Cyfroteka.pl

klikaj i czytaj online

Cyfro
Czytomierz
00310 007284 15368608 na godz. na dobę w sumie
Umowa o podwykonawstwo robót budowlanych - ebook/pdf
Umowa o podwykonawstwo robót budowlanych - ebook/pdf
Autor: , , Liczba stron: 220
Wydawca: C. H. Beck Język publikacji: polski
ISBN: 978-83-8158-653-5 Data wydania:
Lektor:
Kategoria: ebooki >> prawo i podatki
Porównaj ceny (książka, ebook, audiobook).

Monografia obejmuje kompleksowo problematykę prawną systemu podwykonawstwa w umowach o generalną realizację inwestycji (umowach o generalne wykonawstwo robót budowlanych).

Przedstawiono problematykę charakteru prawnego i treści umów o podwykonawstwo, kwestie niewykonania i nienależytego wykonania obowiązków umownych podwykonawcy oraz odpowiedzialność inwestora i wykonawcy (generalnego wykonawcy) za zapłatę wynagrodzenia podwykonawcy, zagadnienia gwarancji zapłaty i scharakteryzowano umowy podwykonawcze w systemie zamówień publicznych. Praca w szerokim zakresie wykorzystuje orzecznictwo sądowe oraz dostępny dorobek praktyki i nauki prawa cywilnego. Uwzględnia zmiany ustawodawcze odnoszące się do zagadnień umów o roboty budowlane zarówno w Kodeksie cywilnym, jak i w przepisach szczególnych.

Prezentowana monografia adresowana jest do szerokiego gremium prawników, praktyków budowlanych oraz przedstawicieli judykatury.

Znajdź podobne książki Ostatnio czytane w tej kategorii

Darmowy fragment publikacji:

Rozdział I. Pojęcie i charakter prawny umów o podwykonawstwo robót budowlanych Ewa Zielińska § 1. Umowa o podwykonawstwo robót budowlanych I. Pojęcie podwykonawstwa Przepisy Kodeksu cywilnego nie zawierają definicji legalnej podwykonaw- stwa. Pojęciem podwykonawcy w ramach regulacji Kodeksu cywilnego usta- wodawca posługuje się tylko i wyłącznie w art. 6471 KC dodanym w wyniku no- welizacji dokonanej ustawą z 14.2.2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw1. Rozważania na temat pojęcia umów o podwy- konawstwo rozpocząć należy, od zasady braku osobistego spełnienia świad- czenia przez dłużnika świadczenia2. W klasycznym układzie stosunku zobo- wiązaniowego, wierzyciel może domagać się spełnienia świadczenia tylko od dłużnika, ponieważ to na nim ciąży obowiązek spełnienia świadczenia. Dla 1 Dz.U. Nr 49, poz. 408. 2 Zasada tak powszechnie przyjmowana jest w doktrynie prawa cywilnego A. Brzozow- ski, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. 1, Komentarz do art. 1–44910, Warszawa 2018, Legalis, Nb 2 do art. 356; M. Gutowski, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny. Komen- tarz. Art. 353–626, t. II, Warszawa 2019, Legalis, Nb 2 do art. 356; B. Fuchs, [w:] M. Habdas, M. Fras (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. III, Warszawa 2018, s. 62; A. Olejniczak, [w:] A. Ki- dyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. III, Warszawa 2014, Lex/el. pkt 2 do art. 356; W. Bo- rysiak, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. IIIA, Warszawa 2018, Legalis, pkt 3 i nast. komentarz do art. 356; M. Machnikowski, [w:] E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2017, Legalis, Nb 1 do art. 356; K. Zagrobelny, O obowiązku oso- bistego świadczenia przez dłużnika, PiP 2016, Nr 7, s. 30; R. Szostek, Podwykonawstwo i jego zna- czenie prawne w zamówieniach publicznych, PZP 2013, Nr 1, s. 3 i nast. 1 Rozdział I. Pojęcie i charakter prawny umów... wierzyciela, który zainteresowany jest po prostu otrzymaniem świadczenia zwykle nie ma znaczenia to, czy dłużnik wykona zobowiązanie osobiście, czy też posłuży się osobami trzecimi. Wspomniana zasada ma istotne znaczenie dla obrotu gospodarczego, ponieważ znacznie rozszerza zakres świadczeń, które będzie w stanie spełnić konkretny podmiot. W pewnych przypadkach wierzy- cielowi nie jest jednak obojętne, kto będzie brał udział w wykonaniu obowiąz- ków stanowiących całość lub część świadczenia, do którego zobowiązany jest dłużnik. Stąd też ustawodawca przewiduje, że wierzyciel może domagać się osobistego świadczenia przez dłużnika, a tylko wtedy, gdy wynika to z treści czynności prawnej, z ustawy albo z właściwości świadczenia. Przede wszystkim obowiązek osobistego świadczenia może wynikać z woli stron stosunku prawnego. Zastrzeżenie osobistego wykonania zobowiązania wynikać może wprost lub pośrednio z treści zawartej umowy. Warto zauwa- żyć, że postanowienie to może zostać sformułowane jako nakaz osobistego wykonania zobowiązania lub jako zakaz powierzania wykonania świadczenia osobie trzeciej. W ramach zasady swobody umów strony mogą jednoznacznie wskazać, że obowiązek osobistego wykonania obejmuje wszystkie obowiązki składające się na świadczenie3. Tego typu klauzule umowne wprowadzane są zwłaszcza do tych umów, w których świadczenie jednej ze stron sprowadza się do wykonania określonej usługi, gdzie dla zamawiającego zasadnicze znacze- nie przy wyborze kontrahenta mają jego cechy osobiste, a osobisty charakter wykonania, nie wynika w sposób oczywisty z właściwości świadczenia. Cho- dzić tu będzie o dobrą renomę kontrahenta, co do jakości oraz rzetelności w zakresie spełnienia świadczeń. Obowiązek osobistego wykonania zobowiązania może także wynikać wprost z przepisów ustawy. Przepisem takim jest niewątpliwie art. 738 KC, przewidujący zakaz powierzania wykonania zobowiązania osobie trzeciej. Przyjmujący zlecenie, co do zasady, obowiązany jest do osobistego świad- czenia, przy czym w pełni dopuszczalne jest posługiwanie się pomocnikami, którzy pod jego kierownictwem i nadzorem spełnią niektóre ze świadczeń. Przyjmujący zlecenie może jednak powierzyć osobie trzeciej do samodziel- nego wykonania zlecenie, o ile dopuszczalność zastępstwa wynika z umowy lub ze zwyczaju albo gdy zleceniobiorca jest do tego zmuszony przez oko- liczności, względnie, gdy przewidują to przepisy szczególne. Przyjmujący zle- cenie ma w tym wypadku obowiązek powiadomienia zleceniodawcy o oso- bie i danych kontaktowych swojego zastępcy. Powierzenie takie stosownie do 3 K. Zagrobelny, O obowiązku osobistego świadczenia przez dłużnika, PiP 2016, Nr 7, s. 35. 2 § 1. Umowa o podwykonawstwo robót budowlanych art. 738 § 1 KC określane jest jako substytucja dozwolona. W konsekwencji przyjmujący zlecenie ponosi wobec zleceniodawcy odpowiedzialność jedynie za winę w wyborze (culpa in eligendo). Skutkiem powierzenia wykonania zle- cenia niezgodnie z art. 738 KC jest odpowiedzialność przyjmującego zlece- nie za działania i zaniechania zastępcy jak za swoje własne. Obowiązek oso- bistego spełnienia świadczenia ciąży z mocy art. 840 KC także na przecho- wawcy. Przechowawca może powierzyć rzecz pieczy innej osoby (zastępcy), tylko wyjątkowo, kiedy zmuszony jest przez okoliczności. Ustanowienie za- stępcy nakłada na przechowawcę obowiązek niezwłocznego zawiadomienia składającego o miejscu przechowywania rzeczy i osobie zastępcy. Oddanie rze- czy na przechowanie zastępcy, po spełnieniu wskazanych przesłanek, ograni- cza odpowiedzialność przechowawcy za brak należytej staranności w wyborze zastępcy. Obowiązek osobistego świadczenia może wynikać także z właściwości świadczenia. W tym wypadku obowiązek ten wynika z indywidualnych cech konkretnego dłużnika, które pozostają w ścisłym związku z przedmiotem świadczenia4. Chodzić tu może zarówno o szczególne umiejętności i zdolności konkretnego dłużnika np. w dziedzinie sztuki lub nauki, ale także o szczególne zaufanie jakim darzy wierzyciel oznaczonego dłużnika, które wiąże się z wy- konaniem jego obowiązków. W doktrynie przedmiotu podkreśla się, że w tym wypadku cała wartość (sens) świadczenia dla wierzyciela opiera się właśnie na osobistym spełnieniu świadczenia przez dłużnika5. Jeżeli nie zachodzi żaden ze wspomnianych powyżej wyjątków od zasady braku osobistego spełnienia świadczenia, dłużnik może posłużyć się przy wy- konaniu zobowiązania osobami trzecimi, które będą działać zamiast lub obok dłużnika6. W przepisie art. 474 KC, regulującego odpowiedzialność dłużnika z tytułu posługiwania się osobami trzecimi ustawodawca wyraźnie rozróżnia osoby, przy pomocy których dłużnik wykonuje zobowiązanie i osoby, któ- rym wykonanie zobowiązania powierza. W literaturze przedmiotu zakłada się, że kryterium rozróżnienia stanowi stopień aktywności dłużnika przy wyko- naniu zobowiązania7. Do grupy pomocników zalicza się te osoby, które fak- 4 M. Gutowski, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. II, Komentarz, Nb 11 do art. 356. 5 A. Brzozowski, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. I, Nb 9 do art. 356; M. Gutow- ski, [w:] M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny, t. II, Komentarz, Legalis, Nb 11 do art. 356. 6 W. Borysiak, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. IIIA, Legalis, pkt 2 do art. 474. 7 W. Popiołek, [w:] K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. II, Legalis, Nb 1 do art. 474; W. Borysiak, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. IIIA, Legalis, pkt 2 do art. 474. 3 Rozdział I. Pojęcie i charakter prawny umów... tycznie świadczą dłużnikowi pomoc w podejmowanych przez niego czynno- ściach związanych z wykonaniem zobowiązania. W tym wypadku dłużnik oso- biście uczestniczy w wykonaniu zobowiązania, a pomocnicy sami (ewentualnie przy udziale dalszych pomocników) ułatwiają lub umożliwiają wykonanie zo- bowiązania przez dłużnika. W zależności od stopnia zależności pomocników od dłużnika, wyróżnia się, pomocników niesamodzielnych i samodzielnych. Do grona pomocników niesamodzielnych zalicza się te osoby, które wyko- nują czynności pod kierownictwem i nadzorem dłużnika. Do grupy pomoc- ników samodzielnych zalicza się tych, którzy uczestnicząc w wykonaniu zo- bowiązania nie podlegają kierownictwu dłużnika. Jako przykład pomocników samodzielnych wskazuje się na podwykonawców oraz poddostawców8. Przy powierzeniu wykonania zobowiązania osobie trzeciej przyjmuje się natomiast, że aktywność dłużnika sprowadza się tylko i wyłącznie do powierzenia wy- konania zobowiązania, w którego wykonaniu on po prostu nie uczestniczy. Upraszczając mówi się, że pomocnicy realizują świadczenie wraz z dłużnikiem, a osoby, którym dłużnika powierzył wykonanie zobowiązania zamiast niego9. Pojęciem podwykonawstwa tradycyjnie określany jest w doktrynie stosu- nek łączący dłużnika z osobami, którymi posługuje się on w wykonaniu zo- bowiązania, dla którego źródłem jest umowa o dzieło, a także wyodrębniona w Kodeksie cywilnym umowa o roboty budowlane10. W pewnych przypadkach pojęcie podwykonawstwa używane jest w doktrynie przedmiotu także w sto- sunku do innych umów, które można zaliczyć do kategorii umów o rezultat usługi. Tytułem przykładu wskazać tu można chociażby na stosunek łączący przewoźnika z innym przewoźnikiem, któremu na podstawie art. 5 PrPrzew przewoźnik powierza wykonanie przewozu11. Istota wyróżnianych w doktry- nie umów o podwykonawstwo sprowadza się do tego, że świadczenie podwy- konawcy stanowi jednocześnie część świadczenia wykonawcy, do którego jest on zobowiązany w ramach odrębnej umowy łączącej go z innym podmiotem. Występuje tu swoisty układ dwóch odrębnych stosunków zobowiązaniowych w pionie. W literaturze przedmiotu zwraca się uwagę, że umowa o podwyko- 8 T. Pajor, Odpowiedzialność, s. 240. 9 Tamże, s. 243. 10 S. Buczkowski, [w:] S. Grzybowski (red.), System Prawa Cywilnego, t. III, cz. 2, PAN 1976, s. 423; R. Szostak, Podwykonawstwo i jego znaczenie prawne w zamówieniach publicznych, PZP 2013, Nr 1, s. 3. 11 M. Stec, [w:] M. Stec (red.), System Prawa Handlowego, t. 5, s. 1687; D. Dąbrowski, [w:] D. Ambrożuk, D. Dąbrowski, K. Wesołowski, Prawo przewozowe. Komentarz, Warszawa 2014, Lex/el., pkt II. 4 § 1. Umowa o podwykonawstwo robót budowlanych nawstwo może zostać z punktu widzenia przedmiotowego zakwalifikowana jako umowa jednostkowa wchodząca w skład kompleksu umów, natomiast z punktu widzenia następstwa czasowego traktowana jest jako umowa wcho- dząca w ciąg umów12. Podkreśla się tutaj jednocześnie, że zarówno pomię- dzy umowami wchodzącymi w kompleks umów, jak i umowami tworzącymi ciągi umów zachodzi związek faktyczny i prawny13. Związek faktyczny w przy- padku ciągu umów sprowadza się do następstwa czasowego, natomiast w przy- padku kompleksu umów przejawia się we wspólnym celu realizowanym przez umowy wchodzące w skład danego kompleksu umów. Z kolei związek prawny w ciągach umów polega na tym, iż umowa wcześniejsza stanowi swoistą przy- czynę umowy późniejszej. Wspólny cel stanowi jednocześnie dyrektywę inter- pretacyjną przy wykładni treści oświadczeń woli zawartych w umowie póź- niejszej oraz przy tłumaczeniu sposobu wykonania umowy. Podobnie, jeśli chodzi o umowy wchodzące w skład kompleksu umów, wspólny cel może sta- nowić regułę interpretacyjną treści oświadczeń woli składanych w umowach, jak i sposobu wykonywania umowy14. Omawiając pojęcie umowy o podwykonawstwo, należy zaznaczyć, że nor- matywna definicja tej umowy została zawarta w ustawie z 29.2.2004 r. – Prawo zamówień publicznych15. Zgodnie z art. 2 pkt 9b PrZamPubl, umową o pod- wykonawstwo jest umowa w formie pisemnej o charakterze odpłatnym, której przedmiotem są usługi, dostawy lub roboty budowlane stanowiące część za- mówienia publicznego, zawartą między wybranym przez zamawiającego wy- konawcą a innym podmiotem (podwykonawcą), a w przypadku zamówień publicznych na roboty budowlane także między podwykonawcą a dalszym podwykonawcą lub między dalszymi podwykonawcami. Przepis ten został do- dany do prawa zamówień publicznych na mocy ustawy z 8.11.2013 r. o zmia- nie ustawy – Prawo zamówień publicznych16. Wprowadzenie tej definicji do prawa zamówień publicznych wiąże się z wprowadzeniem wielu zmian w pra- wie zamówień publicznych, których celem jest przeciwdziałanie zjawisku nie- uregulowania lub nieterminowego regulowania należności za świadczenia wy- 12 I. Weiss, Umowy sprzężone, w procesach budowlanych, [w:] W. Pyzioł (red.), Studia z prawa gospodarczego i handlowego. Księga pamiątkowa ku czci Prof. Stanisława Włodyki, Kraków 1996, s. 511. 13 S. Włodyka, M. Spyra, [w:] M. Stec (red.), System Prawa Handlowego, t. V, Prawo umów handlowych, Warszawa 2017, s. 52 i nast. 14 Tamże, s. 54. 15 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1986 ze zm. 16 Dz.U. z 2013 r. poz. 1473. 5 Rozdział I. Pojęcie i charakter prawny umów... konane przez podmioty biorące udział w tej realizacji zamówień publicznych niemających statusu wykonawcy, tj. podwykonawców lub dalszych podwyko- nawców. Z definicji ustawowej umowy o podwykonawstwo wynika, że jest to umowa, która obejmuje wykonanie części świadczeń składających się na za- mówienie publiczne, stanowiące umowę zawieraną przez zamawiającego i wy- konawcę. Do umów o podwykonawstwo nie będą zaliczać się więc umowy, jakie wykonawca zawiera z innymi podmiotami w zakresie obsługi własnego przedsiębiorstwa, np. umowy o obsługę księgową, ubezpieczenia, o świad- czenie usług telekomunikacyjnych i podobne17. W uzasadnieniu projektu tej ustawy wskazano, że: „w związku z powiązaniem przedmiotu umowy o pod- wykonawstwo z częścią zamówienia publicznego, do kategorii tego rodzaju umów będą kwalifikowane wyłącznie te umowy, których rezultat będzie stano- wił jednocześnie wykonanie zamówienia publicznego, podlegający następnie odbiorowi i ocenie, w zakresie należytego wykonania, przez zamawiającego”18. W doktrynie podnosi się jednak, że definicja ustawowa nie obejmuje wymogu poddania rezultatu świadczenia podwykonawcy odbiorowi i ocenie19. Z tego względu przyjmuje się, że umową o podwykonawstwo będzie taka umowa, zawierana przez wykonawcę zamówienia publicznego z osobą trzecią, której przedmiotem jest wykonanie niektórych z obowiązków wyróżnionych co do ilości lub co do rodzaju, które mieszczą się jednocześnie w zakresie świadczenia wykonawcy wobec zamawiającego20. W odniesieniu do zamówień na roboty budowlane pojęcie umów o podwykonawstwo w rozumieniu prawa zamówień publicznych obejmuje także umowy zawierane przez podwykonawcę z dal- szym podwykonawcą oraz pomiędzy dalszymi podwykonawcami. Nie sposób nie zauważyć, że definicja umowy o podwykonawstwo zawarta w prawie za- mówień publicznych jest bardzo szeroka i zdecydowanie odbiega od trady- cyjnego ujmowania umów o podwykonawstwo w rozumieniu Kodeksu cywil- nego. Obejmuje swoim zakresem umowy zawierane przez wykonawcę z pod- miotami świadczącymi różnego rodzaju usługi, nie tylko umowy o rezultat usługi, a także umowy z dostarczającymi wszelkiego rodzaju materiały i urzą- dzenia. 17 M. Stachowiak, [w:] W. Dzierżanowski, J. Jerzykowski, M. Stachowiak, Prawo zamówień pu- blicznych. Komentarz, Warszawa 2018, Lex/el., pkt 19 do art. 2. 18 Druk sejmowy VII kadencji Nr 1179, s. 5, uzasadnienie. 19 M. Stachowiak, [w:] W. Dzierżanowski, J. Jerzykowski, M. Stachowiak, Prawo, Lex/el., pkt 19 do art. 2. 20 Tamże. 6 § 1. Umowa o podwykonawstwo robót budowlanych II. Pojęcie umowy o podwykonawstwo robót budowlanych Specyfika umowy o roboty budowlane, w której przedmiot świadczenia wy- konawcy stanowi z reguły duże i skomplikowane przedsięwzięcie inwestycyjne powoduje, że jego wykonanie przekracza stosunkowo często możliwości reali- zacji całości robót budowlanych przez jednego wykonawcę. Postępujący roz- wój technologii stosowanych w procesach inwestycyjnych prowadzi bowiem do daleko idącej specjalizacji przedsiębiorców uczestniczących w procesach budowlanych. Stąd w przypadku dużych inwestycji budowlanych zachodzi ko- nieczność powierzenia przez wykonawcę podwykonawcom części robót wcho- dzących w zakres jego świadczenia wynikającego z umowy o roboty budow- lane zawartej z inwestorem21. Swoboda wykonawcy w umowie o roboty budowlane w zakresie powie- rzania wykonania części lub całości świadczenia wynikającego z umowy łą- czącej wykonawcę z inwestorem nie budził żadnych wątpliwości, do czasu wprowadzenia do Kodeksu cywilnego art. 6471 KC, tj. do czasu nowelizacji kodeksu dokonanej ustawą z 14.2.2003 r.22 W doktrynie przedmiotu wręcz podkreślano, że położenie nacisku w definicji ustawowej umowy o roboty bu- dowlane na oddanie obiektu, a nie wykonanie robót budowlanych wskazuje, że ze względu na cel tej umowy całkowicie obojętne jest, czy wykonawca bę- dzie wykonywał roboty osobiście czy też powierzy ich część albo całość pod- wykonawcom23. Ten stan rzeczy uległ zasadniczej zmianie po wprowadzeniu art. 6471 § 1 KC w brzmieniu nadanym nowelizacją kodeksu z 2003 r. W pier- wotnym brzmieniu przepis ten przewidywał bowiem wymóg określenia przez strony umowy o roboty budowlane zakresu robót, które wykonawca (gene- ralny wykonawca) będzie wykonywał osobiście lub za pomocą podwykonaw- ców. Literalna wykładnia przepisu sugerowała, że w każdej umowie o roboty budowlane strony powinny były określić zakres robót budowlanych, które wy- konawca zobowiązuje się wykonać osobiście, a także tych, które zamierzał po- wierzyć podwykonawcom. Wskazanie zakresu robót, które wykonawca może powierzyć podwykonawcom nie zaliczano do elementów przedmiotowo istot- 21 J.A. Strzępka, [w:] J. Rajski (red.), System Prawa Prywatnego, t. 7, Warszawa 2018, s. 504; tenże, [w:] P. Stec (red.), System Prawa Handlowego, t. 5, s. 1477. 22 Ustawa z 14.2.2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 49, poz. 408). 23 J. Okolski, Stosunki umowne w procesie inwestycyjnym, Warszawa 1976, s. 100. 7 Rozdział I. Pojęcie i charakter prawny umów... nych umowy o roboty budowlane, a co za tym idzie jego brak nie prowa- dził do nieważności umowy. Uwzględniając ochronny cel ustawowego wy- mogu określenia zakresu robót powierzanych podwykonawcom w umowie pomiędzy inwestorem i wykonawcą, przyjąć należało, że brak w umowie po- stanowienia wskazującego zakres robót, które mogą zostać powierzone pod- wykonawcom oznaczał, że wykonawca podjął się wykonania robót osobiście24. W przypadku powierzenia wykonawstwa robót budowlanych podwykonaw- com, pomimo braku stosownego postanowienia w umowie, inwestor mógł skorzystać z uprawnień przysługujących mu na mocy art. 636 KC, który znaj- duje zastosowanie do stosunku wynikającego z umowy o roboty budowlane na podstawie odesłania zawartego w art. 656 KC (tak też SA w Katowicach w wyr. z 9.10.2013 r.25). Odnotować jednak należy, że zarówno w doktrynie przedmiotu, jak i orzecznictwie sądowym prezentowane też było odmienne stanowisko, że brak określenia zakresu robót, które mogą być powierzone pod- wykonawcom oznacza, że strony zrezygnowały z tego ograniczenia, a co za tym idzie wykonawca nie jest zobowiązany do osobistego wykonawstwa26. W wy- roku SA w Łodzi z 9.3.2016 r.27 w uzasadnieniu stwierdzono, że z art. 647 i 6471 KC nie wynika obowiązek osobistego świadczenia robót budowlanych przez wykonawcę, a w konsekwencji, jeżeli to ustawowe uprawnienie nie zosta- nie wyłączone w treści umowy o roboty budowlane, to wykonawca ma prawo do zawarcia umowy z kolejnym podwykonawcą. W wyniku nowelizacji Kodeksu cywilnego dokonanej ustawą z 7.4.2017 r. o zmianie niektórych ustaw w celu ułatwienia dochodzenia wierzytelności28, brzmienie art. 6471 KC uległo zmianie. Obecnie obowiązujący art. 6471 KC, nie przewiduje wymogu określania w umowie o roboty budowlane zakresu prac, które wykonawca może powierzyć podwykonawcy. Oznacza to, że tak jak w poprzednim stanie prawnym (przed wejściem w życie art. 6471 KC), wy- konawca decyduje o tym, czy będzie spełniał świadczenie osobiście czy też bę- 24 J.A. Strzępka, E. Zielińska, Umowa o roboty budowlane w znowelizowanym Kodeksie cywil- nym – odpowiedzialność za zapłatę wynagrodzenia podwykonawcy, MoP 2012, Nr 21, s. 975; J. Je- rzykowski, K. Koźmińska, Zgoda inwestora na zawarcie przez wykonawcę (generalnego) umowy z podwykonawcą, R. Pr. 2005, Nr 5, s. 58; B. Lackoroński, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. IIIA, Legalis, pkt VI przed art. 6471; A. Golidiszewicz, [w:] A. Kidyba (red.), Umowy w obrocie gospodarczym, Warszawa 2015, s. 88. 25 Wyr. SA w Katowicach z 9.10.2013 r., I ACa 553/13, niepubl. 26 P. Drapała, [w:] J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. III, cz. 2, Warszawa 2017, 27 Wyr. SA w Łodzi z 9.3.2016 r., I ACa 1340/15, Legalis. 28 Dz.U. z 2017 r. poz. 933 ze zm. s. 783. 8 § 1. Umowa o podwykonawstwo robót budowlanych dzie korzystał z podwykonawców. Z art. 6471 § 2 KC można jednak wypro- wadzić wniosek, że wykonawca i inwestor mogą określić szczegółowy przed- miot robót budowlanych wykonywanych przez oznaczonego podwykonawcę, zarówno w umowie o roboty budowlane, jak i w odrębnej (dodatkowej) umo- wie29. Na gruncie obowiązującego brzmienia art. 6471 KC możliwe jest także zastrzeżenie w umowie o roboty budowlane, że wykonawca zobowiązuje się do wykonania całego świadczenia osobiście. Zgodnie z art. 356 KC obowiązek osobistego spełnienia świadczenia może wynikać z woli stron stosunku zobo- wiązaniowego. Przy takim zastrzeżeniu w umowie o roboty budowlane inwe- stor, stwierdzając sprzeczne z umową powierzenie wykonania robót budow- lanych podwykonawcy, może na podstawie art. 636 KC wezwać wykonawcę do zmiany sposobu wykonania, wyznaczając w tym celu odpowiedni termin, a po jego bezskutecznym upływie od umowy odstąpić albo powierzyć wyko- nanie obiektu innej osobie na koszt i niebezpieczeństwo wykonawcy. Wspo- mnieć należy, że w wyroku SN z 14.11.2008 r.30, podkreślono, że sprzeczność z umową, w rozumieniu art. 636 KC, to także wykonywanie dzieła, wbrew umownemu obowiązkowi, przez osoby trzecie. Jednocześnie Sąd Najwyższy podkreślił, że sprzeczność z umową obejmuje nie tylko takie naruszenie spo- sobu wykonywania dzieła, które prowadzi do wadliwości dzieła, ale także takie sprzeczności, które nie zagrażają umówionemu rezultatowi. Tak jak wspomniano powyżej specyfika realizacji inwestycji budowlanych, które stanowią zwykle duże i skomplikowane przedsięwzięcia oraz postę- pująca specjalizacja wymaga zaangażowania wielu wykonawców. Z tego też względu w budowlanym procesie inwestycyjnym wykształciły się różne sys- temy organizacji stosunków umownych jego uczestników. Zaangażowanie wielu wykonawców wymaga określonej organizacji oraz koordynacji ich dzia- łań. W związku z powyższym w praktyce stosunkowo popularne są systemy wykonawstwa budowlanego, w których właściwą organizację zapewnia układ stosunków zobowiązaniowych ułożonych w pionie. Zarówno w systemie ge- neralnego wykonawstwa, jak i systemie generalnej realizacji inwestycji zama- wiający (inwestor) zawiera jedną umowę, w której wykonawca (generalny wy- konawca) zobowiązuje się do wykonania i oddania gotowej inwestycji, przyj- mując na siebie odpowiedzialność za rezultat. Ponieważ wykonanie całości 29 E. Zielińska, [w:] M. Habdas, M. Fras (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. IV, Warszawa 2017, s. 304; B. Lackoroński, [w:] K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, t. IIIA, Legalis, pkt 15. 30 Wyr. SN z 14.10.2008 r., V CSK 182/08, niepubl. 9 Rozdział I. Pojęcie i charakter prawny umów... inwestycji zwykle przekracza możliwości jednego podmiotu, generalny wyko- nawca, a także generalny realizator inwestycji angażuje wielu podwykonaw- ców. Umowa o podwykonawstwo stanowi odrębną od umowy zawartej pomię- dzy zamawiającym (inwestorem) a generalnym wykonawcą, chociaż jest z nią związana. Uwzględniając to, że podwykonawcy także mogą angażować dal- szych podwykonawców, pojęciem umowy o podwykonawstwo robót budowla- nych należy objąć, także te umowy zawierane na kolejnych poziomach powią- zań umownych pomiędzy wykonawcami biorącymi udział w wykonawstwie budowlanym. Wyraźnie wskazuje to też ustawodawca w przepisie art. 6471 § 5 KC. Z punktu widzenia cywilnoprawnego podwykonawcy są osobami, z których pomocą generalny wykonawca lub podwykonawca wykonuje zobo- wiązanie wynikające z innej umowy. § 2. Regulacja prawna umowy o podwykonawstwo robót budowlanych Umowa o podwykonawstwo robót budowlanych znajduje wyraz norma- tywny w art. 6471 KC, który przewiduje odpowiedzialność solidarną inwestora i wykonawcy (generalnego wykonawcy) za zapłatę wynagrodzenia podwyko- nawcy. Celem wprowadzonego w ramach regulacji umowy o roboty budow- lane rozwiązania była ochrona podwykonawców robót budowlanych. Jak wy- nika z uzasadnienia rządowego projektu tej regulacji, jej celem było zapobiega- nie negatywnemu zjawisku nieregulowania lub nieterminowego regulowania należności podwykonawców robót budowlanych przez generalnych wykonaw- ców31. Problem w zasadzie sprowadzał się do zawierania przez inwestorów umów z generalnymi wykonawcami, którzy po wykonaniu umów przez pod- wykonawców ogłaszali upadłość, co w efekcie prowadziło do tego, że podwy- konawcy w wielu wypadkach nie otrzymywali należnego wynagrodzenia albo odzyskiwali tylko niewielką jego część. Zaproponowanym remedium na to zja- wisko ma być odpowiedzialność solidarna inwestora i generalnego wykonawcy za zapłatę wynagrodzenia podwykonawcy, a także podwykonawcy za zapłatę wynagrodzenia dalszemu podwykonawcy. W uzasadnieniu projektu podkre- ślono jednocześnie, że odpowiedzialność solidarna dotyczy całości zobowiąza- 31 Druk sejmowy IV kadencji Nr 888, http://orka.sejm.gov.pl/Druki4ka.nsf/wgdruku/888/ $file/888.PDF. 10 § 2. Regulacja prawna umowy o podwykonawstwo robót... nia i jest niezależna od czyjejkolwiek winy. Instrumentem chroniącym interesy inwestora jest wymóg uzyskania akceptacji inwestora na zawarcie przez wy- konawcę (generalnego wykonawcę) umowy z podwykonawcą, a także umowy zawieranej pomiędzy podwykonawcą i dalszym podwykonawcą. Wprowadzenie solidarnej odpowiedzialności inwestora i generalnego wy- konawcy za zapłatę wynagrodzenia podwykonawcy zostało bardzo krytycznie ocenione w doktrynie przedmiotu32. Podnoszono przede wszystkim to, że do- konana nowelizacja narusza zasady prawidłowego rozkładu ryzyka w umo- wie o roboty budowlane, a co za tym idzie zaburza zasadę formalnej równo- ści stron stosunku zobowiązaniowego. Przyjęcie solidarnej odpowiedzialności inwestora za zobowiązania generalnego wykonawcy w stosunku do podwy- konawcy jest odstępstwem od zasady skuteczności zobowiązań tylko pomię- dzy stronami stosunku umownego33. Ponadto stanowi wyłom od przyjętych w kodeksie zasad powierzania wykonania świadczenia przez jedną ze stron stosunku zobowiązaniowego osobom trzecim. Przepis art. 6471 KC uległ zasadniczej zmianie dokonanej ustawą z 7.4.2017 r.34 Z uzasadnienia projektu ustawy wynika, że celem noweliza- cji art. 6471 KC jest wyważenie interesów zarówno inwestora, jak i podwyko- nawcy, a także zapewnienie ich ochrony w związku z solidarną odpowiedzial- nością inwestora za zapłatę wynagrodzenia podwykonawcy35. Motywem, który skłonił ustawodawcę do zmiany komentowanego przepisu były wątpliwości interpretacyjne pojawiające się w jego stosowaniu, które znalazły swoje od- zwierciedlenie w niejednolitym orzecznictwie sądowym. Regulacja art. 6471 KC nie jest jedyną, która ma na celu ochronę pod- wykonawców wykonawców budowlanych. Szczególny reżim ochrony podwy- konawców wprowadziła ustawa z 28.6.2012 r. o spłacie niektórych niezaspo- kojonych należności przedsiębiorców, wynikających z realizacji udzielonych zamówień publicznych36. Regulacja ta z założenia miała mieć zastosowanie 32 P. Drapała, Umowa o roboty budowlane, PPH 2003, Nr 8, s. 11; E. Zielińska, J.A. Strzępka, Umowa, s. 1 i nast.; A. Brzozowski, Solidarna odpowiedzialność inwestora i wykonawcy (general- nego wykonawcy) za zapłatę wynagrodzenia należnego podwykonawcom w świetle art. 6471 k.c., [w:] M. Pyziak-Szafnicka (red.), Odpowiedzialność cywilna. Księga pamiątkowa ku czci Profesora A. Szpunara, Warszawa 2004, s. 309 i nast.; A. Pułka, Odpowiedzialność solidarna w umowie o ro- boty budowlane za zapłatę wynagrodzenia, PS 2009, Nr 7–8, s. 94 i nast. 33 Tak też w uzasadnieniu wyr. SN z 17.2.2011 r., IV CSK 293/10, niepubl. 34 Ustawa z 7.4.2017 r. o zmianie niektórych ustaw w celu ułatwienia dochodzenia wierzytel- ności (Dz.U. z 2017 r. poz. 933 ze zm.). 35 Druk sejmowy VIII kadencji Nr 1185, s. 4. 36 Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 580. 11 Rozdział I. Pojęcie i charakter prawny umów... do mikroprzedsiębiorców, małych lub średnich przedsiębiorców, którzy za- warli umowy z wykonawcami w związku z realizacją zamówienia publicznego na roboty budowlane, ale udzielonego wyłącznie przez Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad. Z przedmiotowego zakresu ustawy wyłączone zostały w art. 1 ust. 2 tej ustawy należności, które mogą zostać zaspokojone na podstawie art. 6471 KC. Podkreślić należy, że pierwotnie określony zakres podmiotowy ustawy został zmieniony. W wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 18.6.2013 r.37 stwierdzono bowiem niezgodność art. 4 ust. 1 ustawy z Kon- stytucją RP w zakresie, w jakim za przedsiębiorcę uznaje się przedsiębiorcę spełniającego wymagania tylko dla mikroprzedsiębiorcy, małego lub średniego przedsiębiorcy. Obecnie ustawa z 28.6.2012 r. ma zastosowanie do jakichkol- wiek przedsiębiorców, bez względu na ich wielkość. Istotne jednak jest to, że zakresem przedmiotowym ustawy objęte są tylko zamówienia publiczne w ro- zumieniu art. 2 pkt 13 PrZamPubl, których przedmiotem są roboty budowlane w rozumieniu art. 3 pkt 7 ustawy z 7.7.1994 r. – Prawo budowlane38, co do których Generalny Dyrektor wszczął postępowanie o udzielenie zamówienia lub udzielił zamówienia przed dniem wejścia w życie ustawy, tj. do 2.8.2012 r., o ile zabezpieczenie, o którym mowa w art. 147 PrZamPubl, nie zostało zwró- cone wykonawcy zgodnie z art. 151 tej ustawy. Ustawa chroni podwykonaw- ców w zamówieniach na roboty budowlane, ale nie zawęża ochrony tylko i wy- łącznie do podwykonawców robót budowlanych. Wystarczające jest tylko to, że umowy o podwykonawstwo pozostają w związku z zamówieniem na roboty budowlane. Szczególną regulację w zakresie umów z podwykonawcami zamówień publicznych na roboty budowlane zawiera prawo zamówień publicznych. W wyniku nowelizacji prawa zamówień publicznych dokonanej ustawą z 8.11.2013 r.39, dodano nowe przepisy, które w istocie przewidują system ochrony podwykonawców w umowach stanowiących zamówienia publiczne na roboty budowlane. Jak wskazano w uzasadnieniu projektu ustawy noweli- zującej, wprowadzenie nowych rozwiązań dotyczących umów o podwykonaw- stwo w zamówieniach publicznych służyć ma wzmocnieniu bezpieczeństwa prawidłowej realizacji zamówień publicznych, wyborowi wykonawców mają- cych odpowiedni potencjał do realizacji zamówień publicznych, wzmocnie- 37 Wyr. TK z 18.6.2013 r., K 37/12, OTK-A 2013, Nr 5, poz. 60, Legalis. 38 Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1202 ze zm. 39 Ustawa z 8.11.2013 r. o zmianie ustawy – Prawo zamówień publicznych (Dz.U. z 2013 r. poz. 1473). 12 § 2. Regulacja prawna umowy o podwykonawstwo robót... niu ochrony słusznych praw podwykonawców uczestniczących w procesie re- alizacji zamówień publicznych, w szczególności zapewnienia terminowej oraz pełnej wypłaty należnego im wynagrodzenia, ograniczeniu ryzyka pojawiania się sporów na etapie realizacji zamówień publicznych oraz zapewnieniu odpo- wiedniej jakości realizacji zamówień publicznych, przez powierzanie ich pod- wykonawcom dającym gwarancję prawidłowego wykonania podzlecanych ro- bót40. Pierwotnie wprowadzona dodatkowa ochrona podwykonawców zamó- wień publicznych na roboty budowlane nie naruszała, zgodnie z jednoznacznie brzmiącym art. 143c ust. 8 PrZamPubl w poprzednim brzmieniu, praw i obo- wiązków zamawiającego, wykonawcy, podwykonawcy i dalszego podwyko- nawcy, wynikających z art. 6471 KC. Tym samym w odniesieniu do umów stanowiących zamówienie publiczne na roboty budowlane równolegle zasto- sowanie znajdowała zarówno regulacja art. 6471 KC oraz regulacja zawarta w art. 143a–143d PrZamPubl. Ustawą z 7.4.2017 r.41 nadano nowe brzmienie nie tylko art. 6471 KC, ale także dokonano zmiany art. 143c ust. 8 PrZam- Publ. Obecnie przepis ten przewiduje, że do solidarnej odpowiedzialności za- mawiającego, wykonawcy, podwykonawcy lub dalszego podwykonawcy z ty- tułu wykonanych robót stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego, jeżeli przepisy prawa zamówień publicznych nie stanowią inaczej. W uzasadnieniu projektu ustawy podniesiono, że taki sposób sformułowania art. 143c ust. 8 PrZam- Publ nawiązuje do konstrukcji przyjętej w art. 139 ust. 1 PrZamPubl. Wpro- wadzona zmiana przepisu art. 143c ust. 8 PrZamPubl nie wyłącza odpowie- dzialności solidarnej inwestora za zapłatę wynagrodzenia podwykonawcy, a co za tym idzie nadal równolegle obowiązuje ochrona podwykonawców przewi- dziana zarówno w art. 6471 KC, jak i w przepisach prawa zamówień publicz- nych42. Dodatkową ochroną w zamówieniach publicznych objęty jest szerszy krąg podwykonawców. W art. 2 ust. 9b PrZamPubl przyjęto szeroką definicję 40 Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy – Prawo zamówień publicznych, Druk sejmowy VII kadencji, Nr 1179. 41 Powołana w przyp. 28. 42 J. Jerzykowski, [w:] W. Dzierżanowski, J. Jerzykowski, M. Stachowiak, Prawo zamówień pu- blicznych. Komentarz, Warszawa 2018, Lex/el., pkt 8 do art. 143c; J.E. Nowicki, Prawo zamówień publicznych. Komentarz, Warszawa 2018, Lex/el., pkt 6 do art. 143c; I. Skubiszak-Kalinowska, [w:] I. Skubiszak-Kalinowska, E. Wiktorowska, Prawo zamówień publicznych. Komentarz aktuali- zowany 2018, Lex/el., pkt 23 do art. 143c; odmiennie B. Lackoroński, [w:] K. Osajda (red.), Ko- deks cywilny. Komentarz, t. IIIA, Legalis, pkt 100 do art. 6471; M. Jaworska, [w:] Prawo zamówień publicznych. Komentarz, M. Jaworska (red.), Warszawa 2019, Legalis, pkt 8 i nast. do art. 143c; M. Sieradzka, [w:] Prawo zamówień publicznych. Komentarz, M. Sieradzka (red.), Warszawa 2018, Legalis pkt 6. 13 Rozdział I. Pojęcie i charakter prawny umów... umów o podwykonawstwo, którą objęci zostali także podwykonawcy, którzy świadczą usługi oraz dostawy w rozumieniu prawa zamówień publicznych43. Dodatkowo wskazać należy, że w świetle przepisów art. 143a–143d PrZam- Publ zakresem szczególnej regulacji objęci zostali podwykonawcy zamówień publicznych na roboty budowlane, a pojęcie to obejmuje nie tylko umowy o roboty budowlane. Zgodnie z przyjętą w ustawie definicją, zawartą w art. 2 pkt 8 PrZamPubl zakres pojęcia „roboty budowlane” obejmuje wykonanie albo zaprojektowanie i wykonanie robót budowlanych określonych w rozpo- rządzeniu wydanym na podstawie art. 2c PrZamPubl lub obiektu budowla- nego, a także realizację obiektu budowlanego, za pomocą dowolnych środków, zgodnie z wymaganiami określonymi przez zamawiającego. Przy interpreta- cji pojęcia „zamówienia na roboty budowlane” powołać się należy na wyrok ETS z 18.1.2007 r. w sprawie Jean Auroux44, gdzie uznano, że zamówieniem na roboty budowlane jest sprzedaż nieruchomości po zrealizowaniu obiektu budowlanego, o ile jego realizacja przebiegała zgodnie z wytycznymi zama- wiającego. Zbliżony pogląd wyrażony też został w wyroku SN z 16.9.2009 r.45 Podsumowując, szczególnym reżimem ochrony podwykonawców w zamówie- niach publicznych objęci są nie tylko podwykonawcy umów o roboty budow- lane, ale także innych umów, które mieszczą się w bardzo szerokim zakresie zamówień publicznych na roboty budowlane. Zgodnie z art. 143c ust. 1 PrZamPubl zamawiający dokonuje bezpośred- niej zapłaty wymagalnego wynagrodzenia przysługującego podwykonawcy lub dalszemu podwykonawcy, który zawarł zaakceptowaną przez zamawiającego umowę o podwykonawstwo, której przedmiotem są roboty budowlane, lub który zawarł przedłożoną zamawiającemu umowę o podwykonawstwo, której przedmiotem są dostawy lub usługi, w przypadku uchylenia się od obowiązku zapłaty odpowiednio przez wykonawcę, podwykonawcę lub dalszego podwy- konawcę zamówienia na roboty budowlane. Jednocześnie w ust. 3 tego prze- pisu wyraźnie przewidziano ograniczenie wysokości bezpośredniej zapłaty tylko do należnego wynagrodzenia, bez odsetek, należnych podwykonawcy lub dalszemu podwykonawcy. Bezpośrednia płatność wynagrodzenia dotyczy 43 P. Drapała, Odpowiedzialność zamawiającego za zapłatę wynagrodzenia należnego podwy- konawcy robót budowlanych w świetle Prawa zamówień publicznych, PZP 2015, Nr 1, s. 4 i 5; tenże, Ochrona roszczeń podwykonawców – mankamenty legislacyjne i wątpliwości w zakresie wykładni art. 143a–143d PrZamPubl, PZP 2016, Nr 1, s. 20; W. Wyrzykowski, Pojęcie podwyko- nawstwa w budowlanych zamówieniach publicznych, PZP 2016, Nr 1, s. 148. 44 Wyr. Trybunału Sprawiedliwości z 18.1.2007 r., C-220/05, Dz.Urz. UE C 56, s. 4. 45 Wyr. SN z 16.9.2009 r., II CSK 104/09, Legalis. 14 § 2. Regulacja prawna umowy o podwykonawstwo robót... tylko i wyłącznie należności powstałych po zaakceptowaniu przez zamawiają- cego umowy o podwykonawstwo, której przedmiotem są roboty budowlane, lub po przedłożeniu zamawiającemu poświadczonej za zgodność z orygina- łem kopii umowy o podwykonawstwo, której przedmiotem są dostawy lub usługi. Warunkiem bezpośredniej zapłaty wynagrodzenia podwykonawcy ro- bót budowlanych jest zaakceptowanie przez niego projektu umowy z podwy- konawcą. Inaczej niż na gruncie ochrony wynikającej z art. 6471 KC, akcepta- cja umowy z podwykonawcą ma nastąpić przed jej zawarciem. W przypadku umów z dalszymi podwykonawcami zamawiającemu powinna zostać dodat- kowo przedłożona zgoda wykonawcy. Po przedłożeniu zamawiającemu pro- jektu umowy z podwykonawcą robót budowlanych, zamawiając w terminie wskazanym w umowie stanowiącej zamówienie publiczne na roboty budow- lane (tj. w umowie z wykonawcą) zgłasza na piśmie zastrzeżenia do projektu umowy o podwykonawstwo robót budowlanych, po pierwsze, gdy nie speł- nia ona wymagań określonych w specyfikacji istotnych warunków zamówie- nia, po drugie, gdy przewiduje termin zapłaty wynagrodzenia podwykonawcy dłuższy niż 30 dni od przedłożenia faktury lub rachunku potwierdzającego wykonanie robót budowlanych. Niezgłoszenie w formie pisemnej zastrzeżeń do przedłożonego projektu umowy o podwykonawstwo, której przedmiotem są roboty budowlane, w terminie wskazanym w umowie z wykonawcą, uwa- żane jest za akceptację projektu umowy przez zamawiającego. W art. 143b ust. 5 PrZamPubl wprowadzono obowiązek wykonawcy, a także podwyko- nawcy lub dalszego podwykonawcy zamówienia na roboty budowlane, do przedłożenia zamawiającemu poświadczonej za zgodność z oryginałem ko- pii zawartej umowy o podwykonawstwo, której przedmiotem są roboty bu- dowlane, w terminie 7 dni od dnia jej zawarcia. W przypadku, gdy umowa ta nie odpowiada specyfikacji istotnych warunków zamówienia lub przewi- duje dłuższy niż 30 dni termin zapłaty, zamawiający powinien zgłosić w for- mie pisemnej sprzeciw w terminie wskazanym w umowie z wykonawcą, sta- nowiącej zamówienie na roboty budowlane. Niezgłoszenie takiego sprzeciwu traktowane jest jako akceptacja umowy z podwykonawcą. Złagodzone wyma- gania ustawodawca przewidział natomiast w stosunku do podwykonawców zamówień na roboty budowlane, których przedmiotem są dostawy i usługi. W tym wypadku wprowadzono bowiem warunek przedłożenia poświadczonej za zgodność z oryginałem kopii zawartej umowy o podwykonawstwo, w ter- minie 7 dni od dnia jej zawarcia. Wyjątkiem są tu jednak umowy o podwyko- nawstwo o wartości niższej niż 0,5 wartości umowy w sprawie zamówienia publicznego oraz umowy, których przedmiot został wskazany przez zamawia- 15
Pobierz darmowy fragment (pdf)

Gdzie kupić całą publikację:

Umowa o podwykonawstwo robót budowlanych
Autor:
, ,

Opinie na temat publikacji:


Inne popularne pozycje z tej kategorii:


Czytaj również:


Prowadzisz stronę lub blog? Wstaw link do fragmentu tej książki i współpracuj z Cyfroteką: