszawa 1990, s. 56–57; J.St. Piątowski (w:) System prawa cywilnego. Prawo spadkowe, t. IV, pod red. J.St. Piątowskiego, Ossolineum 1986, s. 89–90; tenże, Prawo spadkowe..., s. 54–55. 7 Wydaje się, że w praktyce przeważa druga z przedstawionych sytuacji — por. na przykład E. Drozd (w:) System prawa cywilnego. Prawo spadkowe, t. IV, pod red. J.St. Piątowskiego, Ossolineum 1986, s. 412; J.St. Piątowski, Prawo spadkowe..., s. 187; S. Wójcik (w:) System..., s. 446–447; tenże, Podstawy prawa cywilnego. Prawo spadkowe, Warszawa 2002, s. 115, 119. 19 Rozdział I. Zagadnienia ogólne 1. Charakter prawny współuprawnienia spadkobierców W pierwszym rzędzie konieczne jest unormowanie charakteru praw- nego współuprawnienia spadkobierców względem spadku. W nauce prawa podkreśla się, że uregulowania przyjmowane w tym zakresie przez współ- czesne systemy prawne nawiązują, co do zasady, do jednej z dwóch nastę- pujących modelowych konstrukcji8. Pierwsza ze wskazanych konstrukcji ujmuje współuprawnienie spad- kobierców względem spadku w oparciu o zasady regulujące współwłas- ność w częściach ułamkowych. Oznacza to w szczególności, że spadko- biercy stają się z chwilą otwarcia spadku współwłaścicielami w częściach idealnych rzeczy wchodzących w skład spadku9, że z chwilą tą następuje podział wchodzących w skład spadku wierzytelności o świadczenia po- dzielne oraz powstanie współuprawnienia w odniesieniu do wierzytelności o świadczenia niepodzielne. Spadkobiercy mogą swobodnie rozporządzać udziałami w prawie własności rzeczy. Spadek nie stanowi wyodrębnionej masy majątkowej, co w konsekwencji oznacza, iż spadkobiercom nie przy- sługują udziały w spadku i nie obowiązuje zasada surogacji co do składni- ków spadku. Przyjęcie tej konstrukcji oznacza, że poszczególnym spadko- biercom przysługują, co do zasady, prawa podmiotowe w postaci udziałów w prawach majątkowych wchodzących w skład spadku. Druga ze wskazanych konstrukcji ujmuje współuprawnienie spadko- bierców względem spadku w oparciu o zasady regulujące wspólność łącz- ną. Z chwilą otwarcia spadku spadkobiercy nie stają się współwłaścicielami w częściach idealnych poszczególnych rzeczy wchodzących w skład spad- ku, nie mogą zatem rozporządzać udziałami w prawie własności rzeczy. Nie wchodzi również w grę podział wierzytelności o świadczenia podzielne. Spadek stanowi natomiast wyodrębnioną masę majątkową. Oznacza to, że od chwili otwarcia spadku spadkobiercom przysługują udziały w spadku, którymi mogą rozporządzać, zaś co do składników spadku ma zastosowa- nie zasada surogacji. Specyfika współuprawnienia spadkobierców w sto- sunku do „czystej” wspólności łącznej polega na przyznaniu im możliwości żądania (doprowadzenia) w każdej chwili do ustania wspólności oraz na 8 Por. na ten temat E. Drozd (w:) System..., s. 412–414; W. Kurowski, Stosunki między współspadkobier- cami przed działem spadku — uwagi de lege ferenda, Rejent 2006, nr 2, s. 134–136; J.St. Piątowski, Pra- wo spadkowe..., s. 187–188. 9 To samo dotyczy innych niż prawo własności praw majątkowych, które mogą być objęte współ- uprawnieniem w częściach idealnych. 20 § 1. Uwagi wstępne określeniu udziałów w spadku i dopuszczeniu rozporządzania nimi. Przy- jęcie tej konstrukcji oznacza, iż poszczególnym spadkobiercom przysługują prawa podmiotowe w postaci udziałów w spadku. Należy zaznaczyć, że poszczególne ustawodawstwa w różnym stop- niu i z różną konsekwencją realizują jedną ze wskazanych konstrukcji, nie- jednokrotnie łącząc w przyjmowanych unormowaniach pewne elementy zarówno jednej, jak i drugiej. 2. Ustanie współuprawnienia spadkobierców W razie, gdy do dziedziczenia powołany jest więcej niż jeden podmiot, konieczne staje się również unormowanie zagadnienia ustania współupraw- nienia spadkobierców względem spadku. Powszechną intencją zarówno spadkodawcy, jak i spadkobierców jest bowiem uzyskanie poszczególnych praw majątkowych wchodzących w skład spadku przez spadkobierców nie na zasadzie współuprawnienia, lecz na wyłączność. Ustanie współupraw- nienia spadkobierców względem spadku następuje, co do zasady, przy za- stosowaniu instytucji działu spadku10. 3. Pojęcie i natura prawna działu spadku W najogólniejszym ujęciu przez dział spadku należy rozumieć insty- tucję z zakresu prawa spadkowego, której zastosowanie powoduje usta- nie przysługującego spadkobiercom współuprawnienia względem spadku i przyznanie przynajmniej niektórym spośród spadkobierców poszczegól- nych praw majątkowych wchodzących w skład spadku, a także niejedno- krotnie również inne skutki prawne. W nauce prawa wskazuje się, że dział spadku nie jest instytucją o jednolitej naturze prawnej. Zwraca się uwagę, że dział spadku może być ukształtowany jako akt o charakterze translatywnym11 bądź jako akt o cha- rakterze deklaratywnym12. Ujęcie działu spadku jako aktu o charakterze 10 Współuprawnienie spadkobierców względem spadku może jednak ustać również w razie zaist- nienia innych zdarzeń prawnych. 11 Tak jest na przykład w prawie niemieckim i szwajcarskim — por. art. 634 ust. 1 k.c. szw. 12 Tak jest na przykład w prawie francuskim — por. art. 883 ust. 1 k.c. fr., oraz włoskim — por. art. 757 k.c. wł. Posłużenie się zwrotem „deklaratywny” dla określenia natury prawnej działu spadku nie oznacza oczywiście, iż dział spadku ma jedynie stwierdzać, że poszczególni spadkobiercy nabyli 21 Rozdział I. Zagadnienia ogólne translatywnym polega na tym, iż skutkiem jego dokonania jest uzyskanie określonych praw majątkowych wchodzących w skład spadku przez po- szczególnych spadkobierców z chwilą dokonania działu spadku i ze skut- kiem od chwili działu spadku. Ujęcie działu spadku jako aktu o charakterze deklaratywnym polega natomiast na przyjęciu fikcji prawnej13, że skutkiem dokonania działu spadku jest uzyskanie określonych praw majątkowych przez poszczególnych spadkobierców z chwilą otwarcia spadku, bezpo- średnio od spadkodawcy14. W modelowym ujęciu natura prawna działu spadku związana jest z cha- rakterem prawnym współuprawnienia spadkobierców względem spadku. W przypadku ukształtowania współuprawnienia spadkobierców wzglę- dem spadku w oparciu o konstrukcję odwołującą się do zasad regulujących współwłasność w częściach ułamkowych, co oznacza w szczególności, że każdemu ze spadkobierców przysługuje udział w poszczególnych prawach majątkowych wchodzących w skład spadku, dział spadku polega zwykle na rozporządzeniu pomiędzy spadkobiercami udziałami w poszczególnych pewne prawa majątkowe wchodzące w skład spadku na podstawie innego niż dział spadku zda- rzenia prawnego. Nie chodzi tu zatem o użycie zwrotu „deklaratywny” w opozycji do zwrotu „konstytutywny”. 13 Przez fikcję prawną należy rozumieć świadomie fałszywe założenie zawarte w tekście aktu nor- matywnego, nie zaś techniczny sposób wyrażenia przepisu o charakterze odsyłającym — por. na ten temat S. Grzybowski, Wyodrębnione oraz ukryte elementy wypowiedzi normatywnej, SC 1961, t. I, s. 30–34; tenże, System prawa cywilnego. Część ogólna, t. I, Ossolineum 1974, s. 110–111; G. Ripert, J. Boulanger, Traité de droit civil d’après le traité de Planiol, t. premier, Paris 1956, s. 152; A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, wyd. II, Warszawa 2001, s. 83 i po- wołana tam literatura. 14 Por. L. Barassi, Le successioni per causa di morte, terza edizione riveduta, Milano 1947, s. 192–194; A. Colin, H. Capitant, Cours élémentaire de droit civil français, t. troisième, neuvième édition entière- ment refondue et mise à jour par L. Julliot de La Morandière, Paris 1945, s. 588–591; M. Grimaldi, Droit civil. Successions, 6e édition, Paris 2001, s. 894–897; L. Josserand, Cours de droit civil positif fran- çais, t. troisième, Paris 1930, s. 636–639; Les successions et les libéralités après la réforme. Loi du 23 juin 2006, praca zbiorowa zespołu wydawnictwa Francis Lefebvre, Levallois 2006, s. 222–223; Ph. Malau- rie, Les successions. Les libéralités, Paris 2004, s. 479–482; J. Maury, Successions et libéralités, 3e édition, Paris 2002, s. 201–206; A. Sériaux, Manuel de droit des successions et des libéralités, Paris 2003, s. 146–150; F. Terré, Y. Lequette, Droit civil. Les successions. Les libéralités, 3e édition, Paris 1997, s. 786–788 i po- wołana tam literatura, a także M. Pazdan, Czynności notarialne w międzynarodowym prawie spad- kowym, Rejent 1998, nr 4, s. 114–115. Współcześnie francuska doktryna prawa cywilnego zdaje się odchodzić od określania natury działu spadku przy odwołaniu się do pojęcia fikcji prawnej. Twierdzi się, że podejście takie jest, nie tylko w stosunku do omawianej instytucji, pozbawione walorów poznawczych — por. G. Wicker, Les fictions juridiques. Contribution à l’analyse de l’acte ju- ridique, Paris 1996, cyt. za Ph. Malaurie, Les successions..., s. 481. Dział spadku ma natomiast wywo- ływać skutki prawne od chwili otwarcia spadku dlatego, iż norma prawna przyznaje mu skutek wsteczny — por. Ph. Malaurie, Les successions..., s. 481. Por. także na ten temat A. Colin, H. Capi- tant, Cours..., s. 590–591. 22 § 1. Uwagi wstępne prawach majątkowych wchodzących w skład spadku lub na rozporządze- niu przez spadkobierców poszczególnymi prawami majątkowymi wcho- dzącymi w skład spadku. Stanowi zatem akt o charakterze translatywnym. W przypadku ukształtowania współuprawnienia spadkobierców względem spadku w oparciu o konstrukcję odwołującą się do zasad regulują- cych wspólność łączną, co oznacza w szczególności, że spadkobiercom przy- sługują udziały nie w poszczególnych prawach majątkowych wchodzących w skład spadku, lecz w spadku stanowiącym wyodrębnioną masę majątkową, dział spadku polega na przekształceniu idealnej części przysługującej spad- kobiercy w pewnej masie majątkowej w konkretne prawa majątkowe. Do czasu działu spadku żaden ze spadkobierców nie jest wyłącznie uprawniony względem żadnego konkretnego prawa majątkowego wchodzącego w skład spadku, nie można zatem mówić, że pomiędzy spadkobiercami dochodzi do jakiegokolwiek rozporządzenia poszczególnymi prawami majątkowymi wchodzącymi w skład spadku. Między spadkodawcą a spadkobiercą, który otrzymał określone prawo majątkowe w wyniku działu spadku, nie ma za- tem żadnego pośrednika. Dział spadku ma więc charakter deklaratywny15. Należy zwrócić uwagę, iż wobec faktu, że poszczególne ustawodaw- stwa niejednokrotnie łączą elementy wskazanych modelowych konstrukcji charakteru prawnego współuprawnienia spadkobierców względem spad- ku, również natura działu spadku niekoniecznie odpowiada wskazanej wy- żej modelowej zależności. 4. Tryby działu spadku Przez tryb działu spadku należy rozumieć drogę prawną, przy za- stosowaniu której dochodzi do działu spadku16. Innymi słowy, tryb działu spadku to rodzaj zdarzenia prawnego wywołującego skutek prawny w po- staci działu spadku. Uregulowania przyjmowane na gruncie współczesnych systemów prawnych pozwalają na wyróżnienie trzech trybów działu spad- ku: sądowego działu spadku, umownego działu spadku oraz działu spadku dokonywanego przez spadkodawcę. 15 Por. F. Terré, Y. Lequette, Droit civil..., s. 787 i powołana tam literatura, w szczególności zaś M. Névot, La notion d’opération du partage, Paris 1979, s. 64. Por. także J. Gwiazdomorski, Prawo spadkowe w za- rysie..., s. 206. 16 Por. na przykład J.St. Piątowski, Prawo spadkowe..., s. 196; A. Stempniak, Tryby działu spadku, MoP 2004, nr 9, s. 409. 23 Rozdział I. Zagadnienia ogólne Sądowy dział spadku dokonywany jest na mocy orzeczenia sądu17. Inicjatywa wszczęcia postępowania sądowego, którego efektem jest wyda- nie orzeczenia, należy, co do zasady, do spadkobierców. Mają oni również wpływ na kształt działu spadku dzięki możliwości występowania ze sto- sownymi wnioskami w toku postępowania. Sądowy dział spadku uzyskuje skuteczność, co do zasady, z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia sądu. Zaleta sądowego trybu dokonania działu spadku w stosunku do pozosta- łych trybów polega na stworzeniu możliwości dokonania działu spadku w sytuacji, w której spadkobiercy nie są zgodni, czy dokonać działu spad- ku, bądź też, jaki powinien być kształt działu spadku. Umowny dział spadku dokonywany jest na mocy umowy zawieranej, co do zasady, przez wszystkich spadkobierców18. Spadkobiercom przysłu- guje swoboda w kwestii, czy zawrzeć umowę, oraz, w granicach wyznaczo- nych obowiązującym prawem przedmiotowym, jak ukształtować jej treść. Umowny dział spadku uzyskuje skuteczność, co do zasady, z chwilą zawar- cia umowy. Zaleta umownego trybu działu spadku w stosunku do pozosta- łych trybów polega na stworzeniu spadkobiercom możliwości uniknięcia niedogodności sądowego działu spadku: przede wszystkim przewlekłości i kosztów postępowania sądowego. Dział spadku dokonywany przez spadkodawcę następuje na mocy oświadczenia woli złożonego przez spadkodawcę przed otwarciem spad- ku19. Oświadczenie takie winno stanowić, co do zasady, element określonej czynności prawnej — najczęściej testamentu lub darowizny. W przypadku dokonania działu spadku przez spadkodawcę wyłączona jest, całkowicie bądź w pewnym zakresie, swoboda spadkobierców co do dokonania dzia- 17 Por. na przykład art. 840 k.c. fr., art. 604 ust. 1 k.c. szw., art. 713 ust. 1 k.c. wł. 18 Por. na przykład art. 835–837 k.c. fr., art. 634 k.c. szw. 19 Instytucja ta znana jest m.in. prawu francuskiemu — por. art. 1075–1080 k.c. fr., oraz prawu wło- skiemu — por. art. 734 k.c. wł. Na temat regulacji francuskiej na gruncie przepisów obowiązujących do dnia 1 stycznia 2007 r. — co do działu spadku w testamencie por. szerzej J. Biernat, Dział spad- ku w testamencie w prawie francuskim, Palestra 2004, nr 11–12, s. 197–210 i powołane tam literatura oraz orzecznictwo; co do działu spadku w ramach darowizny por. szerzej na przykład P. Catala, La réforme des liquidations successorales (Loi no 71–523 du 3 juillet 1971), 2e édition, Paris 1975, s. 233–294; Ph. Malaurie, Les successions..., s. 501–515; J. Maury, Successions..., s. 201–206; C. Philippe, La pratique des partages d’ascendant depuis la loi du 3 juillet 1971, RTDC 1984, s. 204–225; A. Sériaux, Manuel..., s. 226–230; F. Terré, Y. Lequette, Droit civil..., s. 845–862; P. Voirin, Droit civil. Droit privé notarial: ré- gimes matrimoniaux–successions–libéralités, t. 2, 19e édition par G. Goubeaux, Paris 1997, s. 310–317; na gruncie przepisów obowiązujących od dnia 1 stycznia 2007 r., wprowadzonych ustawą z dnia 23 czerwca 2006 r., n° 2006–728 por. szerzej Les successions..., s. 289–328, 381–383. Na temat regulacji włoskiej por. szerzej na przykład L. Barassi, Le successioni..., s. 171–173; M. Bianca, Le successioni, es- tratto per i corsi universitari dalla quarta edizione del Diritto Civile, vol. 2, Milano 2005, s. 246–247. 24 § 1. Uwagi wstępne łu spadku. Dział spadku dokonany przez spadkodawcę uzyskuje skutecz- ność, co do zasady, z chwilą otwarcia spadku. Jako zalety działu spadku do- konywanego przez spadkodawcę wskazuje się w szczególności uniknięcie niedogodności sądowego działu spadku, korzystny wpływ na stabilizację stosunków rodzinnych dzięki zapobieżeniu powstawaniu ewentualnych konfliktów między spadkobiercami co do sposobu dokonania działu spad- ku oraz wyłączenie ewentualnego podziału pewnych organizmów gospo- darczych, takich jak przedsiębiorstwa czy gospodarstwa rolne20. 5. Znaczenie działu spadku Jak wskazano wyżej, dział spadku jest instytucją, której zastosowa- nie powoduje ustanie przysługującego spadkobiercom współuprawnienia względem spadku i przyznanie przynajmniej niektórym z nich określonych praw majątkowych wchodzących w skład spadku. Takie ujęcie działu spad- ku determinuje znaczenie, jakie przypisywane jest tej instytucji. Po pierwsze, w nauce prawa wskazuje się, że dział spadku jest tą insty- tucją prawa spadkowego, przy zastosowaniu której materializują się w peł- ni zarówno prawne, jak i ekonomiczne efekty powołania do dziedziczenia. Dopiero bowiem w wyniku dokonania działu spadku określony podmiot powołany do dziedziczenia uzyskuje konkretne prawa majątkowe wcho- dzące w skład spadku w sposób ostateczny i pewny21. Po drugie, zwraca się uwagę na znaczenie dokonania działu spadku nie tylko w kontekście kształtowania sytuacji majątkowej konkretnej osoby, ale i w szerszym wymiarze. Twierdzi się, że dokonanie działu spadku sprzy- ja realizacji interesu ogólnospołecznego. Dokonanie działu spadku kończy bowiem niejednokrotnie okres zarządu określoną masą majątkową, spra- wowany przez wiele podmiotów, a stan ten bywa niekiedy niekorzystny dla racjonalnego i pełnego wykorzystywania tego majątku22. Po trzecie wreszcie, należy zwrócić uwagę, że dokonanie działu spad- ku powoduje najczęściej nie tylko ustanie współuprawnienia względem określonej masy majątkowej i uzyskanie określonych praw majątkowych przez poszczególne podmioty, lecz również inne istotne skutki prawne. 20 Od instytucji działu spadku dokonywanego przez spadkodawcę należy odróżnić przyznawane spadkodawcy na gruncie niektórych systemów prawnych prawo do kształtowania sądowego lub umownego działu spadku — por. na przykład § 2048–2049 k.c. niem., art. 608 k.c. szw., art. 733 k.c. wł. 21 Por. S. Wójcik (w:) System..., s. 448; tenże, Podstawy..., s. 119–120. 22 Por. S. Wójcik, Podstawy..., s. 119–120. 25 Rozdział I. Zagadnienia ogólne Oznacza to, iż dokonanie działu spadku tworzy nową sytuację prawną nie tylko dla spadkobierców, lecz również dla innych podmiotów. § 2. Ogólna charakterystyka instytucji działu spadku w prawie polskim 1. Źródła prawa Na obowiązującą de lege lata cywilnoprawną regulację normatywną od- noszącą się do instytucji działu spadku składa się zasadniczo pięć grup norm prawnych. Pierwszą grupę stanowią normy prawne odnoszące się wprost i bezpośrednio do działu spadku. Normy te zawarte są przede wszystkim w księdze czwartej kodeksu cywilnego, w szczególności zaś w art. 1035–1046 k.c., art. 1070 k.c. i art. 1079 k.c., a także w art. 1034 k.c. i art. 1081 k.c., oraz w księdze drugiej kodeksu postępowania cywilnego, w szczególności zaś w art. 680–689 k.p.c. Drugą grupę stanowią normy prawne regulujące współ- własność w częściach ułamkowych oraz zniesienie współwłasności. Normy te stosowane są do działu spadku odpowiednio z mocy odesłań wynikają- cych z art. 1035 k.c. oraz art. 688 k.p.c. Trzecią grupę stanowią normy praw- ne o różnym charakterze, stosowane do działu spadku w drodze analogii. Czwartą grupę stanowią normy prawne o charakterze ogólnym, stosowa- ne do określonych czynności prawnych oraz do określonych postępowań sądowych wyróżnianych z uwagi na pewne ich cechy. W razie, gdy umo- wa o dział spadku lub postępowanie o dział spadku spełniają dane cechy, wówczas odnosi się do nich odpowiedni materiał normatywny. Piątą grupę stanowią normy prawne o charakterze ogólnym stosowane do wszystkich czynności prawnych lub wszystkich postępowań sądowych, w tym do umo- wy o dział spadku i postępowania o dział spadku. 2. Charakter prawny wspólności majątku spadkowego Z art. 1035 k.c. wynika, że do wspólności majątku spadkowego23 sto- suje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, 23 Przez majątek spadkowy na gruncie prawa polskiego należy rozumieć zespół praw majątkowych objętych współuprawnieniem spadkobierców — por. więcej na ten temat w rozdziale III § 2 ni- niejszej pracy. 26
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Umowa o dział spadku
Autor:

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: